Đổi mới hình thức thể hiện tác phẩm báo chí để nâng cao hiệu quả của truyền thông đại chúng

Trong dề dẫn của cuộc hội thảo do nhà báo Thế Văn trình bày, viết: "Tình trạng thiểu lựa chọn cả về th ể ỉo ọ i lẫn ngôn ngữ th ể ỉoợi, thường dàn đến tình trạng các bài viết đơn điệu,

(OẼ TÀI NCKH Cơ BẢN, MÃ 60: CB 01 06.)

Đ Ạ I H O C Q U Ố C G I A H À N Ộ I

T R U N G T Â M T H Ô N G TIN THƯ VI ỆN

H ã MỘI 2 0 0 3

■ì ỉ y vọng rằng những nội dung được trinh bày sau đây không có

g ỉ m ói mẻ Vấn đê ở ch ỗ là: ở đâu cuộc sống đ ã đúng rồi thì cái sai qu ả là điểu m ói mẻ Và cái g ì con người đ ã biết rổ rồi đểu

p h ả i dần dần được suy n g h ĩ m ói đi, vỉ điêu kiện thực tê của cuộc sốn g và những khái niệm đ ã biết của chúng ta đang thay dổi.

( Tr i él gi a người Đức )

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

T rong c ồ n g tác đào tạo người làm báo của Trường dại học Khoa học

X ã hội và N h ân văn, cẩn phải trang bị cho sinh viên nhiều loại kiến thức Trong dó có kiến thức về khoa học Iruyền lliông N h ó m kiến thức chuyên ngành bao c h í th uộc lĩnh vực khoa học truyén thông có thổ được coi là dặc

t h ố n g lliể loại b á o chí B á o c h í n ư ớ c ta đ a n g p h á t t r iển m ạ n h , n h i ề u CƯ q u a n báo c h í dược thành lạp, số lượng đầu báo tăng dáng kổ Miện nay, cá nươc

có hơn 10 0 0 0 n h à báo chuyên nghiệ p đang hoại dộng nghiệp vu trcn khắp mọi miền của tổ quốc, ở các cơ sở dào lạo người làm báo, mỗi nfmi có h à n - trăm sinh viên lốt nghiệp Tình hình thực tiễn đó của lĩnh vực báo chí dặl ra van cỉc là cổ n g lác đào tạo phải đi dán vào c h í n h quy và hiện dại Mặt klvíc

o cac co quan báo chí trong cả nước, s ố người làm báo c h uyên nghiệp chưa qua đào tạo cũng k h ổ n g ít Tình trạng dó dẫn đến vấn clé là, hình thức và phương p h á p t h ự c h i ệ n m ộ t tá c p h ẩ m b á o c h í c h ư a Uìật c h u ẩ n C á c p h ổ n g viên lic và k h ông ít những người dã làm báo lâu năm vẫn còn lún<T tím" trong viộc tìm kiế m thông tin và trình bày Lác phẩm báo c h í hoàn chỉnh Một vấn dề cụ thể trước mắl là, nhiều tác phẩm báo chí được viết Iheo kinh

ng h iệ m cá nhân khá non nớl của tác gia nên k h ông CỈƯƠC trình bày tlico mội

q u y (ắc nhất định T rong quá Hình học tập, nhiổu sinh viên báo c h í ncu vân

Ịđề: khó khăn của họ là khi đã đi thực tế, thu lliộp tư liệu đầy đủ, nhưng lại cảm thấy rất lúng tung trong việc hoàn thành tác phẩm Nguyên nhân trực liếp của tình trạng này có thể là do sinlĩ vĩẻn chưa nắm chắc lí thuyết thổ loại Do lài liộu học tập thiếu (cho đến nay, số lượng lài liệu chuyên ngành đang rất ít, đặc biệt là những tài liệu về thể loại báo chí) Vì thế, nhiều người viết bài đăng báo nhưng bản Ihíln người viết lại không biết mình đang viếl theo thể loại nào Có thể trong bài báo của họ, thông tin nhiều và có chiếu sAu, nhưng hình thức diỗn đạt lại kém do các lư liệu không dược đặt clíing chỗ của nó Mặt khác, những tư liệu dược sử dụng trong lác phẩm không ăn khớp với mục đích của nó Có thể thiếu inâì nhũng tư liệu cần lliiôì đổ thực hiện mục đích của tác phẩm, nhung lại thừa ra nhiều loại tư

báo chí thiếu tính hấp dẫn Trong cuộc hội thảo nghiệp vụ của báo Nhân

Dân vổ phương pháp thể hiện đổ nâng cao tính hấp dẫn của tờ húo này,

clé chất vân trong báo chí Một nhà báo đã viết trong Iham luận của mình:

"Viết tình cảm, m ềm m ại chút, đừng dày dặc các con số, trơ trui sự kiện, khó như n q ó i” Lẩn nùo cũng chỉ củ vậy, hiểt rằng, người lãnh (lạo luòn mo/iẹ niưốn ở chúnq tôi kỉìởnq chỉ là hình hài, mà rờn sinh dộng, có hồn

vía, có hơi th ỏ cuộc sổng Thực hiện dược điều đó, khô/iạ th ể thiếu chất

văn."1 Đó là ý kiến của một phóng viên báo Nhân Dâu hằng thán” Quan

niệm cùa mộl số người trong cuộc hội thảo này là chất vân Ironu báo chí sẽ

tạo nên tính hấp dẫn Ngược lại với quan niệm vừa ncu, nhiều ý kiên khác

cho rằng, sự hấp dẫn của báo chí không phải do "chất v ă n ”, vỏ'i lai khái niệm chất vâìì trong báo chí lliậl là mơ hồ ô n g Nguyễn Kiến Phước viết:

"Thê nào là chất văn? Tả niâv tỏ ạiỏ lù có chất ván, ÌUÍY tỏ ('hàn, lả thực,

1 N íỊư ờ i tàm bớ/ì N ln iiì D â n , nội

chương không ăn nhập gì".

Những ý kiến trên đây do các nhà lãnh đạo và các phóng viên báo

Nhân D ân tự nhận xét về chính mình Nhiều tờ báo khác cũng có tình trạng

tương tự Khi chưa có khả năng viết tốt, các phóng viên thường muốn pha trộn văn chương vào trong bài báo đổ tăng thêm lính hấp đẫn Nhưng hầu như thất bại Vân đề quan trọng của một nhà báo là vốn sống, vốn kiến thức, bề dày văn hoá và sự giàu có về ngôn ngữ thể hiện Đặc biệt là khả năng phát hiện vân đề và khai thác tư liệu Khi dã có lư liệu rồi thì vân ctc là phải trình bày bài báo theo tiêu chí của một Ihổ loại nliâì clịnli Như vậv, viêc phát hiện vấn để, khai thác tư liệu và trình bày đúng quy tắc (thổ Ịoại)

là nhiộm vụ của khoa học truyền thông trong công lác đào 'tao ne;ười lànY báo

Việc trang bị kiến thức về thể loại báo chí cho sinh viên và các nhà báo dang hành nghề trở ihành đòi hỏi cấp ihiết trong dạy và học nghề báo Đày là bước chuẩn bị quan trọng để nâng cao chất lượng và lính hấp dẫn của báo chí hiện nay Do công tác nghiên cứu lí luận chưa thật lốt, clio ncn những vấn đề cấp thiết này còn chưa được giải quyết Vì vậy, việc chúng lôi lựa chọn đề lài này là để góp phần tăng cường trình độ chuyên môn cho những người làm báo, trước hết là nâng cao hiệu quả đào tạo của khoa Báo chí tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân vãn Ihuộc Đại học Quốc gia Hà Nội

2 Lịch sủ vấn để

Trong thời kì trước năm 1954, ở miền Bắc nước la, việc nghicn cứu lí luận báo chí còn chưa được coi trọng Những người làm báo, nếu là các lãnh tụ thì phương pháp làin báo Ihường được trang bị ở nước ngoài, chủ

hoặc giả cũng trích thơ phú của cụ này, cụ nọ, rồi dìuiỉỊ lỉìiilì (lun ọ từ đại

ngôn, khoa trương đ ể gọi là có chất vân!( ) Thứ hai, hiểu chất văn là vân

phong hay là ngôn ngữ của báo manạ tính văn học? T hử hỏi: th ể n ẹ h ị luận

chính trị, kinh tề, quốc tế có cần chất vân khônẹ, hay m ấy anh chị ban

Văn lỉơá - Vân nghệ viết về chèo, tuồnẹ, cởi lươnẹ, vé văn.học mới ph ả i

đệm hình ảnh bóng bẩy cho có chất vân?”2 Ông cho rằng cái yếu của đội

ngũ phóng viên hiện nay là trình độ chính trị, năng lực nghiệp vụ và tầm

vãn hoá "Năng lực nghiệp vụ và tầm vãn lỉoá có nội hàm rộ/iq lớn chứ

không bó hẹp ở cái chất văn huyễn hoặc, môn {Ị luntỊ.''1 Nhiều ý kiến khác

(trong đó có một số người cũng đề cập đến chất văn) tìm kiếm nguyên nhân

sự kém hấp dãn của báo chí hiện nay, đặc biệt là báo Nhân Dân Điổu dáng

chú ý ử đây là phương pháp và hình thức thổ hiện, ngôn ngữ của lừng thể loại Những ý kiến có sức thuyết phục nhất lập trung vào vfín đề thổ loiú Hàu hết những tác phẩm báo chí kém hấp dẫn, không lôi cuốn dược bạn dọc thường là những tác phẩm viết sai quy tắc, kỉĩông Ihuộc mộl thổ loại nào cả Một điều đáng lưu ý nữa là, đối với báo chí, mỗi thể loại có một hộ thống ngôn ngũ' liêng, nhưng các tác giả ít ai quan tâm đến vấn đề này Trong dề

dẫn của cuộc hội thảo do nhà báo Thế Văn trình bày, viết: "Tình trạng thiểu

lựa chọn cả về th ể ỉo ọ i lẫn ngôn ngữ th ể ỉoợi, thường dàn đến tình trạng các

bài viết đơn điệu, khô khan, thậm chí không định hình cở về th ể loại lẫn nqớn nqữ th ể hiện" Nhà báo Trung Đông còn nêu vấn đề cụ thổ hơn:

"Nhiều hài của clnínq ta bây giờ khôn ẹ biết đặt nó ở th ể loại %! Các bài

thườìiíỊ ch ú nạ ta ao ước trên trang nhất là phúng sự, nhưng nliiêu khi cỉểrổi

mà cảm thấy run tay, khôn ạ dám đ ể chữ phóng sự, gợcli bóng đi cho chác

4

' N g ư ờ i IỜIÌÌ ÌHÌO N h ũ n D á n , lài liệu (lã ilíín, Ir 6

chương không ăn nhập gì".

Những ý kiến trên đây do các nhà lãnh đạo và các phóng viên báo

N hân D ân tự nhận xét về chính mình Nhiều tờ báo khác cũng có tình trạng

lương tự Khi chưa có khả năng viết tốt, các phóng vicn thường muốn pha trộn văn chương vào trong bài báo đổ lăng Ihêm lính hấp dẫn Nhưng hầu như thất bại Vấn đề quan trọng của một nhà báo là vốn sống, vốn kiến thức, bề dày văn hoá và sự giàu có vể ngôn ngữ thể hiện Đặc biệt là khả nâng phát hiện vấn đề và khai thác tư liệu Khi dã có tư liệu rồi Ihì vấn đổ là phải trình bày bài báo theo tiêu chí của mộl thổ loại nhâì định NỈÌƯ vậv, việc phát hiện vấn đề, khai thác tư liệu và trình bày đúng quy tắc (thổ Ịoại)

là nhiệm vụ của khoa học truyền thông tron [Ị công tác đào'tạo HÍỊười ỉànY báo

Việc trang bị kiến lliức về thể loại báo chí cho sinh viên và các nhà báo đang hành nghề trở thành đòi hỏi cấp thicì trong dạy và học nghe báo Đày là bước chuẩn bị quan trọng dể nâng cao chất lượng và lính hấp dẫn của báo chí hiên nay Do công tác nghiên cứu lí luận chưa thật lốt, cho nên những vấn đề cấp thiết này còn chưa được giải quyếl Vì vậy, việc chúng tôi lựa chọn đề lài này là để góp phần lăng cường trình độ chuyên môn cho những người làm báo, trước hết là nâng cao hiệu quả dào tạo của kỉioa Báo chí tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội

2 Lịch sử vấn để

Trong thời kì trước năm 1954, ở miền Bắc nước ta, việc nghiên cứu lí luẠn háo chí còn chưa được coi trọng Những người làm báo, nếu là các lãnh lụ thì phương pháp làm báo thường được trang bị ở nước ngoài, chủ

yếu là cách làm báo của người Pháp Còn những người không có điều kiện học ở nước ngoài (đặc biột là sau năm 1945) thì được học lớp báo chí Huỳnh Thúc Kháng Sự truyền đạt của giáo viên chủ yếu là từ kinh nghiệm làm báo của từng cá nhân Những tài liệu sử dụng có lính chấl nội bộ, không phổ biến rộng Vì thế, cho đến nay,-trong các thư viện không có tài liệu lí luận báo chí được lưu trữ lừ thời Irước năm 1954

Ớ miền Nam, trước 1975, báo chí phát triển khá mạnh Tuy vậy, những

tài liệu lí luận chủ yếu vãn dịch từ nước ngoài, chẳng hạn như cuốn "Kí qicỉ

chuyên nghiệp" của Rôn Hôhenbéc (John Holienberg) Ngoài ra, một sớ tác

giả có viết về lí luận báo chí, nhưng đó chỉ là nhũng bài đãng rải lác tiên các tạp chí, chưa có một cồng Hình hoàn chỉnh nào được công bố Đặc biôt

là các cuốn sách nói trên đều bàn về nghề báo nói chung chứ khổng cỏ cuốn nào dành riêng cho việc nghiên cứu thể loại

Sau khi thống nhất đất nước, trường Tuyên huấn trung ương phát hành

hai tập sách về nghiệp vụ báo chí, bao gồm "Giáo trình nghiệp vụ báo chí,

TI (1978) và "Giáo trình nqhiệp vụ báo ch í, T2" (1977) Cả hai cuốn sách này tlồu ghi ngoài bìa là "Lưu hành nội b ộ ” và "Lưu hành tron ự truửiiíỉ"

Điều dó nói lên rằng, các tác giả đã xác định lính chất chưa hoàn chỉnh của cliíing Tuy vậy, tập 2 của bộ giáo trình này dã dề cập đến các thể loại tin, tường thuật và một số thổ loại khác như ghi nlianh, phóng sự, điều tra Các lác giả này quan niệm người tốt việc tốt cũng là một thể loại mà hiện nay nhiều người dã chứng minh rằng đó là một ctc tài chứ không thể là the loại háo clìí Vé hai thổ loại mà chúng lỏi sẽ trình bày trong đổ lài này là tin và lường lliuật, các tác giả cuốn "Giáo trình " dã có nhiều đóng góp vc mặt lí luận, tuy nhiên, sau hơn 20 năm, ncn báo chí của đất nước có nhiéu thay đổi

và phát triển ở múc cao hơn, thì nhiều quan niệm lí luận của họ dã không phù họp với thực tiễn nữa

Từ năm 1978 đến năm 1991, trừ một số tài liệu dịch từ tiếng Tiệp, liếng Đức, hầu như không có một tác giả Việt Nam nào nghiên cứu vổ líluận báo chí Ớ một vài nơi, rải rác có ngưòi viết bài để dùng cho công tác giảng dạy hoặc trao đổi kinh nghiệm trong nội bộ các toà soạn Nhũng lài liệu cỉó Ihường không được phát hành rộng rãi nên lính phổ quát của chúng

bị hạn chế tối đa, những người nghiên cứu ỏ' cơ quan khác không có điều kiện tiếp cận

Từ năm 1992, một số nhà nghiên cứu bál đầu bàn vồ thể loại báo chí

Trong số dó phải tính đến nliững cuốn sách như "N ghề nghiệp và côìỉạ việc

của nỉìà báo" do Hội nhà báo Việt Nam ấn hành năm 1992, tác giả đã

biìh-ỉdến viộc đổi mới cách viêì tin và phỏng vấn trên báo Năm 1993, tấc gia

chí" đăng trong só 3/1993, tạp chí khoa học - Đại học Tổng hợp Hà Nội

Tiếp sau đổ có các cuốn sách "Tác phẩm báo chí", T I, của Tạ Ngọc Tân

(chủ bicn) và Nguyễn Tiến Hài (1995) có nghiên cứu vé tin và các dạng tin

Các cuốn sách như: "N ghề báo n ó i1,4 của Nguyễn Đình Lương, chủ yếu bàn

vc lường thuật phát thanh, "Các th ể kí báo chí'6 của Đức Dũng, trình bày

một số dạng của kí, "Tác phẩm báo chí"6, T3 của Trần Thế Phiệt, trinh bày

vé các thể loại bình luận, chuyên luận, xã luận, "Các th ể loại chính luận

háo chí" và "Làm báo - lí thuyết và thực hành" của Trần Quang, nghiên cứu

các thể loại chính luận như tiểu luận, phê bình và giới thiệu lác phẩm, diều lra, bài phản ánh, thư từ trên báo, kí, glii nhanh, phóng sự, các thể loại nào

lìm hiểu về một vài khía cạnh của chúng mà tác giả coi là quan trọng như phát hiện vấn đổ, tìm kiếm lư liệu, tính tu' lưởng và lính chính trị của tin,

1 Nhìi XUÍÌI b;in V ã n lioá - T h ô n g tin, I [., I99.V

5 NIÙI xuíít h ã n Víìn lioá - T h ò n g lin II., 1992, lái b à n 199X

ngôn ngữ của tin Hầu nhơ chưa có cuốn sẫch nào trình bày một'cách đáy

đủ và trọn vẹn về nhóm thể loại thông tấn báo chí bao gồm tin, phỏng vấn

và tưòng thuật

Việc dịch sách từ tiếng nước ngoài là cần thiết, dặc biệt là khi chúng ta chưa có điều kiện để nghiên cứu sâu về báo chí Tuy nhiên, sách nghiên cứu của các nước phát triển thường đề xuất những vấn đề lí luận báo chí mà nếu đem ứng dụng tại các nước đang phát triển không thể coi là phù hợp Mỗi khi biết lằng một nước đang phát triển không thể chấp nliận luyệl đối các tiêu chuẩn báo chí của các nước phát triển, nhưng tự mình lại lúng túng [rong việc tạo lập lí thuyết thì giới báo chí của chúng ta sẽ thiếu một định hướng khoa học cho nghề báo Ví dụ như khi viết tin, theo quan diểm của các nước phát triển, họ chỉ giới hạn ở chỗ thu thập tin tức về các sự kiện củamột thời điểm nào đó, thì các nước đang phái Iriển, như nước la chẳnu hạn,

ứ

iại còn có nhiệm vụ giải thích các quá trình xã hội và kinh tế trong nước mình Một nhiệm vụ quan trọng của tin tức trên báo của chúng la (mội nước dang phát triển) là phản ánh cuộc đâíí tranh của nhân dân nhằm dưa đấl nước llioát khỏi sự nghèo đói - điều mà báo chí các nước giầu không cán quan tâm

Như vậy, nhóm các thể loại thông tấn bao gồm những thể loai quan trọng nhất của báo chí lại chính là phần còn ít dược nghiên cứu ở nước ta

3 M ục đích nghiên cứu

Như trong mục "Tính cấp Ihiết của dề tài" đã trình bày: hiện nay mảng

lí luận báo chí còn thiếu tính hệ thống về nhóm thể loại thông tán Vì thế, công tác giảng dạy và học tập cíia giáo viên VM sinh viên khoa Báo chí đang thiếu tài liệu Đề lài này, trước hết, phải dạt dược ycu cầu làm bài giáng cho sinh viên Mục tiêu của việc nghicn cứu như vậy sc cỉặt ra cho đc lài nhiệm

8

được lựa chọn, cùng với những đề xuất mới nhằm nâng cao tính hấp dẫn của mỗi tác phẩm báo chí Do sự nghèo nàn tư liệu tiếng Việt, chúng tôi sẽ tận dụng khả năng của mình trong việc khai thác tư liệu của nước ntỊoài, đặc biệl là các nước có nền báo chí mạnh như Nga, Anh, Pháp, Đức, Việc

hệ thống tư liệu này với mục đích chính là lạo nên một bức tranh lổng thể

về quan niệm thể loại báo chí của các nước trên thế giới, qua đó, chúng tôi

sẽ tiếp nhận có chọn lọc những ưu điểm của lí luận báo chí nước ngoài mà theo quan niệm của tác giả đề tài, có thể ứng dụng cho hoạt dộng thực tiễn của báo chí Việt Nam

thấy dược những mô hình hợp lí và mô hình bất hợp lí đang được ứng dụng Irên báo chí hiện nay Từ đó giúp cho người học và người giảng dạy thấy dược sự cẩn thiết của việc thay đổi cách thu thập tư liệu và cách viết sao cho công chúng thích đọc Và khi đọc bài của phóng viên, họ sẽ cảm nhận được những điều mà bài báo gợi mở để suy nghĩ liếp Hiệu quả của bài báo là thoả mãn nhu cầu liếp nhận thông tin của công chúng, nâng cao nhận thức của họ để họ lựa chọn hành vi hợp lí, có giá trị lích cực đối vói sự liến bộ xã hội

Đc tài này còn mạnh dạn nêu nhũng ý kiến có tính chất phê phán đối với những phương pháp xây đựng lác phẩm Iheo kiểu cắt, dán, xào xáo các báo cáo tổng kết của công ti, doanh nghiệp, tạo nên những lác phẩm nghèo nàn, (lơn điệu mà công chúng không thấy có gì mới hoặc không có gì dể học tập Mặt khác, chúng lôi sẽ đề xướng một số cách thức (hay phương pháp) gây nên sự hứng thú cho công chúng clể họ phải nghe, xem hoặc dọc hết bài báo,

Trong clẻ tài này, do sự hạn chế vé dunu lượng cho mội đề (ài khoa học cấp Đại học Quốc gia, chúng tôi chưa thể trình bày lường tận vồ cách viẽl

tin cho tất cả mọi vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội Cuộc sống là lộng lớn, các sự kiện và hiện tượng nảy sinh từng ngày, từng giờ ở mọi nơi, mọi lúc Người làm báo phải quan tâm hếl các vấn đề Có diều là, khi thổ hiện thành văn bản tác phẩm sẽ có sự khác nhau về mặt kĩ thuật Viết tin vổ nghiên cứu khoa học khác với viết tin về kinh tế Chỉ trong lĩnh vực kinh tế thôi thì đã có nhiều sự khác nhau rồi Viết bài về kinh tế công nghiệp có nhiều điểm khác với viết bài về kinh tế nông nghiệp Viết về nông nghiệp lại phải lìm hiểu xem cách viết về trồng trọt khác với chăn nuôi, thuỷ sản ra sao Một phóng viên không thể viết tốt về trồng trọt khi anh la chảng hiểu

trong dồ tài này chúng tôi chưa thể Irình bày hết Trước mắt, xin dược đổ xuất những vấn đề cơ bản nhất trong quá trình xây dựng tác phẩm như cấu Irííc, nguồn tin, các thể loại thông tấn cho philí thanh, Iruyén hình, háo in,

và những vấn dề đổ tạo nên sự dỗ hiểu V.V

X

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp quan trọng nhất để thực hiện đề tài này là đứng trên quan diểm của Đảng Cộng sản Việt Nam để tạo lập lí thuyết về cách thức làm báo, Cụ thể là vận dụng các phương pháp khoa học của ta và của các nước

có nền báo chí phát triển để xây dựng tác phẩm Sự k ế thừa có phê phán đối với những công trình nghiên cứu trước đây để liếp nhận những ưu diểm và tránh được những quan niệm đã không còn phù họp với báo chí hiện dại Đặc biệt chú ý đến tính khoa học của lí luẠn báo chí các nước phương Tủy

và tính bấl hợp lí của chúng đối với báo chí nước la là nước dang phát Lriển

Từ dó, rút ra những luận điểm khoa học có tính hướng dẫn cho người nghiên cứu và người làm công tác thực hành báo chí Mặt khác, diều quan

10

tượng của đề tài này với một số thể loại khác Điều đó sẽ tăng thêm tính dễ hiểu của công trình, nhằm thực hiện tốt mục đích của đề tài đã dược xác định ỉà làm tài liệu học tập và tham khảo cho học viên ngành báo chí.

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong hệ thống thể loại báo chí đang được sử dụng hiện nay, có một số thể loại đã được nghiên cứu khá sâu như nhóm lliể loại chính luận và chính luân - nghệ thuật, còn nhóm thể loại thông lấn mới chỉ được nghiên cứu lẻ

lẻ, thiếu tập trung và không có tính hệ thống Có thổ nhiêu người quan niộni rằng: tin, phỏng vấn và lường thuật là những thể loại nhỏ, dễ thực hiện, nên

họ đã không đầu tư thời gian và công sức một cách hợp lí Nếu nhìn nhận vấn đề một cách công bằng và khoa học, chúng ta dễ nhận lliấy là các thể loại thuộc nhóm Ihông lấn giữ vai Lrò cơ bản trên các trang báo Không thể

có sự lần tại của một tờ nliãt báo mà lại Lhiếutin Cũng như không có iimiổn tin nào dáng tin cậy hơn nguồn tin tù' các cuộc phỏng vấn v è diện lích mặt báo dành cho tin rất lớn, số lượng bài đăng thường chiếm đến hơn 50% Điều dó nói lên tẩm quan trọng của các thể loại thuộc nhóm thổ loại này Mặt khác, trong quá trình đào tạo người làm b;ìo, đặc biệt là giai đoạn học thực hành (hay còn gọi là tác nghiệp), các giáo viên phải hướng dẫn cho sinh viên viết tin, tường thuật và phỏng vấn trước khi học viết những thể loại pliức lạp hơn Vì thế, trong phạm vi của đổ tài này, chúng tôi sc lập trung nghiên cứu chủ yếu về 3 thể loai là tin, tường thuật và phòng vân, Trong khi trình bày về đặc điểm thể loại, các kiểu cấu trúc, tìm kiếm nguồn

mội số thổ loại thuộc nhổm khác đổ người học cỏ thể phân biệt sự khác nhan của chúng Đc tài này sẽ dề xuất mộl số quan niệm mới về tin, phỏng

vấn và nhiẻu vấn đé xung quanh viộc xAy dựng lác pluím 11 là các công ti ì 11 h liước dAy chưa đề câp đến.

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Trước hết, đây là kết quả nghiên cứu nhằm góp phán lạo lập lí thuyết

và đưa ra những hướng dẫn cụ thể cho công tác thực hành Như vậy, đề tài này vừa chứa đựng giá trị lí luận về khoa học truyền thông, vừa có giá trị thực tiễn mà nhũng người làm báo có thể ứng dụng vào cổng việc hàng ngày của mình

Trước mắt, đề tài có thể phục vụ trực tiếp cho sinh viên khoa báo chíIrong việc học tập về các thể loại này Đối với giáo viên, đề tài này sc cổ'giá

\trị tham khảo, bổ sung cho các bài giảng vé ihổ loại báo chí ơ hầu hốt các

cơ sở dào tạo người làm báo trong nước ta hiện nay, giáo 1 rình báo chí học đang thicu nhiều Lí thuyết về thể loại là một mảng còn trống vắng nhiều chỗ Đổ lài này sẽ góp phần nhỏ để lấp bớt khoảng trống đó

Mặt khác, hi vọng đề tài này còn là nguồn tư liệu tham khảo đối với những người nghiên cứu, đặc biệt là sinh viên đại học và sau dại học khi làm luận văn tốt nghiệp

13

CIIUƠNG MỘT

THỂ LOẠI TIN

Tin là một thể loại quan trọng bậc nhất của báo chí nói chung Không thể hình dung được rằng có một tờ báo mà lại ít tin Chúng ta có thổ khắng định rằng, nếu không có thể loại tin thì cũng sẽ không có báo Nếu một tờ báo ít tin, người đọc sẽ cho là báo đó nghèo thông tin và họ sẽ từ bỏ việc đọc báo Thông thường, nếu tính theo tỉ lệ bài đăng thì trên mõi lờ báo, lượng tin có thể chiếm tới 70% Công chúng quan tâm đến thông tin báo chí, trước hết là quan tâm đến tin Khi các báo kéo hàng tít lớn trên trang

là sự kiện xác thực, có địa chỉ chứ không phải là hình tượng nghệ thuâl Bán lliAn tính chất thời sự của tin đã gây sự chú ý của công chúng Không phải ngẫu nhiôn mà những người làm công tác truyền thông chuycn nghiệp hay bán clniyôn nghiệp trong thời kì tiền báo chí, clã làm tin rồi chép lay và dem bán trên thị trường Mỗi tờ tin khi hán, sẽ thu về cho chủ của nó một gazzella, để sau này, khi báo chí xuất hiện, lên gọi của dồng xu cổ cùa lUilia

dồng Am với lôn gọi của tờ báo: gasctlc Thế nhưng, nếu những tin tức tliòi

• sự dó dược thể hiện một cách hời hạt, khó hiểu, kém hấp dần cũng lất dỗ bị công chúng bỏ qua Vì thế, việc khai thác được những tin lức nóng hổi lính Ihời sự là điều đặc biệt cẩn thiết, nhưng việc trình bày những nội dung đó một cách hợp lí, phù hợp với khả năng và tâm lí tiếp nhận của công chúng cũng phải được coi là có tám quan trọng ngang hàng với giá trị của tư liệu

dã có

Do dặc điểm của từng loại hình báo chí, việc xây dựng các tác phẩm tin tức Ihích hợp cho mỗi loại hình là điều cần quan tâm và thực hiện mộl cách chính xác và khoa học Đó là yếu tố cỉể báo chí thưc hiện đươc nliicm

vụ của mình, mang lại những hiệu quả tích cực Chúng la sc thủ lìm hiểu cácli Ihiíc làm tin cho mỗi loại hình báo chí như báo in, truyền hình phát

1.1 V líh TIN CHO BÁO IN

Căn cứ vào những cách lí giải của các nhà nghiên cứu báo chí họe, chúng, ta có thổ hiểu rằng, hiện nay còn tồn tai nhiều quan điểm khác nhau

vổ khái niệm tin tức (news) Vì thế xin phép miễn đề cập đến các quan niệm khác nhau đó vì bạn đọc có thể tham khảo trên nhiều tư liệu đang lun hành khá rộng rãi7 Chúng ta tạm thời chấp nhận quan niệm Iiày:

• Gi ; ío [rình n g h i ệ p vụ b á o chí , [ | , d o Irirừng T u y ê n huíln l n m g ư ơ n g x u ã ì h à n , II 1977 q u a n n i ệ m :

' T i n /rờ n h á o lờ m ộ t t h ể t à i p h à n lín h n h ữ n g s ự k iệ n , ìiliữ iit Ị v iệ c , n h ữ /lí; l ì i i l i lù n /i c ó th ật m ớ i M Ỉy I I I (lu m ; VÍÍV rơ , m ớ i p l ì á l h iệ n t h iìy c ó ý i i ì ị I i ĩc i (ỊIH II1 h ỌÌÌV, It o ặ c c ó liê n ( /IIII/I ( ló i v ớ i Y iĩ h ò i ilic r) IIIÒ I tlư ở n i’ l ô i (/11(111 ( ĩiẽ in c h in h I r ị Iih â t d i n h ; n h ằ m g ó p p h u n th ú i c / ỡ ’v vrì c à i ìạ o th in i i r i ỉ , lu ìiiiị liin ỉi llit ic iiiỊt h i ÍỊO II n liấ t , cở ( iú c n h ấ t , n h a n h íh ó n t ' lí ì ũ ỉ l ki)> th ờ i n h á t, và (h íợ c {ịh i h u lìiin i; I hữ , / x i / / ' , ’

liế n \l n ó i h o ặ c h ằ i i í Ị lìn h " ( I r 1 6 )

• Cát ' liíc g i à c u ố n " C á c h vi ết m ộ t bìii b á o " d o T T X V N X 1 1I biìn, H , I9K7, quiin n i ệ m : "T in lììịiin là

IIÌỘ I h ờ i v iế t lir ơ n t’ ( l ô i n g ắ n ị i ì ô u i ỉ tin 17' IIIÔ I t ứ n h í m , m ộ i M í k iệ n Ví? h ộ i t l ià i \< (." (Ir I I )

• Chum " Ngl i ổ n g h i ệ p VÌI cônp vi ệc cúii nliỉi hiìo" (lo Il ỏi nhỉi b;ín V i ệ N a m xiiiìl hiin lìími I W 2 (Iđii lài

liệu n gh iệp vụ háo c h í Đ ứ c 'T in tức là một sư kiện IIUIHỊ’ tinli tlừri sư HÙI nhiên nyười (/11(111 h im ", (Ir

195.)

• Tiíc gi á N g u y ề n T i ê n Hà i , viêl t r o n g c u ố n ' T á c p h à m hiio c h í " , t l N x h Ciiái) d ụ c , II., I W 5 : 'T in tò

m ộ t th i' l o ạ i t liõ n y ( Ii i i h ị n h ấ t t r o iìiỊ h á o c h i N ó p h ở n ó n li Iih t in h n h ũ iiỊ; M í ktứti thrii M í I á V n iỊỈiĩt i lmnt> (tời sấ n tị x ã h ộ i v ớ i ngôn m ;ữ c ô lỉọ n ụ , IIÌỊOII IỊỌII, I n II h ép và tl(' lìii'11 " MI)

Tin tức là m ột thông báo khách quan về một sự kiện thời sự mà theo nhà

báo thì thông tin đó có lợi cho công chúng, hoặc ạăy hứnẹ thú, được diễn

đạt theo m ột quy tắc nhất định.

Với quan niệm này, chúng tôi chỉ bổ sung một ý nhỏ so với những quan niệm trước đây, đó là: tin tức, ngoài những dặc điểm đã được thừa nhận một

cách phổ biến, nó còn được diễn đạt theo m ột quy tắc nhất định Ý kiến mới

dược bổ sung này tuy nhỏ nhưng nó quan trọng, bởi vì hiện nay trên nhiều

tờ báo, các bản tin kém hấp dẫn vì chúng được trình bày không dựa vào một quy tắc nào cả

Căn cứ vào thực licn báo chí, chúng ta có thổ phân hiệt giữa "bản tin cứng" và "bản tin mềm" Bản tin cứng được diễn đạt ngắn và súc tích Nỏ thông báo một cách cụ thể, không thiên vị, trả lời nhũng câu hỏi mang tính báo chí (ai, cái gì, ở đâu, bao giờ, tại sao.) Vấn đề quan Irọng nhài bao giò' cũng nằm ở phần đẩu, những thông tin chi liếi có tính bổ sung nằm ở phần sau

Ví dụ về bản tin cứng:

"T ừ 1-10, các co q u a n , đon vị (lùng ngân sách khi m ua sắ m pliải m ua hàng s;in xuát

Ngày 11-9, (khi nào?) Thù tướng chính phỉi (ai?) la chỉ thị sỏ 2 l/2001/C T-TTg yêu cẩu:

Từ ngày I 1-10-2001, tất cả các cơ quan, đơn vị khi sử dụII 5 kinh phí thuộc ngân sách Nlià nước (lc mua sắm tài sản, vật tư, trang tliiết bị để xíiy dựng trụ sơ cơ quan và phục vu công tác quản lí hành chính phải mua từ các nguồn hàng được sàn xu.il (rong nước (trừ Inrờiig hợp các loai từi

s á u , vật tư , ( r a n g t h i ế t bị m à h i ệ n tại t r o n g I1ƯỚC c h ư a s ả n x u ấ t đ ư ợ c )

Bộ lài chính chủ í rì, phối hợp các cơ quan hướng dần cụ thể việc (hực hiện chú (rương này cho phù hợp thực tế (cái gì?).

(Nguồn: Báo Nhân D â n , số 14, ngày 27-9-2001).

• Miins H c n i r s c h k c ( N g ư ờ i Đức) ' 'T in là m ộ! lliô/HỊ tin m ới l ó Ý n g hĩa hệ trọ n g h o ặ c lí thú (lố i VỚ! nhiêu

iiiỊư ò i c h ím q d ụ n g c h ạ m đ ế n (tời x ố n g c ù a h ạ h o ặ c d ơ n ỹ ò n h ì c h ì g â y h ấ p (ỉtin , k h ơ i (lạ y ờ lio sự

báo hay các tờ tuần báo.

N icole K id m a n đ a n g chọn chồng.

Sau 10 năm chung sống kliá hạnli phúc, nữ diẻn vicn trẻ dẹp N Kiílmnn và nam lìii lừ nổi tiêng Tom Cruise đã ra toà li dị Hiện nay, Tom đang cluing sống với ngôi sao nguời T;1y ban nha p Cmz Sau một thời gian đau khổ, N Kídman có cảm urởng nàng không lliể dứng vững nổi, nhưng giờ dfly, nàng đã xuất hiện trờ lại với một vóc đáng, gương mặt quyến lũ, kicu diẻm và hấp clÃn hơn Nàng kể: "Mọi chuyện dã qua rồi Đày là chuyến đi dầy sóng gió trong dời lỏi Tôi kliỏng mong lằng I 1Ó sc xíỉy tiến mội líìn nữa đối với lôi.” Hiện nay Iiiìiig díing có mối quan hê rAÌ IhAii với Iigiiời đàn ông goá vợ, kliôag tiếng tíìm lẽn ]à R Wiliiítms, Ngoìú i;i, nàng, cũiiịỉ

• Phần lớn tin tức có tính trái quy tắc, nghĩa là chúng lây các sự việc hoặc

sự kiện bất thường làm nội dung

• Tin lức có cấu trúc hình thức nhất định

Việc thử tìm định nghĩa trcn đây lạo ra những điểm tựa cho sụ xácđịnh những lin tức nào thì thích hợp cho việc dăng báo Nói đcn ncn báo chí

T hế nhưng khi xác định ticu chí đổ lựa chọn tin tức, báo "Nevv Yok I iincs"

ĐAI HỌC Q U Ố C G !A h - MC ; TRUNG TÂIv/i THÒNG Tlíi "H'JVẺN I

I

ghi ở trang đầu tiên các tiêu chuẩn tin tức để được đãng báo là "Tất cả tin tức thích hợp cho việc in ấn '\" A ll the nevvs that’s fit tợ print") Các nhà

nghiên cứu ngưòi Nga Vôtxkôbôinhikốp và Liriev cho rằng, nguyên tắc này

ở mức độ nào đó, phổ cập cho đường lối bicn tập của lâl cả các phưong tiện thông tin đại chúng phương TAy8 Tuy vộy, với tư cách là biên lập viên, chúng ta dẻ nhận thấy rằng, phương châm này hầu như chẳng giúp dược gì cho các nhà báo khi họ đứng trước khó khăn là pliải chọn lựa ra từ một đống tư liệu đồ sộ cho được 1 5 - 2 0 bản tin đổ đăng báo ngày hôm sau Vì vậy, việc lựa chọn lin tức cẩn bàn đến trong mội pliần liêng

Đổ có tin tức cho báo, người phóng viên hay bicn tập vicn phảLcó năng lực lựa chọn Nguồn tin thì có nhiều mà diện tích báo lại có hạn Hơn nữa, nếu lựa chọn không tốt, chất lượng lliông tin của báo sẽ giảm xuống, điều đó gíly khó khăn cho sự phát triển của tò' báo Nếu lin tức của báo kéo dài mãi tình trạng chất lượng thấp, có thể dẫn tói hậu quả xấu là mất bạn dọc Clio nên, mỗi cơ quan báo chí cần có những tiêu chí cụ thể về tin cho

tờ báo của mình Tin trên mỗi báo phải phù hợp với nhu cầu công chúng của từ báo đó Có thể quan niệm về tin của báo chí nước này khác xa so với báo chí nước khác V í dụ: Chủ but tờ Newyork Sun Charles A Dana quan

niệm: "Tin tức là bất luận đ ể tài gì khả d ĩ hớp dơn phần đôiĩỊỉ người (ĩọc mà

họ chưa biết đến9." Với cách lựa chọn này, Dana chú ý đến sự hấp dẫn và

Ihời gian tính của tin Thô nhưng phương châm này chi Ihích liợp VOI cồng chúng báo chí của nước Mĩ mà thôi Với báo chí Việl Nam, khống phải mọi tin tức sốt dẻo và hấp dẫn người đọc đểu có thổ Irở thành thông tin cua báo

11 X e m " N lià h ả o h i q u y ết k ĩ nõng-nghê n g h iệ p , N x b L;io Đ ỏ n g , I I , 1999, (I 92.

Chăng hạn như những câu chuyện về sex, bạo lực rùng rợn và những sự

Về nguyên tắc chọn tin, cần phải khẳng định phương châm: tin íức nào

có thể nâng cao sự hiểu biết của công chúng về thế giới xung quanh để sống vui vẻ và có ích cho đời thì được coi là tin tốt

Khi đã có sự định hướng đúng đắn Jvề lựa cho tin tức, thì việc tìm kiếm Ihông tin thường xuyên là vấn đề quan trọng trong hoạt động báo chí Không một phóng viên nào có thể thờ ơ với công việc này Vì thế, ở các cơ

sở đào tạo đều có một chuyên đề và cứ phải lặp lại nhiều lần trong cả quá trình học tập của sinh viên, mỗi lần nhắc lại có thể bổ sung nhiều chi tiết mới, ơ đây chúng tôi chỉ đề cập việc lựa chọn của phóng viên tin tức

Khi tiếp xúc với các nhà báo mới vào nghề hoặc sinh viên báo chí, chúng tôi thường được nghe những câu hỏi như viết về cái gì và bắt đầu từ đâu Quả thật là, đối với một người chưa thạo nghề thì công việc này thật nan giải, nó liên quan đến việc lựa chọn tin tức Vì chua có nhiều kính nghiệm, các phóng viên trẻ thường lúng túng, không biết dược tin tức nào thích hợp cho việc đăng báo Ngồi trước một đống tư liệu, người phóng viên phải chọn một số tin tức để dăng báo ngày hôm sau Có nghĩa là anh ta phải làm công việc đầu tiên là lựa chọn Nhưng có nhiều trường hợp thì phóng viên không có nhiều tư liệu mà phải tự tìm lấy tư liệu và lựa chọn Irong số những tư liệu mà mình tìm thấy để viết ra các bản tin Công việc này có lẽ

là thú vị nhất và cũng khó nhất đối với các phóng viên trẻ và sinh viên

Đến nay chưa hề có và có lõ chẳng bao giờ có một thông lư nào hướng dẫn bắt buộc việc lựa chọn tin tức Tiêu chuẩn lựa chọn tin tức của các báo (báo địa phương, báo ngành, báo thể thao, báo chính trị ) rất khác nhau.Mặc dù vây, chúng ta có thể nói đến một sô imuyên tắc cơ bản tạơ tliổu kiện

\

" Thông lán xã Vi ệ i Nam: V iế t tin như thê n à o ? H , 1992, tr I.

19

dễ dàng hơn cho việc chọn lựa tin tức Hi vọng là những phương châm này

sẽ giúp ích cho các phóng viên Những Un lức thích hợp cho viêc dăng báo thường chứa đựng những tính chất sau đây;

X

- T ín h b ấ t thường: Sự kiện hoặc sự việc mà bản tin đẻ cập đến càng bất thường thì càng gây được hứng thú cho nhiều người Ví dụ như nhân dân tỉnh Nam Định đang thu hoạch vụ lúa mùa thì không phải là chuyện bất thường Nhưng năm nay tỉnh Nam Định (hoặc một huyện nào đó của tỉnh) được mùa bội thu, nghĩa là so với năm trước hoặc các năm trước thì năm nay năng xuẩt lúa cao hơn nhiều Đó là sự bất thường Nó đáng được sử dụng làm tin tức cho báo chí

- Tính hiệu q u ả : Giá trị mà bản tin mang lại cho nhiều người càng làu

dài (Thông báo giảm biên chế trong các cơ quan nhà nước, việc tăng thuế hoặc giảm thuế, ngừng tlả lương hoặc ngừng lãng lương, việc ihay đổi mức lương trong ngành giáo dục, việc cấm đi lại trên một số tuyến dường quan trọngv.v ) thì mức độ hứng thú của chúng càng cao lên đối với người đọc

- Sự kiện rõ ràng: Bản tin càng nói rõ về sự kiện thì số độc giả Iheo

dõi càng nhiều Địa điểm xảy ra sự kiện càng xa thì tin tức, nếu muốn đáp ứng niềm hứng thú của người đọc, càng phải mang tính chất bất thường

- Sự g ần gũi: Bản tin dề cập đến nhân vật, cơ quan, đơn vị càng quen biết, nổi tiếng thì càng tạo nhiều hứng thú cho độc giả (Người Hà Nội chắc chắn sẽ quan tâm đến bản tin nói về lời tuyên bố của ông Chủ lịch thành phố Hà Nội về công tác quy hoạch đô thị ỏ' Thủ đô hơn người chín ỏ' thành phố IIỔ Chí Minh.)

- P h ù h ợ p với tâ m lí tiếp nhận: Khi nội dung bản tin hoặc nhờ cách

trình bày, diễn đạt mà bản tin càng phù họp với tâm lý, tình cảm của độc giả (vui mừng, giận giữ, thông cảm, khó chịu ) thì nó càng gây nhiều hứng thú

- Dễ hiếu: Cách trình bày bản tin càng cụ thổ, càng sống dộng, càng

dễ hiểu, nó càng được nhiều người tiếp nhận

Chúng ta có thể trình bày mồ hình về các yếu tố hình thành tin tức nhưsau:

Mỗi m ột phồng viên chịu trách nhiệm lựa chọn tin tức phải hiểu rằng anh ta phải lấy ra m ột số tin tức nhất định từ mộl khối lượng đồ sộ các tư liệu Cùng với sự lựa chọn đó, bao giờ anh ta cũng đã có một quyết định loại bỏ các tin tức khác đáng lẽ cũng có thổ được đăng báo Điéu dó có nghĩa là: do việc quá nhiều tin tức mà một bản tin được đăng đã chiếm mất chỗ của một bản tin khác trên mặt báo Như vậy, việc đăng báo một bản tin

là một hành động lựa chọn có định hướng, nhưng việc không đăng báo một bản tin cũng là một hành động lựa chọn có định hướng

T ìm kiêm thông tin

Chủ đề tìm kiếm thông tin là chủ đề quan trọng đối với những người làm báo, phải được nghiên cứu kĩ lưỡng Nhưng ở đíty 'chúng ta chỉ đẻ cạp đến một số khía cạnh quan trọng dành cho phóng viên tin tức Chỉ có biên tập viên chịu trách nhiệm nhận tin gián tiếp thông qua một hãng thông tấn thì mới phải tự giới hạn trong việc ỉựa chọn liII tức để đăng báo từ nhiều tư liệu khác nhau Trong mỗi một lĩnh vực của lờ báo, người phóng viên phải coi việc tự tìm kiếm lấy thông tin là mong muốn trước hết của mình

Cơ sở để thực hiện mong muốn này là việc phóng viên phải có mặt ỏ nơi sự kiện xẩy ra để “ xới lên” những đề tài riêng Việc thường xuyên kiểm tra lại nội dung những điều nghe thấy, những tin đồn, những thông báo có ý nghĩa cực kỳ quan trọng Một trong những nhiệm vụ chủ yếu, không thể lo

là của báo chí là nội dung của nhũng bản tin, bất kì tin lức nào trước khi đăng báo đều phải được kiểm tra Trong mọi trường hợp và trong mọi' hoàn

cảnh, cẩn plìải Iighe ngóng mặt sau của thông tin Quá trình tĩỊo lập thông

tin dó việc hoàn thiện và kiểm tra mức độ hiểu biết về một sư việc nhất

mỗi một thông tin truyền khẩu, và không thổ được thay thê băng bâl cú cái

gì khác Thông thường thì tiến trình này dược thực hiện theo một “quy ninh

kiên nhãn” Những thông tin riêng lẻ mà người phóng viên tlui nhận được trong quá trình tìm kiếm sẽ được anh ta dần dẩn thâu tóm trong một Ihứ tương tự như “đổ khảm ” mà nhờ nó, nội dung sự việc hoặc sự kiện jsẽ dược anh ta hiểu thấu đáo và trọn vẹn.

Chúng ta đã nói về phương pháp lựa chọn tin tức, nhưng lựa chọn ở đâu? Các nhà nghiên cứu báo chí Hoa Kỳ đã chỉ cho phóng viên của họ biếl điều này mà chúng ta có thể vận dụng cho công việc hàng ngày của mình Trên một tò báo có những nguồn tin cơ bản sau:

1 Thu lợm từ các văn phòng đưa tin:

- Các phóng viên thường (được cử đến đồn cảnh sát, phòng họp thành phố và những nơi khác có sự kiện mới xẩy la như các đơn vị sản xuất, kinh doanh, cơ quan khoa học ) Nghĩa Là tin lức thu lợm được từ các chuyến cồng tác

- Các phóng viên đặc biệt chuyên đưa tin về các chủ đề như giáo dục, kinh tế, thể thao

- Các phóng viên tổng hợp viết về mọi vấn đề, lớn và nhỏ, cả những bài viết phát triển tin của phóng viên thường

- Tin tức của các phóng viên và cộng tác viên của các tờ báo địa phương, báo ngành

2 Tin tức từ các hãng thông tấn Đáy hì mộí nguồn tin lớn mà các báo có thể khai thác theo nhu cầu tin tức phù hợp với quan điểm củá báo mình

3 Các lài liệu báo chí, các ihư tín thông tin, diện thoại được sử dụng

để đưa tin cho các tờ báo

Một sỏ nguyên tác bắt buộc giúp cho việc tìm kiêm thông tin:

Đối với mỗi phóng viên, diều quan trọng là plìải thường xuyên tự trang

bị cho mình những hiểu biết cơ bản về đé tài mà mình sắp bàn dcn (băng

23

cách sử dụng từ điổn, tìm kiếm trong kho lưu trữ, đọc lại sách và tạp chí

chuyên m ôn, tự tạo ra một kho lưu trữ liêng, nhỏ gọn V.V )

Việc tìm kiếm thông tin dễ dàng thành cồng, khi người phóng viên quen biết nhiều nhân vật quan trọng có khả năng cung cấp thông tin Sẽ chẳng phải là phóng đại chút nào, nếu người phóng viên được khuyên rằng mỗi ngày anh ta nên làm quen nhiều người mới

Nguyên tắc đặc biệt quan trọng của hành vi lìm kiếm thông tin là: phải

ứng dụng phương pháp quan sát sâu, Có người đã trực tiếp chứng kiến sự

kiện nhưng khi ngồi vào bàn lại không viết được những điều cần lliiết Mộl

sự kiện có thể có nhiều người cùng chứng kiến, nhưng khi kể lại, nhà báo phải là người kể chính xác nhất, đầy đủ nhất và hấp dẫn nhất Để đạt được điều đó nhà báo cẩn luôn luôn lắng nghe “mặt sau” của vấn đc Ngaỳ lừ khi mới nhận được thông tin rời rạc ban đầu, người phóng vicn đá phái kiổni Ira mật sau của vấn đề bằng cách hỏi lại cho kỹ Mỗi mộl tin lức có ý dỊnh

sử dụng, dứt khoát phải được xác nhận qua người truyền tin lliứ hai

Cách thức giao tiếp tốt, giữ được phép 1 ịch sự (lự giới thiệu lõ làng lèn tuổi), thái độ vui vẻ và kiên nhẫn dương nhiên là điều kiện tiên quyết khi tìm kiếm thông tin

Trước khi tìm kiếm thông tin, phóng viên mới vào nghề - bất luận công việc đó được thực hiện qua đàm thoại hay Irao đổi miệng - nên ghi chép những câu hỏi quan trọng nhất vào sổ tay cho khỏi quên mất

Sẽ rất có lợi cho việc tìm kiếm-thông lin, nếu có thể tiếp xúc được nhiều người cung cấp thông tin Điều này rất khó thực hiện đối với những

đề lài gây cân nhắc, suy nghĩ Bởi vậy, cần nghiên cứu, tìm hiểu thêm vé sau xem còn có những ai hiểu biết nhiều hơn về đề tài mà người phóng viên đang tìm hiểu

M ỗi m ột người cung cấp thông lin CÀU phải (tược giải thích lằng anh

,(chị) ấy không bao giờ phải trả giá cho hành vi của họ Chỉ khi sự thận trọng, kín đáo được nghiêm chỉnh chấp hành trong mọi điều kiện mới có thể đảm bảo cho m ột không khí tin cậy lẫn nhau

Trong nhiều trường hợp, ngưòi phóng viên chỉ nhận được thông tin khi anh ta hứa sẽ không nêu tôn nguồn cung cấp Những lời hứa như vậy chỉ nên nói ra khi phải đảm bảo quyền lợi riêng lư trong những trường hợp cá biệt Nhưng nếu như nó thực sự cần thiết thì dứt khoát phải giữ cho được lời hứa đó

Nhiều công chức và cơ quan thích giữ bổn phận im lặmg Khi đỏ người phóng viên cán chỉ ra cho họ biết nghĩa vụ cung cấp thông tin của họ Nếu người công chức đó vẫn không chịu cung cấp thông tin, phải lập tức gọi điện báo cho nhàn vật hoặc cơ quan có thẩm quyền (thủ trưởng cơ quan, bộ trưởng, thị trưởng, hội đổng thành phố ) Thông thường thì họ sẽ không còn giám kiếm cớ lẩn tránh đằng sau bức lường “bổn phận” nữa

Mỗi m ột phóng viên phải có can đảm bỏ qua một câu chuyện khi thấy

rằng I1Ó quá tủn m ủ n , k h ô n g hứa hẹn đ iều gì lớn.

Trên đây là những phương pháp tìm kiếm và lựa chọn tin tức cho báo chí, nó chưa thật sự đẩy đủ và toàn diện nhung đã là những vấn đề cơ bản,

có thể giúp cho các nhà báo sự định hướng đúng trong hoạt động nghiệp vụ, cung cấp được nhiều tin tức tốt, có chất lượng cho báo chí nhằm thu hút được nhiều dộc giả và đương nhiên là có lợi cho xã hội nhiéu hơn

Sau khi đã được chọn lựa và thẩm tra, 1 in lức phải dược diễn dạt thành văn bản Điểu quan trọng nhất - một quy tắc xây dựng bản Ún, là viết phấn đáu của bài báo Hiện nay, ở nước ta, nhiều nhà báo và nhà nghicn cứu vồ

, thể là một số người vãn tiếp tục ủng hộ.quan niệm cho rằng cấu trúc của tin

gồm các kiểu chính như cấu trúc hình tam giác, hình trụ (hay hình chữ nhật) và hình tam giác ngược Ngoài ra, mộl vài tác giả mới đây còn đưa ra

một sô kiểu cấu trúc như mô hình "viên kim cươnq", mô hình "đồnọ, hồ cát",

hình cây thông Nhưng thực tiễn cho thấy rằng, hầu như các bản tin được

cồng bố trên báo chí hiện nay đều dừng kiểu cấu trúc hình tam giác ngược Đặc biệt là đối với các bản tin cứng Còn những bản tin mềm và tin có tính chất công báo, trong nhiều trường hợp lại Ihường được xây dựng cấu trúc

hình trụ, như ví dụ về bản tin mềm "Nicole Kìdman chọn cìiổnạ" ở phần

đầu Đây cũng là 2 kiểu cấu trúc mà cả thế giới đang sử dụng cho báo chí hiện đại, vì nó phù hợp với tâm lí tiếp nhận của công chúng hiện nay Vì Ihế, chúng la sẽ tìm hiểu kĩ về kiểu cấu trúc này mà không dề cạp đến các kiểu cấu trúc khác

Đối với kiểu cấu trúc tam giác ngược, sc thật là sai lầm khi dưa lcn dầu bài báo lất cả các chi tiết ít quan trọng lồi sau dó mói đi vào nội dung quan trọng của bản tin Các báo hiện nay đều làm là trình bày với dộc giả phần tóm lược quan trọng nhất từ ngay dòng dầu liên hay mục đáu liên Sau dó mới di vào chi tiết của bản tin Người ta dã minh hoạ cách bố cục lí tưởng một bản tin bằng một hình tam giác ngược Môl số nước trên thê giới gọi dó

là dạng "nắm chặt điểm nút" ("Climax-Fisl-Form"), hay dạng "nặng dầu" ("Top-Haevy-Form"), cũng có nhiều người gọi đó là dang Kim tự tháp

nqưực Dạng này được câu trúc theo mô hình sau:

S ơ đ ồ sô' 2

Theo hình tam giác trên có nghĩa là: Phần đẩu ticn của bài báo là tất cả

sự tóm lược nội dung quan trọng nhấl của tin Phần tiếp tlico trình bày chi tiết mà khi độc giả cảm Ihấy đề tài hứng thú sẽ đọc qua, còn những dộc gKi không cảm thấy hứng thú lắm sẽ bỏ qua sau khi đã nắm được nội dung chính Làm như vậy sẽ có các lợi thế sau:

- Tương đối dễ nhận diộn dược văn phong

- Tạo khả năng diễn đạt thành cồng

- Tạo khả năng giản lược đoạn sau (chỗ có nội dung không quan trọng lắm) mà không làm mất đi nội dung những đoạn quan trọng nhất

- Tạo điều kiện cho độc giả chỉ đọc lướt qua là nắm dược nội dung cơbản

Giới báo chí thường gọi đây là phần mào đẩu (mở dầu) của bài báo,

còn người Mỹ gọi phần tóm lược ở đầu này là "Leađ" của bản tin Giọng văn phần này khác với giọng văn sử thi, nghĩa là một cách trình bày không theo Irình tự thời gian, ví dụ như phán đáu của một biên bản thường được tường trình tuẩn tự những việc xẩy ra Nếu như diều quan trọng nhất xẩy ra

ở phẩn cuối, thì diều đó cũng dược ghi vào phần cuối của biên bản Ngược

lại, văn phong phần mào đầu của bản tin theo hình lam giác ngược p h á vỡ

đầu cũng chỉ dùng cho các loại báo phổ thông, về sau xuất hiện cả trên các b á o chính trị ở nước ta cách m ở đẩu này được dùng nhiều trên báo dành

cho tuổi mới lớn như "Hoa học tr ò ", "Mực tím", Thiếu niên tiền phơn?"

Gần đây, trên m ột số báo như "T h ểth a o vân hoá", "Sinh viên" cũng dùng

cách mào đầu này

Như vậy là chúng ta đã tìm hiểu những yêu cầu và mội số cách 'thực cho phần "mào đầu" của một bản tin Phải khẳng định phán "mào dầu" là rất quan trọng, nó giống như một thứ rượu khai vị trước bữa ăn, phải làm cho dộc giả cảm thấy "ngon miệng hơn" mà đọc hết cả bài báo Cho nên

"mào đầu" phải nêu lên mộl cách cụ thể, tường tận nhưng ngắn gọn nội dung bài báo mà cái đẩu đề bài báo không thể làm nổi Thay cho việc kể lể rông dài, tốt hơn là nêu lên một sô khía cạnh quan Irọng của nội dung

Có thể đạt đến mục đích này nếu trong phẩn "mào đầu" trả lời đượccác Ctiu hỏi "dạng w + H" một cách ngắn gọn, súc tích (Ai?, Cái gì?, ở đâu?, Bao giờ?, Như thế nào?, Tại sao?) Phần "mào đáu” không ncn bị ràng buộc bởi nhũng thứ nặng hề Nên tránh cách gọi tcn rông dài của các nhân vật hoặc cơ quan hay miêu tả chi tiếl địa điểm (như trong các vụ tai nạn)

Có một thời, báo chí của chúng ta có cách viết đại loại như: Hỏm nay

mật của Cứ sau mỗi cái tên như vậy phải ghi đủ từ 5 đến 10 chức vụ mà

đã phải ngáp vì buồn ngủ

Trong ihực tiễn báo chí, có những tác phẩm dược công bố vói sự đấy

đủ của các tư liệu cần thiết, tác giả có ý thức về cấu Irúc theo IĨ1Ồ hình tam giác ngược, nhưng vì vận dụng máy móc cách mào đáu mà hấu hết các bân tin ngắn đang sử dụng trên báo chí là Li ả lòi cAu hỏi khi nào? và íii? Vì thô,

người đọc vãn thấy khó hiểu Muốn hiểu dược điều cơ bản nliấl phủi lưới

"NGĂN CHẶN KỊP THỜI VIỆC ĐƯA VÀO s ử DỤNG 13 TẦN sữ a q u á h ạ n

N g ày Ỉ 2 I Ỉ 1 I 2 0 0 2 , T h a n h tra s ở y t ế H à N ộ i ra T h ô n g báo (sô '1 7 1 4 /T B -ĨT r) kết quà

T h a n h tra J 3 ,9 tấn sữa h iệu N O N D Ỉ A R Y C R E M E R ở ( ông ty xuất nhập khâu C ò p liê /

H ù N ộ i L ô sữa trên d o H ù L a n sản xuất đóm* ạói thàỉìh 25 kẹ/bao sản xuất IHỊÙỴ 161Ị0 I2 0 0 0 đ ã c ó thay đ ổ i vê chấ t lượntỊ vờ quá hạn s ử (li/ntỊ trên 12 tháiìtỊ M ặ c dù \é l nghiệm vi sinh lô sữa đạt yêu cầ u , c á c kết quả xét nghiệm lìoá lí ý à m kliôny dáng ké’ (1 -

ì 5 % ) vờ đ ộ ẩm tâníỊ không đá/iíỊ kê (1 0 % ) SOIII> s ở y tê H ù N ộ i vẫn yêu ( âu C tv klìôm;

được s ử d ụng lô sữa đó nữa S ở yên cấn C ty thực liiện dúm> thỏiiiị báo và íịiíío Thanli tra

SỞ kiểu tra giám sá t việc thực hiện cu ả C ty.

Ớ d â y cầ n lưu ỷ đến s ư tlìiến tnuiiỊ thực cùa c ơ s ở ch ẻ biến thực p/uĩm chất Inợ/ÌIỊ

r a o có íỊÍây chuyênỷ' côn\> tiiỊliệ hiện đại Tlu/Iili tra s ỏ Y t ế H à N ộ i cho hiết, C ty kìiôniỊ

của tHỊtiyêìi liệu T ín h đến thời điểm T ha n h tra s ở Y t ế H ù N ộ i dếìì kiếm tra, lô sữ /1

13 9 2 4 ì k\> (lã lịiiá hạn s ử (iựiìiỊ Ỉ 0 thánự Su ố i tliời ỳ a n iịiiá hạn ây, hĩnh (ĩụo C ty klìônự thây có đ ộ nV thái ỳ d ể c h ử iH Ị tỏ mình tuân thù cá c íỊiiy (linh vé vệ sinh an loàn thực p hẩm Đ iể u đ ó khiên (lư luận khôiiíỊ khỏi lo Ii^ại về tính tiu cậ y sản phẩm mà C ty sản xuất và tung ra tlìị trường.

K h ô n g M í p h ạ t iìủnlì chin h tìỉịhiêm khắc C ty X N K C à p h ê ỉ H à N ội ì i ì i ) c liỉ ilửiiỊỉ ờ

m ức iỊỪi két ỈUỌÌI thanh tra đ ể c anh háo, e khó có thẻ khiến Câ/ÌỊỊ ty ì út kinh nghiệm iitỊliiem túc cùm ỉ n h ư làm bùi h ọ c răn de ch o những ai r ó hành 17 coi- tliiiửiiỊị p há p Intịt

c o i tliiíờiiíỊ xức kìioẻlìỊ>ười tiêu ílímiỊ.

PV"

(B áo T iền P ho ng, s ố 2 2 8 , ng à y 14 tháng 1 1 nãin 2 0 0 2 , li 1 1.)

liên quan trực tiếp đến sức khoẻ của chính họ và các thành viên trong gia đình, đặc biệt là những gia đình có người già và những gia dinh dang nuôi con nhỏ, cẩn dùng đến sữa

Nhìn vào bản tin, chúng ta thấy các yếu tố cấu thành bán tin khá đrĩy

đủ Tuy vậy, khi đọc nhanh, đọc lướt qua (theo cách đọc thống thường của công chúng) lại thấy khó hiểu Sở dĩ có điều dó là vì, những thông tin quan trọng nhất, nghĩa là người đọc muốn biết ngay như: đó là sữa gì? Sữa đó ở đâu? Do ai dang sở hữu? quá hạn bao nhiêu lâu? nêu ăn phai có gây bệnh không? Nhũng câu hỏi này không dược trả lời ngay lập tức Người dọc phải

"dò dẫm" qua một số chi tiết như ngày thống báo, ai thông báo, số của

Thông báo dó là bao nhiêu Rõ ràng những chi tiết này không ihc coi là chi

tiêl quan tiọng nhất Mặt khác, trong bản lin này, đầu đc và nôi dung của

tin không khớp nhau Đầu đề là "Ngăn chặn kịp thời việc đưa vào sử dụnq

13 tấn sữa quá hạn" Còn trong đocạn kết lại viết: "Không x ử phạt hành

chính nghiêm khắc mà chỉ gửi quyết định thanh tra đ ể cảnh báo " Như

vộy là sô sữa quá hạn sử dụng dó vĂn còn tổn tại và có thổ sẽ được dưa vào sản xuất?

Chúng ta hãy thử trình bày lại bản tin Ircn theo một cách khác, hợp líhơn:

P H Á T H I Ệ N N G U Y C ơ S Ử D Ụ N G S Ũ A Đ Ã Q U Á H A N

Đ ó là sữa N O N D I A R Y C R E M E R d o Hà Lan sản X LI rít, được d ó n g gói lừ ngày

1 6 /1 0 / 2 0 0 0 S ố sữa này thuộc s ờ hữu cùa Cty X N K Cà phê I Hà N ô i Sữa dã (hay doi chất lư ợng và quá hạn sử dụ n g trcn 12 lliáng S ố sữa nói trên được d ó n g b;io, m ỗ i bao

2 5 k g

X é t n g h iệ m lô sữa c h o kết quà là: vi sinh đại ycu cáu ( 1 - 1 5 % ) , lioá lí giíìm không dáng kể (1 0 % ) S ờ y t ế Hà N ộ i dã thông báo về chất lượng sữa và yêu cầu Cty không được sử clụng lô sữa d ó vào v iệ c sàn xuấl Thanh tra Sở c ó Iihiệni vụ k iể m tra giám sát

clúrng tỏ v iệ c luân Ihù c á c C|iiy định vể vệ sinh an toàn thực phẩm Đ iề u dó khiến dư luân

lo ngại v ề độ Iin c ậ y sàn pliiỉni m à C ly sản xuất và bán l a tlìị trường.

S ở Y t ế Hà N ộ i c h o biết: Cty k h ô n g báo c á o với c ơ quan chức năng vổ lỏ hiulg quá hạn, khi sản xuất, k h ô n g c ó kiổm định chất lượng n g u y c n liệu ĐAy tà một c ơ s ơ c h ế biến llìực phẩm chất lượ ng c a o , c ó dAy c h u y ể n c ô n g n g h ệ hiện dại, nhưng c ỏ hiện urợng thiếu trung thực (rong v iệ c k iể m soát vệ sinh thực phẩm.

Trước h iệ n tượng này, Thanh tra s ờ y tế kh ôn g xử phạt n g h iê m khắc mà chỉ ciìiim lại ờ m ứ c gửi q u y ế t định Thanh tra đ ể cảnh báo Biện pháp này e k h ó c ó thê khiến Cly

X N K Cà phê I Hà N ộ i lút kinh n g h iệ m n g h iê m túc và làm bài họ c lăn đe c h o những ai

c ó hành vi co i thường pháp luật, c o i thường sức klioẻ người tiêu dùng.

T h ô n g b á o c ù a S ơ y tế H à N ộ i m a n g s ố 1714/TB-TTr, c ô n g b ố ng à y 12 tháng ỉ ỉ năm 2 0 0 2 "

Việc thay đổi cấu trúc này không có gì lớn Toàn bộ tư liêu được giữ nguyên Xếp đặt lại vị trí của các chi tiết chứa đựng thông tin từ quan trọng nhất và giảm dần mức độ quan trọng về cuối bài để lạo ihành một kiểu cấu trúc tam giác ngược sẽ thuận tiện cho người đọc hơn Thông tin cuối cùng trong bản sau là (hồng tin đầu ticn trong bản dầu Đây là những dơn vị thông tin mà người dọc không quan tâm nhiều Điều họ muốn biết là sữa quá hạn ra sao, có nguy hiểm không, nhãn mác là gì, hiện nay nó ờ đíui

Những thông tin này có thể giúp họ không mua nhám những thực phẩm dược c h ế biến từ sữa quá hạn.

Sau khi viết xong m ột bản tin, chúng ta có thể kiểm tra xem phần

"mào đầu" đã được xây dựng đúng hay chưa bằng cách trả lòi xem:

- Nó có kích thích người ta đọc tiếp bài báo hay không? Nó đã tạo ra được sự "thòm ăn" đối với phần sau của bài báo hay chưa?

- Câu văn đã ngắn chưa hay còn dài quá?

- Phần "mào đầu" đã chứa dựng một số nội dung quan trọng chưa?

- Giá trị thông tin cao dã được gói gọn Irong phần đầu mội cách có chừng mực chưa?

- Phần đầu có dẫn dắt trực tiếp đến phán sau, có gây cám tưởng như nhìn từ trên xuống không?

- Phán đáu có bị quá tải vì cái nhan dồ quá dài và tcn địa phương hoặc tên người và chức vụ không?

Lưu ý: Có thể lĩiử đ ầu bằng nhiều cách khác nhau, nhung phai giũ cho được nguyên tắc cơ bản là trong bài báo phải trả lời đuực các câu hỏi: ai, cái gì, ở đâu, bao giờ, tại sao.

Ngay Irên các trang báo hiện nay ta vẫn còn thấy có những bản tin mà trong đó người ta quên nêu địa điểm và thời gian của sự kiện, hoặc quên giải thích vì sao hoăc như thế nào mà lại dân đến sự kiện đó

Sáu câu hỏi trên, đối với các phóng viên giống như một danh mục đổ kiểm Ira của các phi công Mỗi một phi công phải kiểm tra lại máy bay theo danh mục trước khi cất cánh Mỗi một phóng viên phủi căn cứ vào danh rnuc mà kiểm tra lai môt lẩn nữa bản tliảo, Irước khi nó được đua in Mạc

dù vậy, vẫn còn tồn tại nhiều sai lầm khi viết phẩn mở đầu như:

mở chiu với một lượng thông tin cẩn thiêt (dặc biệt sai lấm trong nhũng ban

32

tin vể sự kiện có người chết) Có những tác giả, khi dưa tin về một vụ tai Jiạn giao thông, có nhiều người chết m à ngay cái đẩu đề đã thể hiện tính hài hước: "Tốc độ lớn gặp nhau" Không thể chấp nhận được kiểu hài hước

trước một sự kiện đau lòng như vậy.

- Cho rằng độc giả đã có nhiều hiểu biết về vấn đề sắp được bàn luận Đúng ra thì phải nói ngay trong phần mở đầu là ở đây tác giả dang nói đến chuyện gì

- Phần mở đầu không ăn khớp với đầu dề của bản tin

- Tim cách gói ghém nhiều quá những quan điểm, ý kiến trong phần

mở đầu

- Phần mở đầu chỉ có một câu dài nhiều dòng

Về cách xây dựng chuẩn mực một bản tin còn có một vấn đc khác dặc biệt có ý nghĩa: nó phải ngắn và rõ ràng, không rối rắm và rông dài như một

bè rau muống Đối với bản tin cũng cần giữ được các nguyên tắc đổ đạl

được tính dễ hiểu như đã trình bày trong bài "Sử dụm? nự)ìĩ nạữ trên báo

c h í'" Có đicu cần nhắc lại mà không thấy Ihtra là: câu văn ngắn, lừ ngữ

đon giản và cấu trúc câu đơn giản sẽ đảm bảo được yêu cáu của tính dỗ hiểu Đã có ý kiến mong muốn nhà báo viết bản tin có số lượng từ trung bình là 16 từ/câu, nghla của từ thật rõ ràng và đơn giản như trong kinh thánh Đó là mội trong những cách lốt nhái clổ mọi người đều hiểu, kể cả những người vì mù chữ chỉ nghe chứ không đọc được

Thực tế là, nếu trong các cơ sở dào tạo người làm báo, giáo viên' chỉ hướng dẫn thật tỉ mỉ về lí thuyết viết tin, bài thôi thì vần còn chưa đú.' Nghĩa

là lượng kiến thức đó chưa thể giúp cho sinh viên ứng dụng đổ viết ra bài báo như mong muốn Cẩn phải trải qua mội thòi kì thực hành khá dài, dưói

sự hướng dẫn của giáo viên Những lần đấu, sinh viên có thể viêl sai Nhưng

11 Xin x e m IhSm TiÀn Ọu; mg: L à m htío - l i thu yết vờ thực ỈIỜIIỈI. Nx h Đ;u học Ọu n e gia 11 200 I Ir_ 2<)ì ■ 215

cứ mỗi lần Ihực hành, giáo viôn phải chỉ ra dược những sai sót còn có tron" các bài viết của họ Cứ nhiều lần như thế, những sai sót vơi dồn di, cho dcìi khi ra trường thì họ đã có thể viết được những bài báo đúng quy cách Không phải hiện nay chúng ta mới quan tâm đến vấn đề này Từ hơn hai nghìn năm trước, Quintilien (30 - 100) - người đặt nền móng cho một lí thuyết vế nghệ thuật viết văn, đã nêu lên một số quy tắc dể dạy cho những

ai muốn có sự tiến bộ trong nghề viết; "Đọc và viết nhiều, bắt chước những

bài văn mầu, chữa lại văn sau khi đ ể chúng "nằm nghỉ" ít lâu".'2 Như vậy

để đổi mới cách viêt, cách trình bày Jĩiột-Uíc phẩm nhằm nâng cao hiệu quả báo chí, thì việc giảng dạy lí Ihuyết đương nhiên là cần thiết, mặt khác giáo viên còn phải tìm được những bài báo hay để làm bài mẫu cho sinh viên Và phải bố trí thời gian thích hợp cho sinh viên được học viết Iheo bài mẫu

Đ ầ u đề: Cũng nên nói thêm về công dụng của Đầu dê và Sapô

Nhiéu công trình dicu tra xã hội học báo chí cho biết: hơn 70 % người dọc báo bị thu hút bởi sức hấp dẫn của đầu đề Cho nên, khi đặt đầu dề cho một

bài báo nên hiểu rằng, đầu đ ề là cái "thần" của nội CÌIÍIÌÍỊ tin, bài, dược diễn

đạt hằnq nẹôn từ đẹp, thích hợp và ẹây ấn tượnạ Nếu có Ihể dặt đầu đc

ngắn mà vẫn đảm báo các yêu cầu trên lhì càng tốt Một hiện lượng không phổ biến nhưng thật đáng phê phán là viếl về tai nạn giao ihông nghiêm trọng, làm nhiều người chết, mà tác giá sử dụng nhũng lừ ngũ' có tính hài

hước làm đẩu đề như: "Tốc (lộ lớn gặp nhau" Gặp những đầu đề kiểu này,

công chúng dỗ cảm thấy buồn bã và thấl vọng bởi thái dộ thờ O' vô cảm của nhà báo trước nỗi đau của đồng loại Thíìm chí, họ còn nghi ngờ cả sự mco

mó trong đạo đức của lác giả Đầu đề có lính hài hước, gọi cảm là can ihiốt,

thậm chi co tac dụng lớn đe tạo sự hâp dẫn, nhưng phải đúng chỗ hợp ngữ

cảnh.

#

Còn "Sapô là cái hồn, cái vía của bài báo", ông Tổng biên tập báo

N hân D ân đã nói như vậy Sapô phải hay, có nghĩa là phải nêu được những

ý chính của bài mà cái đầu đề không làm được, nhưng lại chỉ mang tính gợi

ý, kích thích ngưòi đọc để họ đọc bài Trong cuốn sách "Viết cho độc giả"

Ong Lô-íc Ec-vu-ê đã chỉ ra 7 tính chất của sapô và 6 loại sapô Xin được nêu vắn tắt:

Tính chất của sapô:

1 Xác định chủ đề của bài báo

2 Chứng minh tính thời sự của bài báo

3 Tóm tắt thông tin,

5 Xác định hoàn cảnh của sự kiộn

6 Làm cho độc giả muốn đọc

7 Chỉ rõ nguồn tin

Loại sapổ:13

1 Nêu thông tin chính

2 Bổ sung cho đầu đề,

3 Nêu hoàn cảnh của sự kiện

4 Giới thiệu (tính thời sự, tác giả bài báo hoặc người trả lời phỏng vấn)

5 Nghi vấn (đặt cẩu'hỏi)

6 Sapô giả (in ctộm đoạn mào dầu hoặc một đoạn quan trọng trong bài được kéo lên đẩu bài và in đậm)

h o i l , I I 1 9 9 6 , ( r 4 1

" ViỌc s ứ d ụ n g nội d u n g k h á i niỌin h i ê n n a y cliơíi I h ổ n g nh;Ti Gi ới h á o c h í n ư ớ c la coi Mipó 1Í1 líl cìAn, c ò n

m ào (.láu là phân in ờ d À u củ a bài báo T á c g ià cu ồn Siích "Vi('ì cho (lõi yit!" lai coi sapó (ch ap ciiu ) l;i nùio

đ đ u (phíiti m ờ đ í i i i bài há o)

Điẻu đáng lưu ý ở đây là, khi viết sapồ, nhà báo chú ý đổ sao cho snpô

thâu tóm được cả 7 tính chất đã nêu trên Còn loai sapô thì mỗi sapô chỉ có thể thực hiện được yêu cầu của một loại mà thôi

Nhiều cơ quan báo chí trên thế giới cho rằng, đặt dầu đề và viết sapô phải m ang tính chuyên nghiệp Có những người chuyên môn làm công việc đặt đầu đề và viết sapô cho các bài báo của phóng vĩcn gửi tiến Khi dược chuyên môn hoá như vậy, sẽ tránh được tình trạng khoanh đoạn dầu của bài báo hoặc "kéo" một đoạn nào đó trong bài rồi in đậm, đưa lên đầu bài làm sapô Tôi không có ý chống lại mộl cách triệt để phựơng pháp viết sapônày, nhưng nói chung là không ủng hộ mạnli mẽ Chính ông Lô-ic Éc-vu-ô

cũng đã viết trong cuốn "Viết cho độc g io ' rằng, đây là cách làm "khá mạo

hiểm, d ễ nhầm lẫn, vì đoạn đầu chưa chắc d ã bao quát ch tực vấn d ề '4".

Giới báo clií phương Tây rất chú ý đến cảu châm ngồn: Kliôiií’ có (,’/

qây sửnq sốt hơn là sự thật ẹiản đơn Ai cũng có thể hiểu rằng độc giả khi

cầm tờ báo trên tay thì điều mong muốn lớn nhất của họ là được biết sự thật Và cũng, không có gì làm cho họ bực bội hơn là khi biết mình bị lùa dối Việc phản ánh đúng và đáy đủ vé một sự kiện có lliổ coi là một phương

sự kiện thì không còn là sự kiện nữa Nó đã là một sự kiện khác - sự kiện do nhà báo tạo ra trong đầu anh ta chứ không lổn lại trong đòi sông hiện lỉiực

Vì thế, nhũng người làm báo cần hiểu rằng: Bất cứ cái gì chứa dựng thông tin đcu phải dựa trên tính xác thực Tôn trọng sự thật cũng như quyén của công chúng được biếl sự tliậl Đó là nghĩa vụ của tăt cả các nhà báo Không

36

14 X i n x e m t h ỏ m L ô - í c E o v u - 0 : V i c ỉ c h o ( iỏ í ị ị ià , ỉ ỉ ỏ i I i h í i h á o V r ô l N ỉ i i t ì XUÍÌI h a n , ỉ I , I 9 W , I r »xx ( L ó

thể lấy lí do vộị vã trong công việc hàng ngày đổ từ chối bổn phận lỏn trọng

sự thột

Vì yêu cầu về tính xác thực của thông tin được coi là tiêu chuíỉn số một trong quan niệm về dạo đức nghề nghiệp, cho nên trong "Quy ước'về

đạo đức nghề nghiệp của báo chí Việt Nam" viết " nhà báo phải luôn luôn

khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật" (trích điều 2)

Một số hội nhà báo trên thế giới còn nêu đề nghị những người làm báo tôn trọng lời thề kiêu Hipỏcrát trong hoat động báo chí Trong đó cũng tập trung chủ yếu vào vấn đề tôn trọng sự thật Ví dụ:

Chúng tôi nguyện hiến dâng vô điêu kiện cho sự thật, quyền

con người và nền dân chủ ( )

- Đ ộng cơ hành động của chúng tôi là lọi ích của toàn x ã hội.

- Phương châm hành động của chúng tôi là tính chân thật tronẹ từng

chi tiết.

Như vậy, sự thật trong khi viết tin có nghĩa là: giữ đúng tôn, tuổi, sỏ người Iham dự như thông tin thu thập được Khi một diễn giả dọc một câu trích dẫn rõ ràng từng câu chữ, thì dứt khoái phải có thật chuyện diễn giả đó nói rõ ràng rằng cái gì đã dược trích dãn Điều mà giới báo chí thường vi phạm vào tính chân thật là cố ý tô vẽ điều gì đó không chắc chắn từ nhũng suy đoán chủ quan và có thể vì vậy mà đua ra một sự việc khổng thật Chính ỉ ương tAm và sự cđn trọng trong quá trình thu thập và chuyển tải sự kiện có lợi cho việc dành được sự tôn kính của công chúng và sự thoả mãn

cá nhân (tác giả) hơn là một sự nhanh chóng nhưng không chắc chắn Bịa đặl tin tức không thể là quyền hạn của bấl cứ ai Khổng thể nói: "Hôm qua

tờ báo của chúng tôi dưa tin rồng, có một người lạ mặt dã dầu dộc một trăm ngàn người dân trong thành phố, hôm nay, báo chúng tôi là tờ báo duy nlưú

có thô đưa tin rằng chảng có sự đầu độc nào cả." Tiếc rằng, trcn báo chí

chúng ta hiện nay còn có quá nhiều tin giả, tin bịa Đây là điều sỉ nhục tệ hại nhất đối với một người làm báo chân chính Chúng ta hãy đọc đoạn trích

*

sau đây trong một bài phỏng vấn để biết được sự nghiêm trọng của tính dối trá đã ở mức nào:

"P V :Đ ọc các báo viết về các cháu, cháu có suy n ẹh ĩ ỳ ?

V õ H o à n g A n h : Cháu thấy hay trùnq lặp Có bác không ái thực t ể nên

bài viết không hấp dẫn vì thông tin tự bác ấy nqhĩ ra chứ khôn (Ị phải lấy từ

thực tế Tronq dịp Liên hoan nhữnạ nẹười cơn hiếu thảo, có 30 bài báo viết

vé cháu nhưnq chỉ có vài nẹười đến ỊỊỘp cháu Các ý kiến trơn ẹ các bài bao

đó khác với suy n ẹ h ĩ của cháu quá! Cháu rất thất vợ/í ọ/ Nhiều Ỉìỉiù ha ó viết

về trẻ con như nạ các bác ấy không hiểu chúng cháu Bây giờ chúng cháu

muốn lớn hơn nhỉínq các bác cứ lấy tuổi thơ của mình ghép vào nên không

hợp Có nhiều đêm cháu d ã khóc khi đọc bời háo viết không đúng về cháu

"Hoàng Anh đi bán ra u ” Cháu có bao ỊỊÌỜ ổi bán rau dâu! Các hác cứ dựa

vào báo này, báo kia đ ể viết."15

Ba mươi bài báo viết về một người mà chỉ có vài người đến gặp người

đó, còn nữa là bịa, thậm chí bịa ra cả những điều hoàn toàn không có trong thực tế Nếu tính tỉ lệ thông tin thật jLrên.-thông tin bịa như bài phỏng vấn vừa nêu sẽ có khoảng 2/30, nghĩa là cứ khoảng 100 bài báo được đăng chỉ

có 7 bài có thông tin thật (?) Chưa hết, lại còn chuyên này nữa:

"Giám đốc m ột doanh nghiệp ở tp Hồ Chí M inh - người đ ã từng có 9

năm làm nhà báo - rất nọạc nhiên khi thấy có bài phỏng vân mình dược

phủi hành mờ chưa h ề gặp người phỏng vấn này bao giờ." "Có những nhà

báư dê)ì du' họp chỉ chú tâm ỔẾ1Ĩ Cịuù cáp, bì ílìU, chứ Việc thu thập thông

tin, viết lách là chuyện p h ụ " 16

3X

X e m lcip c h í rrN ĩf ifở i ỉìitiì h ớ o '\ s ố t h á n g K / 2 0 0 1 , lr 19.

M ột doanh nghiệp làm hàng giả (dù chỉ !à mác giả, còn chất lượng hàng là Ihật) thì bị phạt rấl nặng, thậm chí bị lịcli tliu lài sàn và vào lù Còn

nhà báo sản xuất thông tin giả thì chẳng sao, có chăng chỉ bị sự phán xử

của toà án lương tâm Mà toà án lương tâm thì có nhiều lúc đã bị tê liệt

hoàn toàn, trở nên vô cảm.

Người phóng viên trung thực chỉ có thể nói và viết những gì mà anh ta

đã kiểm tra và những gì mà theo nhận thức của anh ta là sự thật Khi nói:

theu nhận thức của anh ta, có nghĩa là đã XLiấl hiện một yêu cáu khá cao về

học vấn, tri thức nghề nghiệp Đáng tiếc rằng vấn đề này giới báo chí của chúng ta còn có quá nhiều lỗ hổng, nó liên quan đến đào tạo, đào tạo lại và

tự đào tạo

Đồng thòi, mỗi người làm công tác báo chí cần hiểu rằng một bản lin,

dù là bản tin tốt nhất, cũng chỉ là sự phản ánh lại một cách ngắn gọn các sự việc và sự kiện 350 từ thông báo vé buổi họp kéo dài 8 li của Quốc hội cũng chỉ thâu tóm được "toàn bộ sự thật" như lĩiột bản tin 200 từ về buổi thảo luận suốt ngày về chủ đề khó khăn như công tác cải cách giáo dục hay thông báo vể bài diễn văn dài lh của ông chủ lịch một thành phố Ngưòi phóng viên chịu trách nhiệm viết bản tin này, CỈO hạn chế về dung lượng trên mặt báo, có thể chỉ gọi tên được nhũng khía cạnh quan trọng nliấl Có nhiều vấn dề, kể cả những nhận xct lí thú, buộc phải bỏ bót hoặc lướt qua để tập trung vào những điếu quan trọng nliâl

V iết báo có n g h ĩa là luôn lu ôn p h ả i lựa chọn, thâiỊ tóm , nắm hắt

n h ữ n g điều q u a n trọ n g nhất V iết báo có nghĩa là có sụ gắn k ế t m ậ t thiết

vói m ộ t s ự rú t ngấu nào đó đôi với sự kiện d ã diên ra.

Người phóng viên nên ý thức được rằng, giới hạn về Ihòi gian và không gian không phải là lí do để làm méo mó sự thật

Có lẽ các phóng viên nên nhớ lấy các quy tắc này:

- Viết vê cái đã xây ra chứ không viêt cái mình mong muốn.

- Tường trình chứ không dạy dỗ

Đài phát thanh là phương tiện truyền thông trực tiếp và thời sự nhất Nếu chúng ta tạm rời các thành phố lới! để'đến vùng nông thôn và miền núi của dấl nước thì chúng ta sẽ cảm nhận về điều này Ihật dễ dàng Không phải mọi nơi dều đã dược xem truyền hình Còn báo có khi đến clựim vài ba ngày, thậm chí cả tuần lễ Mà công chúng ỏ' những nơi này lại chiếm phần

lớn dân sô cả nước Vì thế, cho đến nay đa số công chúng đang tiếp nhận

thông tin từ đài phát thanh Hiện nay ở nước ta, tin tức của clài phát thanh thường vẫn dược phát trước chương trình thời sự của đài truyén hình và báo

in Nếu bản tin trong ngày được phát sớm nhất ở đài phát thanh là lúc 17 giờ thì 19 giờ đài truyền hình mới phát và sáng ngày hôm sau báo mới phát hành

Tin tức là ncn tảng của hoạt dộng báo chí Trong nghề báo, nén lảng này licn quan đến khả năng và tốc độ truyền lải và những nguyên lí mang tính thủ công Viết tin ỉci một lĩnh vực dễ gáy nên sự huycn náo, mặt khác, yêu cầu cơ bản của tin là trình bày một cách đơn giản và ngắn gọn những quá trình, sự kiộn phức tạp Yôu CÀU này là cliồu kiộn đổ đạt dược những thành lích xuất sắc trong lĩnh vực báo chí

Đối với cấc biên tập vicn của dài phát thanh, phần lớn các tin tức không phải do họ thu lợm, vì thế rất dỗ (lẫn đến việc làm quen (ay, là