Tư tưởng nho giáo về giáo dục và ý nghĩa của nó đối với việc phát triển giáo dục việt nam hiện nay

Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huy n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

*****************

HOÀNG THU TRANG

TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số : 60 22 80

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS DƯƠNG VĂN THỊNH

Hà Nội, 2008

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC 7

1.1 Bối cảnh và tiền đề cho sự hình thành tư tưởng Nho giáo về giáo dục 7

1.2 Nội dung cơ bản trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục 19

1.3 Những ưu điểm nổi bật và hạn chế chính trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục 35

CHƯƠNG 2: Ý NGHĨA CỦA TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY 42

2.1 Thực trạng của nền giáo dục ở Việt Nam trong những năm gần đây .42

2.2 Ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo về giáo dục với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay 56

KẾT LUẬN 77

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết, giáo dục - đào tạo giữ vai trò chủ đạo trong việc giữ gìn, phát triển và truyền bá nền văn minh nhân loại Trong thời đại của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật ngày nay, khi tiềm năng trí tuệ trở thành động lực chính của sự phát triển, giáo dục - đào tạo đang thật sự là nhân tố quyết định sự thành bại của mỗi quốc gia và sự thành đạt của con người trong cuộc sống Đối với đất nước ta, trong quá trình thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, cả dân tộc đang dồn mọi nguồn lực để tiến hành công cuộc đổi mới, thì việc đào tạo, sử dụng nguồn nhân lực càng có ý nghĩa quyết định Vấn đề đào tạo và sử dụng con người luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững” [15;108-109]

Như vậy, phát triển giáo dục - đào tạo là một trong những nhiệm vụ cấp thiết của toàn Đảng, toàn dân, có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp đổi mới đất nước trong giai đoạn hiện nay Quán triệt tư tưởng trên của Đảng, Nhà nước và nhân dân

ta cần phải tập trung huy động toàn bộ lực lượng xã hội tham gia công tác giáo dục

và đào tạo, trong đó việc phát huy truyền thống hiếu học và tiếp thu một cách sáng tạo văn hoá, giáo dục của nhân loại là điều cần thiết Một trong những tư tưởng quý báu trong kho tàng kinh nghiệm giáo dục của nhân loại, thấm đẫm truyền thống phương Đông, có ảnh hưởng sâu sắc đến việc hình thành nền giáo dục Việt Nam thời phong kiến chính là tư tưởng giáo dục của Nho giáo

Ở nước ta, Nho giáo có lịch sử tồn tại và phát triển hàng nghìn năm Là một học thuyết chính trị, đạo đức lấy con người làm trọng tâm, Nho giáo đã đáp ứng

yêu cầu xây dựng nhà nước phong kiến Việt Nam qua nhiều thế kỉ Với vị trí, vai trò là hệ tư tưởng, là công cụ cai trị của các triều đại phong kiến Việt Nam, Nho giáo đã ảnh hưởng, tác động trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị cho đến văn hoá, giáo dục

Tư tưởng giáo dục là một trong những tư tưởng cơ bản của Nho giáo Các nhà Nho thời kì nào, theo khuynh hướng nào cũng ít nhiều đề cập đến vấn đề này Không chỉ phát huy vai trò của mình trong xã hội phong kiến, tư tưởng giáo dục của Nho giáo vẫn còn có vai trò quyết định và có nhiều ý nghĩa thiết thực trong việc phát triển nền giáo dục Việt Nam hiện nay

Nền giáo dục - đào tạo ở nước ta hiện nay, bên cạnh những thành tựu to lớn

đã đạt được, còn bộc lộ nhiều hạn chế về cả quy mô, tổ chức, quản lý, nội dung, phương pháp…Những hạn chế này là một trong những nguyên nhân làm cho nền giáo dục chưa đáp ứng kịp thời và có hiệu quả những đòi hỏi của công cuộc công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước Những hạn chế còn tồn tại một phần vì chúng

ta chưa cập nhật đầy đủ những nội dung, phương pháp giáo dục hiện đại Một nguyên nhân khác không kém phần quan trọng là trong nhiều năm gần đây, do quá coi trọng và hướng theo những thành tựu của nền giáo dục hiện đại mà dường như chúng ta đã lãng quên, chưa có sự khai thác một cách triệt để, có hiệu quả những nhân tố, những giá trị hợp lý trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo Nếu bỏ qua những hạn chế về điều kiện lịch sử và lợi ích giai cấp, biết kế thừa một cách có chọn lọc những nhân tố và giá trị trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo, chúng ta

sẽ rút ra được những bài học quý báu trong việc giáo dục - đào tạo con người, nguồn lực quan trọng cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay Với ý nghĩa đó, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài cho luận văn thạc sĩ triết học của

mình là: “Tư tưởng Nho giáo về giáo dục và ý nghĩa của nó đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay”

2 Tình hình nghiên cứu

Như chúng ta đã biết, tư tưởng Nho giáo về giáo dục, sự hình thành và phát triển của nền giáo dục Nho giáo trong chế độ phong kiến Việt Nam cũng như ý nghĩa của nó đối với nền giáo dục Việt Nam đương đại là một đề tài thu hút được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ và phương pháp tiếp cận khác nhau

Các công trình nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Nho giáo phải kể đến như:

Nho giáo của Trần Trọng Kim; Nho giáo xưa và nay của Quang Đạm; Bàn về đạo Nho của Nguyễn Khắc Viện; Nho học ở Việt Nam giáo dục và thi cử của Nguyễn

Thế Long…Nhìn chung, các công trình này đều đi sâu và nghiên cứu một cách bao quát về tư tưởng giáo dục của Nho giáo Tuy vậy, các công trình này chủ yếu vẫn dừng lại ở việc xem xét, đánh giá những tư tưởng giáo dục của Nho giáo như một

bộ phận trong toàn bộ hệ tư tưởng Nho giáo nói chung Ngoài các công trình này,

còn phải kể đến nhiều bài viết của các tác giả đăng trên các tạp chí như: “Đôi điều suy nghĩ về đối tượng và nội dung giáo dục giáo hóa của Nho giáo” đăng trên tạp chí Giáo dục lý luận, (số 10), năm 2001 của tác giả Nguyễn Thanh Bình; “Một số suy nghĩ về đặc điểm của Nho giáo ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hùng Hậu đăng trên tạp chí Triết học, (số 5) năm 1998…Tuy nhiên, một cách khái quát nhất,

các bài viết này cũng mới chỉ đề cập và đánh giá một cách khái quát nhất từng nội dung cụ thể trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo như: mục đích, đối tượng hay nội dung, phương pháp mà chưa đi sâu nghiên cứu và đánh giá chung về toàn bộ các vấn đề trong hệ tư tưởng giáo dục của Nho giáo cùng với những hạn chế và tính tích cực của nó

Về ý nghĩa của tư tưởng giáo dục Nho giáo đối với việc phát triển giáo dục Việt

Nam hiện nay, cũng được nhiều tác giả nghiên cứu Như cuốn sách: Quan niệm của Nho giáo về giáo dục con người của hai tác giả Nguyễn Thị Nga và Hồ Trọng

Hoài Ở cuốn sách này, hai tác giả chủ yếu phân tích, trình bày và đánh giá những

tư tưởng cơ bản của Nho giáo về con người và đào tạo con người, từ đó phân tích

những ảnh hưởng của Nho giáo đối với việc xây dựng con người Việt Nam trong

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam hiện nay Hay là ở cuốn sách

Giáo dục Việt Nam hướng tới tương lai vấn đề và giải pháp của Đặng Quốc Bảo

và Nguyễn Đắc Hưng Trong cuốn sách này, hai tác giả đã dành một phần dung lượng nhất định để khái quát thực trạng nền giáo dục Nho học Việt Nam trong thời

kì phong kiến, đồng thời cũng đưa ra những nhận xét về hạn chế và khẳng định những điểm tích cực và hợp lý trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo ở nước ta hiện nay Ngoài ra về vấn đề này, còn có rất

nhiều bài viết của các tác giả đăng trên các tạp chí như: “Về ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam” của Lê Ngọc Anh đăng trên tạp chí Triết học, (số 3), năm 1999;

“Nho giáo với vấn đề phát triển kinh tế và hoàn thiện con người” của tác giả Nguyễn Thanh Bình đăng trên tạp chí Giáo dục lí luận, (số 5), năm 2000; “Tư tưởng về giáo dục của Nho giáo với con người Việt Nam trong lịch sử và hiện nay” của Nguyễn Thị Nga đăng trên tạp chí Nghiên cứu lý luận, (số 3), năm 2000…

Tuy nhiên, các công trình trên đây mới chỉ nghiên sứu một cách khái lược về ý nghĩa của tư tưởng giáo dục Nho giáo đối với nền giáo dục Việt Nam hiện nay mà chưa đi sâu phân tích những ảnh hưởng nổi bật của từng nội dung trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục như mục đích, đối tượng, nội dung cho đến phương pháp giáo dục đối với công cuộc đổi mới và phát triển nền giáo dục Việt Nam, từ đó thấy được những điểm tích cực và hạn chế trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo đối với sự nghiệp trồng người và đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá của đất nước hiện nay Do vậy, việc nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Nho giáo và

ý nghĩa của nó đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay là rất cần thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu những nội dung chủ yếu trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục, từ đó luận văn làm rõ ý nghĩa của nó đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay

Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ cơ bản của luận văn là:

- Trình bày và phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của Nho giáo

- Làm rõ ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lí luận: Luận văn dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về con người và về chiến lược giáo dục con người

Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật của triết học Mác - Lênin trong nghiên cứu xã hội, con người và nghiên cứu lịch sử triết học Đồng thời, luận văn còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khoa học như các phương pháp: phân tích - tổng hơp; lôgíc - lịch sử; đối chiếu - so sánh…

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng của Nho giáo về giáo dục và nền giáo dục Việt Nam hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu: Một số nội dung chủ yếu trong nội dung tư tưởng giáo dục của Nho giáo và vai trò của nó đối với sự phát triển giáo dục ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Luận văn góp phần làm rõ và hệ thống hoá những nội dung căn bản trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục, đào tạo con người và ý nghĩa của nó đối với sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam hiện nay Ngoài ra, luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu Nho học nói chung và tư tưởng

giáo dục Nho giáo nói riêng, đặc biệt là ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với nền giáo dục Việt Nam hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung gồm có 2 chương, 5 tiết:

Chương 1: Tư tưởng Nho giáo về giáo dục, gồm 3 tiết

Chương 2: Ý nghĩa của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với việc phát triển giáo dục Việt Nam hiện nay, gồm 2 tiết

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC

1.1 Bối cảnh và tiền đề cho sự hình thành tư tưởng Nho giáo về giáo dục

1.1.1 Cơ sở kinh tế - xã hội cho sự hình thành tư tưởng Nho giáo về giáo dục

Nho giáo còn gọi là đạo Nho do Khổng Tử sáng lập vào thời Xuân thu - Chiến Quốc Nho giáo là một trong những học thuyết lớn của Trung Quốc không chỉ trong thời cổ đại mà còn phát triển mạnh ở những thời kì về sau Cũng như bất

kỳ một học thuyết chính trị xã hội nào khác, Nho giáo trong đó có tư tưởng giáo dục cũng được nảy sinh, tồn tại và phát triển trên một cơ sở kinh tế - xã hội, chính trị nhất định

Trên lĩnh vực kinh tế: xã hội Trung Quốc vào thời kỳ Xuân Thu - Chiến Quốc đang trong quá trình chuyển biến từ việc sử dụng công cụ sản xuất bằng đồng sang công cụ sản xuất bằng sắt Điều này đã đem lại sự phát triển vô cùng mạnh mẽ trong sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp Với sự phát triển của nông nghiệp và thủ công nghiệp đã thúc đẩy thương nghiệp phát triển Thời kì này, Trung Quốc xuất hiện nhiều thành thị thương nghiệp, những trung tâm buôn bán hết sức nhộn nhịp ở các nước Hán, Tề, Tần, Sở Thành thị đã có một cơ sở kinh tế tương đối độc lập và từng bước tách ra khỏi chế độ thành thị, thị tộc của quý tộc đã dần trở thành những đơn vị, khu vực kinh tế của tầng lớp địa chủ mới lên

Những diễn biến mới trong lĩnh vực kinh tế đã có ảnh hưởng to lớn đến mọi mặt của đời sống chính trị - xã hội Điều này đã làm xuất hiện một cục diện mới trong xã hội thời Xuân Thu - Chiến Quốc, đó là tình trạng các nước chư hầu nổi lên lấn át địa vị và quyền lực của nhà Chu Các nước chư hầu của nhà Chu không những không phục tùng mệnh lệnh, không chịu cống nạp mà ngược lại còn phát động chiến tranh, tranh giành địa vị, quyền lợi, địa vị bá chủ thiên hạ của ngôi vua thiên tử Xã hội Trung Quốc vì thế mà rơi vào cảnh loạn lạc triền miên Đây được coi là thời kì "Lễ hoại nhạc tan", cảnh bề tôi giết vua, con hại cha, chồng vợ bất

hoà diễn ra thường xuyên, trật tự, kỉ cương xã hội bị đảo lộn, các mối quan hệ giữa con người và con người bị biến dạng,v.v

Cũng chính do những biến động toàn diện trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị cho đến văn hoá xã hội đã dẫn đến sự thay đổi tất yếu về mặt tư tưởng Thời đại lịch sử đã đặt ra những vấn đề triết học, chính trị, xã hội, luân lý đạo đức kích thích tầng lớp tri thức, kẻ sĩ đương thời quan tâm lí giải, mong tìm ra lời giải đáp và biện pháp để ổn định trật tự xã hội Đó cũng là lý do vì sao mà vào thời kì này ở Trung Quốc, lại xuất hiện nhiều trào lưu triết học trong đó có Nho giáo Quá trình phát triển của tư tưởng Nho giáo có thể hình dung qua hai giai đoạn lớn:

Giai đoạn thứ nhất là Nho giáo nguyên thuỷ hay còn gọi là Nho giáo Tiên Tần với các đại biểu nổi tiếng như: Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân tử…Do ra đời trong bối cảnh xã hội Trung Quốc trong quá trình giải thể xã hội chiếm hữu nô lệ và tiến nhập vào xã hội phong kiến (thời kì Xuân Thu - Chiến Quốc) nên Nho giáo thời điểm này ít nhiều mang đậm tính nhân văn, nhân bản, ít tính thần bí và khắc nghiệt Nhưng đến giai đoạn sau kể từ nhà Hán trở đi, Nho giáo được giai cấp phong kiến sử dụng làm hệ tư tưởng là một trong những cơ sở lí luận để kiến tạo

và duy trì bộ máy nhà nước phong kiến trung ương tập quyền, như một thứ vũ khí đắc lực để bảo vệ, duy trì địa vị thống trị và lợi ích của giai cấp phong kiến, để thiết lập trật tự, kỷ cương của chế độ và xã hội phong kiến phù hợp với yêu cầu và quyền lợi của giai cấp phong kiến Do vậy lúc này, Nho giáo đã trở nên thần bí hoá, là sự kết hợp chặt chẽ giữa thần quyền với quân quyền và phụ quyền nhằm phục vụ cho những mục đích chính trị trên đây So với thời kì trước, Nho giáo trở nên hà khắc, khắc nghiệt hơn về mặt chính trị - xã hội và thần bí, duy tâm về phương diện triết học