Tư tưởng chính trị xã hội của tuân tử

Cùng với sự kế thừa tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tử, Tuân Tử đã bổ sung nhiều yếu tố của các trào lưu tư tưởng khác như Mặc gia, Đạo gia vào hệ những tư tưởng của mình nhằm đáp ứng nhu

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Ngụy Thị Liễu

Tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử

Luận văn Thạc sĩ Triết học

Mã số: 60 22 80 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thanh Bình

Hà Nội - 2008

2

Môc Lôc

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 5

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 13

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 13

6 Ý nghĩa của đề tài 14

7 Kết cấu của Luận văn 14

CHƯƠNG 1 BỐI CẢNH VÀ NGUỒN GỐC TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA TUÂN TỬ Error! Bookmark not defined 1.1 Bối cảnh lịch sử Error! Bookmark not defined 1.1.1 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của Tuân Tử Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội Trung Quốc thời Chiến quốcError! Bookmark not defined 1.2 Ảnh hưởng của các trào lưu tư tưởng trong sự hình thành tư tưởngError! Bookmark not defined 1.2.1 Tuân Tử tiếp thu và phát triển tư tưởng chính trị, đạo đức của Khổng Tử và Mạnh Tử Error! Bookmark not defined 1.2.2 Tuân Tử tiếp thu triết lí chính trị của phái Lão - Trang (Đạo gia)Error! Bookmark not defined 1.2.3 Phái Mặc gia với việc hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân TửError! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA TUÂN TỬ Error! Bookmark not defined 2.1 Ý thức chính trị và hệ tư tưởng chính trị Error! Bookmark not defined 2.2 Một số nội dung chủ yếu trong quan niệm của Tuân Tử về con ngườiError! Bookmark not defined 2.3 Quan niệm của Tuân Tử về vai trò của nhà vua, người cầm q uyềnError! Bookmark not defined 2.4 Quan niệm của Tuân Tử về vai trò của dân trong tưởng chính trị - xã hộiError! Bookmark not defined 2.5 Những giá trị và hạn chế cơ bản trong tư tưởng chính trị – xã hội của Tuân TửError! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined Danh môc tµi liÖu tham kh¶o 15

Khi nghiên cứu về tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử cũng vậy, chúng ta có thể thấy rõ tính chất hai mặt tồn tại trong hệ thống tư tưởng của ông Có những giá trị tích cực và tiến bộ trong tư tưởng Tuân Tử mà cho đến nay chúng ta cần kế thừa và học tập, nhưng bên cạnh đó vẫn còn có những yếu tố đã lỗi thời và lạc hậu do hoàn cảnh xã hội chi phối Nhưng đúng như nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét, tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử “lấy cái cùng cực làm căn bản, lấy cái yếu trọng làm đạo lí, bày tỏ những việc đời xưa mà chống giúp đương chế, dẹp sự rối loạn, dấy việc đạo

lí, thực là kẻ sĩ danh thế vào bậc thầy của vương giả” [74, tr.276], và như vậy thì “sách của ông cũng có thể làm lông, làm cánh cho sáu Kinh, thêm sáng cho họ Khổng” [74, tr.276] Cho dù Tuân Tử có thay đổi và cải biến tư tưởng của bậc thầy Khổng Tử cho phù hợp với bối cảnh xã hội bấy giờ của mình thế nào đi chăng nữa thì cốt lõi trong tư tưởng của ông vẫn giữ những

tư tưởng truyền thống của bậc thầy một cách đầy đủ và sâu sắc

4

Thông qua tư tưởng của Tuân Tử, ta thấy, ở Nho giáo có sự tích hợp những vấn đề chính trị - xã hội, đạo đức, v.v một cách đầy đủ hơn, chúng không tách rời nhau mà đan xen, hòa quyện với nhau trong một hệ thống Cùng với sự kế thừa tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tử, Tuân Tử đã bổ sung nhiều yếu tố của các trào lưu tư tưởng khác như Mặc gia, Đạo gia vào

hệ những tư tưởng của mình nhằm đáp ứng nhu cầu là hệ tư tưởng, là công

cụ thống trị, quản lý xã hội của giai cấp phong kiến Là một nhà tư tưởng trong phái Nho gia, tư tưởng của Tuân Tử đã đề cập đến nhiều vấn đề liên quan tới nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Khi đọc sách Tuân Tử, có thể thấy rằng, học thuyết của ông vẫn còn những giá trị mà chúng ta đáng kế thừa, những điều hay mà qua bao thăng trầm của lịch sử nó vẫn còn sức sống để tồn tại Đó là tư tưởng đề cao vai trò của con người, đó là tư tưởng coi trọng một vị minh quân, đó là tư tưởng trọng dân hết sức tiến bộ Hơn nữa, cách mà Tuân Tử đưa ra phương pháp cai trị

nhằm đưa xã hội đi đến sự thái bình, thịnh trị đó là việc kết hợp giữa vương

đạo (cách cai trị đất nước thiên về đạo đức) và bá đạo (cách cai trị đất nước

thiên về pháp luật) là hết sức tiến bộ và đúng đắn mà ngày nay chúng ta vẫn cần phải tiếp thu Tuân Tử đã chỉ ra được những ưu và nhược điểm của mỗi loại hình trên và cho rằng, cần thiết phải kết hợp cả hai hình thức đó trong việc trị nước mới có thể thành công Đó là những cống hiến hoàn toàn mới

mẻ của Tuân Tử trong trường phái Nho gia, mà trước đó các bậc thầy của ông chưa hoặc mới chỉ đề cập đến một cách mờ nhạt Vì lí do này, có quan điểm cho rằng, tư tưởng của Tuân Tử không còn giữ được những tinh túy của bậc thầy Khổng Tử nữa Nhưng chúng ta cần phải có cái nhìn khách quan để nhìn nhận lại tư tưởng của Tuân Tử để thấy rằng, không những Tuân Tử vẫn giữ được những cái tinh túy nhất của bậc thầy, mà trong tư tưởng của ông còn có thêm sự phong phú và sâu sắc, qua đó chúng ta có thể hiểu rõ thêm về nền chính trị - xã hội Trung Quốc thời cổ đại Có như vậy

5

chúng ta mới có thể khẳng định được tư tưởng của Tuân Tử vẫn giữ được những truyền thống quý báu của Khổng Tử và Mạnh Tử, nhưng Tuân Tử cũng có những tư tưởng độc đáo của riêng mình nhằm thích ứng với nhu cầu của thời đại Chúng ta quay lại với tư tưởng của Tuân Tử để thấy, ở đó

có giá trị và hạn chế gì, và chúng ta có thể học tập được gì ở Tuân Tử trong bối cảnh lịch sử ngày nay

Nghiên cứu về tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo nói chung và

tư tưởng của Tuân Tử nói riêng đã có nhiều công trình khoa học đề cập đến Mỗi công trình nghiên cứu có một góc nhìn khác nhau về tư tưởng của Tuân Tử Kế thừa những thành quả đã nghiên cứu trước đó, và tiếp tục khai thác những vấn đề khoa học trong tư tưởng triết học của Tuân Tử đang còn

bỏ ngỏ, tác giả chọn vấn đề:“Tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử” làm

đề tài nghiên cứu trong Luận văn thạc sỹ triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về tư tưởng Nho giáo, trong đó có tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử, từ trước đến nay đã có nhiều công trình trong và ngoài nước Tiêu biểu là một số công trình của các tác giả sau đây:

1 Lã Trấn Vũ là một trong những học giả nổi tiếng của Trung Quốc

hiện nay Ông đã viết nhiều về tác phẩm về sử học, kinh tế và triết học Trong quá trình nghiên cứu của mình, ông luôn cố gắng vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin vào nghiên cứu các vấn đề khoa học xã

hội Tác phẩm Lịch sử các học thuyết chính trị Trung Quốc của ông phản

ánh sâu sắc về quá trình phát triển của các quan điểm, tư tưởng, học thuyết như Nho giáo, Đạo gia, Pháp gia, v.v Khi trình bày tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử, Lã Trấn Vũ đã nêu rõ tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân

Tử bao gồm nhiều nội dung, nhiều học thuyết: Học thuyết tính ác, học thuyết về con người và xã hội, học thuyết về chính trị

nên thiện của Tuân Tử Hay trong thuyết xã hội, Tuân Tử cũng chỉ ra được

sự khác nhau giữa con người và con vật chính là ở tính xã hội; và trong học thuyết về chính trị, Tuân Tử đã đề cao vai trò của vị minh quân, chủ trương một nền chính trị trọng hiền tài Hơn nữa, Tuân Tử còn đặc biệt đề cao tính tập thể, tính đoàn kết để con người cùng nhau giữ cho thiên hạ thái bình

Nói chung, khi nghiên cứu về tư tưởng của Tuân Tử, Lã Trấn Vũ tập trung làm rõ những nội dung cụ thể trong từng học thuyết và qua đó, ông nhấn mạnh mặt tích cực và tiến bộ của Tuân Tử trong bối cảnh xã hội loạn lạc, đặc biệt là Tuân Tử luôn đề cao vai trò của con người

2 Phan Bội Châu với tác phẩm Khổng học đăng Phan Bội Châu là

một môn đồ ưu tú của cửa Khổng sân Trình, thấm nhuần những tư tưởng tích cực của Nho gia Ông cố gửi gắm những điều tâm đắc của mình cho thế hệ

sau Khổng học đăng là tác phẩm tâm huyết của nhà Nho thành đạt Phan Bội

Châu viết về tư tưởng triết học Tác phẩm vừa mang tính kinh học khi bàn luận, diễn giải một số phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo ở một số tác phẩm tiêu biểu của từng nhà Nho trong lịch sử hình thành, biến đổi, phát triển của Nho giáo; vừa mang tính chất ứng dụng để có thể vận dụng tư tưởng của các nhà Nho vào thực tế để giáo dục, hoàn thiện con người và phát triển xã hội Trong tác phẩm này, với quan điểm hết sức tiến bộ, Phan Bội Châu đã đúc kết được tinh hoa của Khổng học và những chi phái, những nhà

tư tưởng tiêu biểu của Khổng học trong đó có Mạnh Tử và Tuân Tử

Trong phần nói về tư tưởng triết học của Tuân Tử, Phan Bội Châu ngay từ đầu đã khẳng định rằng, nếu “chúng ta có bộ óc nghiên cứu học vấn

và có cặp mắt phán đoán học thuật thì xin đem truyền bộ Tuân Tử ra xem,

7

dám chắc thầy Tuân là cháu đích thực của Khổng học” [19, tr.801] Khi nói

về Tuân Tử, Phan Bội Châu đã có cái nhìn rất tích cực về ông Tác giả đã phân tích các học thuyết của Tuân Tử qua từng câu chữ nguyên bản để người đọc có thể hiểu sâu sắc hơn tư tưởng của Tuân Tử

Phan Bội Châu khẳng định rằng, trong thuyết tính ác của Tuân Tử, chẳng những nó không mâu thuẫn với thuyết tính thiện của Mạnh Tử, mà

ngược lại còn bổ sung thêm cho học thuyết của Mạnh Tử ngày càng hoàn

thiện hơn Còn khi phân tích thuyết phi mệnh của Tuân Tử, Phan Bội Châu

đã chứng minh cho chúng ta thấy rõ, Tuân Tử là người vô thần với quan niệm con người không phụ thuộc vào trời và tự nhiên: “Độ số của trời đi, vẫn đã có mực thường, chẳng phải vì Nghiêu mà làm cho Nghiêu được tồn, chẳng phải vì Kiệt mà làm cho Kiệt đến vương (thiên hành hữu thường, bất

vì Nghiêu tồn, bất vị Kiệt vương) “Tồn” hay “vương” chỉ quyền ở việc người, người lấy việc trị mà ứng với thiên hành thời được tốt lành (ứng chi

dĩ trị, tắc cát), lấy việc loạn mà ứng với thiên hành thời mắc lấy xấu dữ (ứng chi dĩ loạn, tắc hung)” [19, tr.807]; ngược lại con người có thể tác động lại tự nhiên để phục vụ đời sống của mình Tư tưởng này của Tuân Tử cũng là cách nhìn nhận tiến bộ và đi trước một bước so với thời đại của

ông Còn trong thuyết phi thập nhị tử của Tuân Tử, Phan Bội Châu đã ngụ

ý rằng, xưa nay bất kì tư tưởng hay học thuyết của một người nào cũng bị chi phối và ảnh hưởng của thời cuộc, và tư tưởng của Tuân Tử cũng không nằm ngoài quy luật chung đó

Qua tác phẩm, tác giả đã chứng minh rằng, bản thân tư tưởng Khổng học chính thống (trong đó có Tuân Tử) là một hệ thống triết học mang tính nhân bản rất sâu sắc, phát huy được những phẩm chất cao cả của con người

và nhằm phục vụ cho cuộc sống tốt đẹp của một xã hội bình đẳng Qua đó, tác giả cũng muốn khẳng định rằng, cho dù hoàn cảnh lịch sử đã đổi thay, Khổng học vẫn luôn là ngọn đèn sáng, soi rọi cho đời sống tinh thần của

8

con người Á Đông Đó là những giá trị học thuật rất đáng trân trọng Nội dung của tác phẩm đã đưa ta trở về với kho tàng trí tuệ phương Đông, tìm những giá trị cổ truyền chân chính trong cái kho tàng ấy để bổ sung cho hệ thống tư tưởng tiên tiến của thời đại mới, thúc đẩy nó đạt đến một tầm cao mới, phù hợp với yêu cầu phát triển của dân tộc và nhân loại

3 Trần Trọng Kim với tác phẩm Nho giáo Cũng giống như Phan Bội

Châu, Trần Trọng Kim nghiên cứu Nho giáo với tâm thế của nhà Nho Ông nhìn nhận Nho giáo không chỉ là một học thuyết chính trị - xã hội, học thuyết đạo đức mà còn là học thuyết triết học Ở đó, tác giả đã trình bày những phạm trù, nguyên lý cơ bản của Nho giáo trong sự phát triển của chúng Sự đánh giá của Trần Trọng Kim mang tính chất khách quan nhất định, trong đó

có các học thuyết của Tuân Tử đã được giới thiệu khái quát trong Nho giáo

của Lệ thần Trần Trọng Kim Cũng theo con đường mà Khổng Tử đã đi, tuy nhiên do sự biến đổi của thời cuộc mà tư tưởng của Tuân Tử cũng thay đổi Khác với quan niệm của Phan Bội Châu khi nhìn nhận về Tuân Tử, tác giả Trần Trọng Kim lại cho rằng, tư tưởng của Tuân Tử “không đúng với tinh thần của Khổng giáo” [39, tr.270] Và Trần Trọng Kim lý giải rằng, vì do ảnh hưởng của hoàn cảnh thời Chiến quốc nên Tuân Tử thiên về mặt biện luận mà quên mất cái lối tâm học uyên bác của Khổng giáo

Khi phân tích tư tưởng của Tuân Tử, Lã Trấn Vũ tập trung vào ba

phương diện là: Thứ nhất là về mặt triết lí của Tuân Tử: Tuân Tử quan niệm trời với người tồn tại độc lập với nhau Thứ hai, về mặt giáo dục thì

Tuân Tử cho rằng, tính người là ác nên phải dũng lễ nghĩa để giáo dục

người thành thiện Thứ ba, về mặt chính trị - xã hội thì ông cho rằng, nên

nhìn thẳng vào thực tế mà học tập, đặc biệt là cần phải học tập ở các đời vua sau này mới có tính ứng dụng cao

Tóm lại, khi nghiên cứu về Tuân Tử, Trần Trọng Kim đã cho rằng,

có lúc quan điểm của Tuân Tử có tính tích cực, như Trần Trọng Kim nhấn

9

mạnh “mục đích lấy chính trị làm việc hành đạo” của Tuân Tử là rất hay, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong tư tưởng, vì Tuân Tử còn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi thời đại nên nhiều lúc quan điểm của Tuân Tử “tương phản với tông chỉ của Khổng giáo” [40, tr.270]

Nhưng nhìn chung, trong tác phẩm này, ông đặc biệt đề cao những giá trị của Nho giáo trong bối cảnh mà đa số người Việt Nam lúc bấy giờ hồ nghi, xa lánh và ghét bỏ Ngoài ra, tác giả còn viết một thiên riêng về Nho giáo ở Việt Nam để trình bày khái quát và tóm tắt nhất quá trình du nhập và phát triển của Nho giáo ở Việt Nam Cuối thiên này, tác giả còn khẳng định,

ở Việt Nam “từ khi dựng nước đến giờ, nhờ có Nho giáo, đời đời nhân tài bối xuất, người làm tướng văn, tướng võ, người đạo đức, văn chương, người

có khí tiết cao thượng, khá lấy làm vẻ vang, không phụ cái tiếng là một nước văn hiến” [40, tr.734] và “Nho giáo tuy không gây thành cái văn minh vật chất như Tây học, nhưng vẫn cứ cái đặc tính đào tạo ra được cái nhân cách,

có phẩm giá tôn quý Hãy kể một phương diện ấy, thiết tưởng cũng đủ làm cho người mình không nên bỏ Nho giáo vậy” [40, tr.735]

4 Giáo sư Cao Xuân Huy với tác phẩm Tư tưởng phương Đông gợi

những điểm nhìn tham chiếu Đây là tác phẩm lớn có nhiều giá trị, đã được

tặng giải thưởng Hồ Chí Minh Tác phẩm gồm ba phần, ông đã dành trọn vẹn phần thứ ba của tác phẩm để trình bày lịch sử hình thành, phát triển cùng những nội dung, tư tưởng cơ bản của Nho giáo Mỗi nhà Nho, GS Cao Xuân Huy đều đưa ra các quan điểm và dẫn chứng rành mạch, khúc triết để chứng minh cho từng luận điểm

Về tư tưởng của Tuân Tử, GS Cao Xuân Huy cho rằng, Tuân Tử là một học giả kiệt xuất, nối gót Mạnh Tử phát triển Nho giáo nguyên thủy

Tuân Tử cải biến tư tưởng lễ trị và đưa nó lại gần với pháp trị nhằm làm

cho Nho giáo thích ứng với nhu cầu của thời đại Cũng giống như nhiều

10

nhà nghiên cứu khác, Giáo sư Cao Xuân Huy đã nêu rõ ràng và cụ thể những tư tưởng của Tuân Tử qua các học thuyết của ông, qua đó cho ta thấy những giá trị và hạn chế trong tư tưởng của Tuân Tử Mặt khác, ông

đặc biệt chú ý đến quan điểm lễ của Tuân Tử vì nó gần với tư tưởng pháp luật, và quan điểm lễ nhích gần đến chữ Pháp của Tuân Tử được đặt ra là

do bản tính con người là ác nên phải đặt ra lễ nghĩa để uốn nắn con người

đi vào con đường thiện, biết vị tha, biết đoàn kết, có như thế xã hội, quốc gia mới sinh tồn được Như vậy, giữa đạo đức và hình phạt theo quan điểm của Tuân Tử phải đi liền với nhau, lễ nghĩa và hình phạt đều bắt nguồn ở tính ác Khi đưa ra quan niệm về một xã hội lý tưởng, Tuân Tử cho rằng, phải có thánh nhân làm vua thì mới có xã hội lý tưởng Thánh nhân phải có quyền lực tối cao để thu phục lòng dân và thánh nhân phải biết chọn bậc hiền tài để giúp mình phát triển quốc gia

Như vậy, khi GS Cao Xuân Huy trình bày về tư tưởng của Nho giáo nói chung và tư tưởng của Tuân Tử nói riêng, ông đã khẳng định rằng, “các chi phái của Nho giáo có thể là nhất nguyên luận hay nhị nguyên luận, chủ quan luận, hay khách quan luận, duy lí chủ nghĩa hay là trực quan chủ nghĩa, đức trị chủ nghĩa hay công lợi chủ nghĩa v.v nhưng tất cả thống nhất

ở quan niệm luân thường, cương thường” [36, tr.205] Có nghĩa là, theo ông, tư tưởng của Tuân Tử cũng không đi chệch hướng với quan niệm của Nho giáo của Khổng Tử

5 Giáo sư Du Vinh Căn với Tổng quan tư tưởng pháp luật Nho gia

đã cho chúng ta hiểu rõ hơn về tư tưởng chính trị của các bậc Nho tiền bối Trong tác phẩm này, ông lấy tư tưởng pháp luật Nho gia làm mục đích lập luận Cuốn sách đã có những phát hiện rất nhiều mặt nên được nhiều học giả trong và ngoài nước chú ý Chính vì vậy, khi cuốn sách ra đời đã gây được tiếng vang lớn trong giới học thuật Trung Quốc cũng như thế giới Nếu như, phần lớn các công trình nghiên cứu đều cho rằng, Nho giáo là