Nghiên cứu phát triển du lịch nhằm bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích lịch sử cách mạng ATK định hóa – thái nguyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHÙNG THỊ KIM ANH NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN DU LỊCH NHẰM BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG ATK ĐỊ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHÙNG THỊ KIM ANH

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN DU LỊCH NHẰM BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHU DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG

ATK ĐỊNH HÓA – THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: Du lịch

(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN VĂN BÌNH

Hà Nội, 2016

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 4 DANH MỤC BẢNG BIỂU 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài6

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Lịch sử nghiên cứu đề tài 8

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Bố cục của luận văn 13

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 13

1.1 Mộ số vấn đề về di tích lịch sử cách mạng 13

1.1.1 Định nghĩa về di tích lịch sử cách mạng 13 1.1.2 Đặc điểm của di tích lịch sử cách mạng 15

1.2 Vai trò của phát triển du lịch với bảo tồn, phát huy di tích lịch sử cách mạng 17

1.3 Phát triển du lịch tại di tích lịch sử cách mạng Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Đặc điểm chung Error! Bookmark not defined 1.3.2 Nhân tố ảnh hưởng Error! Bookmark not defined 1.3.3 Nguyên tắc Error! Bookmark not defined 1.3.4 Nội dung tổ chức Error! Bookmark not defined

1.4 Kinh nghiệm phát triển du lịch tại một số khu di tích lịch sử cách mạng Error! Bookmark not defined.

1.4.1 Kinh nghiệm trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.4.2 Kinh nghiệm một số địa phương trong nước Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined.

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI KHU DI TÍCH LỊCH SỬ

CÁCH MẠNG ATK ĐỊNH HÓA – THÁI NGUYÊN Error! Bookmark not defined

2.1 Khái quát về khu di tích Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Lịch sử hình thành Error! Bookmark not defined 2.1.2 Hệ thống điểm di tích thuộc khu di tích Error! Bookmark not defined 2.1.3 Hệ thống tài nguyên du lịch đan xen và lân cậnError! Bookmark not defined 2.1.4 Các giá trị chính của khu di tích Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng hoạt động du lịch tại khu di tích Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Chủ trương, chính sách Error! Bookmark not defined 2.2.2 Bộ máy tổ chức Error! Bookmark not defined 2.2.3 Công tác quy hoạch Error! Bookmark not defined 2.2.4 Công tác bảo tồn, tôn tạo Error! Bookmark not defined 2.2.5 Công tác xây dựng cơ sở hạ tầng, vật chất kỹ thuật Error! Bookmark not

defined

2.2.6 Hệ thống sản phẩm du lịch Error! Bookmark not defined 2.2.7 Công tác quảng bá, xúc tiến Error! Bookmark not defined 2.2.8 Công tác liên kết phát triển du lịch Error! Bookmark not defined 2.2.9 Khách du lịch Error! Bookmark not defined 2.2.10 Doanh thu từ du lịch Error! Bookmark not defined

2.2.11 Những đóng góp của hoạt động du lịch đối với công tác bảo tồn, phát huy

giá trị khu di tích Error! Bookmark not defined

2.3 Đánh giá chung sự phát triển du lịch tại khu di tích ATK Định Hóa Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI KHU DI

3.1 Các chủ trương, chính sách của Chính phủ và tỉnh Thái Nguyên đối với khu di tích ATK

Định Hóa Error! Bookmark not defined.2

3.1.1 Các chủ trương, chính sách của Chính phủ Error! Bookmark not defined.2

3.1.2 Các chủ trương, chính sách của tỉnh Thái Nguyên Error! Bookmark not

defined.3

3.2 Những định hướng chính trong phát triển du lịch tại khu di tích lịch sử cách mạng ATK

Định Hóa, Thái Nguyên Error! Bookmark not defined.5

3.3 Những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển du lịch để bảo tồn, phát huy giá trị di tích

Error! Bookmark not defined.6

3.3.1 Giải pháp về cơ chế chính sách Error! Bookmark not defined.6

3.3.2 Giải pháp về tổ chức quản lý Error! Bookmark not defined.7

3.3.3 Giải pháp về phát triển thị trường Error! Bookmark not defined.8

3.3.4 Giải pháp về quy hoạch di tích Error! Bookmark not defined.9

3.3.5 Giải pháp về bảo tồn, tôn tạo di tích Error! Bookmark not defined 3.3.6 Giải pháp về phát triển sản phẩm Error! Bookmark not defined.5

3.3.7 Giải pháp phát triển nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined.7

3.3.8 Đầu tư cơ sở hạ tầng – vật chất kỹ thuật Error! Bookmark not defined.7

3.3.9 Giải pháp về tuyên truyền quảng bá 100 3.3.10 Giải pháp về liên kết phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

3.4 Một số kiến nghị Error! Bookmark not defined.5

3.4.1 Kiến nghị đề xuất với các cơ quan, ban ngànhError! Bookmark not defined.5

3.4.2 Kiến nghị đề xuất với các công ty du lịch Error! Bookmark not defined.6

3.4.3 Kiến nghị đề xuất với du khách Error! Bookmark not defined.7

3.4.4 Kiến nghị đề xuất với cộng đồng địa phương Error! Bookmark not defined.7

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined.8

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.9

TÀI LIỆU THAM KHẢO 172

PHỤ LỤC 19 5

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ICOMOS International Council On Monuments and Sites

(Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ)

QĐ-UBND Quyết định – Ủy ban nhân dân

QĐ-TTg Quyết định – Thủ tướng chính phủ

UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural

Organization (Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa thế giới)

UNWTO United World Tourism Organnization (Tổ chức du

lịch thế giới)

WTTC World Tourism and Travel Council (Hội đồng Lữ

hành Du lịch Thế giới)

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng Bảng 2.1 : Hệ thống điểm di tích cấp quốc gia thuộc ATK Định Hóa 37

Bảng 2.2 : Hệ thống điểm di tích cấp tỉnh thuộc ATK Định Hóa 38

Bảng 2.3: Doanh thu hoạt động du lịch của Khu di tích ATK Định Hóa 77

Bảng 2.4: Mức độ hài lòng của du khách về hoạt động bảo tồn di tích

tại ATK Định Hóa

52

Bảng 2.5: Mức độ hài lòng của du khách đối với chất lượng các dịch

Bảng 2.6: Kênh thông tin du khách biết đến Khu di tích lịch sử ATK 68

Bảng 1: Đầu tư và phân kỳ đầu tư xây dựng, phục hồi, bảo tồn, tôn tạo

giá trị các Di tích ATK (2013 – 2020)

114

Bảng 2:Hướng chuyên đề du lịch tại ATK Định Hóa – Thái Nguyên 115

Bảng 3:Bảng tổ chức cán bộ viên chức tại khu di tích (2014) 117 Biểu đồ Biểu đồ 2.1: Vốn đầu tư cho bảo tồn và du lịch tại khu di tích

ATK giai đoạn 2006 – 1010

51

Biểu đồ 2.2: Lượng khách du lịch đến Khu di tích lịch sử cách mạng

ATK Định Hóa (2010 – 2014)

71

Biểu đồ 2.3: Cơ cấu nghề nghiệp khách du lịch đến khu di tích ATK

Định Hóa

72

Biểu đồ 2.4: Cơ cấu độ tuổi khách du lịch nội địa đến khu di tích ATK 73

Định Hóa

Biểu đồ 2.5: Cơ cấu mục đích chuyến đi của khách du lịch đến khu di

tích ATK Định Hóa

74

Biểu đồ 2.6: Nhu cầu lưu trú của khách du lịch nội địa đến khu di tích

Biểu đồ 2.7: Mức chi tiêu của khách du lịch nội địa đến khu di tích

ATK Định Hóa

76

Sơ đồ Sơ đồ 2.1: Cơ cấu tổ chức Ban quản lý Khu di tích lịch sử sinh thái –

ATK Định Hóa

46

Sơ đồ 3.1: Đề xuất quy hoạch cụm di tích phục vụ du lịch 90

Sơ đồ 3.2: Bảo tồn, xây dựng và khai thác theo vùng của cụm di tích 92

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phát triển du lịch từ lâu đã được coi là một trong những giải pháp quan trọng nhằm hỗ trợ hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị của di tích nói riêng và di sản

văn hóa nói chung Công ước quốc tế về Du lịch văn hóa đã chỉ rõ: “ Du lịch ngày càng

được thừa nhận rộng rãi, là một động lực tích cực cho việc bảo vệ di sản thiên nhiên văn hoá” Đồng thời, Du lịch Việt Nam ngay từ đầu đã xác định mục tiêu của phát triển du

lịch cũng nhằm bảo tồn và tôn vinh các giá trị văn hóa dân tộc

Thực tế cho thấy trong quá trình phát triển du lịch, nhiều di tích, trong đó bao gồm

cả những di tích lịch sử cách mạng, đã tổ chức tốt các hoạt động du lịch, đảm bảo được

sự hài hòa giữa mục tiêu phát triển và bảo tồn, vừa thu hút được du khách, mang lại nguồn thu, vừa bảo vệ, tôn tạo được di tích trở thành điểm du lịch hấp dẫn

Tuy nhiên thực tế phát triển cũng đã cho thấy hai hiện tượng khác: một là có không ít nơi, với không ít lần, đã xảy ra những mâu thuẫn và xung đột giữa lợi ích về phát triển với công tác bảo tồn, phát triển du lịch nhiều lúc đã bị đánh giá có tác động xấu đến công tác bảo tồn; hai là các di tích không đủ sức hấp dẫn, không thu hút được du khách, đặc biệt là đối với các di tích lịch sử cách mạng – một dạng di tích đặc thù, như vậy dĩ nhiên dẫn đến việc khó phát huy được những giá trị của di tích

Khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa, nằm ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

là loại hình di tích đặc thù như vậy Đây là nơi chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các nhà lãnh đạo

Đảng, Nhà nước Việt Nam sống và làm việc trong khoảng thời gian từ 1947 – 1954 để lãnh đạo cuộc kháng chiến trường kỳ 9 năm chống thực dân Pháp Với mệnh danh “thủ đô kháng chiến” cùng các chứng tích gần như còn nguyên vẹn, khu di tích này đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 548/QĐ-TTg, ngày 10/5/2012 Với những giá trị đặc hữu của mình, khu di tích có tiềm năng trở thành một điểm du lịch “về nguồn” đặc sắc của

du lịch Việt Nam Mặc dù vậy, cho đến nay, do nhiều nguyên nhân, hoạt động du lịch ở đây vẫn chưa được phát triển như mong muốn Do vậy, các đóng góp cho công tác bảo tồn, tôn tạo cũng như cho việc phát huy giá trị của di tích đương nhiên cũng chưa hiệu quả Như vậy, câu hỏi đặt

ra là cần nghiên cứu tổ chức, quản lý phát triển du lịch tại đây như thế nào, để đảm bảo được tính bền vững nhằm góp phàn bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị của di tích Cho đến nay, vấn đề đó

vẫn luôn mang tính thời sự Đây cũng chính là lý do tại sao đề tài “ Nghiên cứu phát triển du lịch nhằm bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên”

đã được chọn làm đề tài cho luận văn

Việc nghiên cứu để đưa ra được những định hướng, giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển

du lịch ở đây sẽ trở thành mục đích và nội dung nhiệm vụ chính của luận văn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất định hướng và giải pháp góp phần phát triển du lịch nhằm bảo tồn, phát huy hiệu quả giá trị khu di tích cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu trên, luận văn có những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu tổng quan tài liệu lý thuyết về du lịch, du lịch văn hóa và phát triển du lịch tại các khu di tích lịch sử cách mạng

- Phân tích đánh giá thực trạng hoạt động du lịch tại khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên

- Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển du lịch góp phần bảo tồn, phát huy giá trị khu di tích cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề liên quan đến phát triển du lịch trong mối quan

hệ với công tác bảo tồn tại khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên

* Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Điạ bàn khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa – Thái Nguyên

- Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2009 – 2014

- Phạm vi nội dung: Đề tài nghiên cứu các yếu tố phát triển du lịch, bao gồm quá trình tổ chức phát triển du lịch và kinh doanh du lịch tại khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa - Thái Nguyên; những đóng góp cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị khu di tích lịch sử cách mạng ATK Định Hóa, Thái Nguyên

4 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Từ lâu mối quan hệ giữa Phát triển du lịch với bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa

đã trở thành một vấn đề được nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu, văn bản trong và ngoài nước

đề cập đến

Trong các văn bản, tài liệu quốc tế có liên quan đến di sản văn hóa, phát triển du lịch luôn được coi là giải pháp hàng đầu cho vấn đề bảo tồn và phát huy di sản

Năm 1999, Công ước Quốc tế về Du lịch văn hóa đã được ICOMOS thông qua tại Đại hội đồng lần thứ 12 ở Mexico, nội dung của Công ước đề ra 6 nguyên tắc về quản lý du lịch ở những nơi có di sản quan trọng, đồng thời cũng nêu lên mối quan hệ năng động giữa du lịch và

di sản văn hóa

Tháng 11 – 2002, trong Hội nghị Quốc tế ở Venice vào dịp kỷ niệm 30 năm Công ước Di

sản thế giới, “Di sản, Du lịch và Phát triển” đã trở thành một trong những chủ đề chính của hội

nghị Theo đó, hội nghị đã khẳng định phát triển du lịch bền vững là cách duy nhất để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, đồng thời cũng đề cập đến tác động tiêu cực của du lịch đối với di sản văn hóa và thiên nhiên

Cũng trong năm 2002, Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO xuất bản tập tài liệu

“Quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới” của Arthur Pedersen, đưa ra các hành động thích

hợp ở nhiều cấp độ khác nhau của phát triển du lịch bền vững trong quản lý di sản, tài liệu đã xác định và dùng du lịch như là một công cụ có lợi cho việc bảo tồn di sản

Ở Việt Nam, vấn đề phát triển du lịch và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Trong cuốn Giáo trình “Quản lý di sản với phát triển du lịch bền vững” của Lê Hồng Lý

chủ biên, xuất bản năm 2010, đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch bền vững, đề cập đến vấn

đề quản lý và quy hoạch di tích gắn với phát triển du lịch

Năm 2014, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành cuốn “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Việt Nam” do Nguyễn Kim Loan chủ biên, trong đó, hệ thống hóa lý luận về di sản văn

hóa và các di sản văn hóa ở Việt Nam, giới thiệu các văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam có liên quan đến bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, đặc biệt, trong phần lý luận về di sản văn hóa, tác giả có nêu lên vai trò của di sản văn hóa trong phát triển du lịch cũng như mối quan hệ qua lại giữa hai đối tượng này

Ngoài ra, còn một số các bài viết, báo cáo trên các tạp chí và hội thảo chuyên ngành như:

Bài viết “Đôi điều về việc bào tồn và phát triển du lịch tại các di sản ở Việt Nam hiện nay” của PGS.TS Nguyễn Quốc Hùng trên tạp chí Di sản văn hóa số 1(22) – 2008 đã khái quát

một số đặc điểm chung của di sản văn hóa nước ta, đặt ra vấn đề bảo tồn và khẳng định phát triển

du lịch chính là giải pháp, đưa ra vấn đề tác động tiêu cực của du lịch tới di sản văn hóa

Bài viết “Bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch” của Th.s Đào Duy Tuấn trên tạp

chí Tuyên giáo điện tử số 1 – 2012 khẳng định vai trò của di sản với phát triển du lịch và ngược lại, đặt ra các vấn đề về thực trạng bảo tồn di sản và hoạt động du lịch, đưa ra một số biện pháp nhằm giải quyết vấn đề đó

Bài viết “Hoạt động bảo tồn các di sản văn hóa trong phát triển du lịch” của tác giả

Đặng Hoàng Lan trên tạp chí Văn hóa và Du lịch số 11 – 2013 đã đặt ra những vấn đề trong bảo tồn di sản văn hóa phục vụ phát triển du lịch

Tại hội thảo “Du lịch có trách nhiệm và Di sản văn hóa” diễn ra ngày 3/4/2015 tại Hà Nội trong khuôn khổ Hội chợ Du lịch quốc tế Việt Nam VITM Hà Nội 2015, lấy Chủ đề “Du lịch góp phần bảo tồn di sản văn hóa” là chủ đề chính, hội thảo đã khẳng định Di sản văn hóa và

Du lịch có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, tuy nhiên, vấn đề đặt ra là cần phải khai thác các di sản văn hóa như thế nào để đảm bảo tăng trưởng du lịch nhưng không để lại hậu quả tiêu cực cho di sản và văn hóa bản địa

Di tích lịch sử cách mạng là một phần của Di sản văn hóa, vì vậy, hệ thống tài liệu trên

đã gián tiếp đề cập đến vấn đề Di tích lịch sử cách mạng và Phát triển du lịch Tuy nhiên, đó là những hướng đề cập chung, chưa cụ thể cho loại hình di tích lịch sử cách mạng

Xét riêng về mảng di tích lịch sử cách mạng, có một số bài viết đề cập đến như:

Bài viết “Di tích cách mạng – bằng chứng của sự thay đổi” của PGS.TS Nguyễn Quốc

Hùng trên tạp chí Di sản văn hóa số 2 – 2012 đã khái quát hệ thống di tích lịch sử cách mạng

nước ta, đưa ra vấn đề bảo tồn và phát huy hiện nay là vấn đề cấp bách; Bài viết “Đôi điều suy nghĩ về di tích cách mạng” của PGS.TS Phạm Xanh trên tạp chí Di sản văn hóa số 4 – 2012 đề

cập đến một số đặc điểm chung của di tích lịch sử cách mạng, đặt ra vấn đề bảo tồn, phát huy

loại hình di tích đặc biệt này; Bài viết “Phát huy giá trị của các di tích cách mạng kháng chiến trên địa bàn thủ đô Hà Nội” của tác giả Trần Đức Nguyên trên tạp chí Nghiên cứu văn hóa số 3

– 2010 đã hệ thống lại và đưa ra thực trạng các di tích cách mạng trên địa bàn thủ đô Hà Nội, Các bài viết này đưa ra cách nhìn di tích lịch sử cách mạng là một loại hình Di sản, hầu như chưa đưa ra cái nhìn như một đối tượng phục vụ phát triển du lịch cũng như mối quan hệ giữa hai đối tượng này

Về không gian nghiên cứu, ATK Định Hóa – Thái Nguyên đã trở thành chủ đề cho rất nhiều tài liệu, bài viết, báo cáo hội thảo như:

Năm 2007, Tài liệu “Bác Hồ với Thái Nguyên – Thái Nguyên với Bác Hồ”, do Tỉnh ủy

Thái Nguyên biên soạn và xuất bản có đề cập đến ATK Định Hóa là một địa điểm quan trọng ghi dấu quá trình hoạt động của Bác Hồ tại Thái Nguyên

Năm 2009, nhà xuất bản Hội Nhà văn, Thái Nguyên xuất bản ATK in dấu lịch sử do

Đồng Khắc Thọ ghi chép, bút ký, giới thiệu ký ức một thời hào hùng về Thủ đô gió ngàn – ATK Định Hóa

Đề tài “Quy hoạch kiến trúc cảnh quan khu văn hóa lịch sử ATK Định Hóa nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch” (2002) do Ths Nguyễn Xuân Thành – Đại học Công nghiệp Thái Nguyên

làm chủ nhiệm đề tài, có nêu lên cơ sở khoa học quy hoạch không gian kiến trúc cảnh quan khu

du lịch văn hóa lịch sử ATK Định Hóa và đưa ra các giải pháp quy hoạch không gian kiến trúc cảnh quan tại đây

Luận văn Thạc sỹ “An toàn khu Định Hóa trong căn cứ địa kháng chiến Việt Bắc” của

Nguyễn Thị Bích Ngọc (2008) (Đại học Sư phạm Thái Nguyên) đã nhìn nhận, đánh giá ATK