Vai trò của lý tưởng thẩm mỹ trong giáo dục nhân cách cho thanh niên hiện nay

Nhu vAy, Vai trò cùa ly tuòng thdm my trong giào due nhàn càeh cho thanh nién hién nay vAn con là mot vA'n de con bò ngó, chua dugc giói my hoc va dao due hoc nghién cuu vói cài nhìn li

éj^BQC QUÒC GIÀ HA NOI péd HQC KHOA HpC XA H O I V À N H A N V A N

HA NÓI 2002

^n-K

Nlìóni nielli èli ( un:

- DO VAN KHANCJ - Tiéh sy càc khoa hoc Triét hoc - Tién sy Ngù vàn

(Cini nhièm de tài)

- IM-IAM V A N H A C - Thac ,vv Trict hoc (Dai hoc Dà Lai)

- N(JUYÈN TIII LÀN! 1 - l'hac s\ 'Invi hoc (Dai hoc Xav Dmigi

- DÒ 'l'ili MINI! 'lIlAO - lhac.sVnicìh()c(kli()aTncthoc,DaihocKllXllvàN\ ì

PHÀN MO DÀU

1' Ly do chon de tài

Tliòi dai phàt trién trong bòi nbàp toàn càu là thòi dai nbiéu già tri cu khòng con thich hgp niJa; nbiéu già tri mói dà xuA'l bién nliung chua dugc lich siikiém djnh Mot trong nbung và'n de lón niiA't càn kiém dinh cùa thòi

dai dò'i vói thanh nièn là vA'n de Ly tuàng song Co nbiéu ly do buòc thanh

nién phài lua chon:

- Nhìn toàn cuc, cuòe dA'u Iranb cùa dói nguói là cuóc kiém tìm nbung già In dàp ung nhu càu song hanh pbùc

- Cuòe song bien dai là song vói nbung già (ri niAu ihuàn, luòn tbay dói vói toc dò ehóng mal, trong he tliò'ng nbàn vàn chA't lugng cao

- Phàt Irién con nguòi, thuc chA'l là phàt trién tài nàng cà nhan bici lilig pilo vói su ibay dói lién lue cùa cuòe song

- Trong bién lai va cà trong tuang lai nua, khà nàng bict ùng phó vói cài

\w6\ mot càeh hièu qua quan trong han nbiéu khà nàng bié'l lap lai cài cii

Trong mot tìnb hình pbùc lap nhir vAy, dicu cól ycu là i")hài et') nìòl ly tuòng tién tié'n làni diém tua cho moi buóng phàt trién cùa cà nhan co nhan càeh 0 bé thò'ng ly tuòng xà bòi goni: ly tuòng chfnh tri, ly tuòng dao due,

ly tuòng khoa hoc, ly tuòng thAm my v.v O day, ly tuòng iham my se giùp cho ihanh nién hiéu dugc sAu sàc y nghla cùa cài dep Ly tuòng Iham my tién tién là ly tuòng xà bòi ebù nghla; nò vù'a cùng co' y lliùc chfnh iri cùa Dàng còng san Viet Nani, vùa tao cho thanh nién lo chat " siéu kinh nghiém" , mot hiéu ung " bi^rng sàng" trong nbung cài con lo mò

DAy là nbung ly do càn thicì cùa de tài: " Vai tra cùa ly iuófig Ihàin

my trong giao due nhan càeh cho thanh nién hiéu nay "

2- Tình hình nghién ciìu de tài

Ly tuòng thrùn my xct ve bau chAÌ, co nbiéu quan he vói nbiéu ITnh vu'c nhu: Chfnh tri, Iriél hoc, khoa hoc, nghé ihuàt v.v nhung ly luòng thAm my gàn bó (ruóc bel vói ly luòng dao due vói su" hình ihành nhan càeh con nguòi Vi Uié', Màcxim Goraki- Dai vàn hào Nga cho làng: " My hoc là

dao dure hoc cùa ngì^y mai " Ly tuòng th^m my ò nuóc la con là vA'n de tuang dò'i mài me, da co nbOng còng trình nghién euu nhu sau:

- Cuò'n My hoc Màc-Lénin cùa dóng tàc già Luóng Quóc Tién sT

khoa hoc Dò Vàn Kbang va GS.TS Dò Huy eó mot chuang riéng nghién curu ve Ly tuòng th^m my ( Nxb Dai hoc va Trung hoc chuyén nghiep Ha Nói, 1985 ) Chuang này khào sài nbung vA'n de my hoc ca bàn cùa ly luóng thdm my; cà'u trùc va quan bé cùa ly tuòng thdm my vói cuòe song

- Cuò'n My hoc dai citoitg do Luóng Quóc Tié'n si khoa hoc Dò Vàn

Kbang (ehù bién) dànb chuang 8 de nghién cuu Bàn chat ly tuòng iham my

va su thè bién Ly tuòng ib^m my trong nghé thuàt ( Nxb Ciào due 1997)

- Cuò'n Nghé thuàt hoc do Luóng Quóc Tién sT Khoa hoc Dò Vàn

Kbang ( ebù bién ), Nxb Dai hoc Quóc già 2001 ( tài bàn nari 2002) dà dànb pbàn beh sir de nghién eù'u su phàt trién cài dep va ly luòng IhAm my cùa càc Ihói dai

- Cuò'n My hoc là mot khoa hoc cùa GSTS Dò Huy cung co phàn

nghién cùu ve Ly tuòng ih^m my Dae biét, nghién cóu quan he Ly luòng lliA'm my vói ly luòng chfnh Irj va ly tuòng dao due

- Cuò'n My hoc va Giào due thdm m j cùa PGS TS -Vu Minh TAm

(Nxb Giào due 1998 ) cung dànb mot phÀn nghién cuu giào due ly tuòng

\him my trong giào due cài dep cho hoc sinh, sinh vién

Ve phàn dao dire, nbAn càeh con nguói Viet Nam bién nay co lién quan dé'n qua trình xAy dung ly tuòng va ly tuòng thAm my goni co càc còng trình sau:

- Nhùng vàn de dao due trong diéu kién kinh té thi truòng Vien

Tbòng tin khoa hoc xà bòi ( lai liéu dich ), Ha Nói 1996

- Nguyén Ngoc Bfcb: Tàm ly hoc nhàn càeh, mot so va'n de ly luan

Nbà xuA'l bàn Giào due-1998 Cuò'n sàch này ebù yéu khào s/j nbuìig va'n

de ly luàn dal ra cùa khoa TAm ly hoc nhàn càeh

- GS.TS Duang Pbù Iliép veri bài: Su hình thành va phàt trien nhàn càeh con nguòi Viet Nam trong diéu kién chuyén tu kinh té hao cà'p song kinh te thi truòng - Tcap chf Triét hoc so 4-1992

- GS.TS Nguyén Trong CbuAn vói bài: Dói diéu suy nghì ve già tri

va bién doi cita già tri khi nuóc ta chuyén sang nén kinh té thi truòng

Tàc già khào sài diéu kién kinh té ibi truòng trong ànb buóng tói sinh boat

va phàt trién nhàn càeh mài cùa con nguói Viét Nam bién nay (Tap chf Triét hoc so 1 - 1995 ) Irén ca so Ibuyé't già tri, eó so sành già tri kinh té, dao dù'c trong ea che Ibi truòng

- Nguyén Sinh Huy: Mot so bieu hièn xung dot già tri trong lình vite dao due cùa dói song xà hoi ( Tap chf 1Viét hoc so 1-1995 ) làc già nghién eù'u nbiJng xung dot ve già tri cà nbAn va xà bòi ve mal dao due

- Pham MAu Tuyén: Xày dung nhàn càeh con nguòi Viét Nam

(LuAn van thac sy, 10-1999 Khoa Triél, truòng Dai hoc Khoa hoc xà bòi va nbAn vàn ) LuAn van này (ìm hiéu mot so co so kinh le, chfnh hi, dao due trong xAy dung nbAn càeh con nguói Vici Nam

Nhu vAy, Vai trò cùa ly tuòng thdm my trong giào due nhàn càeh cho thanh nién hién nay vAn con là mot vA'n de con bò ngó, chua dugc giói

my hoc va dao due hoc nghién cuu vói cài nhìn lién ngànb góp phàn khac phue nbung mAì cAn dói trong su' phàt Irién con nguói xà bòi duói làe dóng cùa ca che ibi truòng va tié'n bò còng nghé, nhàm xAy dung nbAn càeh eó ly tuòng song dep cho ibanh nién bien nay

3- Mue dich va giói han cùa de tài

Mite dich: Còng trình này là mot kél hgp lién ngànb nhàm làm ró:

- Bàn cliA't va vai Irò euà ly luòng thAm my

- Bàn chat cùa nbAn càeh va viec xay dung dao due mói góp phàn boàn Ihién nhàn càeh thanh nién

- Tmi mói quan he bién ebùng trong su' làc dóng cùa ly tuòng thàm

my tién lién tói nbAn càeh thanh nién bien nay

Giói han cua de tài:

De tài giói han cho thanh nién vói tu càeh là mot bò phAn cùa nguói

Viét Nam, nhung là dai biéu quan trong trong dòi ngu hién lai va ké cAn

luang lai eùa dà't nuóc, de dinh buóng vièc nbAn thùre va bànb dòng theo ly tuòng nói chung va ly tuòng thA'm my nói riéng cho thanh nién trong giai doan hién nay

4' Ca so ly luan va phuang phàp nghién cùu

Ca sa ly luàn:

Còng trình dira Irén nbung quan diém ca bàn cùa ciiù nghla Màc Lenin, tu tuòng Ho Chf Minh, duòng lò'i cùa Dàng còng san Viet Nam, dae biét là duòng lò'i vàn boa, vàn nghé eó quan bé tói giào due ibé he tré

-Phwangphàp nghién cùu:

- Còng trình dua Irén phuang phàp duy vAl bién ebùng, va duy vAl lich su, dóng thòi ung dung nguyén ly tfnh he tbò'ng de nghién cùu van dò

mot càeh toàn dién han

- Ngoài ra, còng trình con su dung phuang phàp phAn Ifeh, long bop ihco tuyén dóng dai va lich dai v.v

5- Nhiaig cài mói cùa cóng trình

Còng trình lÀn dÀu tién vAn dung nghién cuu lién ngànb my hoc va dao dù'c hoc de hình thành quan niéni day dù han ve bàn chA'l cùa ly tuòng

va ly tuòng thAm my Di sAu vào bàn chA'l cùa nbAn càeh, lap mò hình cùa

nbAn càeh vói bé tlióng càc thành to' cùa no, dae biét vói ha ca so: Tam Dvxz - Tài, tu' do xeni xét vA'n de ly luòng tbrnn my cùa giai doan càeh mang

-hién nay, trong giào due nbAn càeh cho thanh nién

6- Y nghia ly luàn va y nghia thuc tién eùa còng trình

Y ììghTa ly lugn:

Còng trình eó tàc dung xàc dinh ró han nfra nbung co so ly llniyéì ve vai Irò cùa ly luòng va ly luòng thAm my, thiét lAp mò hình nhan càeh de phAn lAp ró nbung thành tÓ tao nén nbAn càeh, nhàm lién bành giào due nbAn càeh elio thanh nién trong giai doan bien nay

Y nglna thi/c tién:

Còng trlnh eó tàc dung giùp elio Ihanh nién eó ca so de tu minh dinli buóng cho minh ve phuang dién ly luòng, dae biét là ly tuòng IhAm my (|ua

dò ehù dòng boàn thien nbAn càeh song cùa bàn ibAn

Két qua nghién cuu eùa còng trình co the dùng làm tài liéu iham khào trong nghién eù'u khoa hoc, giàng day dao due hoc, my hoc, dae biét

ve vA'n de ly luòng, ly tuòng tbà'm my va nliAn eàeb dò'i vói ibanh nién o eàe truòng cao dàng va dai hoc nói riéng va thanh nién cà nuóc nói chung

7- Két càu cùa cóng trình

Ngoài phàn Mòdàu, Két luAn va Tài liéu tham khào, còng trình dugc

ló ebùe thành 3 chuang

Chuang 1: Ly tuòng tham my va mói quan he cùa no vói ly tuòng

chinh tri, ly tuòng dao dire

Chuang 2: Bàn chat va càu trùc cùa nhàn càeh

Chuang 3: Mot so già! phàp xày dung va phàt trién ly tuVmg

tham my nhàm hoàn thien nhàn càeh cho thanh nién hien nay

Chuang 1

L t TLTỊNG THAM MY VÀ MĨI QUAN HE CÙA NO VĨI L t Tl/ĨNG CHINH TRI, LY T U Ĩ N G DAO DUC,

i J Bàn chat cùa ly tuịng

Trong ^ thu'c con nguịi, khi nĩi dé'n ly tuịng là nĩi dcn cài bồn thién, hồn my dang ị phfa truĩc Ly tuịng tbuịc ve hình tbài y Ihuc xà bịi, nén nị cung phàn ànb nhung diéu kién lĩn lai cùa xà bịi Mĩi thịi dai lich str eĩ nhiJng quan niém kliàc nhá ve cài dep, vi thè mĩi ibịi dai cung

co nhirng ly tuịng kbàc nbau éa càc dAn toc, càc giai cA'p; dị là nhùng nac thang Irén con duịng hồn thién ly tuịng lồi nguĩi: " Ly luịng thAm my luịn luịn chiù su quy djnh cùa xa bịi va cùa nhinig quan diém thĩng tri xa bịi do " [65, 122J Ly tuịng là mot ITnh vuc linh ihàn, mot uĩe muĩn xAy dung cuĩc song tịt dep trong tuang lai, nhung trong nĩi dung éa nị eĩ su'

tham già éa qua khu, hién lai, mang dA'u iin cùa ihịi dai

VA'n de ly tuịng là vA'n de tbuịc bàn chA'l cùa con nguoi Khi con nguịi hình thành va tàch ra kbịi lồi vài Ibi dĩng thĩi cung xuaì hién ly luịng M Goraki viét: " Khi tu nhién luịc mA'l ị con nguịi khà nàng di bĩn chAn, Ibi dĩng thịi nị cA'p cho con nguịi cài gAy chĨng dị là ly luĩng Va

tijf dA'y, con nguịi vxxan tĩi nhung diéu tot dep va cao cà han, e i e ban bay làm cho cuịe song vvxan tĩi cài tịt dep A'y trị thành eĩ y ibùe, bay day cho

moi nguịi ràng hanh pbùc chAn chfnh ehi co dugc trong cuịe vuo'n lĩri nlumg dicu tot dep han mot càeh y ihù'c " | 19, 428 |

Nhu vày, Ly tuịng nani ngay trong bàn chà't cùa con nguĩi, no ra dĩi

cùng vĩi s\i hình thành con nguịi, là yéu lo quan trong de nhìn nhan con

nguĩi, de phàn biét boat dịng co y thuc - tìnb cani vĩi boat dĩng Ihuàn tuy bàn nàng Là mot hình tbài y thuc, mac dù ly tuịng gan vĩi uĩe ma, nguyén vgng cao cà, song nị cung chi dugc này nị tu trong boat dịng ihue licn éa con nguịi, con nguịi dà thuc bién chuc nàng cài tao tu* nhién, xay dung cuịe song va cài tao chfnh minh Màc viét: " Con nguĩi tu nhan minh leu gà'p bịi khịng nhùng ve trf tue nhu trong vA'n de y thuc Ma con nhan minh lén ve Ihuc té bànb dịng va tu ngàm minh trong cài ihé giĩi do niình tao

nén " [ 65, 91] De tu ngàm minh trong thè giói do minh tao nén, ly tuòng thàm my eó vai trò cuc ky quan trong

Qua trình tàc dóng vào tu nhién vi^ra eó tfnh chA'l Irirc tiép truóc mài, vita eó tinh chà't dinh buóng cho nhiJng boat dòng tiép theo Ly luóng mang tfnh xà hòi, cho nén khi nhìn nhàn con nguòi va ly luòng eùa con nguòi khòng bao giò dugc tàch ra kbòi xà bòi cu Ibé; vi bàn thàn noi dung eùa ly tuòng, tu no da chua dung mot phuang buóng thuc té de giài ciuyél cho cuóc song hién thuc cùa con nguòi, né'u khòng, sé chi là nbOng uóre nur bào huyén boac hoàn toàn ma mòng Biélinxiki dà rA't dùng khi nói rang: " Ly tuòng khòng phài là trò chai eùa trf tuòng tugng, khòng phài là bia dal, là

ào tuòng Ly tuòng cung kliòng dóng thòi là bàn liét ké bien thuc ma là khà nàng cùa mot hién tugng nào dò dugc ly trf pbòng doan va dugc trf tuòng tugng tài hién " [ 24, 197 ] TA't nhién, cài " ly trf pbòng doàn *' va " trf tuòng tugng tài bién " này khòng tàch kbòi boat dòng thuc tién cùa con nguòi Trén con duòng dóng boa thuc lai, con nguói luòn gap nhùng ibuAn

Igi va khó khan Ò dAy, nhùng mAu ihuÀn va xung dot vàn luòn luòn hién ra nhu mot lue lugng lA'l yé'u, tbù dich ma hùu fch Nghieh ly ày eó khuynh buóng pbù djnh con nguòi, nhung chfnh tir dò ma làm này nò ò con nguói sue manh, này sinh nhùng khàl vong, uóe ma muón giài quyél càc mau thuàn trén con duóng di tói cùa minh

Ly tuòng dugc hình thành nhu vAy va bién dói, phàt Irién do nhùng mAu thuAn này dugc giài quyél Ibi càc mAu IbuAn kbàc lai này sinh Cu* nhu vAy, uóe m a nuòi cA'y uóe ma, cài chu trình vùa lién tue, vùa giàn doan ay quy dinh rang, mAu thuAn càng gay gal, ibi kliàt vong, boài bào, va lình càm cliiém ITnh tu nhién va xà bòi cùa con nguòi càng manh lièi va bùng chày

Vi thè, ben trong ly luòng nhu eó mot noi lue tu' thàn, dà là ly tuòng Ibi j^hài dura dung khàl vong thuc hién nò, néu khòng chua phài là ly luóng Ly tuòng khòng phài là cài dà eó, ma là cài phài phA'n dà'u Ly luòng là uóe ma

ò trình dò nhàn thuc, ò trình dò thè giói quan Uóe nio' nào cùng chày bòng, làng man, ebùng trò nén manh me va chày bòng ho'n khi Irò thành boài bào Hoài bào là to' chA't quan trong thuc ddy uóe ma trò thànli bien Ihuc Ly

tuòng là hién thuc hoàn thành tu hoài bào Uóe ma dùng &dn là uóe ino gàn lién vói khà nàng thire l è d è hoàn thành lò'i nhà't nhiem vu de ra Uac ma

luòn gan lién vói boat dòng thire tién

Nhu vày, ly tuòng gàn vói ca che boat dòng thuc tién Khi con nguói bàt dàu boat dòng^dó luòn luòn là mot chuang trình vach san Dùng ve mài

ly tuòng thi do là mot chuang trình vugt truóc Ly tuòng là mot chuang trình eùa mot boat dóng vói mye dfeb de ra ma con nguói phài vugt qua nhùng khó khan de dal mue tiéu mot càeh lò'i uu Trong thuc le, con nguòi chua bao giò dal dugc mue dfeb lò'i uu tuyét dói, ma chi tlurc hién dugc nhùng thang bàc eùa lò'i uu Nhùng thang bAc tÓi uu dò là nhùng ly luòng don duòng cho nhùng ly luòng mai Chfnh vi ihé, ly luòng cùa ihòi dai truóc ehi là ea so cho ly tuòng càc thói dai sau V.I Lenin viét: " Néu khòng quy ly tuòng thành càc su kién, càc ly tuòng chi là mong muón ngay tha, chàng mong gì dugc quàn ebùng thùa nbAn va tiép dò dugc thuc hién " [24,215J Nhu vày, khi ebùng ta eoi ly tuòng là mue dfeb cao cà, là uóe ma,

là kbàt vong, dóng ihòi coi ly luòng là y tliùc va bànb dóng kbàc phue irò ngai, thuc hién tùng buòc mue tiéu cao càylà ebùng ta dà " quy ly luòng thành su kién ", là chung ta khòng tàch lói uóe ma ra kbòi thuc lién, là ebùng ta trành dugc uóe ma kbòi vién vòng, là ebùng la làm cho ly luòng

eó sue song thuc su va day hA'p dÀn

Xél ve toàn cuc, ly tuòng cùa ebùng la là ehù ngliTa còng san Nhung

tu dAy dèli do, chùng ta phài biét pliAn ly tuang này ihànli càc giai doan thuc tién nhu: qua dò lén ebù nghTa xà bòi, ehù ngliTa xà bòi, ebù nghTa xà bòi phàt trién va ebù nghTa còng san Dóng chf Le DuAn viét: " Vice xàc dinh ly tuòng dùng dàn là vA'n de rA't quan trong Ly tuòng càeh mang tue là mye tiéu pbAh dA'u càeh mang DA'u tranb càeh mang phài co mue liéu néu khòng se mA'l phuang buóng " [24,198 j Coi ly tuòng là mue tiéu phA'n dAu, Dàng la mot mal kbàc phue quan diém hu vò, ào tuòng ve ly tuòng Ngay lù khi ra dói, Dàng la dà vach ra mye liéu phA'n dA'u xAy dung ehù nghTa xà bòi

ò Viét Nani ve toàn cyc va cùa tù'ng giai doan De thuc hién mye liéu do, Dàng la phAn tfeh cy thè tình hình eùa càeh mang, de ra mye tiéu pbù hgp cho tùng giai doan, kél hgp mye lieu gàn vói mue licu xa, lày mue liéu \a ihùc dciy mue liéu gàn Cùng nhu' vAy, Irong giai doan dói mói hién nay khi

dà giành dugc dóc lAp dAn toc, thóng nhat dA't nuóc, van de là hanh pbùc, à'ni no, cu thè là xoà dói giàm nghèo, dòi song làng Iruò'ng dàn dàn Ly tuòng mac dù ò phfa truóc nbung dà co diém lua trong thuc licn

Tuy nhién, tfnh thuc tién cùa ly luòng mang hình thài dae bici, klioiig dan giàn nhu tfnh thuc tién boat dòng eó y thuc liiòng tbuóng Ly luòng co sue hA'p dàn ky la, bòi nò là mot khuòn màu dep iihA't eó mành lue làm lung dóng long nguòi mot y nghTa thAm my khié'n con nguòi càm ihày vò cùng hanh phue Nguòi ta co ihé vugt qua khó khan gian khó, trò ngcù, tuòng ehi^ng nhu khòng thè vugt nói bòi mot niém tin vung chàe khié'n cho cuòe

song trò nén co f nghTa Diéu này co thè càt nghTa cho viéc càc anh bùng

ehièn sy còng san truóc hong sùng quAn tbù, truóc cài chét vÀn hién ngang, coi viéc hy sinh cho ly tuòng là mot hanh pbùc ò dòi Dàng bién ngang bình thàn eùa anh bùng liét sy Nguyén Vàn Tròi, ny cuòi Vó Thi Hiàng mài mài

là ve dep cùa ly tuòng Vi vAy, ly luòng là mòl già Iri, hon nùa là mòl già li i linh thàn cao, dep nhA't mang bàn chA't nguòi, bàn chA't dAn toc va Ihòi dai Thòi dai dànb My, thanh nién Viét Nam dà thành còng Irong thuc hién ly

tuòng " Khòng gì quy hon dóc lap tu do " va dà tao nén: "Dàng dùng Viét

Nam tac vào thè ky "

De ly giài ró han thè nào là ly tuòng, chùng ta cùng xem xét cau trùc ben trong cùa mot ly tuòng CA'u trùc ben trong cùa mot ly luóng bao góm 5 Ihành to' góm: Nhu cÀu thuc dciy su hình ihành ly tuòng ( kbòi diém ); Dòng

ca thuc d^y ly luòng, Hùng tbù thuc hién ly tuòng, Hiéu qua cùa ly luòng (mye dfeb ) va bao Irùni han cà thè giói quan dinh huóiig cho mot boat dòng ly luòng

- Ca so hình thành ly tuòng là nhu càu cùa con nguòi Chfnh càc nhu

cÀu bao giò cùng là diém xuA't phàt cùa moi boat dòng eùa chùng ta Ve vA'n

de này C Màc viét: " Khòng ai eó thè làm mot diéu gì ma lai khòng dòng thòi làm diéu dò vi mot nhu càu nào dA'y eùa minh " [65,25| Phàt trién luan diém A'y ve vai trò cùa nhu càu trong boat dòng sinh boat song eùa nguói la,

Ph Angghen nbAn xét: " Nguói la quen giài thfch bànb dòng eùa minh bang

suy iighT cùa minh ma lé ra phài giài thfch bang nhu càu eùa minh ( nhùng

nhu càu này khi A'y dT nhién dugc phàn ànb trong dÀu oc, dugc y ihùe )" 165,25] Ngay lù eó dai Hy hip, Lpiquya ( Epieure 341 - 270 truóc Còng beh) nbà duy vAt càm giàe luAn dà xAy du'ng hoc lluiycì luan ly \'é nliu eau " lac tbù " cùa con nguói, òng dua trén ly tuòug eà nhan, nhung cùng yéu eàu khi di tini lac tbù, con nguói kliòng dugc ihài qua

Nhu vAy, khòng thè hiéu mòl càeh dan giàn ràng, moi nhu càu eùa cpn nguòi déu là kbòi diém cùa ly tuòng Xeni xél mói quan he giùa nhu eSu va ly luòng truóc bèi phài càn cu vào cà so lugng va chaì lugng cua nhu càu, thàm chf phài tfnh rat ky dé'n cà càeh thùc ihoà man nhu càu ò tùng nguòi, tùng loai nguòi, tùng lAp doàn, giai cA'p kbàc nbau Mot nguói tini moi càeh de iboà man nhu eàu vAl chA't kliòng lù cà nhùng tbù doan Ibàp ben, ihò tyc, thièu vàn boa, IhAm chf tàn bao; dò là loai nguòi khòng eó ly tuòng O nguòi eó ly tuòng là nguói khòng de cho nhu càu vai chat làn al nhu CÀU linh lliÀn, song nhu cÀu linh thÀn lai phài co chA't lugng trong sàng,

cao dep Vi thè, nhu càu vói tfnh càeh là kliói diém cùa ly luòng phài là

nhu cÀu cA'p cao Tu nhu cÀu hình ihành ly tuòng, dé'n lugl nò ly luòng lai trò thành nhu cÀu cùa bàn chA't nguói NgUói ta song khòng llié ihiéu e(rm

àn, ào mac cung nlnr nguói ta khòng ihé song lól khi lliiéu ly luòng

Mòl ly luòng Irò Ihành nhu cÀu cùa con nguòi, nò Ibòi ihùe con nguói

bành dòng de dal dé'n ly luóng, lue dò Irà ihành dòfig co'cìnx ly luóng Tuy

nhién, khòng dugc linh tliÀn boa dòng ccr cùa ly luóng, ma i")hài ihuc lién boa dòng ca eùa ly luóng Sé là vién vòng néu chùng la khòng Unh dén già Irj thuc tè eùa dòng c a c a nbAn Cùng vi à niòi con nguói, va Irong inòi xà

bòi khòng chi eó mot dóng ca tàc dòng ma là he thóng càc dòng ea Van de

là phài làm cho dòng ca này tàc dóng vào dòng ca kia; dòng ca vai chaì làe dòng vào dòng ca linh lliÀn theo dóng ehù luu de phàt trién triét de vai Irò

eùa ly luóng 0 vào thói diém dal nu'óc chini trong cành nò le, nbà lan, eùa nài Chua lim dugc duòng di elio dan toc, Che Lan Vién urng ncSi dén lói song cà iihAn, vi ky;

" Hanh phùc du'ng trong mot tà ào hep Mg! mài nhà yèn rù bang xnó'ng (ani hon "

Khi dà eó ly tuòng meri soi du'óng, Che Lan Vién dà gài gàm hanh phùc cùa minh trong hanh phùc dAn toc, vi thè òng Irò ihành nfià iha Icrn Song trong mot nuòre tiéu nòng tién thang lén ehù nghTa xà bòi, néu chùng

ta bó qua u'crc vong chAn chfnh eùa luyét dai nòng clan là: sau khi ec) dòe lap

l u d o , eó ruòiig cày, ibi nguói ta can eó hanh phùc va hanh phùc là gì ? Néu

khòng phai là cuòe song no dù va mòl ngòi nhà ngói àm cùng ibi nhu Lenin

da tùng nói; dù chung ta eó thién chf dèn niA'y chàng nùa vàn khòng thè tao

ra mot dòng c a nào cho lao dòng cùa nòng dàn

- Trong càu trùc cùa ly tuòng, nhat thiét phài eó hùng thù thuc hién ly tuòng Trong càc boat dóng kbàc, dòi khi nguòi la vÀn hoal dòng nbung chua han là dà eó hùng tbù, còng viéc vh^ hoàn thành nhung nhó vào

su thùc bàch tu ben ngoài Con dò'i vói ly luòng, lù trong nò dà eó sue làm rung dòng con tim, ò dAy nhùng dòng ea dà nbàp vào minh Irò thành niém say me khòng gì càn nói Bàn tliAn ly tuòng là su ibàng boa linh ibàn eùa con nguòi, eó tu chA'l rung cani nghé sy, nbung khòng phài là hùng lliù bòi phàt dira vào mot kfch thfcli lù thè giói khàcli quan ben ngoài làc dòng vào giàe quan nhàn thùc, khi hé't tàc nbAn kfch thfch thi hùng thu cùng liéu giàm O dAy, hùng thù thuc hién ly tuòng tbuóc vào loai hùng tbù sAu sàc, ben vùng va eó tfnh ebù dòng, eó tfnh tu giàe cao

- Trong càc thành tó làm lén ly tuòng phài kédén thè giói quan là hqt nhàUj là linh hon eùa ly tuòng Bòi vi boat dóng ly tuòng cung là mói

loai boat dòng nbAn thùc Trong noi dung eùa nò ebùa dung Ili tliùe vuot truóc cùa con nguòi, nò thién ve nbAn sinh quan cuòe song xà bòi Man ò dAu bèi, thè giói quan chi phói mot càeh Iry'c tiép ly tuòng Ly luòng là cu thè boa cùa thè giói quan ò mùc dò cao nhA't Thè giói quan dugc linh ehiét lao thành ly tuòng; va nói chung, thè giói quan dugc kél lai ihành ly luóng Thè giói quan cùa giai cA'p vò san dÀn tói ly tuòng còng san, dA'y là sàng tao theo quy luAt cài dep cùa chfnh Ihé'giòi quan

Chi xem xét ly tuòng nhu mot ly luòng Ibi khòng dù^Vàn de hiéu qua cùa ly tuòng là vA'n de mA'u chò't cùa tfnh hién thuc Iryc liép eùa ly

tuòng Ly tuòng khòng eó hiéu qua chi là mot giA'c ma dep Xuat phàt diém cùa ly luòng là nhu càu Ibi hiéu qua eùa ly tuòng phài là nhu cÀu duoc thoà man trong thuc tién Mac dù hiéu qua tuyét dói cùa ly luòng cy the luòn luòn ò phfa truóc, nlumg con duòng lai dfeb là mot chuòi nhuìig hiéu (]uà lién tyc Bòi vi, chfnh hiéu qua A'y eó làc dòng nguge Irò lai dói vói ly tuòng Cu elio ly luòng dà dugc y lliùe là dùng dàn, nluiiig néu khòng eci phu'Ung p h à p thuc hién ly luòng mot càeh khoa hoc sé chi gap toàn cbòng gai, thà't bai dàn dèn hoang mang ve con duóng dà chon Nguyén lliài Hoc

là mot nhà yéu nuóc chAn ehfnb Trong òng A'p ù mot ly luòng giành dòe lAp, tu do elio dAn toc Nhung vi khòng chon dugc phuang phàp tién bành càeh mang dùng dàn, nén òng dà ihA'l bai ngay lù kbòi diém lién bành cuòe khòi nghTa Yèn Bài; " Khòng thành còng cùng thành nbAn " Muò'n elio ly luòng gàn bó vói thuc lién Ibi nguòi thuc hién cÀn phài cA'l minh cao han hién IbUe, bié't de ra nhùng du kién tao bcno va biét thuc bien nò mòl càeh lliòng minh nbàt DAy chfnh là mói quan bé bien ehihig giùa tfnh hién Ihuc

va tfnh làng man eùa ly tuòng Han nùa boat dòng ly tuòng là mòl boat dòng Ihuc lién ma khòng mot boat dòng ihuc tién nào lai khòng dua vào kinh ngliiém Kinh nghiém Ihuc lién va kinh nghiém ly luAn là sue manh quan trong de dua ly luòng dé'n hiéu qua

Tom lai, moi sàng tao ra eùa cài vAl cliA't va cùa cài linh lliAn cùa con nguói déu xuA't phàt lù nhùng niém say me Nhùng còng Iriiih eùa llié giói nhu nhùng thành phó nguy nga, Iràng le, nhùng con làu vugt dai duang, nhùng con làu thàm biéni khòng gian va nhùng di san vàn boa cùa moi ihói

dai là hién ihAii cùa nhùng niém say \uè mang bàn chAÌ nguói va nhùng

niém say me nào cung dugc buóng dAn bòi ly luòng Nhu vAy, ly tuòng

tbuóc bàn cliA't cùa boat dòng sàng tao cùa con nguòi, bàn chA't cùa si\ hoàn

lliiéii xa bòi loài nguói

7.2 Bàn chat cùa ly tuòng thdm my

1.2.1 Ly tu'òng thdm my

My hoc là mòl khoa hoc Nhung phài mài dén thè ky XVIll nò meri tàch ra kbòi triét hoc de Irò thành mot khoa hoc dòe lap eó he ihóng khài niém, pham irù riéng, eó dói tugng va phuang phàp rìéng Khi nhà iriéì hoc

nguòi Due Baumgàelen lÀii dÀu tién trong còng trình nghién cùu cùa minh

dà dùng tbuAl ngù My hoc ( Aeslbetik) Truóc khi trò thành mot khoa hoc dòe lAp, càc tu tuòng my hoc cùa loài nguòi dà xuA't hién lù rat som trong eàe nén vàn boa Dòng - TAy co dai Tu tuòng my hoc nani rài ràc trong Iriéì hoc, khi càc nbà triét hoc eó dai dùng tu tu'òng triél hoc co dai eùa minh de giài quyél càc va'n de cùa cài dep, cùa nghé lliuat v.v Tbuóng lliuòng eàe quan diém my hoc là lliòng nliAl veri càc quan diém liiél hoc khi eàe nhà triél hoc dò dà duy lAiii bay duy vAl Trong khi giài quyél eàe vàn de eùa y

thùc thAm my, ebù thè lliAiii my ibi ly luòng thAm my cùng Ve mòl mang

quan trong cùa tu duy my hoc dugc càc nhà Irié'l hoc quan lAni Truóc khi tìm hièu bàn chà't cùa ly tuòng IhÀm my theo quan niém cùa my hoc Màc-Lénin, ò day xin diém qua mà'y càeh hiéu khàe nbau ve ly luòng thàm my trong beh su

L Kant là nguòi di tìm ly luòng th^m my trong nhùng càm quan cà nbAn Ong cho ràng: " Khòng co khoa hoc ve cài dep, chi eó su phàn doàn

ve cài dep ma thòi " Do dò, ly tuòng th^m my cung chi là su phàn doàn ehù quan ve cài dep boàn my Su phàn doàn ve ly luòng luy eó phy Ihuòc vào hién thuc kliàeh quan, nhung nò phy tbuòc ebù yéu vào Ibi hièu ehù quan

Trong khi co' gang phàn tfcli thè'giói tinb thÀn cùa con nguói dàc biét

là quan niém ve cài dep, I.Kant dà qua nbAn manh vai Irò cùa ibi hiéu, con uóe ma, ly tuòng lai bi òng tàch khòi ca so thuc hién nén dà sa vào ebù ngliTa lliÀii bf trong viéc giài quyél ly tuòng va ly luòng IbÀin my, I Kant vièl; " Ly tuòng là quan niém ve thuc thè riéng biét pbù hgp vói y niém ma

y niém A'y là mot khài niém euà ly trf " [24,1961

Khài niém ly tuàng ihÀm my dugc nghién ciru mòl càeh sAu sàc trong

my hoc Héghen Ong là nguói dAu tién xem xét ly tuang thAm my nhu mot

Ihài dò song duac nbAn thùc va dién tà thóng qua nghé tbuAt Va nghé ihuAl dugc òng xàc dinh là sii biéu bién ly tuòng ve cài dep trong hình Ihùc cy Ihé

càm tfnh va hình tugng Héghen tuy eó quan diém bién chùng xà bòi beh

su, nhuiig òng lai tuyét dò'i boa vai trò eùa ly tuòng ib^m my Ong di tim ly tuòng thAm my ò " y niém tuyét dò'i ", " ò vuang quóc bao la cùa cài dep" Òng dòìig nhA't ly tuòng th^m my vói hình ànb ve su hoàn thién hoàn my

tuyét dò'i trong tinb thÀn con nguòi, trong triét hoc ebù khòng dal óén ly

luòng th^m my trong mói tuang quan vói dA'u tranb xà bòi Theo òng " Xù

so cùa hu vò A'y chfnh là xù so cùa ly tuòng, cùa linh IhÀn dà ihoàl khòi cuòe song Ihuc tè, thoàt khòi nhùng nhu càu lÀm thuòiig vón co eùa cuòe song tu nhién thoàt khòi nhùng trói buòc cùa tà't cà ngoai vAt eùa ngliieb cành, moi giày vò vón gàn chat vói su phàt trién trong thè giói hùu bau"

[24,196|

Quan niém duy lAni Irén dAy ve ly tuòng IhAm my dò'i lAp vói ly luAn duy vAt Phabàcb, eùa Biélinxiki va cùa càc nhà dAn ehù - càeh mang Nga

Càc nhà ly luàn này da co sir kbang dinh mói quan he gàn bó giùa nglic thuàt va dòi sò'ng, xem ly tuòng tbfim my nhu là phuang thùc cài tao hién thuc Phabàeh viét: " Ly tuòng cùa chùng ta khòng phài là mòl sinh vài khòng thè xàc va trìu tugng Ly luòng cùa chùng ta dò là con nguòi toàn ven, hoàn thién, toàn dién tbue tè va eó hoc va'n " Biélinxiki cho ràng: " Cài

ma chung ta di tìm khòng phài chi là ly tuòng, ma con là su ibyc hién ly tuòng - Ly tuòng nam à'n khuA't trong dòi song là cuòe song dang dà phàt lrìéntbànglgi*'[31,233]

TséenUsépski ibi xem xét vA'n de ly tuòng IbÀm my trong mói quan

bé màt thièt vói vAn de nbAn vAl ly tuòng MAu tbuÀn giùa hién Ihy'c va ly tuòng, giùa cuòe song nhu no dang tón tai vói cuóc song nhu nò phài pbù hgp vói quan niém cùa con nguòi cÀn dugc ebùng ta giài quyèt khòng ph?ù bang càeh bién ly liròng phài pbye tùng hién thuc ma bang càeh micu là bién Ihuc veri tinb thÀn plié phàn lù lAp triróng cùa ly luòng dAn ebù càeh mang Ong dà nliA'n manh ly tuòng IbA'ni my chfnh là cuòe song dep nhu ebùng la mong muón

Kbàc pbye nhùng khuyé't diém euà càc nhà my hoc cu, ubò" van dung quan diém duy vài, càc nhà my hoc màc xfl tiép cAn ly tuòng tliÀm my mòl càeh khà cliu^n xàc Tuy nhién giùa càc nhà my hoc màc xfl vÀii eó dò da dang khà lón trong càeh giài quyèt vA'n de này Tbf dy: laxtaiébovoa dà nghién cùu vA'n de ly tuòng ihcìm my trong mói quan he vói Ihuc lién xà bòi, Darép xem xét ly tuòng tb^m my trong su tbò'ng nhat vói thè giói quan cùa nghé sT, Murian, Xtòlòvfch, Penxép ibi dói chiéu, so sành pham iru " ly tuàng " vói pham trù " mAu thuÀii " Làcmin néu lén mói quan he eùa ly tuòng vói vA'n de tu do

Nhu vAy, két qua mang lai rA't phong pbù va khòng kéni phan hap dÀn, vi niòi y kién là mot phàt hién tinb té theo chiéu sAu Nhó oó chùng ta

eó thè pliAn ra bón quan niém kbàc nbau ve ly luòng tliAm my

- Quan niém thi? nhat cho ràng ly tuòng lliÀm my là khài niém de

chi cài dep hoàn thién, hoàn my

- Quan niém thù hai coi ly luòng tliÀm my là mot hình tu'giig màu mue,

- Quan niém thùba cho ràng ly tuòng tliAm my là mói lién he ( hiéu

qua vói l u d o )

- Quan niém thù tu dóng nliA'l ly tuòng thAm my vói thè giói quan,

vói y thùc bé eó hình lugng

Ro ràng, nhùng quan niém trén là nhùng dóng góp c]uan trong Irong qua trình di tìm bàn chA't cùa ly tuòng thc^m my

Ly luòng tliA'm my là su long hgp nhùng hiéu biét ly trf ve cài dep boàn thién phài co trong tuang lai nlurng lai dugc biéu hién duòi hình ihùc

cy thè càm tfnh do tuòng tugng, lién tuòng dem lai

Dà goi là ly tuòng ibi khòng xa la su hiéu biét trén co so nhan thùc va dugc bòc lo bang nhùng còng cy nliAn thùc nhu khài niém, pham trù, quan diém Ly tuòng lliÀin my mot mal mang tfiih chA't ly tuòng chung, mal kbàc

eó nhùng dae trUng riéng eùa nò Là mot yéu tó cA'u ihành cùa ehù thè tliÀm

my trong mÓi quan bé vói dò'i tugng mang tfnh chA'l gàn bó chat che vói bai pham trù my hoc ea bàn là cài dep va cài cao eà, ly tu'òng IhÀm my là hình Ihài boàn chinh nliA't cùa quan bé này^Quan he ibÀm my bao giù' cùng dugc xàc nbAn bòi tfnh chA'l cy thè, càm tfnh cho nén ly tuòng IhAm my cùng bòc

lo ra mot càeh càm Inili bang nhùng hình ànb dep liéu biéu va sinh dòng Chfnh vi vAy, co thè nói ly tuòng IhÀm my là he thóng nhùng quan diém song dà dugc hình tugng boa trén co sa cài dep, cài cao cà llieo buóng hoàn thién trong tuang lai Nói càeh khàe, trong ly luòng IhAm my cùng khòng thè tàch ròi bai mal: Quan niém va hình tuang Bòi vi, khi lón lai Irong y thùc eùa ehù thè, ly tuòng là hình ànb ve mot khà nàng nào dò trong hién thuc dugc tài hién va lién luòng - tuòng tugng nbung dóng thòi, hình ànb

này con là mot su pbòng doàn trf tue dua vào sit due két hién thuc bang khài

niém Vi vAy, hình ànb va quan dicni quyéii vào nbau làm elio ly tuòng tliÀni my vùa mang tfnh cy thè, vùa mang tfnh khài quàl, vùa mang tfnh càm quan sinh dòng, vùa mang Inili triét luAn sau xa ve phuang buóng phàt Irìèn eùa xà bòi, con ngUÓi

Nói dung c ù a ^ tuòng IhAm my bao góm bón yéu tó: Hìrdi tugng va quan niém ve mot con nguói eó nliAn cadi dep, hình lugng va quan niém ve mot xà bòi dep, hình tugng va quan niém ve mot ihé gióri dep, va mot vàn hoc nghé tliuAl tuang ùng de biéu hién ly tuòng lliAni my gàn licn vói hoal dòng lUÒng lirgng, lién tuòng eùa ehù thè sàng tao va thu'óng lluic Nlurng

phài chàng dò là san ph^m cùa su luóng lugng ihuÀii tuy ebù quan ? Tal nhién, bàn tliAn ly tuòng là mot ma uórc ve mot tuang lai con dang phan dAu

de Irò thành bién ibuc Nhung diéu dò khòng eó ngliTa ma uórc này khòng dfnh Ifu gì dèn bién thuc Nguge lai, ly luòng lliAni my là san pham cùa thuc tién, là su thóng nhA't giùa ebù quan vói hién thuc khàeh quan thóng qua boat dòng vàn boa vàn nghé

Ly tuòng ibA'm my là hình ànb lién luòng va khài quàl lù cuòe song Nhùng hình ànb này co thè bay bóng kbòi bién Ihuc dén niA'y, cùng kbàc ve bàn chA'l vói nhùng ma uóe hào huycii Chfnh Irong qua trình ihue lién eùa loài nguòi, mye dfeb cùa su phàt Irién con nguói va xà bòi dugc nhan thùc

va bình dung nhu mòl tuang lai hoàn thién nliA'l Ly tuòng ihAm my chfnh là

su biéu hién lAp trung cùa thuc lién xà bòi, là su nliAii thùc y nghTa bao quàl nhA't cùa qua trình phàt trién xà bòi va con nguói Cùng chfnh vi vay, nò Irò Ihành lliuórc do, Ihành tiéu cliuÀn de xàc dinh y ngliTa IhAm my - mòl loai y ngliTa linh lliÀii phó quàl nhA't cùa Ihyc tién

Xél ve mal ebùe nàng, ly luóng IbÀm my vùa là mue dfeb, vùa là sU dinh buóng lliÀm my Irong cuòe song Tfnh chA't dinh buóng này nhu' mot dòng ca thùc giye con nguòi hoàn Ihành còng viéc ve mal IhÀm my eùa hién thuc de tién vào tuang lai Lenin viét: " Néu nguói ta khòng hoàn toàn uóe m a dugc nhu llié, néu nguói ta khòng thè Ihinh thoàng vugt qua hién lai

va ngàm nghfa phfa truóc, trong tuòng tugng bue tranb nhip iiliàng va hoàn thành bàn hoi ma tay minh mói bài dÀu phàc boa ra Ibi qua ihat lòi khòng thè hình dung dugc dòng ea nào se làm elio nguói A'y lién bành va hoàn thành tòt nlurng còng trình lón lao vai va trong nghé lliual, khoa hoc va dò'i song thuc té " [24,199J Ly tuòng IhAm my biéu hién mot he thóng nhung quan diém va hình tugng dién hình ma cuòe sò'ng se phài vuan tói, mal khàe, nò là tiéu cliuÀn khàeh quan, làm chuAn mye de do y nghTa ihàm my elio cuòe song bién lai, nhùng sy* vai va hién tugng nào cùa cuóc song là eó

y ngliTa pliò bién

Nhu vAy, ve bàn cbAl, ly tuòng thàm my là mot he thóng quan niém

ve nhàn sinh trong phàt trién duoc két lai ò hình tugng ve cài dep, cài trac tuyét, a mau nguòi tiéu biéu dang mong muón cho uòc vgng hoàn thién hoàn my ve cuóc song cà hóm nay va mai sau He thóng hình

Màt kbàc, eàe ly tuòng thdm my này buóng vào mot xà bòi hoàn thién theo càeh biéu eùa mÒi giai cà'p, mòi tAp doàn Nhung dàni net han cà là lap trung xày dung nhùng màu nguòi ly tuòng eùa thói dai XuA't phàt lù luAn diém ly tuòng là tbuòc ve ITnh vuc bàn chA'l cùa con nguói - ké tu khi con nguòi ra khòi cuòe sò'ng bay dàn hình thành nén xà bòi eó tó ebùe, màc dù

là nhùng tó ebùe sa khai eùa che dò thi toc, bò lac, dà bài dÀu bình thành ly tuòng va ly tuòng tbà'm my Càc nghé ihuAt thành vach cùa nguòi xua, càc thién thàn thoai va anh hùng ea tói eó dà elio ta mot bang chùng ràng ly tuòng thàm my cùa con nguói trong xà bòi nguyén ihuy là buóng ve mot màu nguòi ehié'n ibàng - con nguòi dànb dugc nggn lùa thiéng irong tay thàn linh Do là con nguòi lÀn dÀu lién khòng con là phé vài run ray truóc tu nhién siéu nhién nùa ma là con ngUÒi dàm lA'y " try cbòng tròi "

O Viét Nam, truòng ca Dam San, Xinli Nhà là bàn anh hùng ca dÀu lién ca nggi nhùng con nguòi dep de, nhùng con nguòi uu lù cùa còng dóng Nhùng mAu nguòi anh hùng này dugc pbòng dai nbiéu khi eó tàm eó ràl lón, co khàl vgng rA't lioành tràng Tbf dy Dani Sian dà dàm kbàt vong di bòi

Nù tliÀii iV^at tròi làm vg Ben cauli do, ly tuòng tliAni my cùa nguói nguyén tliuy cùng là ly tuòng ve mot kbàt vgng " Phón thyc ": dòng con, nbiéu chàu, lùa bàp dÀy nuang, Ign gà dÀy eliuóng, tran bò chAt bài, lYiy con giàn dan, nhinig ly tuòng tliÀni my cùa nguói nguyén Ibuy dà dugc biéu bien vói mot long nbiét tình va vói mot nghé thuàt dae sàc, vùa tà thuc vùa eó tfnh chà't uóe lé Thành luu cùa nghé thuAl này eó thè ké dén sàu bang dóng nói tièng ò Bàc Tày Ban Nha va mién Nam nuóc Phàp Dò là càc bang Anlamiara, Phòngdógòm, Còngbaren, Làtxeò, Truaphóre, Niò, 0 day ly tiròng thàm my nguyén tliuy dugc thè bién mot càeh bèi sue dóc dào ve khàl vgng chinh pbye tu nhién làm ebù cuòe song qua bình lugng chinh pbye càc con thù

Tiép theo tfnh cliA't sa khai cùa ly tuòng thàm my cùa eùa nguói nguyén tliùy, khi tién vào xà bòi vàn minh, dae biét lù thói ky Hy Lap co dai, con nguói dà xAy dung ly luòng IhÀm my mot càeh day dù hon 0 thói

ky này, cùng vói su phàt trién cùa lue lugng san xuA't, xà bòi co giai eap va nhà nu'óc xuà'l bién, nhà nuóc dAn ebù ebù nò dugc cA'u trùc iheo hình kim

tu lliàp Trén là vua, duói là nani giàm quan, dén Hòi dóng bò lao, I lòi dòng

quóc dàn dai biéu, dAn tu do va cuòi cùng là nò le Clifnli nhó càu liùc xà bòi này ma nguòi Hy Lap dà nliAn thùc ra ve dep eùa con nguói Ve dep này

eó dugc ubò sue manh eùa chinh bàn thàn con nguòi ehù khòng phài sue manh nbAp vào tu nhién, lù thÀn thành Nhà Irié't hoc Pròlagoràl dà tuyén bó ràng: " Con nguòi là ihuóe do eùa muón loài " Nhu thè, Nguói Hy Lap dà tòn vinh con nguòi ngang vói Tliugng de ve mal ve dep va ho biéu Ibi càc

vi IbÀn qua hình niÀu con nguòi Thóng qua càc bình lugng nhàn vai dugc sàng tao trong nghé tbùAl va ké cà nhùng con nguói trong ihuc té, nguói Hy Lap dà lón vinh ve dep cùa con nguòi nhung cliù yéu ho mói kliàm plià dugc ve dep bành dòng, ve hoàn my ngoai bình; eó kél bop vói linh tliÀn Iràcli nhiem còng dóng va dao due xà bòi; nlurng ho dura phàt Irién dugc thè giói lAm bòli riéng eùa con nguói, ho mòi biéu ibi sue manh eùa con nguòi dò'i vói tu nhién; con nguói ihuc su là trung lAin cùa thè giói Diéu này thè hién ly luòng IhÀm my cùa nguòi Hy Lap co dai dà ó vào mòl liinh dò phàt trién cao, xùng dàng là cài nói cùa nbAn loai dà san sinh ra nhùng quan

diém my hoc ma sau này lù dò nbAn loai phàt Irién lliém, boac lliam chi coi

dò là màu niUe noi theo, là diém khòi dÀu cùa nhùng luAn bàn niy hoc sau này Co thè ké tói ba inÀu nguói ly luòng cùa thói ky Hy Lap co dai

1) Màu nguòi dep dàn tién ma nguòi Hy Lap co dai huóng tói va phàn dàn noi theo dò là màu nguòi cóng dàn anh hùng

Hy Lap eó dai là mot xà bòi còng dAn, nguói dugc eoi eó già tri lliAm

my phài là nhùng dùng sT tay cAm doàn giào bào ve xà bòi Dò là Léònbft mot ehié'n tuóng Ihành Aten Ong va bón ngàn quAn dà chan dùng bang triéu quAn Ba Tu, Ong va nguói Ifiih cuòi cùng dà nga xuóng va dugc dan chùng tòn vinh nhu nguói anh hùng, dugc lac bia ghi nhó vói tinb càm day nguóng mò: " Nai dAy Léònbft va bón ngàn quAn cùa òng dà nga xuóng cho

s.\.x dòe lAp cùa thành bang " Dò là nhùng con ngUÓi dùng mành nhu Hécto,

lai nghé nhu Asin, vinh quang nhu* Nù lliÀn chiéii ihàiig

2) Màu nguòi thù hai ma nguòi ed dai Hy Lap nguóng mg là nhà hién triét eó tài - nguòi eó tri tue anh minh

Nguói Hy Lap co dai con elio la lliAy ly luòng tliAm my eùa ho khòng thién léeh ma dà boàn chinh trong càeh nhìn nliAn ve con nguói Ilo khòng chi khàl vong ve sire manh cùa duóng giroui, cùa chién Iran, eùa e(r bàp ma

con dành già cao sue manh eùa trf tue con nguòi Nguòi eó sue manh va dep

là nguòi eó dàu oc khòn ngoan, tài tri Suò't muòi nam tròi vAy thành Taroa, bié't bao anh hùng da nga xuò'ng vÀn khòng dugc vào thành, cuòi cùng ubò tài tri eùa Uylitxa ma quAn Agamennòng lùa vua Priam dua dugc con ngya

gò vào thành, va do dò mò dugc cóng thành Cà thién Hiàt cùa Home de ca nggi hàng tram càc anh hùng dànb thành Troa Nhung eà thién Óditxé eùa

nhà tha lai ehi de ea nggi muu trf eùa rìéng Uylflxa trén duóng trò ve

Màu nguòi dep ly luòng con là nhùng con nguòi co thuc, Nhùng nhà hién triét eó tài nhu: Démòcrft, Platon, Arixtót Nhùng con nguói thóng thài, uyén bàc ve dÀu oc dugc nhàn dAn ca nggi tòn vinh, lac tugng ihò nhu nhùng anh hùng

3)- Màu nguòi thù ba cùa Hy Lap ed dai là nhà quàn quàn the thao

De hoàn thành tràch nhiem cùa nguòi còng dAn, ben cauli nhùng pbàm chA't trén, nguói Hy Lap con buóng ve màu nguòi co sue manh nhó lAp luyén gian khó, rèn luyèn ca thè de dal danb hièu cao quy " Nhà quàn quàn thè thao " Tói dAy, ta dà thA'y rang quan niém ve cài dep ly luòng cùa nguòi Hy Lap eó dai dà dal tói chuAn mye de nò co thè thuc hién nhiem vu thói dai cùa nò Ve dep ly tuòng A'y gàn lién vói quan niém ve bàn chat eùa con nguòi Cài sinh vAt ò dAy dugc thè hién ve mat thè lue Nguòi dep phài

là nguòi eó ca bàp euón cuòn, eó hình thè ràn chàe nhu bình thè nguói ném dTa eùa Miròn Néu la long hgp va nbàp ba niÀu nguói ly tu'òng lai, la eó thè thA'y dugc ràng: con nguói là ebùa té eùa muón loài Nò muón vuan cao bau

tu nhién, cài dà sàng tao ra nò Thòi xa xua, sue manh cùa tu nhién dugc tliÀn thành boa trong càc thién tliÀii thoai, con dé'n day, uy lue cùa tu nhién dirgc Ibé hién qua dàng vóc lliAn thè va sire manh Irf tue cùa con nguói

So vóri ly luòng tliAin my mang tuih lliuÀn nhA't ò xà bòi Hy Lap eó

dai Ly tuòng thdm my thòi trung co phàn ànb mAu ihuAn trong xà bòi

phong kién vói nbiéu kich tfnh, do dò dà de ra nbiéu bình tbài ly luóng thdm my trai ngirge nbau Chiù ànb buóng eùa Tliién ebùa, ly luóng ihàni

my Ihói ky này bj boa lan vào ly tiràng tòn giào Nguói ta khòng xAy dung màu nguói ly tuòng ò trÀn thè Ho luòn lini cadi bién biéu tirgng tòn giào

thành ly luòng ihA'm my Vf dy cài ché'l Giésu là bình lugng dep, là cài chél eùa su hy sinh cho con nguòi Cài dep là ò trén Ibugng giói, con ó duói liÀii gian chi eó dau khó va nhàn nhyc, cuòe song IrÀn gian chi là su day ài de

tra món ng tó tòng Chfnh vi thè, thòi trung eó khòng co màu nguói de ho

tòn sùng ma chi eó inÀu nguòi duy nliA't là bà Maria dugc Cliùa nói yéu dàu Ly luòng IhAm my trung eó pbù hgp vài nén vàn minh nòng nghiep va

su cai quàn xà bòi bang vuang quyén va ibÀn quyén Hoàng de cai quàn cuòe song vài cliA'l cùa con nguói, con nhà Ilio cai quàn lAm linh " Mói nguòi déu eó mot lAm linh cÀn dugc pbù giù va moi nguói phài tòn trong

quyén pbù giù tAm linh A'y " Vói nén san xuA'l tròng chò vào ihién nhién là

chnib, khòng bao giò dù no cho nén " dói liÀn thè nhA't dinh phài no Thién duòng" Vi Ibé, ly tuòng tliÀin my tòn giào là mòl dén bù hu ào Trong su phàt trién trung eó nhu vAy, triét hoc kbàc ky này sinh lù quan niém tòn giào " Cuòe dòi là ngon nén leo lei truóc con giào manh, là con lliuyén mong manh Iruóc con song dù, con nguòi chi eó thè lón lai nhó' sue che d i o cùa Chùa" ( Sanli Oguylxtanh )

Tuy vAy, xél ve nuit ly tuòng IhÀm my, trung eó dà co mot dóng góp

rA't quan trong là dà phàt hién ra ve dep tàm linh cùa con nguói Tuy hi tòn

giào boa va dÀy tfnh huyén boac, con nguói dà tién mot buòc vào chiéu sAu cùa thè giói ben trong cùa bàn thAn minh

Nhirng rói cuòe song hién tlurc van chi phói mành liét con nguói, ly tuòng IrÀii ihévÀii IhAm nliAp vào ly tuòng tòn giào Trong cuòe chién tranb lién mién giùa càc lành chùa, càc quóc già trung co, dà xuàt hién vai trò eùa iigirói ky sT trung eó Nhùng chàng biep sy này dà dugc tòn vinh thành nhùng nguói hùng cùa thói dai Irò ihành khàl vong eùa thanh nièn quy toc muón trò thành mot niÀu nguòi dep vói vò nghé cao cuóiig va mot tàm long

cao Ibugng san sàng béiih vijc nguói yéu DÀn dÀn vói su phàt trién cùa lidi

su, hình ànb chàng ky sT oai phong eó plia eliùl làng man a'y vaiig bóng mot llìói veri hình lugng cy thè: " mòl minh, mot ngua, mot cAy llur<riig " lai lui

dÀn vào cIT vàiig vói s\S nuòi liée khòn nguòi dugc thè bien Irong Dònkihòlé

cùa nhà vàn TAy Ban nha Xécvàngtée, nluróng chò cho mòl ly luòng lliam

my mòri eùa mot thói dai sòi dòng ban, nbung lai rA't Iran tue, gàn vói su de cao con nguói, thói dai Pbye liung

- Ly tuàng thdm my th&i dai Phiic hung dugc thè hién Irong triét

hoc va trong nghé thuàt là ly tuòng cùa giai cA'p tu san dang len, ve thyc chà't, do là cuóc càeh mang vàn boa Diéu này cung khòng trai vói mói cóng cuòe vàn dòng càeh mang ehudn bi cho su chuyén lié'p tu mot bình thài kinh

tè - xa bòi này sang mot hình Ihài kinh tè - xà bòi kbàc " Càeh mang vàn boa bao giò cùng di truóc thanh guam va kliÀu sùng " Ve thuc chat, cuòe càeh mang này là cuòe dà'u tranb tu tuòng nhàm dànb dò tliÀn quyén trong tàm linh de xày dung thÀn tugng ngoài thuc tè No là su chuAn bi ve tu tiròng va lình càm suò't mà'y thè ky de dÀn tói thành còng eùa Càeh mang Tu san Phàp nàm 1789 Ca so kinh tè de xuA't hién cuóc càeh mang vàn boa này là nén vàn minh cóng nghiep xuA't hién tbay thè dÀn vàn minh nòng nghiep May hai nuóc tbay cho eòi xay giò Mot giai cA'p mói ra dói vói nhùng ly tuòng mói cùa con nguói thòi dai Kbàt vgng lón nbàt cùa giai cA'p tu* san là buòng tliy nhùng thành qua cùa chfnh nò Khàl vong vuou lén de tao ra cùa cài vAl chA't, tao ra Igi nliuAn mot cadi vò lan Mot bình màu ly

tuòng ibÀiii my mói buóng ve màu nguòi khòng lo cùa thòi dai Néu ó Ihói

eó dai, niÀu ngUÓi dep dugc kbàc boa dAni nel ó ve dep ngOcai hình dugc tòn vinh trong nghé thuAt diéu kbàc, néu thói trung co là ve dep lAm linh dugc biéu hién qua kién trùc tòn giào nhu mot biéu tugng ve noi linh thiéng gin giù lAm linh con nguói - O thói Phue lumg, là su tòng hgp cà ve dep ben ngoài lÀn ve dep ben trong Nhung ve dep ben trong dà bi luòc bó tfnh chat kbàc khó thói trung eó va giù lai, phàt trién pbÀn lAm linh rói sàng tao thành ebù nghTa nbAn vàn pbye hung vói ve dep linh té nói lén tiém nàng lón lao con Àn dA'u trong con ngUói Con nguói bàt dàu y thùc ve bàn than minh tbay vi y tbù'c ve nhùng sue manh siéu phàm cùa tu nhién Cuòe song này dfeb thuc là cuòe song cùa con nguói, do con ngUÒi tao dung nén, nò chàng phài là san vài thiéng liéng cùa dA'ng tói cao Cuòe sò'ng là dep, cài dep ay là

su phàt trién cùa tu nhién va con nguòi cung nani trong su phàt trién ay, con

ngirói eó quyén hiròng hanh phùc ngay duó^i trÀn gian, khòng phài elio iaì

ngày mai lén thién dàng Pbye hung con xAy dung dugc ba màu nguói ly tuòng eùa thói dai nò

1) Màu nguòi cóng dàn anh hùng khóng ló Tiép thu xà bòi còng

dàn Ihòi Hy Lap eó dcii, thói Pbye hung huóng tó^i niÀu Nguói còng dan anh

bùng Nhung kbàc vói thòi eó dai, dò là con nguòi eó chiéu sAu nói lam va khòng ló ve làm vóc, ve nang lue, san sàng dòn iiliAn moi nhiem vy, moi thàcb thùc Hình tugng Davfl cùa Mikenlànggia là hình tirgng tiéu biéu d i o màu nguòi này Vói sue manh va long qua càm chàng dà dùng nà bàn d^ gièt dugc tén khóng ló Gòliàl va nhu vAy Irà thành nguói khóng ló cùa khóng ló mang tfnh cliA't là nguòi còng dAn anh bùng Nbung khòng chi eó thè, chàng con là nguòi eó cuòe song nói lAiii phong pbù, eó iiliAii càeh cùa Cài tói dién bình

2) Màu nguòi thù hai cùa Phue hung là màu nguòi nhà bàc hoc, càc nghé sì lói lac: Do là nhùng nguòi khóng ló ve trf tue, muò'n nàm hé't

moi ITnh vuc cùa tri thùc de cóng hién cho dòi Con nguói ibye su là chùa lé cùa niuòn loài bòi trf khòn cùa nò Sue manh eùa con nguòi iruóc thién nhién phài là su hièu biét thién nhién, yéu quy thién nhién va bàt thién nhién pbye vy cuòe song cùa minh Co ba cAy dai lliy ve nghé tliuAl liéu biéu elio ihòi dai này dò là Léòna dò Vanhxi, Raphaen va Mikenlàng

3) MAu nguói dep ly luòng lliù ba mang tnih eliàl dae trung cùa ihói

dai này khòng thè co trong thói dai vàn minh nòng nghiep, dò là màu nguòi nhà doanh nghiep tài nàng Veri mot nén san xuat mói can eó nhùng con

nguòi mang nhùng phÀiii chat mói dàp ùng dugc nhiem vy eùa thói dai Day

là lillà "fhu'o'ng nhàfì lem liniì ", con goi là " nlià doanh nghiep fai nàng ",

biét kinh doanh, san xuA'l, buon bàn, biét tao lAp va diéu kliicn doanh nghiep cùa minh, biét cadi thu Igi nhuaii, làm giàu elio minh lA't nhién tao

ra nbiéu cùa cài vai chat d i o xà bòi

Song ly tuàng IhÀm my thói pbye hung con co nhùng han che, con lo

ra khà trìu lugng vi chua dal trong càc quan he giai càp cy the, chua dal tór chiéu sAu nliAii vàn long thè, dura ebù y tói tfnh dAn ehù d i o quàiig dai

c]uÀn chùng lao dòng Ly tiròiig IhAm my pbye hung cùng du bào ve mot

hién lugng de di dén più nliAii Inib khi nò bi loi vào quan he dóng tién Chù ngliTa nliAii vàn khiém khuyé't de sa vào cuc doan, vi ky

Buòc sang the ky XVHI, Ihói ky cadi mang sòi nói cùa giai càp tu'

san nhàm phà va lliè boa hoàn llianli toàn giai cA'p phong kién " Dò là ihói

ky di bang dÀu chù khòng i^Iiài di bang chan " ( Didarò ) Xct ve màt lidi

su, sau ba thè ky làm càeh mang vàn boa va mot thè ky boa boàn thi dé'n day, giai cà'p tu san mói eó thè bién mAu nguòi ly tuòng trong uòc ma thành

màu nguòi l^ tuàng hành dóng thuc tién Dò là con nguòi ve chnih trj, ho

kbàt khao tu do, bình dàng bàc ài va niém kbàt khao này khòng phài chi trong y nguyén ma bang bànb dòng càeh mang cy thè thanh toàn dui diém giai cà'p phong kié'n vói su kién hành bình Lu-i XVI lai quàng truòng Luvara

Nhu vày, ngoài tfnh chà't khóng ló ra, càdì mang dà eó tfnh chat dói

dòi va con nguòi chinh tri tra thành hình màu ly tuàng Dò là con nguói

dal nhiém vu cao han bàn ihAn minh MÀu ngUòi ly tuòng trén dà dugc tinb loc tbòng qua tàc phÀm Maràl eùa Davft Maràl dugc mò tà là con nguói sòi nói boat dòng c a d i mang dé'n nói khi bj dAin chét vÀn dura rói nhiem vy Ong bàn ròn suol ngày vi còng viéc chung khòng eó thòi gian de chàm sóc bàn thAn minh Khi co giAy phùt rành rói, òng vào bón tàm cùa nhà tàm còng còng nhung vAn nhó dèn nhiém vy là phài viét là thu an ùi nguói vg goà eùa mot nghTa binli chét vi càeh mang.Lgi dyng lue Maràl sa y, mot my quy toc len vào dùng dao dAin chét òng Ong chét nbung tay van khòng rói bue thu va cAy bùi Tliòng tbuóng " nhàm mài là xuòi tay ", nhung ò làc pbÀm này, tàc già Davfl dà làm nguge lai: " nhàm mài vAn khòng xuòi tay" Hiéu qua ibÀm my là nói lén dugc ly luòng rA't dep cùa càeh mang 1789: ò thòi dai này dà eó nhùng con nguói " dèn chél vàn khòng ròi nhiém vy " DAy là mot bi kich tbuóng xày ra mòi khi co cuòe chuyén dói xà bòi Nbung bang sue manh cùa thUc lai va nghé tbuAt, bi kich dà Irò thành cài dep, mòl hình tugng IhÀm my ly tuòng Davft dà mò là Maràl vài mot ca thè klioè manh, ràn chàe tran dÀy nliUa sò'ng, dà chét trong lue chua dàng phài chét, nhimg cài chét dà trò thành bA't tu Dóng thòi, qua do cùng nói lén ràng, cuòe dA'u tranb giai cA'p dién ra hé't sue gay go, pbùc tap va giai eap tu san ehi eó thè thuc bién dugc su ménh beh su eùa minh vói nlurng con nguói mang ve dep ly tuàng con nguòi càdì mang boat dòng chfnh ti[ sòi

nói vi ly tuòng Tu do - Bình dang- Bàc ài

Nhung diéu nuri han nùa, Irong niÀu nguòi càdì mang cùa llié ky

này, nguòi ta phàt hién duge quÀn chùng va huy dòng dugc quàn chùng

xuò'ng duòng làm càeh mang Tu cAu bé duòng phó dén chi nòng dAn, tal cà déu ò trong tu thè vuan lén phfa Iruóc Ho dà xuA't hién bài ngó trén vu dai lidi su nbung dùng quy luAt Ve dep này dùng là ve dep IhÀm kfn dà lù bóng tói biróe ra tiiróc ànb bình minh

Sau khi Cadi mang tu san thành còng, giai cA'p tu san quay ra phàn bòi ly tuòng Tu do - Bình dàng - Bàc ài ma ho de ra, tbay vào dò là " lò'i Irà tién mal lanh King " theo kièu con buon Nhùng pliÀn tu cA'p tién di Iheo giai

cA'p tu san, dae biét là thanh nién Irf thùc Ibi va mong Trong be' làc, ho di

tìm thè giói ly tuòng cho riéng minh Ly tuòng ma ho tim dé'n dò là kbàt vgng ve mot cuóc dói hoàn thién ben ngoài hién Iby'c vùgl lén trén cuòe dói

tbuòiig Ho nuò'i liée mot thòi dT vàng dà qua, (\?yn dèn Ihài dò làng man di

tìm ly tu'òng song trong nguòi dep, trò ve vóri cài niuòn Ihuò " vang bóng mot thòi" Mac dù ho vàn luróiig ve tuang lai, muò'n dA'u liaiih cho tu do cùa con nguòi nbung vA'ii de dal ra cùa ho lai qua ma bó Song duói thè giói bao tàn ma ho chi kéu goi long thién, Sò'ng giùa bÀy sói ma ho chi kluiyén moi nguòi làm chù cùu non Vi khòng dal ly luòng vào ihuc lai nén cuòi cùng nghé tliuAl làng man lluróng lliiéu long liii vùng chàe vào sue manh Ibyc lé cùa con nguói

Tuy cùng mot hoàn cành xa bòi, cùng mot lAm the va mòng, ò xu huóng kbàc, ho quay ra vach IrÀii xà bòi ma minh bA't bình de co gang di tini cài dep mói Dò là ly tuòng ihÀm my cùa nhùng con nguói càp tién, nhùng thanh nién eó ly luòng song, eó chf klif muón dan Iban làm mot cài

gì do Ly luòng này dugc bò lo qua nghé lliuAt hién thu'c phé phan Ho da

dal ly tuòng vào giùa tlurc lai dói song va lini tbay ò trong con nguói eó khà nàng de tié'n hành dA'u tranb ehóng lai cài lÀm lluróng, tàn bao, phàt liicii ra cài xA'u, cài àe va càc lue lugng làm tha boa con nguói Trong nghé ihuat này, ta lliA'y càc nghé sT hién tlurc phé phàn dà xAy dung duge cac nhan vai con nguói nhó bé nhu Chi DAu, Lao Hac; càc nliAn vAt hi tha boa nlurng

quyèt khòng chiù iha boa dén cùng nhu " Chi Plièo " trong làc phÀm eìing

tén cùa nhà vàn Nam Cao; loai nhan vAt mòri chóm bi iha boa dà lao vàc^ tha

boa nhu llii Mieli trong làc phAm " Gióng tó " cùa nhà vàn Vù Trong

Phyiig; nhan vAt " tliàiig leu òng, òng xuóng ihàng " nlur kiéu Xuan toc dò

trong " So dò *' cung cùa nhà vàn Vù Trong Pbyng; kiéu nbAn vAl song eó

ly luòng nbung trong hoàn eànli qua tói té, duói che dò ihuc dAn, phong kié'n, càc trf thùc tiéu tu san khòng thè làm gì dugc, dành song quanh quAn,

vi mièng cam manh ào, ho de cuòe dòi ri di, niò'c meo lén nlur trong làc

ph^m " Song mòn " cùa nhà vàn Nam Cao

Nhìn chung, cà vàn hoc lang man lÀn vàn hoc bién Ihye phé phàn giai doan 30 - 45 déu da xAy dung dugc cho thanh nién mot ly tuòng bA't bình vói xà bòi duang thòi va khai dAy ò ho mot kbàt vgng muò'n tbay dói dói sò'ng Mac dù eàe nbAn vài eùa hién Ihuc phé phàn tbuóng bi hoàn cành lA'n

àt, song VÀn toàt lén ve dep ben trong va khà nàng ben trong con nguói Màc dù chua bòc lo dÀy dù ** ta dà thà'y con nguòi chAn ehfnb cùa tuang lai

ò cài nai duy nbàt la eó thè tìm tliA'y ho, chfnh vi thè ma lòi tbay dò là mot trong nhùng thang Igi vT dai nhA't cùa chù ngliTa hién Ihuc " L59,387|

DA'y là mal tfeh cUc, nlurng dura di dé'n lAii cùng cùa ly tuòng IhÀm

my hién tlurc phé phàn, khi ho dà tié'n sài dé'n vA'ii de cài tao xà bòi, cài tao con nguòi bang càeh mang Ibi ho dot nggi dùng lai Cùng bòi vi kliàp noi

ho déu IbA'y nhùng bò mài khòng lành lan, nùt ne Ly luòng dò bi do va vi dura eó diéu kién thuc lai de thuc hién, cuòi cùng nhùng uóe muón chàng thành va cuòe sò'ng lai nguiig dgiig dé'n cliàn ngàn, Nlurng khàeh quan ma

nói, ta cùng khóng thè dói hòi gì bau, khi lidi si\ con dang van dòng Co thè

nói, dAy là thói ky tini duòng va su bàn khoàn ly luòiig eùa xà bòi, thanh nién cho ta ihA'y su lA't yé'u cùa ly tuòng màc xfl ve mot xà bòi mói, xà bòi còng san chù nghTa Tu dAy, triét hoc Màc - Lenin vói luóng tu tuòng mai dem lai ànb sàng cho nghé thuAt va ly tuòng thàm my dugc xAy dung trén quan niém eùa giai cA'p mói - giai cA'p vò san

1.3, Ly tuàng thdm my trong sàng tao nghé thuàt

Xét qua trình phàt trìén cùa ly tuòng ihAni my trong sàng tao nghé tbuAl cùa eàe thòi dai, chùng ta IhA'y: chù ngliTa eó dién khòng dòi hòi càc nghé sT huóng true tiép vào càc tu tuòng manh me duang Ihói, nò chi yéu càu nghé sT tuAn ihù nghiém ngat càc khuòn mau eó dai, yéu càu nghé sT phài de cao linh tliÀn duy If d u i iigliTa làng man tuy là mot phàn ùng ehóng

lai s\X gò bó cùa ehù ngliTa co dién, nhung lai de cao trf luòng tugng pbòng

tùng, de cao " cai Tói nói càm ", cho ràng nghé sì chi ' eó miéu là con

nguòi nhu lòi muò'n thè, nhu lòi muò'n nò phài Irò thành " Chù nghTa hién

thuc phé phàn da tìm dèn nhùng tu tuòng manh me duang thói, dùng phuang phàp phàn tfeh nghiém ngat càc dù kién xà bòi, bién nghé thuàt thành boat dóng nhàn thùc khàeh quan, elio ràng " nghé sT phài xem xél

moi hién lugng va su vAt vói tbài dò va phuang phàp cùa mòl nhà khoa hoc", phài " viét sao elio liAu thè tuòng nlur khòng eó minh " nén dà làm cho vàn hoc trò thành " vu khf cùa su phé bình " ( C.Màc)

Khàe vài càc ly tuòng IhÀm my Irong càc sàng tao truóc dò, chù nghTa bién thuc xà bòi chù nghTa dà bién nghé lliuAl lù chò là " vù khf cùa

su phé bình " trò thành " vù khf cài tao dòi song "

Tu luòng này (juàn xuyèn Irong càc phàt biéu ve vàn boa vàn nghé cùa Ho Chù Ticli Nguói d i o ràng vàn hoc cùng phài i")byng su su nghiep " phó ehfnb, trù tà " " Vàn boa nghé thuAt cùng là mot mal liAii, anh chi ein

là ehié'n sT Irén mal IrAn A'y "

Ró ràng, truóc dAy, dura bao giò nguói ta hòc lo tu luòng sàng tao inalili me nhu ò càc nhà vàn hién tlurc xà bòi ehù ngliTa nlur Bàc Ho dà tùng biéu hién quan diém lliAm my cùa minh qua nhùng cAu Ilio sau:

Tha xua yéu cành thién nhién dep May già tràng hoa tuyét nùi song Nay a trong tha nén co thép Nhà tha cùng phài bié't xung phong

Maiacò'pxki cung thang thàn tuyén bó:

" Tha phài chùa day àp chA't nò tu tuòng chnih tri, Làm thè nào cIiA't nò này bàn lung ra theo kT tluiAl hién dai nhat, vugt xa moi khà nàng bàli truóc dAy,

Riéng tói, lòi kiém tra iba tòi theo hai cadi tu'òng lugng sau day:

Néu càc nhà tha nàm duói mó dùng day óugc ho phài nói ràng:

chùng tòi khòng eó loai tha này, dura bé va cùng khòng làm duo^:

Né'u qua kliù, tue là bgn Tràng va bgn pbye bòi che dò cu, lù duói mó bó dAy, iiIiA't dinh chùng phài lini tha tòi va liéu diél vi hoàn toàn eó hai cho chùng

TI lé nhùng yé'u tÓ này là ti le chat lugng eùa tha "

Muò'n thuc hién dugc ly tuòng tb^m my mói cho nén tha ca càeh mang, nhà tha phài làm gì ?

Maiacò'pxki mot lÀn nùa lai còng khai luyén bÓ:

- " Nbà tha phài sò'ng ò trung tAm nhùng su kién va bién eó "

- " De hoàn thành tÓt don dal hàng cùa xà bòi cÀii phài là nguòi tién tié'n eùa giai eSfp minh, cÀn phài tié'n hành dA'u tranb cùng vói giai cA'p trén moi mat IrAn CÀn dàp tan cAu liuyéii bao huyén ve nghé tbuAl phi ebùili tri"

- " Chi eó thài dò san xuA'l dói vói nghé ihuAt mói diél trù duge su ngÀu nhién, su vò nguyén làc cùa nhùng ibi hièu, nhùng tuy bùng cà nliAn trong dànb già "

Xem thè, ly tiròng IhÀm my sàng tao cùa nghé thuAt càdì mang là mot tu luòng buòng ve my hoc cài tao dòi song rA't true tiép O dò dà két

hgp mòl càeh tài tình giùa su phàn ànb thuc lai va chù ngliTa ni dao cao

cà, no vugt lén trén moi ebù ngliTa nliAn dao truyén tbòng Nhò ly tuòng sàng tao nlur vày, nghé tliuAl bau bao giò bèi dà gàn bó vói hién Ihuc, vói nhàn dAn, vói lidi su Dae biét là no gàn bó vói quy luAt van dòng di lén cùa beh su hién dai

Nlur vAy, mot thói dai lón cÀn phài eó ly tuàng thAm my lién tién de ehi dao nghé tliuAt cao dep do nhùng nghé sT lón sàng tao vi mot nhan dAn vT dai, dò là nhùng duòng net ca bàn nhA't cùa tu tuòng sàng tao ra nhùng màu nguòi mói tiéu biéu elio thòi dai cùa nghé thuAt hién thuc xà bòi chù ngliTa

Nói dèn nghé lliuAt biéu bien ly tuòng thAm my con phài nói dén dae trung eùa phong càdì Co thè rùt ra ba nguyén tàc ca bàn de tao thành phong càdì nghé IhuAt bien thuc xà bòi dui iigliTa:

Nquyén tàc l: Phàn ànb hién thuc nhàm phàt hién ra con duòng di tói

eùa thè giói mói Nghé tbuAl khòng chi phàn ànb, ma con góp phÀn sàng tao cuòe sò'ng mói Do dò, ngoài chi lièi chAn tlurc, lich su cy thè, nghé tliuat hién thuc xà bòi chù ngliTa con dói hòi phài vach ra dugc xu buóng di lén cùa xà hòi dùng vói tié'n trình khàeh quan, dò là tién trình di lén d u i nghTa

xà bòi - chi\ ngliTa nbAn vàn kiéu mói, qua dò tao ra con nguói mói song co

ly tiròng cao dep

Nguyén toc II: Nguyén tàc tfnh Dàng cóng san (linh bón cùa càc

nguyén tàc sàng tàc hién Ihue xà bòi ebù nghTa ) Nguyén tàc này quy dinh; nghé IhuAt phài chiù su lành dao true lié'p cùa chfnh dàng vò san, nghé sT phài eó ly tuòng còng san va tinb IhÀn phy tràch truóc Dàng, Uuóc nbAn dAn Càc tàc phÀm co tfnh dàng phài là tàc pbÀm xAy dung dirgc càc nbAn vài kbàt khao phA'n dA'u vi su nghiep cùa dAn toc, cùa nbAn dAn theo Dàng

di xAy cuóc dòi hanh phùc A'm no, dAn dui, bình dàng (Nguyén tàc này hién nay eó thè khòng cÀii qua nliAn manh, nhung ve ca bàn nò vàn là mot nguyén làc rA't quan tigiig cùa nghé IhuAt HTXHCN)

Nguyén tàc III; Dién hình boa cao dò Vi di suò't càc chiéu cùa dòi sò'ng de dinh luróriig dòi song llieo xu thè càdì mang , nén càc plurang lliùc dién hình boa cùa nghé tliuAl cu khòng Ihoà man nghé ibuAl hién llurc xà bòi d u i nghià, do dò, nghé tliuAl này dà phài sàng lao mot phuang thùc dién hình boa mài; phuang thùc dién hình boa cao dò

CÀn co mot so sành nhó:

Thành luu cao iiliA't cùa nghé lliuAt hién ihuc truyén ibòng là phuang

lluic dién bình boa cùa c\\i\ ngliTa hién tlurc phé phàn Nbung dui ngliTa

bién tliyc phé phàn cùng mòri chi khai tliàc su kién trong mòl hoàn cành tirang dò'i hep, va tùili càeh dién hình cùa iiliAii vAt cùng mói chi là inib

c à d ì dién hình ve tùng mal " nghieh chiéu " cùa dòi song, iigliTa là Ifnli càeh cùa con ngUÒi bi tha boa

TA't nhién, dAy là nhùng thành tyu rA't quan trong ve nghé tluiat ma chùng la cÀn lié'p thu, hoc lAp de sàng tao nhùng dién hình mói

Dién hình boa cao dò cùa chù nghTa hién thyc xà bòi ehù nghTa eó nhùng net meri sau dAy:

a) Khai tliàc tfnh càdì dién hình trong boa cành ròng ( toàn cành ), cà màt tluiAn chiéu lÀn nghieh chiéu, dàc biét mài lluiAn chiéu Irong xu thè phàt trién di lén cùa cuòe song

b) Dién hình này khòng chi là dién bình pliAn tfeh va phé phàn, ma

dién hình xu thè, mang lùili dij càm tuang lai nén no gàn chat chat bien tlurc

vói cliA't If tuòng khoa hoc va làng iiuan càdì mang

e) Dién hình hoà cùa nghé thuAt hién thuc xà bòi chù nghTa con là kiéu phàt hién va xày dung nhùng tfnh càeh manh ( tfnh cadi khòng chiù bó tay truóc hoàn cành, ma cài tao, bié'n dói hoàn cành, xAy dung hoàn cành mói " Do do, nbAn vàt eùa hién thue xà bòi chù ngliTa khòng chi dùng ò trung tàm ehù ^ cùa beh su, ma là nbAn vài dùng ò trung lAm vAn dòng di lén eùa beh su

d) Dién hình hoà cao dò eùa nghé thuAt hién thuc xà bòi chù nghTa con sàng tao loai nbAn vài mói, triróc dAy chua bé eó: nbAn vAt quÀii chùng càeh mang dùng day làm ebù dòi minh duói su lành dao eùa Dàng

Nguyén tàc IV: " Tò't cà tram phÀn tram ve nói dung va bình thùc "

(Pham Vàn Dóng )

Nghé thuàt là su gol rùa còng phu, nbirng khòng thè gàn cho su gol rùa, cho cài goi là su tran cbuò't kT tliuAt mot già tri tu tai Nhung chfnh su gol rùa này làm cho tàc phàm tha eó Ibé dùng dugc Chi eó su khàe biét trong nhùng phuang thùc ggt rùa này mòri làm cho càc nbà tha co su kbàc nbau,

ehi eó su hièu bié'l, su boàn chinh, su tfeh lùy, su tbay dói da dang nhùng thù

phàp vàn hge mói làm cho ta Irò thành nguòi chuyén nghiep viét vàn

Nhu vAy, nguyén tàc, nói dung va hình thùc déu phài tòt va bay là nguyén làc cùa bàn thAn moi nghé thuàt chAn chfnh Nhii'ng lai sao càc nghé thu Al truóe dAy lai chua dat dugc, màc dù nigi tài nàng déu buòng tói

VA'n de này Bandàc dà tra lòi bò chùng ta: " Mgi nguòi dòi bòi chùng

ta nhùng bue tranb dep, nhung tini dAu ra màu muc cho bue tranb ày ?" Co nguòi bòi Bandàc: " Vi sao òng lai chuyén thè hién càc tuang phàn quài gò cùa thòi dai ? Òng Irà lòi: " Tòi khòng co lòi néu su Ih Al xA'u dé'n thè "

Qua lliAl, kbàp nai Xtàngdan chi gap nlumg kè " khòn nan va hi ói ",

"tài tri chi giói han ò chò, ai ng y cài gì ibi y dói cho bang dugc dùng ky han,

con y ng ai ibi y Irà bèi sue luòn kliuan", nhùng kè ma " kf ù*c va trf tuòng

lugng chi dura dÀy nhùng tài quy quyél, trf tra dù \om " ( Dò va Den)

Nguyén Du vói long nliAii bau tran dÀy xòl tliuang cho than phan cùa mot co Kiéu, cung dà xòl Ihirong cho nhùng so phAn cùa mot loai nguói trung thuc, ho muò'n tié'n lén dành bauli phùc, nbung khòng dù sue ehóng tra lai dù bang dÀu tiAu, mal ngUa nhu Sa khanh Tu Bà, Ma Giàm Sinh v.v

Anton Sèkhóp, nhà vàn cùa su ly giài bàm sue va co dàc nhùng diéu tbuóng ngày, nhùng cành bè tàc cùng cue cùa nhùng con nguói diju thu minh, quÀn quanh vói nhùng nàm thang vò nghTa, Ibi sau nhùng thién

truyén ngàn dep de eùa òng, nguói ta ehi IhA'y ró cài " y ngliTa ben trong day

y tràch móc dàng eay " ( Goi^R)

Dòlxtòépxki kién lAm ngói làng nghe càc cuóc nói truyén trién mién giùa càc nliAn vài eùa minh, thàm chf giùa nhà vàn va iihAn vai, trong dò eàe y tuòng này sinh va boat dòng Cuòi cùng Dòlxtòépxki cùng chi loàii IhA'y nhùng due vgng lò'i den cùa con nguói tran lan nhu mot tbù dich bacìi khó phuang cùu chùa

Héghen phàt bién ra nói dung lidi su khàeh quan, nlurng òng tbay cài

beh su khàeh quan cùa xà bòi tu san sao ma mong manh, tuang dòi " mot

thù vàn xuòi dàng cliàn ", òng dAm ra boài nghi tu nhién, ihày nò lAm

Ibuóiig xA'u xf, nèn òng huónig nghé thuAt và(^ cài dep " y niém ", vào thè

giói ma òng goi là " ly tuòng "

VAy là, khi eó nhà nghién cùu ve vScchxpia bòi Vonle: " 1\u sao trong

kich cùa nhà vàn này lai nbiéu cành chél choc va dàm màu dén thè Ijj

'Volile dà tra lói lA't dùng : " Thién lai Ihuòc ve òng la, kliuyél diém lliuòc

ve thòi dai "

Vi thè, nguyén làc " Tòt cà tram phàn tram ve noi dung va hình Ihùc"

là nguyén làc co lù khi xuA't hién nghé tliuAt, nhung chi eó thói dai càdì mang xà bòi chù ngliTa mói tao diéu kién va dua nò Ihành nguyén làc sàng tàc c a bàn cùa minh

TA't nhién, dAy là mot nguyén tàc rA't khó d i o nghé lliuAl bien llurc xà bòi chù nghTa Nguyén tàc này khòng thè mot lue ma dal duge cùng nhu mgi vàn hoc kbàc, nò con phài Irai quan nbiéu buòc chuyén minh va hoàn thién mài ihUc hién dugc dÀy dù y ngliTa cùa nguyén tàc này NghTa là, nò CÀI! phài eó mot thói gian de phàt trién va dinh già dùng càc làc pliAm bac tliÀy cùa nò

Ly tuòng tliAm my mai làm này sinh phong càdì meri cùa nghé ihuAt hién thuc xà bòi ehù ngliTa Co thè di sAu vào dòi net cùa phong càeh nghé tliuAt này

a) Truóc hé't là àm huàng: Nèu Am buòng chfnh cùa chù ngliTa hién

thuc phé phàn là pbù djnh, thi àm buòng chfnh eùa nghé thuàt hién thuc xa bòi chù ngliTa là anh hùng ea bA't tuyét, là tièng reo vui khòng ngói ve cuòe dèi dòi:

Ta hàt sudt dém nay vui bàt tuyét Trong rung tim ta nhip dàp bón chon

Dàu ta qua lap làjy khài hoàn món Hon ta chày sàng ngói trén nggn duoc

{TóHuu - Vui bA't tuyét j

b) Dèh sudai mói ve àm huàng: Né'u nghé IbuAl xua tbuóng hi bgc

bòi mot lóp suang mò, bòi cài nhìn eay dàng Ibi nghé IhuAt nay sàng bùng bai mot bÀu tròi cao, ròng

TA't nhién, càm bùng ve thién nhién, dA't i nuóc cùng kbàc la bàn di Chi nói ve mua, niUa xua trong tha Huy Càn chA'l cbira nói buon ménh mòng;

Dém mua làm nhà khóng gian Long run thém Ignh nói hàn hao la

( Huy Con - Buon dém mira )

Mua nay trong tha anh khòng chi giÀu nliac diéu " Rfu rft nhan quÀn tièng vang^^ ma làm Ani cà mot bién, tròi:

Mua xuàn tuoi tot cà cày buóm Bién bang, khòng co dòng xuòi, nguac Cam giùa ngày mua ggo tràng thom

( Huy Con - Mua xuAn trén bién )

Con nhùng cani bùng ve Tó quóc xà bòi dui ngliTa, ve su nghiep càeh mang, ve con nguòi xAy dung xà bòi ebù nghTa v.v ibi truóc dAy dura bé eó

e) But phàp linh Iioat, trong sàng, khoé khan: Nhu trén dà nói, bùi

phàp cung bi ehi phói bòi lình dòi, ò xà bòi cu " Tình dói dà chày dén eliAii nliaiig " ( TrÀn Huyén TrAn ) nén bùi phàp cùa nghé lliuAl cu bi nghen lai, ò dòi nay, nhu mò ra cho bùt phàp làm tré lai càc nhà tha:

Co mot sudi tha chày tu gàn gui

Ra xa xói rói lai den gàn quanh Mot sudi tha là nggt vc/i hoa lành Nói trong xóm va gian cuòi duói phd

( Xuàn Diéu - Nguón tha mai )

d) Quy mò su thi trong dòng su kién cùa nhàn dàn càeh mang: O

phuang phàp sàng tàc cu, ta cung eó thè tìm lIiA'y mot quy mò su ibi anh bùng Irong bó Chién tranb va boa bình cùa L Tònxtòi DÀu sao, so phAn cùa càc trang su thi dò vÀn bi quyèt dinh bòi nhùng khuòn mal eùa càc bà tuóc, eàe còng tuóc nhu : Pie Bédukhò'p, ÀngdrAy Bònkònxki, Natasa Ròxtòva v.v Nghé tbuAl bién thuc xà boi chù nghTa dal lói quy mò boành tràng cùa loai su ibi mói, Sir ibi anh bùng trong dòng su kién cùa nbAn dAn

c a d i mang, Irong long thè dAn toc va thói dai lón: Dàu chan nguòi linh cùa Nguyén Minh CIiAu, Nhùng nguòi di tói bien cùa Tlianli l l i à o , Ba muoi nàm dòi ta eó Dàng, Theo chan Bac cùa Tó hùu, Duòng tói thành phó cud

d- Trù tình trong dòng su thi càeh mang: Tfnh cliA'l này khòng thè

co trong bA't ky phong cadi nào cùa nghé lliuAl cu Phuang phàp sàng tàc bién thuc xà bòi chù ngliTa dà khié'n cho kièu trù tìnb cùa "cài Tòi lAm Irang" ebuyèn hoà thành trù tình cùa cài Ta; nò nàng tièng tha lù chò ehi là tièng cùa mot diéu tAm bón, thành liéng tha: " dóng y, dóng tình, dóng ehi "

( Tò Hùu ) Phong cadi trù tinb trong dòng su ibi càeh mang dal Ihành tyu lón trong tha Tó Hùu, dae biét ò càc lAp Viét Bàc, Ra tran v.v va cùng ò càc truòng ca Nhùng nguòi di tói bién va Duòng di tòi thành phó cùa

(Thanh Thao va Hùu Tlùnh ) v.v.,

e) Su dói mói trong càeh tao dung hình tugng nhàn vgt: Nhan vai

cu tbuóng mang nang khòi u sÀu, lioac chi làm le di tìm lac lluì ( Chiéc In

dóng màt cua - Nguyén TuAn ), boac bè làe, mòn ri, móc meo ( Song mòn

eùa Nam Cao ), hoac bi tha hoà nhu Chf Phèo, nhu Tàm Binb

Nhan vàt nghé thuàt hién ibuc xa bòi chù nghTa co su nghiep, co ly

tuòng, eó tinb nguòi, bié't sò'ng va bànb dòng theo ly tuòng chung nlur: San,

Kha, ehù Luy trong Xung kich eùa Nguyén Dinh Tlii, ehi Su trong Hòn dat eùa Anh Due; Lù va Chfnh uy Kinh trong Dàu chan nguòi linh cùa

Nguyén Minh CbAu v.v

g) Tàm nhìn ròng làn: TÀm nhìn cùa nghé sT cùng ànb buóng lón

dé'n phong càeh TÀm nhìn cùa nghé sT cu chua cao han nliAn vAl, chua vugt khòi cành dòi, viéc dói, do dò nò trói buòc ngòi bùt eùa nghé sT Nam Cao ngày xua chi thay nguói này khó là do nguòi kbàc de lén minh, nén phong càeh eùa nbà vàn là phong càeh taortòi bàn khoàn^làt di lAt lai trong càeh dal vA'n de, con càeh giài quyèt vA'n de, ibi nhà vàn khòng vugt qua dugc

Cùng tu dò, Lép Tònxtòi dinh cao cùa vàn bgc cu cùng chi dal tói mot " TAm bón Nga " trong sàng; bón liAu nlur lAin bón cùa Natasa

Ròxtòva, GoillKivà hàng loat càc nghé sT hién thuc xa bòi dui ngliTa dùng

trén lÀm nhìn mài da sàng tao ra nhùng tfnh cadi vT dai cùa ngiròi Xò Viét chùng tòi

Ò lÀm nhìn cu, nghé tliuAt Viét Nam cung chi tao ra dugc nhùng Inib càeh phàn kbang tu phàt nhu tfnh càeh cùa Chi DAu; ò lÀni nhìn mài, trong con nguòi Viét Nam thòi dành My dà bàm ebùa cà " Dàng dùng Viét Nam tac vào t h è k y "

Nhò lié'p càn bién thuc mot càeh dòe dào va ròng lón, phuang phàp sàng làc hién tbUe xà bòi ebù ngliTa con làm làng nhanh nhip diéu cùa ngòi bùt, làm cho phong càeh eùa nghé sT rA't da dang va uyén ebuyèn Ve vA'n de này, nhà vàn Nguyén TuAn vièl; " Sò'ng vói hién dai giò là gang goi, phài gang bèi tri tue de kiém che thién Ifnb, tbù tfnh Nbiéu lue eù bi làng ngàt

di nhu eó ai bò minh vào mot cài bù lón ma làc manh dù tram chiéu Tbay ngói bùt eùa minh cbciy trén trang già'y khòng kip dugc cài buòc di cùa nlìAn vàt dòi, tbài su dà nbiéu lÀn tòi muò'n quàng ngay cài Tliàng Tòi di "

Diéu dò dùng, thuc tè là lù nàm 1975 vói mot hién llurc dà bién dói, nghé sT nào khòng chiù bién dói ngói bùt eùa minh, nghé sT dò dùng lai TA't

eà nhùng tài nàng vuan lén duge, déu là nhùng tài nàng chiù tìm lòi de phàt

trién phong càeh eùa minh, do dò làm phong pbù elio dién niao eùa plurang phàp sàng tàc hién thuc xa bòi dui ngliTa

O dAy, nèu ehi lày diém nhàn trong ly tuòng thAm my eùa tùng phuang phàp sàng tao nghé thuAt chùng ta IhA'y:

- Nèu chù iigliTa làng man lÀy ly liròng IhÀm my cùa " cài Tòi noi càm" làm khu vuc ànb liiróng vàn hge eùa minh, lù dò ho " co miéu là con

nguòi nhu ho muò'n thè " ( GióocgiaXàng )

- Né'u ehù ngliTa bién thuc phé phàn lA'y cài " lòn xón ", " bài nhào " làm khu vuc ànb buòng vàn hge cùa minh, lù dò dyng nén " nhùng bue tranb hién thuc ngbiél nga, lanh King " nhàm thùc tình su bài bình cùa con nguòi nói chung va cùa thanh nién nói riéng

- Né'u chù ngliTa hién sinh lA'y cài " più ly " làm khu vuc ànb buòng vàn hoc cùa minh, lù dò miéu tà con nguòi là nhùng kè chuyén lA'y cài più

ly cbòng lai cài più ly "

Thi chù nghTa hién tlurc xà bòi chù nghTa là mot nén nghé lliuat lA'y nhiém vu lai hién càc chiéu pbùc lap eùa dói song ( cà mal ihuan chiéu lan mal nghieh chiéii)trong xu thècÀn hoàn thién khòng ngùiig cùa nò; ti^rdò eó

gang xAy dung càc nbAn vAt nlur nhùng nguòi luòn vuan lén khàe pbye hoàn

cành de buóng tói cài lAn Tliién, lAn My ( dù true lié'p bay giàn tiép )

Do tfnh eliA't dò, nén vàn hoc hién thUe xà bòi dui ngliTa là nén vàn hoc tfeh cuc tham dir vào tién trình cài tao dòi song va boàn ihièn nbAn càeh elio con nguòi nói chung va d i o Ihanh nién nói riéng làm phong pbù thém

ly tuòng cho thanh nién mgi thòi dai

Xét ve bàn chA'l, ly lUÒng thàm my là su long hgp nhùng hiéu biéì ly Irf va lình càm ve cài dep hoàn Ihién cÀn phài eó duói bình ihùc cy thè càm

quan dÀy rung dòng do luóng lugng lién tuòng dem lai Ly luòng thàm my hình thành va bién dói là su phàn ànb nhùng bién dói cùa lón lai, Yu tón lai

bien thuc xAy dung nén nhùng hình niÀu ly tuòng cùa clii'nh nò mang hình bóng eùa nhùng m a uóe bién lai va tuang lai Tu tùih dae thù cùa ly tuòng tliÀiii my ngiròi ta chi eó thè hiéu nò, dién dal nò bang con duóng nghé

thuàt, tu nhùng uóe m a ve mot xa bòi dep, mot quan bé dep giùa con nguói vói nhau va con nguòi vói thién nhién dèn nhùng uòc ma co tinb chat dén

bù nhùng thièu hut eùa dòi sò'ng Qua dò, la lliA'y duge ly tuòng lliÀin my là CÀU nói giùa càc ly tuòng xà bòi khàe nhau nhu ly tuòng ehfnb tri, ly tuòng tón giào, ly tuòng dao due v.v TA't eà eàe ly tuòng xà bòi này déu mang mot y nghTa thÀm my nhA't dinh Trong ly luòng ehfnb tri khòng thè thièu hình bóng cài dep nèu khòng quyén lue sé ehi là bao tàn Trong ly tuòng dao due eó sue rung càm cùa càc quan bé dep nèu khòng sé boàn toàn là sy*

àp dat, bàt buòc, khòng tu nguyén, va ly tuòng tòn giào né'u kliòng co IhÀm

my làm sao nò eó thè tao nén ve dep huyén bf lung linh eùa thè giói làm linh cài phÀn chua duge khàm phà bèi eùa con nguòi Ly luòng thAm my thè hién eàe Igi fch xà bòi cùa con nguòi, nén nò gàn bg chat che vói ly tiròng chfnh tri va ly tuòng dao due cùa nhùng thòi dai beh su kbàc nbau

Tu khi con nguòi chuyén lù mòng muòi sang vàn minh, song trong

xà bòi co giai cA'p, cùng là lue xuA't hién ly tuòng chfnh tri, nò là ly tuòng ca bàn eùa càc thòi dai va càc t b é b é

lÀ, Quan he cùa ly tuòng thdm my vói càc ly tuòng chinh tii va dao due, L4.L Ly tuòng chinh tri va ly tuàng thàm my

Dae trung cùa ly tiròng cliuib tri là mot ly tiròng mang kbàt vgng quyén lue diéu bành xà bòi cùa giai cA'p, cùa cà nbAn Trong lidi su nhan loai, giai cA'p chù nò, giai cA'p dia dui quy toc, giai cA'p tu san va eà giai càp

vò san déu muò'n tlurc hién ly tuòng euà minh bang vice giành lA'y chfnh quyén Nhà luròc de thuc bién mye tiéu xà bòi Mye tiéu giai càp khòng chi bòc lo ò tfnh chA'l chung cùa tàp doàn ma con biéu hién qua tùng cà nhàn cy thè Khi giai cA'p dang là giai cA'p lién bò, ibi ly tuòng eùa nò là lién bò Nguge lai, khi thòi dai dà tbay dói Ibi ly tuòng cùa ho khòng theo kip sé Irò

>!én lòi thòi Vf du, phong kié'n Viét Nam thói dang lén, vi vua nào cùng kbàt vgng giành va giù dòe lAp dAn toc Chfnh diéu kién lich su* dAn toc va nguyén vgng cùa nhàn dAn dà làm nén ly tiròng d ù n h tri A'y

Y thùc dàn toc duge hình thành va phàt trién trén ca so cùa y thùc

chùih tri Y thiie chfnh tri gàn veri nhu cÀu dòe lAp ve y ihùc he, va nhu cÀu

tao dung mot ly tuòng tliAin my Mói quan he này là phùc lap Trong hình

thài y thùc xa hói phuang Dóng vói quan he Vàn- Su- Triét bA't phAn, ibi su

hièu bié't y thùthé ò ta lai tbòng qua hình tbài tòn giào Thói Ly, vua Ly Tliànb Tóng làp ra phài Tliién Tliào Duòng Dèn thói TrÀn, vua Tran NbAn Tòng làp ra phài Thién Trùc làm Yen lù, nhùng diéu dò nói lén y ihùc tòn giào này cùng biéu bién cài riéng cùa Nhà nuóc Dai Viél

Theo quy luàt dò, ve vàn hoà, eàe nhà ubo eùa ta cùng xuàt hién y thùc ve viéc muò'n xày dung mot loai ebù riéng cùa nuóc minh, biéu hién cài tu chà't Dai Viét cùa minh Tu thè ky IX, lói vièl chù Nòni dà hình thành Sau dò ehù Nòm hoàn thién dàn vào thè ky X, XI va XII Dèn cuòi

t h è k y XVIII, Hàn Tliuyén da eó còng dùng chù Nòni de sàng tàc tha, nhu vày òng dà eó còng dua ebù Nòm vào vàn chuang bàc hge

Y thùc chfnh tri sé Irò lén sinh dòng, hA'p dàn, khi nò dugc biéu hién qua bình thài IhÀm my " Van dT tài dao ", dao ly cùa dAn toc, cùa dòe lAp,

tu chù dugc biéu hién qua bình thùc vàn mói Irò thành mot Tuyén ngòn Tuyén ngòn dóc lAp dÀu tién cùa dAn toc ta là bài tha " ThÀn " cùa Ly Tbuóng Kiét dgc trén song Nhu Nguyél:

" Nam quóc San ha Nam de cU Tiét nhién dinh phàn tai Thién thu Nhu ha nghieh ló lai xàm pham Nhu dang hành khani thù hai hu "

Dèn TrÀn Quóc TuAn, khàl vgng chfnh tri giù gin giaiig san xà tàc

dugc thè hién trong bài " Hich Uróriig sT ": " Ta lluròng tói bua auén àn, nùa

dém vò gÓi, ruòt dau nhu càt, nircrc màt dÀni dia, chi cani lue dura dugc xà tbit lòt da, nuò't gan uóng màu quAn Ihù DÀu cho tram thAn này phai ngoài nói co, ngbin xàc này gói Hong da ngUa la cùng cam long "

Rói dé'n thói Lé Lgi vói bài Bình Ngó Dai Cào ( do Nguyén Trai

tbào ) nói lén ly tuòng ci'm dAn, cùu nuòc:

" Nhu nuàc Dai Viét ta thuà truóc Vdn xUng nén vàn hién dà làu Nùi song bò coi dà chia

Phong tue Bàc Nani cilng khàe"

Co thè nói day là bàn Tuyén ngòn dòe lAp thù bai Ò bàn Tuyén ngòn dóc làp thù ba, Ho Chi Minh thè bién ro ly tuòng dóc làp dAn toc, tu do hanh phùc cho nhàn dàn: " Tà't eà càc dàn toc sinh ratién thè giói déu bình dàng; dàn toc nào cùng eó quyén song, quyén sung suòng va quyén tu do Nuóc Viét Nam co quyén buòng tu do va dóc làp Toàn thè dAn toc Viét Nam quyèt dem tà't eà tinb thàn va lue lugng, tfnh mang va eùa cài de giù vùng quyén dóc làp à'y " [54, 486-490] sau này duge Bàc nliàc lai nhùng y

dò bang cAu nói nói liéng: Khóng co gì quy hon dóc làp tu do " Ly luòng

dòe làp tu do duge nbAn dAn Viét Nam mang trong minh dèn ngày toàn thang 30/4/1975

Giùa If tuòng ehfnb tri va ly luòng thàm my eó quan bé vói nhau Xét

ve kbia canb sAu xa cùa quan bé này, ly tuòng ehfnb Irj là biéu hién lAp trung cùa nhùng quan he kinh tè vói y ngliTa cùa lao dòng san xuA't, Màc vièl: " Con nguòi nhào nan vài cliA'l theo quy luAt eùa cài dep" va hành dòng tao ra cài dep là mot hành dòng dep Cài thàm my xuA'l bién ngay trong qua trình san xuàt ké cà viéc mó là dòng làe dèn san phàm ma nò làm ra San xuA't bao giò cùng gàn vói cài dep, vi cài dep gan vói cài eó fch, cài Dùng va cài Tliién Hoal dóng chfnh tri cùng là boat dòng cùa cài dep, mac dù là mang linh giai cA'p Khi giai cA'p dang lén là giai cA'p tié'n bò boat dóng càeh mang cùa nò mang y ngliTa cùa cài dep thòi dai ChAn dung nhùng vT nhàn anh minh, bình tugng quÀn ebùng xuóng duòng aò ào nhu tbàc do mài mài

là de lai cùa tha ca, nbac boa Ve dep eùa Lenin dang thuyét trình trén bye cao giùa dàm dòng quàn chùng Cài dep lanh tao eùa Chù lidi Ho Chf Minh vói bó quÀn ào nAu, dòi dep cao su, chóm rAu bac va ny cuòi hién lù vAy xung quang NgUÒi là càc chàu thièu nién, ubi dóng nhir dàn cium nhò ggi hình ànb mot tién òng trong truyén eó tfeh Vói nuóc Nhat, Minh tri Thién Hoàng trò thành ngiròi anh hùng eó còng bién nuóc Nhal nòng nghiep thành nuóc Nbàt còng nghiep hùng cuòng Piót dcai de bién nuóc Nga nòng

nò thanh niróe Nga tu bàn, iihùiig iiliAii vAl chfnh tri eó sue lòi cuon, tap hgp quÀn chùng khòng chi ò lig ihuc hién nhiém vy cùa thòi dai Sue lòi cuò'n ò

ho con thè bién nhu mot bình màu mang sàc tbài cùa ly tuòng tham my Cài dep dà mang dé'n cho ly tiròng clinili tri mot phong vi mài làm cho boat dòng càeh mang Irò thành " ngày bòi cùa quÀii chùng ", Bàn tliAii ly tuòng

cóng san ehù nghTa cùng là ly tuòng tb^m my, mot xà bòi tò't cùng dóng thòi là mot xa hói dep Nguòi ta di theo nò vi nò tòt va nguòi ta chi eó thè

hy sinh cho nò vi nò dep

1.4,2 Ly tuàng dao due va ly tuàng thdm my

Dae trung cùa ly tuòng dao due là vuan tòi ebuÀn mire song trong quan he giùa ngUÒi vói nguòi, giùa eà nbAn va xa bòi Trong mot xà bòi bao giò cùng phài co chu^n mue dao due de quy dinh hành vi cùa cà nliAn cho phù bop vói lgi icb eùa nguòi kbàc va cùa toàn xà bòi Dao due biéu hién bang quan bè va truóc tién là quan he lgi fch, Àngghen vièl: " Lgi fch né'u hiéu dùng dàn, dò là nguyén tàc cùa mgi dao due " Khi xà bòi bàt dàu phài

àn, mac, ò, di lai là lue eó lgi fch, eó thién, eó àc, co quan bé dao due ve

phuang dién \f tuòng, dò là su vuan tói cài tàn thién Tuy nhién, quan niém

ve dao due eó khàe nhau ò mòi thòi dai, song net chung là luòn ca nggi nhùng con nguòi eó còng hién elio còng dóng, dànb già cao con nguòi eó khàl vgng quén lgi fch riéng dà'u tranb cho lgi fch chung, dat lgi fch chung lén trén " Chuàn mue dao due cao nbàt là con ngUÒi eó khà nàng dóng góp cao nhà't cho xa bòi "

0 phuang Dòng eó dai, hoc thuyét dao due Nbo giào quy dinh con nguòi eó dao due là con nguòi eó due Nhàn, co Lé, Chfnh danb NbAn là tu càeh eà nhàn bao góm long Ihuaiig nguòi, xàc dinh vi thè cùa con nguòi Lé

là phuang dién bòc lo eàe quan bé theo mot quy pham nhàm xàc dinh càc bànb vi sao cho hgp lé dòi, lé nguòi Qifnh danb là xàc dinh vi thè cùa mòi nguòi trong xà bòi, mói nguòi luy theo trình dò va nàng lue cùa niìiili dugc sàp xèp theo mot IrAl tu nhA't djnh Vua - Tòi, Cha - Con, Anh - Eni, Cbóng-

Vg Vua Ibi phài ra vua, bÀy lòi ibi phài hgp lé bÀy tòi cùng lù do ma quy dinh hai bang ngiròi trong xà bòi, nguòi QuAn lù va kè Tiéu nbAn

Ò phuang TAy: Tri- Hành - Due còng chfnh dugc Sòcràl coi là mot chuÀn mue dao due Òng dành già cao con nguói trén ca so cùa su hièu bié't Tu chò eó trf thùc dÀn dèn mot khà nàng hành dòng - hành dòng theo phàp luàt eùa xa bòi còng dAn dò là chuÀn muc dao due chung Hoal dóng

vi lai fch cà nbAn nhung khóng vi pham dé'n lgi fch xà bòi va lgi fch cùa nguòi kbàc, dò là dao due Trong su tón lai va phàt trién cùa xà bòi loài