CHO VAY BẤT HỢP PHÁP TẠI VƯƠNG QUỐC ANH KINH NGHIỆM ỨNG XỬ VÀ HÀM Ý KHUYẾN NGHỊ

Cho vay bất hợp pháp (còn gọi là tín dụng đen) là tình trạng cho vay dưới chuẩn nhiều ít đều xảy ra ở các nước mà hậu quả của nó thường là khá trầm trọng đối với người vay nợ, làm phát sinh hiều hình thức tội phạm gây ảnh hưởng lớn đến an sinh xã hội. Bài viết này tập trung phân tích kinh nghiệm giải quyết tình trạng cho vay bất hợp pháp tại Vương quốc Anh trong giai đoạn bùng nổ tín dụng dưới chuẩn. Một số mô hình cho vay bất hợp pháp được khám phá như mô hình cho vay lành tính, mô hình cho vay thống trị… Một số hàm ý, khuyến nghị trong bài viết (nhận diện rõ tín dụng đen; tạo nguồn cung tín dụng hợp pháp; tư vấn giáo dục nhận thức về tín dụng đen; ban hành pháp luật quản lý, ngăn chăn tín dụng đen; thực hiện giám sát cộng đồng; chính sách lãi suất hợp lý; chính sách hỗ trợ công ăn việc làm cho người khốn khó…) có thể là những tham khảo hưu ích trong quá trình hoạch định chiến lược hạn chế tình trạng cho vay bất hợp pháp; góp phần giảm thiểu những hệ lụy tiêu cực đối với những người vay nợ tín dụng dưới chuẩn tại Việt Nam.

CHO VAY BẤT HỢP PHÁP TẠI VƯƠNG QUỐC ANH

KINH NGHIỆM ỨNG XỬ VÀ HÀM Ý KHUYẾN NGHỊ

TÓM TẮT

Cho vay bất hợp pháp (còn gọi là tín dụng đen) là tình trạng cho vay dưới chuẩn nhiều ít đều xảy ra ở các nước mà hậu quả của nó thường là khá trầm trọng đối với người vay nợ, làm phát sinh hiều hình thức tội phạm gây ảnh hưởng lớn đến an sinh xã hội Bài viết này tập trung phân tích kinh nghiệm giải quyết tình trạng cho vay bất hợp pháp tại Vương quốc Anh trong giai đoạn bùng nổ tín dụng dưới chuẩn Một số mô hình cho vay bất hợp pháp được khám phá như mô hình cho vay lành tính, mô hình cho vay thống trị… Một số hàm ý, khuyến nghị trong bài viết (nhận diện rõ tín dụng đen; tạo nguồn cung tín dụng hợp pháp; tư vấn giáo dục nhận thức về tín dụng đen; ban hành pháp luật quản lý, ngăn chăn tín dụng đen; thực hiện giám sát cộng đồng; chính sách lãi suất hợp lý; chính sách hỗ trợ công ăn việc làm cho người khốn khó…) có thể là những tham khảo hưu ích trong quá trình hoạch định chiến lược hạn chế tình trạng cho vay bất hợp pháp; góp phần giảm thiểu những hệ lụy tiêu cực đối với những người vay nợ tín dụng dưới chuẩn tại Việt Nam.

Từ khóa: Tín dụng đen; cho vay bất hợp pháp.

1 Đặt vấn đề

Ở Việt Nam, tín dụng đen là hình thức cho vay tín dụng với lãi suất cao

do một nhóm tổ chức hoặc cá nhân thực hiện cho vay trái pháp luật (họ không được cấp phép thực hiện cấp tín dụng) Hoạt động cho vay này thường gắn

với các hành vi đòi nợ, chiếm đoạt tài sản trái pháp luật Theo Báo cáo tại hội thảo khoa học “Thực trạng hoạt động tín dụng đen và những vấn đề đặt ra…” của Học viện Cảnh sát Nhân dân (2019), ở trong nước giai đoạn 2015 ~ 2018

đã xảy ra khoảng 7.624 vụ phạm tội liên quan đến tín dụng đen; trong đó có khoảng 170 vụ lừa đảo, lạm dụng liên quan đến việc huy động vốn với lãi suất cao, với số tiền chiếm đoạt lên đến hàng nghìn tỉ đồng Điều đó cho thấy rằng

sự hiện diện của tín dụng đen ở Việt Nam là vấn đề đáng lưu tâm và cần phải

có những biện pháp chiến lược, lâu dài để ngăn chặn trấn át tội phạm Vấn đề này những năm trước trên thế giới cũng diễn ra khá phổ biến (như ở Anh (2006), Pháp và Đức (2004), Singapore, Mỹ) Thực tế cho thấy hầu hết các nước đều có những chính sách phù hợp với giai đoạn lịch sử để xử lý, trấn át hoạt động cho vay bất hợp pháp một cách hiệu quả Điển hình là cách thức xử

lý hoạt động cho vay bất hợp pháp tại Vương quốc Anh giai đoạn 2006 thông qua việc triển khai hàng loạt chính sách trấn át tội phạm, thiết lập sử dụng các quỹ xã hội, quỹ công đoàn hỗ trợ nhóm người không có khả năng tiếp cận tín dụng hợp pháp buộc phải sử dụng các hình thức vay tiền dưới chuẩn Chính vì vậy việc học tập kinh nghiệm của các nước trong việc ứng phó với nạn cho vay bất hợp pháp là cần thiết

Bài viết này tập trung phân tích kinh nghiệm giải quyết các vấn đề liên quan đến việc cho vay bất hợp pháp tại Vương quốc Anh, tổng hợp đề xuất một số hàm ý khuyến nghị có thể tham khảo để hạn chế những tác động tiêu cực của tín dụng dưới chuẩn đối với xã hội và người vay tiền yếu thế tại Việt Nam

2 Khái niệm cho vay bất hợp pháp

Cho vay bất hợp pháp (còn gọi là tín dụng đen) là tình trạng cho vay dưới chuẩn nhiều ít đều xảy ra ở các nước Trong một báo cáo nghiên cứu về cho vay bất hợp pháp tại Anh, Anna Ellison, Sharon Collard và Rob Forster

2

(2006) đã chỉ ra “Cho vay bất hợp pháp” là việc tổ chức, cá nhân thực hiện việc cho vay tiền khi tổ chức, cá nhân đó không có giấy phép kinh doanh cấp tín dụng tiêu dùng và các loại hình tín dụng khác Đối tượng của người cho vay bất hợp pháp thường nhắm vào là những người thiếu hiểu biết; ốm đau, nghèo đói cần một khoản tiền để trang trải chi phí chữa bệnh; hoặc người không có khả năng tiếp cận đến tín dụng hợp pháp, người có lịch sử tín dụng bất lợi, người mắc nợ quá mức, không có khả năng thanh toán; thậm chí người cho vay phục vụ ngay cả những đối tượng vay tiền có khả năng rủi ro nhất như bị phá sản… Ferguson (2000) trong nghiên cứu “Predatory Lending: Practices, Remedies and Lack of adequate Protection for Ohio Consumers” cho rằng cho vay bất hợp pháp là hành vi người cho vay cung cấp các khoản vay tín dụng dưới chuẩn, phi đạo đức, trái pháp luật cho những người vay không có đủ khả năng tiếp cận tín dụng chính thức nhằm loại bỏ quyền lợi của người vay và kèm theo đó là những thiệt hại lớn, kéo dài Như vậy khái

niệm “Cho vay bất hợp pháp” có thể tổng hợp, nhìn nhận như sau: “Cho vay bất hợp pháp” là một hiện tượng tiêu cực của xã hội trong đó người cho vay

không có giấy phép kinh doanh cấp tín dụng; đối tượng của người cho vay là những người không có khả năng tiếp cận với những khoản vay đúng chuẩn và hành vi của người cho vay thường gắn liền với những yếu tố tiêu cực của xã hội như thiếu đạo đức, lừa đảo, trái pháp luật… nhằm mục đích chiếm đoạt, kiếm lời bất hợp pháp

3 Kinh nghiệm của Vương quốc Anh trong việc giải quyết tình

trạng cho vay bất hợp pháp [1]

3.1 Khái lược quy mô cho vay bất hợp pháp tại Vương quốc Anh

Thị trường tín dụng Vương quốc Anh là thị trường lớn nhất, tăng trưởng nhanh nhất ở châu Âu, có loại hình tín dụng đa dạng và phổ biến trong giai đoạn 2006 Bên cạnh những lại hình tín dụng phù hợp theo chuẩn mực

quốc tế, nước Anh cũng phải đối diện với những khoảng trống thị trường mà tại đó người cho vay cung cấp các loại hình cho vay bất hợp pháp Trong giai đoạn này, ước tính có khoảng 165.000 hộ gia đình đang có những khoản vay

từ người cho vay tiền bất hợp pháp, chiếm 0,44% dân số Anh trưởng thành, 3% dân số có thu nhập hộ gia đình thấp và 6% hộ gia đình nghèo nhất khu vực Phần lớn các khu vực có rủi ro cao nhất từ cho vay bất hợp pháp dường như nằm ở Scotland, Bắc và Tây Midlands, phía Nam London (Newham, Tower Hamlets, Portsmouth và Plymouth) Sự gia tăng tỷ lệ tín dụng bất hợp pháp là do người đi vay không thể mượn ở bất cứ nơi nào khác; do sự thuận tiện, dễ tiếp cận của người vay đối với người cho vay; những lời đề nghị từ hàng xóm hoặc do sự chủ động tiếp cận của những người cho vay; mối quan

hệ tốt đối với người đại lý, người cho vay

Khung pháp lý kiểm soát việc cung cấp hầu hết tín dụng tiêu dùng dưới dạng cho vay hoặc hàng hóa và dịch vụ mua bằng tín dụng của Vương quốc Anh được quy định trong Đạo luật tín dụng tiêu dùng 1974 Đạo luật yêu cầu người cho vay phải được Văn phòng Hội chợ cấp phép giao dịch và giao dịch

mà không có giấy phép tín dụng tiêu dùng là một tội hình sự, có thể bị phạt tiền và / hoặc phạt tù Đạo luật cũng đặt ra các yêu cầu đối với hình thức và nội dung của các thỏa thuận tín dụng tiêu dùng cá nhân, đặc biệt là thông tin

mà người tiêu dùng sẽ nhận được về chi phí và phí Sau khi xem xét rộng rãi

về luật tín dụng tiêu dùng, Đạo luật tín dụng tiêu dùng mới được ban hành năm 2006, nhằm mục đích cung cấp sự bảo vệ người tiêu dùng lớn hơn

3.2 Mô hình cho vay bất hợp pháp điển hình tại Vương quốc Anh 3.2.1 Mô hình cho vay lành tính

Mô hình cho vay lành tính này chiếm một phần nhỏ trong số người cho vay bất hợp pháp; trong đó người cho vay tương đối lành tính Họ dùng một

số đặc điểm của người cho vay hợp pháp để cưỡng chế thu hồi nợ Mô hình

4

này đã xác định hai loại người cho vay là người cho vay tiền không chính thức truyền thống và người cho vay không có giấy phép hợp pháp

Người cho vay tiền không chính thức truyền thống đầu tiên có thể là một nhà giao dịch duy nhất dựa vào cộng đồng, thường tuân theo hình ảnh của một người cho vay tiền không chính thức truyền thống Những người cho vay này là phụ nữ, hoặc đôi khi là nam giới thực hiện cho vay tiền với quy mô nhỏ trong cộng đồng địa phương của họ, thường là cho những phụ nữ khác đang nuôi dưỡng gia đình ở mức thấp vay Họ dựa vào áp lực ngang hàng và

kỳ vọng những hành động làm phiền trả nợ để thu lại số tiền họ cho vay thay

vì đe dọa bạo lực

Người cho vay không có giấy phép hợp pháp là người cho vay bất hợp pháp gần như hợp pháp, người dường như chia sẻ một số đặc điểm của người cho vay theo quy định về việc cung cấp cho khách hàng các thỏa thuận tín dụng và thông báo cho họ về các điều khoản và điều kiện của khoản vay Họ

có thể đã có giấy phép tín dụng tiêu dùng trong quá khứ, kể từ khi mất hiệu lực, hoặc họ có thể không bao giờ bận tâm để xin giấy phép Những người khác, hoặc đã từng là đại lý cho các nhà cung cấp tín dụng nhà được cấp phép, những người cho vay bất hợp pháp cho khách hàng tín dụng gia đình cũ của họ Một số người cho vay này có thể đe dọa hoặc đe dọa khách hàng của

họ nếu họ không thể trả những gì họ nợ, nhưng điều này là không phổ biến

3.2.2 Mô hình cho vay thống trị (cho vay cưỡng chế)

Theo mô hình này, Những người cho vay bất hợp pháp thường chiếm lĩnh lãnh thổ cho vay nặng lãi trên địa bàn mà họ tự xác định chiếm đoạt để hoạt động Hầu hết các mối quan hệ giữa người cho vay bất hợp pháp và khách hàng của họ dựa trên sự sợ hãi, họ đe dọa những người cho vay và tìm cách kiểm soát khách hàng bằng một loạt các biện pháp cưỡng chế, đe dọa, bạo lực để đảm bảo rằng các khoản thanh toán cho người cho vay là ưu tiên,

được bảo vệ trong thỏa thuận cho vay bất hợp pháp Kiểm soát của họ có thể được tăng cường hơn nữa bằng cách lấy chứng khoán bất hợp pháp, kiểm soát truy cập vào thu nhập của nạn nhân, chẳng hạn như sổ lợi ích và thẻ tiền mặt Việc không thanh toán đúng hạn có thể dẫn đến một số người vay bị đánh đập, khai thác xâm hại tình dục, đưa vào các hoạt động tội phạm như buôn bán ma túy và mại dâm Mặc dù có sự khác biệt đáng kể giữa loại người cho vay này về quy mô cho vay và sự tham gia của họ vào các hoạt động tội phạm khác, nhưng họ có chung một mục đích là tạo ra một dòng thu nhập đều đặn

từ người vay trong một khoảng thời gian càng lâu càng tốt Mặc dù vậy, không phải tất cả những kẻ cho vay bất hợp pháp này đều tham gia vào các hoạt động tội phạm khác Các mô hình cho vay thuộc loại này thường là: (i) Một người cho vay bất hợp pháp điều hành một doanh nghiệp cho vay độc lập; (ii) Mô hình bán lẻ trong đó việc cho vay phụ trợ cho việc bán hàng miễn thuế rượu, thuốc lá, hàng giả; (iii) Mô hình phong cách hình sự trong đó việc cho vay được tích hợp với các hình thức khác hoạt động tội phạm Trên thực

tế, có sự giao thoa đáng kể giữa các loại cho vay này, phương thức hoạt động của người cho vay phụ thuộc vào từng cá nhân, hồ sơ rủi ro của cơ sở khách hàng và mức độ hoạt động ở quy mô lớn hoặc liên kết với hoạt động tội phạm hoặc gia đình tội phạm hoặc mạng lưới liên kết Ở những người cho vay ít cực đoan hơn có thể chỉ đơn giản là tìm cách tối đa hóa dòng thu nhập có thể được tạo ra và duy trì từ những nạn nhân bị thiệt thòi lớn của họ trong khi những người cho vay khác có thể chủ động nhắm vào những cá nhân dễ bị tổn thương để lôi kéo họ vào lối sống tội phạm hoặc vì tình dục khai thác

Tổng hợp biến động mức chi phí tín dụng, mối quan hệ và quản lý thu, thời hạn cho vay của các mô hình cho vay bất hợp pháp tại Anh (mô hình cho vay lành tính, mô hình cho vay thống trị) như mô tả tại Hình 1

6

MỐI QUAN HỆ VÀ QUẢN LÝ THU

Áp lực ngang hàng

Bạo lực và

đe dọa Giao thoa với hoạt động tội phạm

Th ờ i hạ n ch o va y liê n tụ c ké o dà i

Tạo mẫu như tín dụng gia đình

Cho vay không chính thức truyền thống

Người cho vay không có giấy phép hợp pháp

Mô hình bán lẻ (rượu &

hàng hóa chợ đen)

Người cho vay nặng lãi độc lập

Mô hình bán lẻ (buôn bán ma túy)

Cho vay nặng lãi như một phần của lối sống tội phạm rộng lớn hơn

Tín dụng

rõ ràng về giá cả và các điều khoản

Dòng thu nhập vĩnh viễn cho người cho vay

Hình 1: Biểu đồ các mô hình cho vay bất hợp pháp tại Anh

(Nguồn:[1])

Như mô tả tại Hình 1, mức độ chi phí tín dụng, thời gian cho vay, sự giao thoa với hoạt động tội phạm, các mối quan hệ quản lý thu, tăng dần từ hình thức cho vay bất hợp pháp giống hình thức tín dụng gia đình, cho vay không chính thức truyền thống, cho vay không có giấy phép hợp pháp, mô hình bán lẻ chợ đen (rượu và thuốc lá), người cho vay nặng lãi độc lập, mô hình bán lẻ liên quan đến ma túy đến mức độ thiệt hại nhất là mô hình cho vay nặng lãi có liên quan đến các tổ chức tội phạm Từ sự không rõ ràng về

giá, các điều khoản tín dụng có thể dẫn đến tình trạng xuất hiện dòng thu nhập vĩnh viễn cho người cho vay (người vay vướng vào vòng bẫy nợ) Áp lực của các trường hợp đi vay trên cũng tăng dần từ áp lực ngang hàng đến đỉnh điểm

là sự đe dọa, bạo lực, mại dâm của các tổ chức tội phạm

3.3 Đối tượng và cách tiếp cận cho vay bất hợp pháp

Đối tượng của người cho vay bất hợp pháp thường là những người có lịch sử tín dụng bất lợi không thể tiếp cận các khoản vay đúng chuẩn; Người mắc nợ quá mức, không có khả năng thanh toán những khoản nợ trước đó buộc phải sử dụng những khoản vay bất hợp pháp để đảo nợ; Người có phong cách sống hỗn loạn, nghiện ma túy, rượu hoặc có các vấn đề sức khỏe tâm thần; Những người nghèo, mắc bệnh hiểm cần tiền chữa bệnh; Người nhẹ dạ, thiếu hiểu biết bị dụ dỗ, lôi kéo vướng vào những khoản nợ xấu và có khi là những người làm ăn mạo hiểm sử dụng đòn bẩy từ những khoản vay dưới chuẩn… Những người cho vay bất hợp pháp thường tìm kiếm những khoản cho vay trong các cộng đồng dân cư gần gũi, khép kín hoặc tìm kiếm khách hàng thông qua mạng xã hội, sự giới thiệu của bạn bè, từ những danh sách thông tin khách hàng nợ xấu không có khả năng tiếp cận tín dụng chuẩn tại các ngân hàng được người cho vay bất hợp pháp mua lại từ cơ sở dữ liệu ngân hàng, hoặc danh sách những khoản vay mua thế chấp nhà đất, tài sản đến hạn chi trả

3.4 Bẫy nợ liên hoàn và chi phí của người vay tín dụng bất hợp pháp

Thông thường, người cho vay bất hợp pháp tìm cách kiểm soát nạn nhân của họ chủ yếu để tạo ra một luồng thu nhập liên tục trong một thời hạn liên tục bằng một số cách miễn là nguồn thu nhập đó có thể được duy trì và tăng giá Do đó, họ làm xáo trộn cả chi phí của khoản vay và các điều khoản

mà nó được thực hiện, thông qua một loạt các cơ chế Điều quan trọng nhất trong số này là không tương xứng và thường là các khoản phí phạt tùy tiện

8

đối với các khoản thanh toán bị bỏ lỡ và các khoản vay nhỏ nhất để cho phép việc thanh toán khoản vay có thể bị bỏ qua Thủ tục giấy tờ hiếm khi được cung cấp và kết quả theo cơ chế vừa mô tả là người vay không thể tính được những gì họ nợ hoặc trong bao lâu họ có thể phải tiếp tục trả tiền cho người cho vay Các khoản tiền thực sự được trả cho người cho vay có thể ít liên quan đến số tiền ứng trước hoặc với sự hiểu biết về giá của người vay ngay từ đầu và người vay có thể bị mắc kẹt trong một chu kỳ nợ vĩnh viễn với các khoản hoàn trả cho người cho vay bất hợp pháp và nó trở thành một tính năng

cố thủ của ngân sách gia đình

Ở giác độ người cho vay, họ tìm cách kiểm soát khách hàng bằng cách tạo ra bầu không khí sợ hãi và đe dọa để đảm bảo rằng người cho vay bất hợp pháp trở thành chủ nợ được ưu tiên và làm cho khách hàng miễn cưỡng sâu sắc để không báo cáo các hoạt động của họ cho những bên cho vay đúng chuẩn hoặc cảnh sát vì sợ bị trả thù Thực sự mối quan hệ dựa trên sợ hãi và

đe dọa bạo lực dường như là một đặc điểm chính của hoạt động cho vay bất hợp pháp tại bất cứ nơi nào chúng xuất hiện Người cho vay bất hợp pháp cũng có thể triển khai tống tiền hoặc yêu cầu ủng hộ tình dục hoặc hợp tác trong một loạt các hoạt động tội phạm ma túy, mại dâm thay cho thanh toán như một phương tiện để trả nợ cho họ Sự kiểm soát được duy trì không chỉ bằng sự đe dọa mà còn bằng cách lấy chứng khoán, sổ sách lợi ích của công dân, thẻ tiền mặt hay việc kiểm soát quyền truy cập của nạn nhân vào thu nhập của họ

Ở giác độ người vay từ người cho vay bất hợp pháp, tiêu chí quan trọng trong đánh giá khả năng chi trả là mức độ thanh toán hàng tuần Trong số những người có ngân sách rất eo hẹp, mức trả nợ mỗi tuần là yếu tố quan trọng nhất quyết định liệu tín dụng có được xem là giá cả phải chăng hay không Nghiên cứu trước đây của Collard và Kempson (2005) đã chỉ ra khả

năng chi trả là một cân nhắc quan trọng hơn đối với người dùng tín dụng thu nhập thấp so với tổng chi phí tín dụng Những người cho vay bất hợp pháp dường như tận dụng tối đa lợi thế của bộ óc, tâm lý này và đặt các khoản hoàn trả ở mức có khả năng được người vay đánh giá là giá cả phải chăng, mặc dù cao hơn đáng kể so với những người cho vay tín dụng gia đình giá cao Ngay

cả khi bắt đầu, có rất ít đề cập đến thời hạn cho vay với người vay dường như

để họ hiểu rằng điều này thể hiện một thành phần quan trọng của chi phí Một loạt các cơ chế, chẳng hạn như các khoản vay cuốn chiếu và các khoản phí phạt thanh toán trễ không tương xứng được sử dụng để kéo dài thời hạn của khoản vay và tăng giá tùy tiện Các khoản cho vay thường được tài trợ lại theo các điều khoản cắt cổ để nợ nần leo thang đến mức trở thành một điều kiện vĩnh viễn Thậm chí người vay trong một số trường hợp có thể chịu trách nhiệm về các khoản thanh toán bị mất trong các khoản vay cho bạn bè và gia đình mà họ đã giới thiệu cho người cho vay Do vậy tổng chi phí tín dụng dự kiến khi bắt đầu vay thường có thể có ít mối quan hệ với giá cuối cùng được trả và chi phí cuối cùng thường là lớn gấp nhiều lần giá dự kiến tại thời điểm nhận vay ban đầu và cực kỳ khó kiểm soát

3.5 Một số giảm pháp ngăn chăn tình trạng cho vay bất hợp pháp

Nhận thức được tác động xấu của người cho vay bất hợp pháp tới cộng đồng, một số biện pháp được chính quyền Vương quốc Anh thực hiện như sau: (i) Tạo nguồn cung cấp tín dụng hợp pháp phù hợp cho đối tượng khó khăn khó tiếp cận tín dụng (cho vay sử dụng quỹ xã hội chi phí thấp không dành cho vay lợi nhuận và các khoản vay và trợ cấp chính phủ không lãi suất, tiếp cận tín dụng công đoàn, các ngân hàng hoạt động tại địa phương); (ii) Thành lập các trung tâm tư vấn cộng đồng, tư vấn nợ, giáo dục tài chính để hỗ

trợ người vay; (iii) Thực hiện tốt vai trò trấn át tội phạm cho vay trái pháp luật

của lực lượng an ninh, cảnh sát; (vi) Thiết lập kênh thông tin giám sát tội

10