tiểu luận môn đường lối đề tài giới trẻ hiện nay trong vấn đề giữ gin và phát huy giá trị văn hóa của tết cổ truyền

Tết Cổ truyền Việt Nam: Tết Cổ truyền hay còn gọi là Tết Ta, Tết Âm lịch, Tết Nguyên đán là dịp lễ quan trọng nhất của Việt Nam, cùng với văn hóa Tết Âm lịch của các nước Đông Á.. Giá

1.MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VẤN ĐỀ

“GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ TRUYỀN THỐNG CỦA TẾT CỔ TRUYỀN”

1.1 Các khái niệm:

1.1.1 Giá trị văn hóa:

“Giá trị” cũng như tập quán, chuẩn mực, tri thức đều là sản phẩm của quá trình tư

duy, sản xuất tinh thần của con người, nó là yếu tố cốt lõi nhất của văn hoá Giá trị, giá trị văn hoá là một hình thái của đời sống tinh thần, nó phản ánh và kết tinh đời sống văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần của con người

“Giá trị văn hoá” do con người trong mỗi xã hội sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, nhưng một khi hệ giá trị văn hoá đã hình thành thì nó lại có vai trò định hướng cho các mục

tiêu, phương thức và hành động của con người trong các xã hội ấy Giá trị văn hoá của mỗi

cộng đồng (tộc người, quốc gia ) bao giờ cũng tạo nên một hệ thống, với ý nghĩa là các giá

trị ấy nảy sinh, tồn tại trong sự liên hệ, tác động hữu cơ với nhau

“Giá trị văn hoá truyền thống” được hiểu như là văn hoá và giá trị gắn với xã hội tiền

công nghiệp, phân biệt với văn hoá, giá trị văn hoá thời đại công nghiệp hoá Khái niệm

“truyền thống” để chỉ những cái gì đã hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, không chỉ xã hội tiền công nghiệp mới có mà với

cả xã hội công nghiệp hoá, hiện đại hoá thì truyền thống vẫn hình thành và định hình Hơn thế nữa, còn có sự kết nối giữa truyền thống tiền công nghiệp với truyền thống công nghiệp hoá thể hiện trong từng hiện tượng hay giá trị văn hoá

1.1.2 Tết Cổ truyền Việt Nam:

Tết Cổ truyền hay còn gọi là Tết Ta, Tết Âm lịch, Tết Nguyên đán là dịp lễ quan trọng nhất của Việt Nam, cùng với văn hóa Tết Âm lịch của các nước Đông Á Trước ngày Tết, thường có những ngày khác để sửa soạn như “Tết Táo Quân” (23 tháng chạp âm lịch) và

“Tất Niên” (29 hoặc 30 tháng chạp âm lịch)

Hàng năm, Tết được tổ chức vào ngày mồng 1 tháng 1 nông lịch trên đất nước Việt Nam và ở một vài nước khác có cộng đồng người Việt sinh sống Sắm đào và quất ở miền Bắc, miền Trung hay mai ở Miền Nam được coi là sự chuẩn bị không thể thiếu trong những ngày giáp Tết Sau đó, trong những ngày Tết, các gia đình sum họp bên nhau, cùng thăm hỏi người thân, dành những lời chúc mừng tốt đẹp, mừng tuổi và thờ cúng tổ tiên

1.1.3 Giá trị văn hóa truyền thống trong Tết cổ truyền Việt Nam:

Cùng với sự phát triển của xã hội, Tết cổ truyền hiện nay cũng đã có nhiều sự thay đổi đáng kể Tuy nhiên, vẫn còn những giá trị tốt đẹp bất biến giữa vạn biến mà chúng ta có thể và cần nhận ra

Tết Nguyên đán là sự chào mừng năm mới Tết đến, người Việt chuẩn bị mọi điều kiện sống đầy đủ, có đạo đức, có truyền thống tốt Chẳng hạn: ăn phải ngon, bổ dưỡng, khác hẳn ngày thường Mặc phải đẹp, bất kể lứa tuổi nào, bất cứ giới nào: nam hay nữ, nông dân, thợ, kẻ sĩ hay chức sắc, lão bà hay lão ông Ai cũng thấy như phải gần gũi nhau hơn, nói những điều hay với ngôn ngữ chọn lọc Tết là phải chúc mừng nhau: sức khỏe, tuổi tác (trường thọ), chúc “làm ăn bằng năm, bằng mười năm ngoái” Có phần ngoa ngôn, song vẫn

êm tai và thực lòng Cho nên, Tết đến, người ta vui vẻ, dịu hiền, là cơ hội để hòa giải những bất đồng, “giận đến chết đến Tết cũng thôi”

Bữa ăn của Việt là một tổ hợp văn hóa, đặc biệt là trong những bữa ăn ngày Tết, sắc thái văn hóa càng rõ nét và sâu đậm Có những món ăn trải qua hàng nghìn năm lịch sử đã trở thành những giá trị văn hóa Việt không gì có thể thay thế như: bánh chưng, bánh dày, nem v.v Ngày Tết, cùng quây quần bên nhau chuẩn bị mâm cỗ để cúng gia tiên, sau đó cùng vui vầy ăn uống, trò chuyện vui vẻ trong hương thơm của hương trầm, của bánh chưng thật khó có niềm vui nào sánh được

Và điều không thể không nhắc đến mỗi khi Tết đến, xuân về, mà bất cứ ai cũng đều nhớ câu thành ngữ “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy” Sau khi Tết bên nội, bên ngoại, mỗi người thường dành riêng đi lễ Tết thầy giáo với tinh thần tôn sư trọng đạo, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” nghĩa là dạy một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy -

để tỏ lòng tri ân người có công khai tâm cho con người bằng tri thức

Tục xin chữ hay khai bút đầu xuân cũng là một nét đẹp mà người Việt thường duy trì

để nhắc nhở người ta luôn trọng chữ, hiếu học

Tục chúc thọ người cao tuổi, mừng tuổi cho trẻ em, tắm bằng lá mùi già vào ngày 30 Tết để cho người thanh sạch, vân vân Đó là nét văn hóa nên giữ gìn trong nhịp sống hiện đại

1.2 Vai trò và tầm quan trọng của Tết cổ truyền trong văn h ó a nước ta:

Người Việt ăn mừng Tết với niềm tin thiêng liêng Tết là ngày đoàn tụ, là ngày làm mới, ngày tạ ơn và là ngày hi vọng

1.2.1 Ngày Đoàn Tụ:

Tết luôn luôn là ngày đoàn tụ của mọi gia đình Dù ai buôn bán, làm việc hay đi học ở

xa, họ thường cố gắng để dành tiền và thời gian để về ăn Tết với gia đình Đó là nỗi mong mỏi của tất cả mọi người, người đi xa cũng như người ở nhà đều mong dịp Tết để gặp mặt

và quây quần cùng gia đình

Tết cũng là ngày đoàn tụ với người đã khuất Từ bữa cơm tối đêm 30, trước giao thừa, các gia đình theo Phật pháp đã thắp hương mời hương linh ông bà và tổ tiên đã qua đời về ăn cơm Tết với các con các cháu

Ngày Tết người ta cũng thường hay thực hiện các nghi lễ, để dâng hương lên các vị thần theo huyền thoại là người ban phước cho gia đình chúng ta được nhiều sức khoẻ, nhiều tiền tài, nhiều may mắn và an lành hạnh phúc trong năm vừa qua

1.2.2 Ngày Làm Mới:

Tết là ngày đầu tiên của năm mới, mọi người có cơ hội ngồi ôn lại việc cũ và làm mới mọi việc Việc làm mới có thể về hình thức như dọn dẹp, quét vôi, sơn sửa nhà cửa Hoặc làm mới về mặt tình cảm và tinh thần của con người, để mối liên hệ giữa người thân được cảm thông hơn hoặc để tinh thần được thoải mái, tươi mát hơn Sàn nhà được chùi rửa, chân nến và lư hương được đánh bóng Bàn ghế giường tủ được lau chùi, phủi bụi Người lớn cũng như trẻ con đều tắm rửa gội đầu sạch sẽ, mặc quần áo mới bảnh bao Bao nhiêu mối nợ nần đều được thanh toán trước khi bước qua năm mới để xả xui hay để tạo một sự tín nhiệm nơi người chủ nợ Với mỗi người, những buồn phiền, cãi vã được dẹp qua một bên Tối thiểu ba ngày Tết, mọi người cười hoà với nhau, nói năng từ tốn, lịch sự để mong suốt năm sắp tới mối liên hệ được tốt đẹp

Tết là sinh nhật của tất cả mọi người, ai cũng thêm một tuổi vì thế câu nói mở miệng khi gặp nhau là chúc nhau thêm một tuổi Người lớn có tục mừng tuổi cho trẻ con và các cụ già để chúc các cháu hay ăn chóng lớn và ngoan ngoãn, học giỏi; còn các cụ thì sống lâu và mạnh khoẻ để con cháu được nhờ phúc

1.2.3 Ngày Của Lạc Quan Và Hi Vọng:

Năm cũ đã qua mang theo mọi xui xẻo và năm mới sắp đến mang theo đầy niềm tin lạc quan Nếu năm cũ khá may mắn, thì tin sự may mắn sẽ kéo dài qua năm sau

Ngày Tết người ta đốt pháo nhiều để xua đuổi ma xui xẻo đi và đồng thời người ta múa rồng, múa lân sư tử khắp mọi nơi, nhất là những cửa hàng buôn bán để rước may mắn, thịnh vượng

Mùa Tết cũng là mùa cưới hỏi: các cặp trai gái thích làm đám cưới vào dịp đầu năm, mùa xuân đất trời đang đẹp và đang mùa hi vọng Họ hi vọng cho một cuộc đời mới, vợ chồng sống hạnh phúc bên nhau và sẽ có đàn con ngoan

1.2.4 Ngày Tạ Ơn:

Người Việt chọn ngày Tết làm cơ hội để tạ ơn ân nghĩa mình đã được hưởng năm vừa qua Con cái tạ ơn cha mẹ, cha mẹ tạ ơn ông bà, tổ tiên, nhân viên tạ ơn cấp chỉ huy Ngược lại, cấp chủ nhân cũng cám ơn nhân viên qua những buổi tiệc đãi hoặc quà thưởng

để ăn Tết

1.3 Tính cấp thiết của vấn đề giữ gìn và phát huy giá trị văn h ó a

truyền thống của Tết Cổ Truyền:

I.3.1 Thực trạng nét văn hóa Tết cổ truyền dần biến mất theo thời gian

Xã hội ngày càng phát triển, cuộc sống khá hẳn lên Bây giờ người ta không còn phải chạy đôn chạy đáo lo làm sao để ba ngày Tết được “cơm no, áo ấm” mà loay hoay, khổ sở vắt óc nghĩ mọi cách “ăn ngon, mặc đẹp”, lo không hưởng thụ được hết Đi đông đi tây cũng nhiều Cuộc sống vật chất lên ngôi nhưng ngược lại, những giá trị tinh thần ngày càng trở nên nghèo nàn, những phong tục tập quán trong ngày Tết cổ truyền đang dần bị mai một… Mỗi khi Tết đến, xuân về, không ít người cao tuổi chạnh lòng nhớ tiếc khi nghĩ về Tết xưa, nhớ đến những phong tục mang đậm nét văn hóa truyền thống đã không còn bóng dáng trong Tết nay Trong khi đó, với lớp trẻ, có những phong tục chỉ được biết đến khi

“nghe các cụ kể lại” Những phong tục ấy tuy là nét văn hóa đẹp nhưng một số đã dần không còn phù hợp với xã hội hiện đại

A Hương lộc

Theo quan niệm, ngọn lửa tượng trưng cho sự phát đạt, may mắn Lấy lửa từ các nơi thờ tự mang về, tức là xin Phật, Thánh phù hộ cho gia chủ được phát đạt tốt lộc quanh năm

Vì thế, từ xưa, nhiều người trong lúc xuất hành đi lễ, thay vì hái lộc cành cây, lại xin lộc tại các đình đền chùa miếu Họ đốt một nắm hương hoặc một cây hương lớn, đứng khấn vái trước bàn thờ, rồi mang hương đó về nhà, cắm trên bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ Thổ Công

Trong lúc mang nấm hương từ nơi thờ tự trở về, nếu gặp gió, nắm hương bốc cháy

sẽ được coi là điềm tốt báo trước sự may mắn trong năm

B Treo tranh Đông Hồ

Trước kia, mỗi dịp Tết đến xuân về, trên vách nhà của mỗi gia đình không thể thiếu tranh Đông Hồ báo hiệu năm mới cùng cuộc sống sung túc ấm no đang đến gần

Mỗi bức tranh dân gian đều mang một ý nghĩa nhân sinh riêng, biểu hiện nhiều góc

độ tâm trạng của con người Như tranh vẽ đàn gà tượng trưng cho tình mẫu tử và sự sum họp đông vui Tranh mẹ con đàn lợn âm dương tượng trưng cho cuộc sống no ấm

(Tranh mẹ con đàn lợn âm dương tượng trưng cho cuộc sống no ấm)

C Phong tục chúc Tết bằng những câu hát sắc bùa

Đây là tục lệ sau giao thừa, một đoàn người là các đôi trai gái, nam mang trống cơm,

nữ mang "sênh tiền", đứng đầu là một vị trưởng đoàn đi đến từng nhà và hát chính, đoàn nam nữ đi theo để phụ họa Các bài hát sắc bùa mang nội dung ca ngợi mùa xuân, ca ngợi chủ nhà và chúc chủ nhà một năm mới an lành thịnh vượng Chủ nhà mời đoàn hát sắc bùa vào nhà xông đất để mong một năm mới tốt đẹp

Hát sắc bùa là một hình thức ca múa nhạc dân gian, là tục lệ sinh hoạt văn hóa, nhưng rất tiếc nay đã dần mai một, chỉ còn duy trì ở rất ít vùng miền, điển hình như các vùng quê ở huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh

D Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy

Theo tục xưa truyền lại, sáng ngày mồng 1 Tết, vợ chồng con cái, anh em ruột thịt sẽ

về bên nội để chúc thọ cha mẹ, ông bà và thắp hương cúng bái tổ tiên để tỏ lòng thành kính Đến mồng 2 Tết, vợ chồng con cái lại sang chúc Tết bên nhà ngoại

Sang ngày mồng 3, người Việt thường dành riêng đi lễ Tết thầy giáo với tinh thần tôn

sư trọng đạo Đây là dịp để những người con yêu chữ, yêu thầy bày tỏ tình cảm

Ngày nay, với nhịp sống hiện đại, nhiều gia đình không còn giữ thói quen chúc Tết theo thứ

tự trên nữa mà sắp xếp sao cho phù hợp với hoàn cảnh, địa điểm và thời gian

(Chúc Tết là một nét đẹp truyền thống trong những ngày Tết Nguyên đán của người Việt Nam)

E Lạy sống ông bà

Theo phong tục xưa, sáng mồng 1 Tết, con cháu tụ họp ở nhà tộc trưởng để lễ Tổ Tiên và chúc tết ông bà, các bậc huynh trưởng

Năm mới tới, mỗi người tăng lên một tuổi, bởi vậy ngày mồng Một Tết là ngày con cháu “chúc thọ” ông bà và các bậc cao niên Con cháu đến chúc Tết, việc đầu tiên là phải vào quỳ lạy sống các cụ và ông bà 2 lạy Hành động này bày tỏ lòng tôn kính chân thành với tất

cả tâm hồn và thể xác đối với các bậc sinh thành

Tết không chỉ là khoảng thời gian để đón nhận những điều mới mẻ mà còn là lúc để nhìn lại những gì đã qua Những nét truyền thống cần được giữ gìn một cách cẩn trọng, có thể không trọn vẹn như xưa nhưng cũng không thể quên hẳn đi nguồn cội của nó

I.3.2 Thực trạng nét văn hóa Tết cổ truyền bị lai căng, biến tướng:

Tết nguyên đán là lễ hội cổ truyền lớn nhất, lâu đời nhất và rộng khắp nhất trên đất nước Tết được coi là những ngày đặc biệt nhất trong một năm, là dịp gia đình sum vầy, tề tựu “Tết phải là sự sung sướng, trẻ thơ vui mừng nhận bao lì xì đỏ một cách đầy trong sáng, người lớn dọn dẹp trang hoàng nhà cửa, mua sắm với một tâm thế thoải mái nhẹ nhàng nhất có thể Còn bây giờ Tết là gì? Nó đang dần trở thành chuỗi gánh nặng của mọi nhà với

sự cầu kỳ, tiểu tiết trong các công tác chuẩn bị” (PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái)

Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay, nhiều phong tục đẹp ngày Tết đã bị biến tướng ít nhiều Dưới đây là một số những phong tục đẹp đẽ trong ngày Tết đã đang bị thoái hoá và biến chất

A Xông đất:

Theo tục xưa, người đến thăm gia đình đầu tiên trong ngày mùng 1 năm mới gọi là người xông nhà hay xông đất, đạp đất Người ta tin rằng người khách này sẽ đem đến điều may mắn hay rủi ro cho gia đình suốt năm đó nên thường chọn người xông nhà rất kỹ Chủ nhà thường chọn trong số bạn bè, họ hàng một người tốt vía, khỏe mạnh, xởi lởi xông nhà

để năm mới được tốt đẹp, mọi điều hanh thông Đó là những người gia cảnh song toàn, con cháu đầy đàn, có tính cách vui vẻ, gia đình hạnh phúc, làm ăn thịnh vượng Những người này sẽ được hẹn trước, mời tới xông nhà vào ngày, giờ nhất định Thời điểm xông nhà, có

thể diễn ra trong vòng 3 ngày Tết, nhưng chủ yếu là ngày mùng một Tết, tính từ ngay sau thời khắc giao thừa

Ngày nay, nhiều người, doanh nghiệp cầu kỳ hơn, muốn chọn người phải hợp tuổi, hợp mệnh nên tìm tới dịch vụ “cho thuê người xông đất” Dịch vụ này bắt đầu nở rộ ở một

số thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM những năm trở lại đây Giá cả cho dịch vụ này không rẻ: 2,5 triệu đồng nếu thuê một người, và 6 triệu đồng cho cả bộ 3 ông Phúc - Lộc - Thọ Nếu gia chủ yêu cầu chính xác về tuổi của người xông đất thì phải trả thêm 500.000 đồng Nhân viên một công ty chuyên cung cấp dịch vụ cho thuê người xông đất đầu năm cho hay, việc này đôi khi cũng xảy ra những điều đáng tiếc, vì có nơi có thể vì lý do không kiếm được đủ người hợp tuổi với gia chủ nhưng tham lợi nhuận nên gây mất uy tín Hay có người được thuê xông đất vào một giờ nhất định mà lại đến muộn, thậm chí ăn cắp đồ vào năm mới, khiến gia chủ phiền lòng, coi đó là điềm gở

Nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải, Trung tâm nghiên cứu tiềm năng con người cho rằng, xông đất là vấn đề văn hoá tâm linh, mang tính truyền thống và mọi người không nên quá cầu kỳ đối với tập tục này, cũng như quá kỳ vọng vào người xông đất Điều đó có thể đặt gánh nặng tới họ bởi chẳng may gia đình gặp điều không may trong năm người xông đất có thể mang tiếng là mang điềm gở tới “Tôi năm nào cũng tự xông đất cho nhà mình Tôi tự làm tôi tự chịu trách nhiệm”, ông nói

B Lì xì Tết:

Theo giáo sư, tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm, Trưởng Bộ môn Văn hóa học, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn TP HCM, lì xì ngày Tết là một nét đẹp văn hóa truyền thống Việt Nam Theo phong tục, người lớn phát vốn hay lì xì cho trẻ nhỏ, con cái mừng tuổi cho

bố mẹ, ông bà Tiền lì xì là tiền lẻ (thể hiện sự sinh sôi nảy nở) màu đỏ, đựng trong phong bao đỏ mang ý nghĩa gây dựng, cầu chúc sự phát đạt, may mắn “Số tiền lì xì đựng trong phong bao đỏ mang tính biểu trưng nhiều hơn là số lượng Ý nghĩa chính không nằm ở ‘tiền’

mà quan trọng là ở thông điệp, con cháu chúc ông bà ‘bách niên giai lão’ Ông bà mong con cháu làm ăn phát đạt, ăn nên làm ra, trẻ em thì chăm ngoan, hay ăn chóng lớn”, T.S Đinh Đức Tiến giải thích

Tuy nhiên, tục lì xì đang dần bị thương mại hóa trong cuộc sống hiện đại Thậm chí, trong nhiều trường hợp, lì xì đã biến tướng thành kiểu hối lộ công khai: “Phong tục không xấu, nhưng chính hành động cá nhân đã làm phương hại đến hình ảnh của phong tục Lấy cớ mừng tuổi, nhưng thực chất là hối lộ, nịnh nọt hoặc tặng, biếu theo ý nghĩa xấu Điều này hoàn toàn do tư duy lệch lạc của con người, bóp méo, làm sai ý nghĩa tục mừng tuổi ban đầu”, T.S Đinh Đức Tiến nhận định về thực trạng lì xì hiện nay Điều này đã biến thành việc tặng tiền thô thiển, tới mức có nhiều trẻ tỏ ra không hài lòng nếu người lớn không lì xì, hoặc nhận phong bao đỏ thì lập tức rút tiền để xem mệnh giá Vì vậy, nhiều người lớn cảm thấy bị

áp lực vì việc phải chuẩn bị tiền lì xì cho trẻ trong gia đình, họ hàng, con đối tác Nhiều nhà còn biến tục lì xì thành kiểu lì xì như trả nợ Nhà nào mừng tuổi con mình bao nhiêu thì mình phải mừng lại con họ bấy nhiêu, nhiều nhà đi chơi tết còn cố mang theo bằng hết những đứa trẻ trong nhà để kiếm được thật nhiều tiền mừng tuổi tết Đó là những chuyện không còn quá xa lạ

C Hái lộc đầu năm:

Xuất hành hái lộc là một phong tục đầu năm của người Việt từ xa xưa Thường khi xuất hành ra chùa hay đền, sau khi lễ bái, người ta có tục hái một nhành lộc để mang về nhà lấy may, lấy phước Cành lộc có thể là một cành đa, đề, cành si những loại cây quanh năm

tươi tốt và nẩy lộc Cành lộc này thường được đem về cắm ở bàn thờ Từ “lộc” trong hái lộc

có hai nghĩa là nhánh cây non và bổng lộc Hái lộc về mặt nhân văn chứa đựng một đạo lý hết sức tinh tế, đó là có được những điều may mắn, điều mà ta ước mơ, mong cầu

Những năm gần đây việc lạm dụng và hiểu nhầm ý nghĩa tượng trưng tục hái lộc đầu xuân đã gây ra sự phá hoại môi sinh, môi trường Có những người mang sẵn dao, cưa đi "hái lộc" Họ không coi việc hái lộc chỉ là quy ước lấy lệ khi ngắt một cành lộc nhỏ gọi là lấy may của thời khắc đầu năm mới, mà bẻ cả cành to, chặt cả cây mong có lộc lớn, mang lại sự sung túc cho bản thân và gia đình Nhiều người nghĩ các cây xanh ở nơi vườn, sân, cổng chùa chiền, miếu phủ là rất linh thiêng, và nhiều lộc nên làm liều vào những nơi đó để bẻ trộm lộc cây

Vì điều này, sau mỗi đêm giao thừa, cây xanh ở nhiều nơi (nhất là các cây đa, si) đều

xơ xác, tan tác Từ ý nghĩa tốt đẹp của việc hái lộc còn nảy ra một dịch vụ gọi là bán cành, cây lộc Những người buôn bán này lên tận các tỉnh vùng núi - nơi có nhiều cây cối như Phú Thọ, Bắc Giang để đốn cây về phạt cành bán

D Cúng ông Công ông Táo:

Cúng tiễn ông Công ông Táo về trời (23 tháng Chạp) là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm Tục cúng Táo quân khởi nguồn từ bếp lửa, tượng trưng cho sự ấm no, sung túc Sau này, dựa trên các sự tích liên quan đến bếp lửa, dân gian mới sáng tạo ra câu chuyện “hai ông, một bà” nhưng vẫn có ý nghĩa mong muốn một cuộc sống no đủ, bếp gia đình lúc nào cũng rực lửa

Theo quan niệm người xưa, vì quanh năm ở trong bếp nên Táo quân biết hết mọi chuyện hay dở, tốt xấu của gia chủ Vì thế, để Vua Bếp “phù hộ” nhiều điều may mắn trong năm mới, gia đình làm lễ tiễn đưa Táo quân về chầu Ngọc Hoàng với mâm cỗ mặn, trầu cau, rượu trắng, hương, đèn, nến, hoa, quả tươi Ngoài ra, không thể thiếu hai mũ cánh chuồn cho Táo Ông và một mũ không có cánh chuồn cho Táo Bà, ba cái áo bằng giấy, cá chép giấy

để làm phương tiện cho “Vua Bếp” lên chầu trời

Hiện nay, phong tục này bị hiểu sai và biến tướng Nhiều người sắm đủ các loại hàng

mã, từ quần, áo, nhà lầu, xe hơi, tới máy bay, máy tính, điện thoại để cúng Táo quân, xin cho nhiều lộc, nhiều tiền, được thăng quan, tiến chức… Trước đây, người ta cúng con cá chép giấy để Táo quân làm phương tiện lên chầu trời, thì bây giờ cúng cá sống, cả cá nhập ngoại Cúng xong, nhiều người còn mang con cá ra sông, hồ để thả; tro đốt hàng mã quần áo, mũ của Táo Ông, Táo Bà cũng phải mang ra sông, hồ để đổ Nhiều người vứt cả túi nylon đựng

cá ném từ cầu xuống sông Thậm chí có người còn trực sẵn ở các đoạn sông, hồ hay có người phóng sinh cá để vớt lại rồi đem bán tiếp Cảnh tượng quen thuộc những năm qua là trong ngày 23 tháng chạp, trên cầu, mặt ao hồ ở Hà Nội đầy rác bẩn do người dân vứt ra từ túi nylon, tro hóa vàng, đồ thờ

E Lễ hội bị biến tướng:

Một số địa phương còn buông lỏng công tác quản lý và tổ chức lễ hội trên địa bàn, còn biểu hiện thương mại hóa, vi phạm các quy định về quản lý và tổ chức lễ hội như: Hội thi chọi trâu không phép ở Tuyên Quang, Yên Bái; tổ chức “khai ấn”, “phát ấn” của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh, Đền thờ Quang Trung (Nghệ An) Vẫn còn xảy ra những hình ảnh phản cảm, chen lấn, tranh cướp lộc tại lễ hội Đền Sóc (Hà Nội); phát lộc, tranh cướp lộc tại lễ hội Chùa Hương (Hà Nội); tranh cướp bạo lực tại hội Phết xã Hiền Quan (Phú Thọ), lợi dụng trò chơi đá gà để đánh bạc, ngả nón xin tiền tại Hội Lim (Bắc Ninh) Đó là lễ hội Đền Trần, Hội Gióng Sóc Sơn, Hội Gióng Phù Đổng, cướp phết ở Hiền Quan (Phú Thọ) cùng những lễ hội mang tính chất “dã man” như đâm trâu và chém lợn ở Ném Thượng Một

số lễ hội đã biến tướng theo hướng tiêu cực, khiến cho người tham gia phải giành giật, thậm chí xô xát với nhau để hưởng “lộc thánh” Hình ảnh của việc cướp, giật lễ đã không còn gói gọn trong một lễ hội, mà nó có ảnh hưởng rất xấu trong cộng đồng Do đó, không thể cứ lấy cái gọi là niềm tin, tín ngưỡng là tập tục để duy trì hủ tục lạc hậu và bị biến tướng như hiện nay

Có thể lấy Lễ ăn trâu nhằm tạ ơn thần linh ở Tây Nguyên làm một ví dụ, hiện nay Lễ

ăn trâu này bị dần thay thế bằng lễ đâm trâu, với cảnh chém giết dã man, chủ yếu phục vụ

du khách để “thu tiền” Lễ ăn trâu là một nghi lễ quan trọng của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nhằm tạ ơn thần linh, cầu mùa màng bội thu, năm nay dự kiến diễn ra vào tháng 3 Trên thực tế, ngày nay ở Tây Nguyên, khó lòng mà có được một lễ ăn trâu theo phong tục cổ truyền nữa Lễ ăn trâu thực sự có ý nghĩa khi cả cộng đồng đó mong muốn thực hiện và phải được gắn vào không gian văn hóa cồng chiêng, nhà rồng, bến nước , chứ không đơn thuần là mang một con trâu ra đâm rồi ăn thịt Hiện nay, người ta thực hiện lễ đâm trâu trong một số sự kiện văn hóa - du lịch nào đó để thu tiền, mang tính thương mại

Có thể khẳng định, lễ hội dân gian do cộng đồng làng xã tạo dựng nên Nó xuất phát

từ nhu cầu, ước vọng của từng người dân, của cộng đồng đó từ ngàn đời truyền lại đến nay Mỗi cộng đồng, mỗi lễ hội đều có những đặc tính riêng Lễ hội là một phần đời sống văn hóa không thể thiếu của người dân, vì thế, chúng ta cần phải tôn trọng những giá trị truyền thống, đồng thời gìn giữ và phát huy những nét đẹp văn hóa trong lễ hội

1.3.3 Nguyên nhân mai một văn hóa Tết cổ truyền

1.3.3.1 Sự thay đổi nhận thức trong quan niệm “Tết cổ truyền”:

Trải qua bao biến thiên của thời đại, đặc biệt là trong những năm gần đây, quan niệm về Tết đã có nhiều thay đổi, hương vị của Tết xưa đã không còn hiện hữu rõ nét trong tâm trí các bạn trẻ:

“Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ Cây nêu, tràng pháo, bánh trưng xanh”

Đối với các bạn trẻ, quan niệm về ngày Tết giờ đây đã thay đổi cả về khái niệm lẫn hành vi, các bạn chỉ nói “nghỉ Tết” chứ không nói “ăn Tết” Đa số người trẻ thích dành thời gian để nghỉ ngơi thoải mái, hoặc một số lại thích đi du lịch và đón Tết ở một nơi nào đó mà mình yêu thích Và hơn thế nữa, Tết nay việc cỗ bàn, ăn uống cũng không còn trở nên quan trọng, việc chuẩn bị Tết của các gia đình cũng không còn như xưa Đặc biệt là ở các thành phố, việc sắm Tết trở nên đơn giản và gọn nhẹ hơn rất nhiều, cái gì cũng làm sẵn, cũng bán sẵn, cũng có sẵn để mua rất thuận tiện Chỉ cần đi 1 vòng quanh chợ hay siêu thị là có thể sắm được đủ thứ cần thiết, từ bánh trưng xanh, thịt gà, thịt lợn, xôi, cành đào, hoa quả, mứt Tết…

1.3.3.2 Sự du nhập của các ngày lễ phương Tây:

Đời sống kinh tế nâng cao đi kèm với những giá trị hưởng thụ về tinh thần, văn hóa, vật chất Ngày nay nhu cầu ăn ngon mặc đẹp là tự nhiên, có thể đáp ứng ngay không cấn phải đợi đến ngày Tết Cùng với sự tây hóa, những ngày lễ Quốc tế đang dần đi vào cuộc sống của người dân Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ Các ngày nghỉ lễ như 1/5, Noel, Tết Dương Lịch và các ngày lễhàng năm như Halloween, Valentines, 8/3, dường như ngày càng được mọi người hưởng ứng hơn, làm phai mờ dần vị trí quan trọng của ngày Tết Cổ Truyền

1.3.3.3 Xã hội hiện đại, cuộc sống gấp gáp, thời đại số đã khiến nhiều phong tục, thói quen ngày Tết đã thay đổi giữa xưa và nay:

Ngày nay, người dân thành thị không có nhiều thời gian chuẩn bị cho Tết, và các dịch

vụ phục vụ sẵn phổ biến, nên nhiều gia đình đặt bánh chưng gói sẵn chủ yếu chỉ để bày bàn thờ Nhiều gia đình tự bỏ tiền mua bánh trưng hơn là tự tay gói, vì thế mà nhiều bạn trẻ không còn biết cách gói bánh trưng, không được hưởng cái không khí đầm ấm đêm luộc bánh

Tục chúc tết: Ngày xưa, 3 mùng dành để thăm viếng ông bà, cô bác, họ hàng xa gần, tiếp nữa là thăm hỏi bạn bè, chúc Tết thầy cô Nhưng ngày nay, smartphone ngày càng thông dụng và Internet phủ sóng mọi nơi, người ta dùng mạng xã hội để gửi đến nhau những lời chúc đầu năm mới thay vì phải đến tận nhà

Rất nhiều những phong tuc cổ truyền của Tết dân tộc đã bị phai mờ và thế hệ trẻ chúng ta cũng đang lãng quên dần những truyền thống tốt đẹp ấy

1.3.3.4 Chính sách của chính phủ không khuyến khích, ủng hộ các giá trị truyền thông ngày tết như cấm thả đèn trời, đốt pháo:

Đốt pháo không chỉ là truyền thống riêng của Việt Nam, cũng không phải của châu Á

mà của rất nhiều cộng đồng cư dân thế giới Truyền thống này bắt đầu từ những quan niệm

về tâm linh, đời sống; từ mối liên tưởng giữa sức mạnh của thiên nhiên, như tiếng sấm, được phản ánh vào tâm thức của con người Mỗi quốc gia, mỗi vùng văn hóa có biểu hiện khác nhau và trong xã hội truyền thống đó là một phần của đời sống, không chỉ thể hiện trong dịp lễ tết mà còn thấy trong nhiều nghi thức, lễ hội

Tuy nhiên, đốt pháo và thả đèn trời đi cùng với nhiều mối nguy hiểm đe dọa đến môi

trường và sự an toàn cho người sử dụng nên Nhà nước ta đã ban hành chỉ thị: “Kể từ ngày 1

tháng 1 năm 1995 nghiêm cấm sản xuất, buôn bán và đốt các loại pháo nổ, thuốc pháo nổ trong phạm vi cả nước (trừ các loại pháo hoa và thuốc làm pháo hoa).”

Trong kí ức của nhiều người, khi còn nhỏ, cái xác pháo đẹp lắm Mùi thuốc pháo thơm lắm Bởi vì lúc đó người ta chủ yếu làm bằng than của rễ xoan và một chút diêm sinh

Vỏ pháo lúc nổ xé ra thì đẹp như cánh hoa đào Nhưng sau này, người ta chỉ cần tiếng nổ,

nổ càng to càng tốt Và nhất là tâm lý người Việt thì thích cạnh tranh nhau dẫn đến nguy hiểm, sự vô ý thức như ném pháo Những năm đầu tiên khi có lệnh cấm pháo thì bức xúc lắm, nhưng cuộc đời cái gì rồi cũng dần quen đi, tiếng pháo dần dần không còn nghe thấy vào những dịp Tết cổ truyền ở Việt Nam nữa

1.3.4 Đường lối của Đảng về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc:

Trong thời kỳ đổi mới hiện nay, Đảng ta đã khẳng định nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Nghị quyết “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” mà Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) đưa ra đến nay vẫn là Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược, chỉ đạo quá trình xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa ở nước ta, cần được kế thừa, bổ sung và phát huy trong thời kỳ mới Văn kiện Đại hội X (2006) đã nhấn mạnh: “Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”

Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển 2011) được Đại hội XI của Đảng thông qua đã xác định: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”

Năm quan điểm chỉ đạo cơ bản trong quá trình xây dựng và phát triển sự nghiệp phát triển văn hoá nước ta là:

1 Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế- xã hội

2 Nền văn hoá mà chúng ta đang xây dựng là nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

3 Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam

4 Xây dựng và phát triển văn hoá là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong

đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng

5 Văn hoá là một mặt trận; xây dựng và phát triển văn hoá là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì thận trọng

Năm quan điểm chỉ đạo xây dựng và phát triển văn hóa này đã thể hiện sự phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa ở bình diện khái quát cao, bao quát được toàn bộ những vấn đề cốt lõi của việc xây dựng và phát triển văn hóa trong thời kỳ mới Sự sáng tạo của Đảng không chỉ dừng lại ở việc nhận thức sâu sắc và toàn diện hơn vai trò của văn hóa trong

sự nghiệp đổi mới mà còn thể hiện ở việc xác định rõ phương hướng, đặc trưng, tính chất, động lực và đặc thù của hoạt động xây dựng và phát triển văn hóa

Để thực hiện phương hướng về quan điểm chỉ đạo xây dựng và phát triển văn hóa, Đảng ta đã đề ra 10 nhiệm vụ Những nhiệm vụ đó là:

1 Xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới

2 Xây dựng môi trường văn hóa

3 Phát triển sự nghiệp văn học, nghệ thuật

4 Bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa

5 Phát triển sự nghiệp giáo dục- đào tạo và khoa học công nghệ

6 Phát triển đi đôi với quản lý tốt hệ thống thông tin đại chúng

7 Bảo tồn, phát huy và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số

8 Chính sách văn hóa đối với tôn giáo

9 Mở rộng hợp tác quốc tế về văn hóa

10 Củng cố, xây dựng và hoàn thiện thiết chế văn hóa

Như vậy, Nghị quyết Hội nghị Trung ương năm khóa VIII đã bao quát được tổng thể những nội dung cơ bản và trọng yếu để xây dựng và phát triển văn hóa trong thời kỳ đổi mới Một trong số đó chính là việc lưu giữ những nét giá trị cổ truyền của dân tộc, đồng thời kết hợp với sự phát triển của thời kì mới Nghị quyết Trung ương khóa XI (6/2004) đã chỉ ra rằng:

Huy động sức mạnh của toàn xã hội nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn h óa truyền thống, khích lệ sáng tạo các giá trị văn hóa mới, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu