Đất nước Việt Nam ta có 54 dân tộc anh em với những bản sắc văn hóa tuy riêng biệt nhưng cũng rất hài hòa, đồng nhất Bản sắc đó còn được thể hiện trong những trang sử vẻ vang của dân tộc
Trang 11 Tổng quan về văn hóa, nền văn hóa Việt Nam, nền văn hóa tiên tiến đậm
đà bản sắc dân tộc
Nhắc đến văn hóa ta có thể bắt gặp rất nhiều khái niệm, cách định nghĩa khác nhau:
Theo UNESCO: ‘Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” Định nghĩa này nhấn mạnh vào hoạt động sáng tạo của các cộng đồng người gắn liền với tiến trình phát triển có tính lịch sử của mỗi cộng đồng trải qua một thời gian dài tạo nên những giá trị có tính nhân văn phổ quát, đồng thời có tính đặc thù của mỗi cộng đồng, bản sắc riêng của từng dân tộc
Theo Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh
đó tức là văn hoá Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”
Vậy thì, thế nào là bản sắc văn hóa? Đó là những nét đặc trưng về văn hóa, đời sống, xã hội của một quốc gia do quá trình phát triển và lịch sử tạo ra Vì
là nét đặc trưng nên bản sắc văn hóa là riêng biệt, không trùng lặp và được bảo tồn qua các giai đoạn phát triển của xã hội Đất nước Việt Nam ta có 54 dân tộc anh em với những bản sắc văn hóa tuy riêng biệt nhưng cũng rất hài hòa, đồng nhất Bản sắc đó còn được thể hiện trong những trang sử vẻ vang của dân tộc, như dù cho bị phong kiến phương Bắc đô hộ 1000 năm, dân tộc ta vẫn không bị đồng hóa, và trong thế giới hiện đại ngày nay, khi mà tất cả người dân Việt vẫn luôn hướng về tổ tiên, ông bà, vẫn gìn giữ những thức quà giản dị nhưng thấm đẫm tính dân tộc và những nét đẹp trong lối sống
Một nền văn hóa tiên tiến là 1 nền văn hóa tiến bộ, thể hiện tinh thần yêu nước Sự tiên tiến đỏ không chỉ về nội dung tư tưởng và cả trong hình thức biểu hiện trong phương tiện chuyển tải nội dung bản sắc dân tộc bao gồm cả những giá trị văn hoá truyền thống bền vững của dân tộc Việt Nam, thể hiện sức sống bên trong của dân tộc, đồng thời còn thể hiện đậm nét trong những hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo
2 Thực trạng vấn đề xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập hiện nay
Trang 22.1 Hội nhập quốc tế
Mười năm sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, Việt Nam phải đối mặt trước những khó khăn thử thách hết sức nghiêm trọng: Kinh
tế, văn hoá, chính trị, …
Từ năm 1986, Đảng ta tiếp tục kế thừa, phát triển, mở rộng quan điểm về văn hóa của các giai đoạn trước, để đi tới quan điểm giản dị nhưng sâu sắc: Văn hóa là nhu cầu thiết yếu của đời sống con người, thể hiện trình độ phát triển chung của đất nước, là lĩnh vực sản xuất tinh thần, tạo ra các giá trị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống Đảng nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng và đúc kết hệ giá trị chung của con người Việt Nam đương đại, trong đó phải triển khai đồng thời
ba việc lớn: Bảo vệ, giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của truyền thống; chăm lo nuôi dưỡng, khẳng định những giá trị mới đang hình thành; tỉnh táo chỉ
ra, khắc phục những hạn chế lịch sử, những thói hư tật xấu của con người
Là một nước bị xâm lược, bị đô hộ suốt hàng chục thế kỷ, Việt Nam đã bị chiếm đoạt, đã mất đi rất nhiều những giá trị văn hoá, cả văn hoá vật thể lẫn văn hoá phi vật thể Có một số trong số những giá trị còn lại đó hiện được lưu giữ ở một vài nơi trên thế giới Nhờ sự hội nhập với thế giới mà một số những giá trị văn hoá từ lâu không còn tìm thấy ở trong nước đã được trở về hoặc ít ra đã được xác định nơi đang lưu giữ chúng
Vượt lên trên hết, hợp tác, hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá đã tạo cơ hội
và khả năng tiếp xúc, giao lưu; làm xích lại gần nhau và hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc, qua đó góp phần nâng cao dân trí và tự khẳng định mình trước cộng đồng quốc tế Nhiều giá trị văn hoá của Việt Nam có những nét tương đồng với các giá trị văn hoá Đông Á Đó là các giá trị ham học hỏi, cần cù, đề cao tính cộng đồng, tôn trọng gia đình và huyết thống Đối với người Việt Nam, cũng giống như đối với các dân tộc khác, không thể không nói đến tinh thần yêu nước với tính cách một giá trị ưu trội mà nếu thiếu nó thì đất nước chúng tôi đã bị thôn tính từ rất lâu rồi
Phải khách quan mà thừa nhận rằng, các giá trị mang tính truyền thống trên đây về cơ bản vẫn đang được đa số người gìn giữ, tôn trọng và đề cao Tuy nhiên, không thể không thấy rằng, cùng với sự tiến triển của nền văn minh nhân loại, của sự phát triển kinh tế thế giới, của toàn cầu hoá, cả các giá trị chung mang tính toàn cầu lẫn các giá trị mang tính chất khu vực, các giá trị quốc gia dân tộc mang tính truyền thống, v.v đều chịu những biến đổi nhất định Dễ dàng nhận ra rằng, khi hội nhập quốc tế, các giá trị truyền thống không còn bị trói chặt, không còn bị đóng khung trong biên giới quốc gia dân tộc Do sức sống mạnh mẽ của chúng mà trong quá trình này, cả các giá trị văn hoá vật thể lẫn các giá trị văn hoá phi vật thể của một quốc gia có thể vẫn giữ được những nét độc đáo, những nét riêng biệt Tuy nhiên, các giá trị ấy khó tránh khỏi sự thương mại hoá một khi mà việc trao đổi và quảng bá rộng rãi chúng nhằm mục đích thu hút
Trang 3sự chú ý của cộng đồng quốc tế trở thành nhiệm vụ quan trọng của các quốc gia
để phục vụ cho công cuộc phát triển kinh tế Điều đó có nghĩa là các giá trị, nhất
là giá trị văn hoá, kể cả các giá trị văn hoá phi vật thể, một khi đã nằm trong quá trình quảng bá mang tính thương mại thì khó giữ nguyên giá trị nguyên sơ, ban đầu, thâm nghiêm của chúng
Tất cả những giá trị truyền thống của Việt Nam nêu ở trên như tinh thần yêu nước, tính hiếu học, sự cần cù, đề cao tính cộng đồng, tôn trọng gia đình và huyết thống cùng với nhiều giá trị khác nữa, dưới tác động của sự hội nhập quốc
tế đều đã có những biến đổi và thực sự cũng đang chịu những thách thức Sự hội nhập với thế giới làm cho mọi người dễ dàng nhận ra trình độ của các dân tộc khác, các nước khác, từ đó thấy được mình đang ở đâu, thấy rõ mình
đang tụt hậu như thế nào, để từ đó thấy cần phải làm gì để rửa nỗi nhục nghèo đói và kém phát triển Thế nên giá trị của tinh thần yêu nước sẽ được đo bằng sự đóng góp thực tế cho công cuộc phát triển đất nước, rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến về kinh tế Điều này đặt ra yêu cầu rất cao về mặt trí tuệ, khoa học, công nghệ Yêu cầu và cũng là thách thức đó khác hẳn với những yêu cầu ở các giai đoạn lịch sử trước đây Có vượt qua được thách thức này mới có hy vọng rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển với các nước khác, mới tránh được nguy cơ tụt hậu xa hơn, trước hết là về mặt kinh tế
Tinh thần hiếu học với tính cách một giá trị tuy nhìn chung vẫn giữ được, song cũng đã có những điều khác với trước Với nhiều người, việc học để khám phá, để làm người không quan trọng bằng để có địa vị trong xã hội, để có nhiều tiền, chỉ cốt để sao cho có đời sống vật chất cao hơn Không thể coi điều này là không chính đáng Cái đáng lo ngại chỉ là ở chỗ, phần nhân văn, phần khoan dung, tức là những phần cốt cách tạo nên bản sắc văn hoá Việt Nam có nguy cơ
bị đặt ra ngoài lề của sự học Trong xã hội nổi lên một lối suy nghĩ phản giá trị của sự học rằng, “văn hay, chữ tốt không bằng dốt lắm tiền” Sự gia tăng của chủ nghĩa thực dụng cực đoan, của thói thiển cận đe doạ giết chết giá trị chân chính của sự học Không thể nói rằng, điều này không liên quan gì với việc giao lưu, với việc tiếp thu không có chọn lọc các quan điểm và lối sống khác nhau của thế giới trong quá trình hội nhập
Tương tự như vậy, một giá trị khác là sự tôn trọng gia đình và huyết thống, dòng tộc thể hiện qua nhiều mặt như tinh thần trách nhiệm, sự gương mẫu của cha mẹ đối với con cái, hành vi kính trên nhường dưới, kính già yêu trẻ, con cháu hiếu thảo với ông bà cha mẹ, lòng chung thuỷ và tình nghĩa vợ chồng đã có
từ ngàn xưa ở người Việt Nam Trong bộ ba - gia đình, làng, nước - thì gia đình
là cơ sở quan trọng của người Việt Nam, của xã hội Việt Nam Dù có biết bao biến cố xã hội dữ dội, nhưng theo nhiều nghiên cứu, sự bền vững của gia đình vẫn được coi là một giá trị và gia đình vẫn được coi là trung tâm của mạng lưới các quan hệ xã hội của Việt Nam
Trang 4Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy một điều là giá trị gia đình, độ bền vững của gia đình, độ lớn của gia đình đang biến đổi khá nhanh dưới những tác động khác nhau Số các gia đình lớn có từ ba thế hệ trở lên cùng chung sống ngày càng ít đi không chỉ ở thành thị mà cả ở nông thôn Độ bền vững của gia đình xét trong quan hệ vợ chồng cũng đã có phần khác trước Điển hình nhất ở Việt Nam trong thời gian vừa qua là xu hướng lấy chồng người nước ngoài bất kể người định lấy
có đui, què, mẻ, sứt hay nhân cách ra sao; bất chấp sự chênh lệch về tuổi tác, miễn là được hứa hẹn ăn sung mặc sướng Đáng buồn là có những gia đình không những không khuyên can mà lại còn khuyến khích con gái làm việc đó với hy vọng gia đình họ sẽ được đổi đời sau khi con gái ra được nước ngoài Chắc chắn rằng, tác động của lối sống không lành mạnh từ bên ngoài vào tình trạng này thông qua giao lưu, hội nhập, thông qua các phương tiện truyền thông hiện đại là không nhỏ
2.2 Thành tựu
Nhờ những định hướng đúng đắn của Đảng, việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã đạt được nhiều kết quả tích cực Đảng, Nhà nước, các cơ quan quản lý nhà nước các cấp đã ban hành nhiều văn bản pháp lý quan trọng về các lĩnh vực phát triển văn hóa Đến nay, cả nước có trên 40.000 di tích văn hóa được xếp hạng, trong đó có 3.491 di tích cấp quốc gia, 105 di tích quốc gia đặc biệt, 8 di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới và 12 di sản văn hóa phi vật thể, 7 di sản tư liệu được UNESCO công nhận Đáng chú ý là có 145/288 di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu
số, được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; nhiều lễ hội, sự kiện văn hóa trong và ngoài nước được tổ chức, trong đó có các lễ hội, liên hoan nghệ thuật truyền thống của các dân tộc thiểu số; hệ thống bảo tàng tiếp tục được mở rộng và ngày càng đổi mới về nội dung và hình thức trình bày, thực hiện tốt công tác giáo dục truyền thống, nâng cao giá trị văn hóa, khoa học cho người dân, nhất là thế hệ trẻ; các thiết chế văn hóa được quan tâm xây dựng và từng bước hiện đại, phát triển rộng khắp từ trung ương tới cấp xã, bao gồm 21.084 thư viện, phòng đọc và hơn 26.000 thư viện các cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang, hệ thống giáo dục quốc dân, thư viện chuyên ngành Trung tâm văn hóa, nhà văn hóa không chỉ được mở rộng ở một số quốc gia, ở trong nước cũng được phát triển đến các thôn, bản; vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội trong xây dựng con người mới, gia đình hạnh phúc, môi trường văn hóa lành mạnh luôn được quan tâm
Đầu tư cho sự nghiệp văn hóa không chỉ được coi trọng từ nguồn ngân sách nhà nước mà còn thu hút ngày càng lớn từ nguồn xã hội hóa Đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa không ngừng lớn mạnh, trong đó có cả văn hóa quần chúng, nghệ nhân và văn hóa đỉnh cao; phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa được mở rộng và từng bước đi vào chiều sâu, tạo sự chuyển biến tích cực về tư tưởng, đạo đức, lối sống cho các tầng lớp nhân dân; hệ thống thông tin, báo chí, xuất bản phát triển rộng khắp từ trung ương đến địa phương
Trang 5với tất cả các loại hình báo chí, đáp ứng nhu cầu về thông tin trong nước và quốc
tế cho người dân, cùng với các lĩnh vực văn hóa khác, góp phần thu hẹp sự chênh lệch về hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền Trong điều kiện công nghệ thông tin, internet, mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, Việt Nam rất coi trọng bảo vệ, gìn giữ văn hóa truyền thống, đấu tranh chống lại các sản phẩm phi văn hóa, các thông tin sai trái, thù địch Ngoài ra, các lĩnh vực về quyền tác giả, các quyền liên quan, công nghiệp văn hóa được xác định sớm, tầm nhìn đến năm
2030, với 12 ngành chính; hội nhập quốc tế về văn hóa, thực hiện các điều ước quốc tế song phương và đa phương, thông tin đối ngoại và hợp tác quốc tế về văn hóa tiếp tục phát triển sâu rộng
Thành tựu nổi bật của hợp tác quốc tế về văn hóa trong những năm qua là
đã triển khai toàn diện các lĩnh vực hợp tác, giao lưu văn hóa, thông tin đối ngoại, mở rộng quan hệ ở nhiều địa bàn, từng bước phát triển sang tất cả các châu lục Ví dụ, mấy năm gần đây, bước đột phá của hợp tác quốc tế về văn hóa
là chúng ta đã tạo được sự hiện diện của văn hóa Việt Nam tại khu vực châu Mỹ
và châu Phi Đồng thời, chúng ta cũng đã tạo được nhiều phương thức, hình thức hợp tác đa dạng, phong phú, phù hợp với từng khu vực, từng nước Đây là bước phát triển về quy mô và chất lượng của sự hợp tác quốc tế về văn hóa, qua đó đã làm tốt hơn, có hiệu quả hơn nhiệm vụ "giới thiệu văn hóa, đất nước và con người Việt Nam với thế giới, tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn, khoa học, tiến bộ của nước ngoài", tạo nên sự đồng cảm, hiểu biết và xích lại gần nhau hơn nữa giữa dân tộc ta và các dân tộc trên thế giới Đó cũng chính là mặt mạnh, tính
ưu việt của hợp tác quốc tế về văn hóa mà chúng ta đã và đang khai thác, phát huy, qua đó, vị thế Việt Nam trên trường quốc tế được nâng cao, con người và cuộc sống Việt Nam thời kỳ đổi mới được bạn bè thế giới hiểu biết rõ hơn, đúng hơn
Trong sự hợp tác đa dạng đó, chúng ta đã tổ chức thành công nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật ở nước ngoài, đã chủ động lựa chọn, xây dựng, tạo được một số sản phẩm, ấn phẩm, công trình văn hóa, chương trình nghệ thuật có chất lượng cao phục vụ công tác giao lưu và hợp tác, được trình diễn, triển lãm ở nước ngoài Thời gian qua, chúng ta đã nhận được nhiều giải thưởng quốc tế về văn hóa, nghệ thuật tại các cuộc thi, triển lãm, liên hoan quốc tế Cùng với lực lượng hoạt động văn hóa, nghệ thuật chuyên nghiệp, lực lượng đông đảo hoạt động văn hóa, nghệ thuật quần chúng của các tổ chức và đoàn thể cũng đã góp phần làm phong phú, đa dạng sự giao lưu văn hóa của nước ta với cả ở trong và ngoài nước
Những năm gần đây, chúng ta cũng đã triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật của các nước tại Việt Nam, trong đó có một số hoạt động lớn, có tính quốc tế như Liên hoan phim châu Á - Thái Bình Dương, Tuần phim châu Âu, Festival Huế, Tuần lễ văn hóa Nga ở Việt Nam, Triển lãm văn hóa - nghệ thuật ASEAN, các trại điêu khắc quốc tế, Đây là một bưóc phát triển mới, mở ra
Trang 6triển vọng lớn để Việt Nam trở thành một địa chỉ văn hóa quen thuộc của sự giao lưu văn hóa giữa các nước trong khu vực và quốc tế
Nhiều văn bản hợp tác quốc tế về văn hóa với các nước và với các tổ chức quốc tế được ký kết và triển khai thực hiện Chúng ta cũng đã tạo được ngày càng nhiều các sản phẩm thông tin đối ngoại để giới thiệu có sức thuyết phục về diện mạo đổi mới, những thành tựu của Việt Nam với nhân dân các nước, với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và với người nước ngoài ở Việt Nam
Sự phối hợp giữa văn hóa với du lịch, hàng không, thương mại trong các hoạt động ở nước ngoài, cả kinh tế, văn hóa, du lịch, thông tin , là một dấu hiệu mới, có tác dụng tốt, tạo nên sức mạnh chung và qua đó, góp phần tăng cường hợp tác đầu tư kinh tế, thương mại
Như vậy, nhờ sức sống nội tại và bản lĩnh của văn hóa Việt Nam, do đã từng trải nghiệm qua một quá trình lịch sử lâu dài biết sàng lọc và tiếp thu các giá trị văn hóa từ bên ngoài vào Việt Nam, và do đường lối chỉ đạo phù hợp với quy luật, nên từ những năm đổi mới, cùng với quá trình hội nhập và giao lưu văn hóa quốc tế, nền văn hóa Việt Nam đã trở nên phong phú, đa dạng và hiện đại hơn Một số giá trị văn hóa truyền thống được bổ sung, điều chỉnh cho phù hợp hơn với thời đại và với sự phát triển đang vươn lên hiện đại hóa của dân tộc ta
2.3 Hạn chế và nguyên nhân
Hạn chế
Sau 20 năm hội nhập văn hóa thế giới, đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân ta được nâng cao, mở rộng, phong phú đa dạng và giàu có hơn nhiều Nhưng cũng phải thừa nhận rằng, bên cạnh những mặt tốt đó, thì nhiều mặt tiêu cực của đời sống xã hội cũng nảy sinh Đạo đức xã hội xuống cấp nghiêm trọng, đời sống văn hóa bị lai căng, nhiều chuẩn mực xã hội không còn được tôn trọng, một số mặt xấu được duy trì công khai không có người lên tiếng, nhiều tệ nạn không ngăn chặn được
Cùng với những tác động tích cực, toàn cầu hoá cũng gây ra những hệ quả tiêu cực đối với nền văn hoá Việt Nam, như: một bộ phận giới trẻ có dấu hiệu xa rời giá trị văn hoá truyền thống, một số giá trị văn hoá truyền thống không được bảo quản, gìn giữ, thậm chí đem ra mua bán để trục lợi; có những giá trị tinh thần bị biến dạng hoặc bị mai một Không ít gia đình, phá bỏ quan hệ truyền thống tốt đẹp; bị quan niệm sống thực dụng, tuỳ thích làm cho hạnh phúc gia đình và sự ràng buộc trách nhiệm tan vỡ, rạn nứt Một số người thay đổi nhanh chóng lối sống: đang là người cần cù, chịu khó, khoan dung, độ lượng, chân thật, bỗng dưng trở thành kẻ tham lam, ích kỷ, coi thường danh dự của tập thể, cộng đồng, thậm chí của cả bản thân, chỉ tập trung vào việc thực hiện những mục tiêu cá nhân đầy tính vụ lợi…
Trang 7Có thể thấy, bên cạnh việc hình thành tư duy sống chất lượng, lối sống ích
kỷ, vụ lợi cá nhân cũng bắt đầu hình thành và ngày càng xâm nhập vào nhiều tầng lớp trong xã hội Lối sống thiên về hưởng thụ, sống gấp đang huỷ hoại dần nhân cách của nhiều người dẫn đến nhiều giá trị truyền thống dần trở nên mai một Trong khi đó, khủng hoảng niềm tin cũng đang là một trở ngại lớn đối với việc thiết lập các quan hệ xã hội và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị Điều tra giá trị châu Á năm 2008 của Viện Nghiên cứu con người cho biết: có tới 58,5% người Việt Nam cho rằng không thể tin vào bất kỳ ai mới tiếp xúc Bệnh “ngợp bởi vật chất” cũng khiến không ít người, nhất là giới trẻ hiện nay thiên lệch về nhu cầu vật chất, thể hiện xu hướng thái quá hơn trên mọi khía cạnh Những “trào lưu”, “thị hiếu”, “thời thượng” chế ngự không ít những cá nhân đang tìm đủ cách kiếm tiền, sống gấp
Về lĩnh vực văn học nghệ thuật, 20 năm hội nhập thì văn chương nghệ thuật thế giới ồ ạt tràn vào nước ta, cả những tác phẩm hay và những tác phẩm
dở Văn hóa bạo lực, tình dục ngang nhiên thách thức những thuần phong mỹ tục, những tác phẩm rẻ tiền công kích những giá trị sâu sắc, thâm nghiêm Tệ xâm hại tình dục, ngược đãi trẻ em, hành vi lệch chuẩn của học sinh, sinh viên
có xu hướng gia tăng; bạo lực học đường phổ biến ở cả những học sinh nữ; một
bộ phận thầy, cô giáo suy giảm nhân cách, đạo đức làm ảnh hưởng xấu đến hình ảnh nghề giáo… làm gia tăng sự khủng hoảng niềm tin trong xã hội
Trong khi đó, tình trạng khủng hoảng giá trị giữa cũ và mới đã và đang phá
vỡ nhiều hình thức và nội dung trong lối sống truyền thống Việt Nam Khi khuếch trương mặt tích cực của tiêu dùng thì quan niệm tiêu dùng đã chuyển thành quan niệm tiêu thụ thuần túy Khi tiêu dùng trở thành mục đích sống thì chất lượng của đời sống là tiêu thụ - hưởng thụ! Tư tưởng tiêu dùng đã biến cả nghệ thuật thành hàng hoá đơn thuần; giáo dục thành quan hệ đổi chác, mua bán; sinh hoạt tâm linh vốn thiêng liêng nhiều khi cũng trở thành nơi thu lợi nhuận Từ lối sống tiêu thụ dẫn đến phân biệt giàu - nghèo qua cách “chơi trội”, với ý thức đề cao tiện nghi Lối sống lạnh lùng kiểu “tiền trao cháo múc” của xã hội tư sản tràn vào xã hội Việt Nam dẫn đến tư tưởng xem thường thuần phong
mỹ tục, thậm chí xem rẻ nhân phẩm con người Tư tưởng tuyệt đối hoá điều kiện vật chất và kỹ thuật, lấy phương tiện sống làm thước đo sự phát triển con người
và xã hội của không ít người đang làm sai lệch các giá trị đích thực và lý tưởng nhân văn cao đẹp mà ông cha ta đã hàng nghìn năm vun đắp Cùng với đó, tình trạng thiếu hiểu biết pháp luật, nhân cách kém và sự thiếu hụt, lệch lạc của giáo dục truyền thống cũng đang ảnh hưởng không nhỏ tới giới trẻ…
Chiến lược xây dựng nền văn hóa Việt Nam phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc là hoàn toàn đúng đắn, nhưng triển khai xây dựng quản lý văn hóa toàn
xã hội là vô cùng khó khăn phức tạp, là thách thức lớn cần có sức mạnh của nhiều cấp nhiều ngành mới có thể làm được
Nguyên nhân:
Trang 8Trước một loạt những hạn chế yếu kém về văn hóa và đạo đức hiện nay, đã đến lúc chúng ta phải réo lên tiếng chuông cảnh tỉnh người dân nói chung và bộ phận giới trẻ nói riêng về tình trạng trên Vậy đâu là nguyên nhân của tính trạng yếu kém này? Ta có thể làm rõ vấn đề này qua 2 phương diện sau: Nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan
Về nguyên nhân khách quan, thứ nhất là do sự tác động mạnh mẽ của những mặt trái do quá trình toàn cầu hóa kinh tế Nó như là con dao hai lưỡi đối với nền văn hóa nước ta, vừa đem lại những thành tựa tích cực bên cạnh đó cũng gây lên sự xâm nhập tràn lan những sản phẩm văn hóa không hợp với thuần phong mỹ tục của người Việt Nam Từ đó dẫn đến những tư tưởng phức tạp trong đời sống văn hóa, xã hội Thứ hai, nước ta còn tồn tại nhiều yếu kém về những tiền đề vật chất để xây dựng nền kinh tế, mức sống và dân trí của nhân dân còn thấp so với các nước trong khu vực và cộng đồng quốc tế Do đó, người dân dễ bị lôi kéo vào những sai lệch văn hóa Thứ ba là, cơ chế thị trường và sự hội nhập quốc tế, bên cạnh những tác động tích cực to lớn, cũng đã bộc lộ mặt trái của nó, ảnh hưởng tiêu cực đến ý thức tư tưởng, đạo đức, lối sống của nhân dân ta Nguyên nhân khách quan cuối cùng phải kể đến đó chính là do kinh tế nước ta còn nghèo, tuy nhu cầu về văn hóa lớn nhưng chưa đáp ứng đủ vì thiếu thốn về vật chất
Tồn tại song song cùng những nguyên nhân khách quan là những nguyên nhân chủ quan xuất phát từ chính chúng ta, có thể kể đến một số nguyên nhân như sau Nguyên nhân quan trọng đầu tiên là do nhận thức trong Đảng từ Trung ương đến cấp ủy đảng các cấp về vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa còn chưa thật đầy đủ Các quan điểm chỉ đạo, phương hướng nhiệm vụ xây dựng
và phát triển văn hóa chưa quán triệt và tổ chức thực hiện nghiêm túc Việc tổ chức thực hiện còn thiếu tập chung, chưa đồng bộ, không kiên quyết Hơn thế nữa, do nhà nước tập trung vào phát triển kinh tế nên vai trò và nhiệm vụ xây dựng văn hóa có nơi còn bị xem nhẹ, không được chú trọng nhiều Bên cạnh đó, trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay thì chúng ta vẫn chưa xây dựng được cơ chế, chính sách và giải pháp phù hợp để phát triển văn hóa Cuối cùng là, một số bộ phận tri thức, văn nghệ
sỹ, những người hoạt động trên lĩnh vực văn hóa, thông tin, báo chí có những biểu hiện xa rời đời sống, lúng túng trong định hướng sáng tạo và hoạt động nghiệp vụ, chạy theo chủ nghĩa thực dụng, tạo ra một số sản phẩm văn hóa kém chất lượng, thậm chí sai trái
3 Đường lối xây dựng , phát triển nền văn hóa của Đảng trong thời kì mới
Cùng với quá trình đổi mới toàn diện đất nước được khởi xướng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12/1986), Đảng dần đi tới những nhận thức mới, quan điểm mới về văn hoá Việc coi trọng các chính sách đối với văn hoá, đối với con người thực chất là trở về tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là
cơ sở cho những nhận thức mới, quan điểm mới về văn hoá của Đảng
Trang 9Về vai trò của văn hoá, Đại hội VI đánh giá "không hình thái tư tưởng nào
có thể thay thế được văn học và nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp nghĩ, nếp sống của con người".Đại hội VI cũng đề cao vai trò của văn hoá trong đổi mới tư duy, thống nhất về tư tưởng, dứt bỏ cơ chế cũ đã không còn phù hợp, thiết lập cơ chế mới; khẳng định đồng thời với xây dựng kinh tế, phải coi trọng các vấn đề văn hoá, tạo ra môi trường văn hoá thích hợp cho sự phát triển
Cương lĩnh năm 1991 lần đầu tiên đưa ra quan niệm nền văn hoá Việt Nam
có đặc trưng tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc:
- Cương lĩnh chủ trương xây dựng nền văn hoá mới, tạo ra đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú, đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến bộ, khẳng định và biểu dương những giá trị chân chính, bồi dưỡng cái chân, cái thiện, cái
mỹ theo quan điểm tiến bộ, phê phán những cái lỗi thời thấp kém
- Cương lĩnh khẳng định tiếp tục tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá, làm cho thế giới quan Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vị trí chủ đạo trong đời sống tinh thần xã hội Kế thừa và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của tất cả cấc dân tộc trong nước, tiếp thu những tinh hoa văn hoá nhân loại Chống tư tưởng, văn hoá phản tiến bộ, trái với truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trái với phương hướng đi lên chủ nghĩa xã hội
- Cương lĩnh xác định giáo dục và đào toạ, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu
Đại hội VII đến đại hội X và nhiều Nghị quyết Trung ương tiếp theo đã xác định văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển Trong đó:
- Đại hội VII (6/1991) và Đại hội VIII (6/1996) của Đảng khẳng định: khoa học và giáo dục đóng vai trò then chốt trong toàn bộ sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc, là một động lực đưa đất nước thoát ra khỏi nghèo nàn, lạc hậu, vươn lên trình độ tiên tiến của thế giới Do đó phải coi sự nghiệp giáo dục - đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu để phát huy nhân tố con người, động lực trực tiếp của sự phát triển xã hội
- Nghị quyết Trung Ương 5 khoá VIII (7/1998) nêu ra 5 quan điểm cơ bản chỉ đạo, 10 nhiệm vụ cụ thể và 4 giải pháp lớn để xây dựng và phát triển nền văn hoá trong thời kỳ mới
Năm quan điểm chỉ đạo:
1 Văn hoá là nền tảng tinh thần xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Thiếu nền tảng tinh thần lành mạnh và tiến
bộ thì không có sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững Xây dựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu văn hoá, vì xã hội công bằng, văn minh, con người phát triển toàn diện
2 Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
Trang 103 Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam
4 Xây dựng và phát triển nền văn hoá là sự nghiệp của toàn dân, do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng
5 Văn hoá là một mặt trận, xây dựng và phát triển; văn hoá là sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng
Mười nhiệm vụ cụ thể:
1 Xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới với những đức tính: tinh thần yêu nước, có ý thức tập thể, có lối sống lành mạnh
2 Xây dựng môi trường văn hoá
3 Phát triển sự nghiệp văn học - nghệ thuật
4 Bảo tồn và phát huy các di sản văn hoá
5 Phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo và khoa học công nghệ
6 Phát triển đi đôi với quản lý tốt hệ thống thông tin đại chúng
7 Bảo tồn, phát huy và phát triển văn hoá các dân tộc thiểu số
8 Chính sách văn hoá đối với tôn giáo
9 Mở rộng hợp tác quốc tế về văn hoá
10 Củng cố, xây dựng và hoàn thiện thể chế văn hoá
Bốn giải pháp lớn:
1 Mở cuộc vận động giáo dục chủ nghĩa yêu nước với thi đua yêu nước và phong trào: "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá"
2 Tăng cường xây dựng, ban hành luật pháp và các chính sách về văn hoá
3 Tăng cường nguồn lực và phương tiện cho hoạt động văn hoá
4 Nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hoá
- Đến Hội nghị Trung Ương 9 khoá IX (1/2004) xác định thêm "phát triển văn hoá đồng bộ với phát triển kinh tế"
- Hội nghị Trung Ương 10 khoá IX (7/2004) đặt vấn đề đảm bảo sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm; xây dựng chỉnh đốn Đảng là then chốt với nhiệm vụ không ngừng nâng cao văn hoá - nền tảng - tinh thần xã hội Đồng thời cũng nhận định: cơ chế thị trường đã làm thay đổi mối quan hệ giữa
cá nhân với cộng đồng, thúc đẩy dân chủ đời sống xã hội, đa dạng hoá thị hiếu
và phương thức sinh hoạt văn hoá Do đó phạm vi, vai trò của dân chủ hoá - xã hội hoá văn hoá và của cá nhân ngày càng tăng lên và mở rộng là những thách thức mới đối với sự lãnh đạo và quản lý công tác văn hoá của Đảng và Nhà nước ta
- Đại hội X, Đảng xác định tiếp tục phát triển sâu rộng, nâng cao chất lượng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Gắn kết chặt chẽ