Nguồn gốc phát sinh các hình thức tiền tệ, ưu điểm và hạn chế, bản chất của tiền tệ

L I M Đ U ỜI MỞ ĐẦU Ở ĐẦU ẦUSự phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ đã làm nảy sinh các quan hệ tài chính, sự ra đời của tiền tệ đã tạo điều kiện chuyển đổi dần từ hình thức phân ph

L I M Đ U ỜI MỞ ĐẦU Ở ĐẦU ẦU

Sự phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ đã làm nảy sinh các quan hệ tài chính, sự ra đời của tiền tệ đã tạo điều kiện chuyển đổi dần từ hình thức phân phối bằng hiện vật sang hình thức phân phối linh hoạt hơn là phân phối bằng giá trị Nói cách khác, tiền tệ là phương tiện mà qua đó phạm trù tài chính phát huy chức năng, vai trò trong đời sống kinh tế - xã hội

Để phục vụ cho nền kinh tế ngày càng phát triển và tiện lợi hơn trong lưu thông, tiền tệ theo đó mà phát triển vượt bậc, để có thể phục vụ tốt hơn, để xứng là yếu tố quan trọng trong nền kinh tế Tiền tệ ra đời, tồn tại và phát triển cùng với sự phát sinh, tồn tại và phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa Nó có vai trò quan trọng thúc đẩy quá trình sản xuất, phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia cũng như trên phạm vi toàn cầu Đặc biệt trong nền kinh tế thị trường Qua bài nghiên cứu này, ta có thể thấy rõ được và hiểu được tại sao nhân loại là sử dụng tiền làm vật ngang giá chung rộng rãi, và tiền đã trải qua bao nhiêu hình thái để có thể phục vụ cho nền kinh tế hiện nay

Mục đích của bài tiểu luận chính là nhận biết được bản chất của tiền tệ, đồng thời phân tích được các chức năng của tiền tệ đối với nền kinh tế, từ đó thấy được tầm quan trọng của tiền tệ với mọi hoạt động của nền kinh tế - xã hội.Giải thích được sự ra đời và phát triển của tiền tệ qua các hình thái biểu hiện Tìm ra được ưu điểm, hạn chế của các hình thức tiền tệ

NỘI DUNG

1 Các hình thức của tiền tệ

Trong lịch sử thoạt đầu người ta trao đổi trực tiếp hàng lấy hàng Khi sản xuất càng phát triển, hàng hóa sản xuất ra càng nhiều, nhu cầu sử dụng của con người cũng đi kèm theo Việc trao đổi hàng lấy hàng gặp nhiều khó khăn Ví dụ người sản xuất ra lúa cần cái rừu

để cuốc đất nhưng người có rừu không cần lúa mà cần vải lụa, việc này buộc người có lúa phải đổi lấy vải và sau đó dùng vải lụa để đổi lấy rừu Nhu cầu trao đổi càng nhiều hàng hóa thì quá trình trao đổi lòng vòng đó càng phức tạp hơn Chính vì vậy, người ta đã nghĩ

ra tìm những vật làm trung gian cho các cuộc trao đổi đó, đây là vật ngang giá

1.1 Định nghĩa tiền tệ

Định nghĩa tiền tệ của các nhà kinh tế hiện đại: Tiền tệ là bất cứ một phương tiện nào được xã hội chấp nhận làm phương tiện trao đổi với mọi hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác trong nền kinh tế

Triết học Marx-Lenin, dựa theo nghiên cứu về lịch sử và bản chất tiền tệ của K.Marx, định nghĩa: “Tiền tệ là hàng hoá đặc biệt được tách ra từ trong thế giới hàng hoá làm vật ngang giá chung thống nhất cho các hàng hoá khác, nó thể hiển lao động xã hội và biểu hiển quan hệ giữa những người sản xuất hàng hoá”

Ở đây có sự khác biệt về cách định nghĩa về tiền tệ bởi vì những nhà kinh tế học trước K.Marx giải thích tiền tệ dựa vào hình thái phát triển cao nhất của giá trị hàng hoá và cho rằng tiền tệ là sản phẩm của quá trình phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá; trong khi

K.Marx nghiên cứu tiền tệ từ lịch sử phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hoá, từ sự phát triển của các hình thái giá trị hàng hoá để tìm ra nguồn gốc và bản chất của tiền tệ

1.2 Sự phát triển các hình thái của tiền tệ

1.2.1 Hình thái giá trị giản đơn hay ngẫu nhiên

Hình thái giá trị này tồn tại vào thời kì sơ khai của loài người, khi xã hội đã bắt đầu có sự phân hoá về lao động cũng như hình thành nên các hình thức xã hội đầu tiên Do sự gia tăng sản xuất dẫn đến dư thừa hàng hoá, là điều kiện mở đầu cho sự trao đổi trực tiếp giữa các cá thể trong xã hội Ở hình thái giá trị này thì tỷ lệ trao đổi là không cố định và

bị phụ thuộc bởi nhu cầu và mong muốn trao đổi của người thực hiện trao đổi

Vào thời gian sau, cùng với sự phát triển của hoạt động sản xuất, ngày càng có nhiều mặt hàng tham gia vào trao đổi, đòi hỏi giá trị một hàng hoá phải được biểu hiện ở nhiều hàng hoá khác cho nó

1.2.2 Hình thái giá trị đầy đủ hay mở rộng

Thời kì tiếp sau sự phân công xã hội lần thứ nhất, chăn nuôi tách khỏi trồng trọt, lượng hàng hoá tăng dẫn đến sự trao đổi thường xuyên hơn Một hàng hoá này có thể quan hệ với nhiều hàng hoá khác, tương ứng với giai đoạn này là hình thái giá trị đầy đủ, thực chất chỉ là sự mở rộng của hình thái giá trị giản đơn bởi trên thực tế vẫn chỉ là sự trao đổi trực tiếp với tỉ lệ trao đổi không cố định

Sự phức tạp trong trao đổi khi số lượng hàng hoá trở nên nhiều và đa dạng hơn đã manh nha hình thành một hình thái giá trị chung có khả năng làm thước đo giá trị trao đổi giữa các hàng hoá Đó là tiền than cho sự ra đời của “tiền”

1.2.3 Hình thái chung của giá trị

Càng ngày, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, hàng hoá được đưa ra trao đổi thường xuyên, đa dạng và nhiều hơn Nhu cầu trao đổi cũng trở nên phức tạp hơn, khi người có mặt hàng này không muốn trao đổi với mặt hàng khác Khi đó, để có thể trao đổi mặt hàng mong muốn, mọi người phải trao đổi hàng hoá mình có lấy một món hàng nào đó được ưa chuộng trong khu vực và sử dụng món hàng đấy để trao đổi món hàng mình muốn Đó là bước đầu hình thành nên khái niệm tiền tệ ngày nay

Tuy nhiên, vật ngang giá chung này chưa cố định mà có sự khác biệt lớn giữa các vùng Qua nghiên cứu khảo cổ, các nhà khoa học đã nhạn định rằng ở nhiều nơi, tiền có thể là những chiếc lông chim sặc sỡ và những chiếc vỏ sò quý hiếm… Tuy nhiên, khi quá trình sản xuất phát triển hơn và quy mô trao đổi được mở rộng giữa các vùng, sự khác biệt về hàng hoá mang hình thái chung giữa các vùng dẫn đến thêm nhiều khó khăn hơn, đòi hỏi bước phát triển mới của hình thái giá trị

1.2.4 Hình thái tiền tệ

Quá trình mở rộng thị trường và sản xuất hàng hoá trong tình cảnh tồn tại rất nhiều vật ngang giá chung giữa các vùng đòi hỏi khách quan một vật ngang giá chung thống nhất giữa các vùng để đảm bảo trao đổi được thông suốt Khi vật ngang giá chung được cố định thì ở một vật độc tôn và phổ biến thì hình thành hình thái tiền tệ của giá trị

Lúc đầu có nhiều kim loại đóng vai trò tiền tệ, nhưng về sau được cố định lại ở kim loại quý như vàng, bạc và cuối cùng là vàng Các nhà khảo cổ đã phát hiện những đồng tiền

kim loại có từ năm 600 trước công nguyên, vì thế ta biết chúng đã được lưu hành trong suốt một thời gian dài Lúc đầu người ta sử dụng những kim loại quý như vàng và bạc để chế tiền xu Ở nhiều quốc gia khác, tiền giấy được in dưới nhiều kích cỡ và màu sắc khác nhau Tờ có kích thước nhỏ hơn thì có giá trị thấp hơn Việc này tạo điều kiện cho chúng

ta chỉ cần nhìn thoáng qua là có thể xác định được giá trị của chúng

Nếu như trước kia tiền thường được kiên kết với các phương tiện trao đổi hiện thực có giá trị thí dụ như đồng tiền bằng vàng thì tiền ngày nay thông thường là từ vật liệu mà chính nó không có giá trị (tiền giấy) Điều đó đồng nghĩa là bản thân tiền không có giá trị

gì cả nếu xét về vật liệu làm ra tiền nhưng bó mang giá trị bởi giá trị của tiền hình thành

từ trị giá đối ứng mà tiền đại diện cho chúng

1.3 Sự phát triển của các hình thái tiền tệ

Tiền tệ là tiền khi chỉ xét tới chức năng là phương tiện thanh toán, là đồng tiền được luật pháp quy định để phục vụ trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia hay nền kinh tế

Vì định nghĩa như vậy, tiền tệ còn được gọi là "tiền lưu thông" Các hình thái của tiền tệ

có các bước phát triển theo thời gian:

1.3.1 Hóa tệ (commodity money)

Một hàng hoá nào đó giữ vai trò làm vật trung gian trao đổi được gọi là hoá tệ, hoá tệ bao gồm hoá tệ không kim loại và hoá tệ bằng kim loại

– Hoá tệ không kim loại

Sản xuất và trao đổi hàng hoá ngày càng phát triển Sự trao đổi không còn ngẫu nhiên, không còn trên cơ sở của định giá giản đơn Trao đổi đã vượt khỏi cái khung nhỏ hẹp một

vài hàng hoá, giới hạn trong một vài địa phương Những hình thái tiền tệ đầu tiên có vẻ lạ lùng, nhưng nói chung là những vật trang sức hay những vật có thể ăn Thổ dân ở các bờ biển Châu Á, Châu Phi, trước đây đã dùng vỏ sò, vỏ ốc làm tiền Lúa mì và đại mạch được sử dụng ở vùng Lưỡng Hà, gạo được dùng ở quần đảo Philippines Trước Công nguyên, ở Trung Quốc kê và lụa được sử dụng làm tiền…

Tiền tệ bằng hàng hoá có những bất tiện nhất định của nó trong quá trình phục vụ trao đổi như không được mọi người mọi nơi chấp nhận, dễ hư hỏng, không đồng nhất … do đó dẫn đến việc sử dụng hoá tệ bằng kim loại

– Hoá tệ bằng kim loại

Khi sản xuất và trao đổi hàng hoá phát triển kèm theo sự mở rộng phân công lao động xã hội đồng thời với sự xuất thiện của Nhà nước và giao dịch quốc tế thường xuyên Kim loại ngày càng có những ưu điểm nổi bật trong vai trò của vật ngang giá bởi những thuộc tính bền, gọn, có giá trị phổ biến Cuối cùng, trong các kim loại quý ( quí kim) như vàng, bạc, những thứ tiền thật sự chúng có giá trị nội tại trở nên thông dụng trong một thời gian khá lâu cho đến cuối thế kỷ thứ XIX và đầu thế kỷ thứ XX

Lịch sử phát triển của tiền kim loại quý đã trải qua ba biến cố chủ yếu, quyết định đến việc sử dụng phổ biến tiền bằng kim loại quý

1.3.2 Tín tệ (Token money)

Tín tệ được hiểu là thứ tiền tự nó không có giá trị nhưng do sự tín nhiệm của mọi người

mà nó được lưu dụng Tín tệ có thể bao gồm tiền bằng kim loại và tiền giấy

– Tiền bằng kim loại thuộc hình thái tín tệ khác với kim loại tiền tệ thuộc hình thái hoá tệ.

Ở hình thái này giá trị nội tại của kim loại thường không phù hợp với giá trị danh nghĩa – Tiền giấy bao gồm tiền giấy khả hoán và tiền giấy bất khả hoán

– Tiền giấy khả hoán là thứ tiền được lưu hành thay cho tiền vàng hay tiền bạc ký thác ở ngân hàng Bất cứ lúc nào mọi người cũng có thể đem tiền giấy khả hoán đó đổi lấy vàng hay bạc có giá trị tương đương với giá trị được ghi trên tiền giấy khả hoán đó

1.3.3 Tiền kim loại (coin)

Tiền kim loại thuộc hình thái tín tệ khác với tiền kim loại thuộc hình thái hóa tệ ở chỗ: Trong hóa tệ kim loại giá trị của kim loại làm thành tiền bằng giá trị ghi trên bề mặt của đồng tiền, còn ở tín tệ kim loại, giá trị chất kim loại đúc thành tiền và giá trị ghi trên bề mặt của đồng tiền không có liên hệ gì với nhau, có thể gắn cho nó một giá trị nào cũng được

1.3.4 Tiền giấy (Paper money or bank notes)

Tiền giấy, (hoặc tiền mặt) thường được gọi là giấy bạc ngân hàng, là một công cụ có thể chuyển nhượng được, một kỳ phiếu do một ngân hàng phát hành phải trả cho người cầm

nó, được sử dụng làm tiền tệ, và theo nhiều phạm vi pháp lý, được sử dụng làm tiền tệ chính thức Cùng với tiền kim loại, tiền giấy tạo thành các hình thức tiền mặt của tất cả các loại tiền tệ hiện đại

Ban đầu, giá trị của tiền được xác định bởi giá trị nội tại (giá trị thực chất) mà đồng tiền

đó được đúc, như bạc hay vàng Tuy nhiên, mang theo trong người nhiều kim loại quý như thế thường phiền toái và rất nguy hiểm Để thay thế, tiền giấy đã được phát hành

Ban đầu, các đồng giấy bạc là một lời hứa trả cho người mang nó một khoản kim loại quý được chứa trong các kho ngầm ở đâu đó Bằng cách này, giá trị của kim loại được chứa ở kho (thường là tiền kim loại bằng bạc hoặc vàng) đã ủng hộ giấy bạc có thể chuyển đổi quyền sở hữu để đổi lấy hàng hóa hoặc dịch vụ

1.3.5 Bút tệ (Bank money)

Bút tệ hay còn gọi là tiền ghi sổ được tạo ra khi phát tín dụng thông qua tài khoản tại ngân hàng,do vậy, bút tệ không có hình thái vật chất, nó chỉ là những con số trả tiền hay chuyển tiền thể hiện trên tài khoản ngân hàng Về nguồn gốc, trong kinh tế học người ta cho rằng bút tệ xuất hiện đầu tiên tại ngân hàng Anh vào giữa thế kỷ 19, sau đó dần dần lan sang các quốc gia khác Ngày nay, bút tệ được sử dụng rộng rãi trong các cuộc giao dịch tại các nước công nghiệp, hậu công nghiệp

1.3.6 Tiền điện tử (electronic money)

Tiền điện tử là loại tiền được sử dụng qua hệ thống thanh toán tự động hay còn gọi là hộp ATM (Automated teller machine Khi cần dùng tiền mặt, hoặc khi cần chuyển tiền vào tài khoản của một người nào đó…chúng ta chỉ cần nhét tấm card ấy vào khe của máy ATM, sau khi bấm mật mã, màn hình của máy tính ATM sẽ xin lệnh, trong số tiền đã gửi chúng ta có thể rút tiền hoặc chuyển tiền qua ngân hàng Sau một phút, tât cả mọi việc sẽ được hoàn tất Tấm card này được xem là tiền, tuy nhiên việc xem tấm card này là một hình thái tiền tệ vẫn chưa được thống nhất bởi lẽ có một số quan điểm cho rằng đó chỉ là phương tiện chi trả

Tóm lại, ở bất cứ nền kinh tế nào, dù ở bất cứ mức độ phát triển nào cũng có tính chất đa dạng nhất định của nó Do vậy, việc tồn tại nhiều hình thái tiền tệ để thỏa mãn tất cả những nhu cầu đa dạng của xã hội, của các cá nhân là điều tất nhiên

2 Ưu điểm của tiền tệ

Để có thể thực hiện các chức năng của mình, tiền tệ phải có những đặc điểm cơ bản là tính được chấp nhận rộng rãi, tính dễ nhận biết, tính có thể chia nhỏ được, tính lâu bền, tính dễ vận chuyển, tính khan hiếm, tính đồng nhất Đây được coi là những ưu điểm của tiền tệ

- Tính được chấp nhận rộng rãi: đây là tính chất quan trọng nhất của tiền tệ, người

dân phải sẵn sàng chấp nhận tiền trong lưu thông, nếu khác đi nó sẽ không được coi là tiền nữa Kể cả một tờ giấy bạc do ngân hàng trung ương phát hành cũng sẽ mất đi bản chất của nó khi mà trong thời kỳ siêu lạm phát, người ta không chấp nhận nó như là một phương tiện trao đổi

- Tính dễ nhận biết: Muốn dễ được chấp nhận thì tiền tệ phải dễ nhận biết, người

ta có thể nhận ra nó trong lưu thông một cách dễ dàng Chính vì thế những tờ giấy bạc

do ngân hàng trung ương phát hành được in ấn trông không giống bất cứ một tờ giấy chất lượng cao nào khác

- Tính có thể chia nhỏ được: tiền tệ phải có các loại mênh giá khác nhau sao cho

người bán được nhận đúng số tiền bán hàng còn người mua khi thanh toán bằng một loại tiền có mệnh giá lớn thì phải được nhận tiền trả lại Tính chất này giúp cho tiền tệ khắc

phục được sự bất tiện của phương thức hàng đổi hàng: nếu một người mang một con bò

đi đổi gạo thì anh ta phải nhận về số gạo nhiều hơn mức anh ta cần trong khi lại không có được những thứ khác cũng cần thiết không kém

- Tính lâu bền: tiền tệ phải lâu bền thì mới thực hiện được chức năng cất trữ giá trị

cũng như mới có ích trong trao đổi Một vật mau hỏng không thể dùng để làm tiền, chính

vì vậy những tờ giấy bạc được in trên chất liệu có chất lượng cao còn tiền xu thì được làm bằng kim loại bền chắc

- Tính dễ vận chuyển: để thuận tiện cho con người trong việc cất trữ, mang theo,

tiền tệ phải dễ vận chuyển Đó là lý do vì sao những tờ giấy bạc và những đồng xu có kích thước, trọng lượng rất vừa phải chứ tiền giấy không được in khổ rộng ví dụ như khổ A4

- Tính khan hiếm: Để dễ được chấp nhận, tiền tệ phải có tính chất khan hiếm vì

nếu có thể kiếm được nó một cách dễ dàng thì nó sẽ không còn ý nghĩa trong việc cất trữ giá trị và không được chấp nhận trong lưu thông nữa Vì thế trong lịch sử những kim loại hiếm như vàng, bạc được dùng làm tiền tệ và ngày nay ngân hàng trung ương chỉ phát hành một lượng giới hạn tiền giấy và tiền xu

- Tính đồng nhất: tiền tệ phải có giá trị như nhau nếu chúng giống hệt nhau không

phân biệt người ta tạo ra nó lúc nào, một đồng xu 5.000 VND được làm ra cách đây 2 năm cũng có giá trị như một đồng xu như thế vừa mới được đưa vào lưu thông Có như