Những hình thức độc quyền trong chủ nghĩa tư bản độc quyền

Với mỗi hình thức độc quyền nêu ra gồm: Cartel, Syndicate, Trust và Consortium, em sẽ tìm hiểu về định nghĩa, phương thức và nguyên tắc tổ chức - hoạt động, điểm mạnh – yếu của từng hình

A – MỞ ĐẦU

Những học thuyết về kinh tế chính trị học của Chủ nghĩa Mác – Lê-nin nghiên cứu về những quy luật kinh tế của xã hội, đặc biệt là những quy luật kinh tế của quá trình ra đời, phát triển, suy tàn của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong giai đoạn thị trường cạnh tranh tự do Dù đã ra đời từ rất lâu, nhưng cho đến tận ngày nay, những học thuyết này vẫn chưa hề cũ, chúng vẫn chứng minh được giá trị đáng quý của mình Đó vẫn là những tiền đề, cơ sở lý thuyết vững chắc, chặt chẽ, vẫn là những vấn đề bản chất sâu xa để dựa vào đó, ta có thể soi chiếu, áp dụng vào thế giới, vào nền kinh tế ngày hôm nay

Do vậy, em lựa chọn đề tài tiểu luận về “Những hình thức độc quyền trong chủ nghĩa tư bản độc quyền” vì cảm thấy đây là một vấn đề thú vị và cũng là vấn đề

vẫn đang tồn tại trong nền kinh tế hiện nay Với mỗi hình thức độc quyền nêu ra (gồm: Cartel, Syndicate, Trust và Consortium), em sẽ tìm hiểu về định nghĩa, phương thức và nguyên tắc tổ chức - hoạt động, điểm mạnh – yếu của từng hình thức và đưa ra ví dụ minh họa cho mỗi hình thức, lựa chọn những ví dụ gần với thực tiễn ngày nay để có thể liên hệ giữa học thuyết, quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lê-nin với tình hình kinh

tế trong xã hội hiện đại Thông qua việc nghiên cứu về đề tài này, em hi vọng có thể có thêm kiến thức và hiểu sâu hơn, trước tiên là về bản chất và cách thức hoạt động của hình thức tổ chức độc quyền trong chủ nghĩa tư bản cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX; sau đó là có cái nhìn rõ ràng hơn về vấn đề độc quyền trong nền kinh tế hiện đại

Vì thời gian tìm hiểu, nghiên cứu không dài, cũng như bản thân chưa có nhiều kinh nghiệm và kiến thức nên không tránh khỏi việc tiểu luận còn nhiều thiếu sót, khiếm khuyết, chưa được đầy đủ và trọn vẹn như hướng đi và mục tiêu đã đặt ra Mong được thầy cô thông cảm và góp ý chỉnh sửa để em có thể học hỏi cũng như rút kinh nghiệm cho quá trình học tập về sau

B – NỘI DUNG

I Hình thức độc quyền Cartel

1 Định nghĩa

 Cartel là một hình thức tổ chức độc quyền, thường là một tổ chức trong đó các

thành viên tự nguyện liên kết theo phương thức cam kết đồng thuận, thỏa thuận giữa các công ty cạnh tranh Cartel thường sinh ra do một mục tiêu chung là tập hợp các tổ chức và đối tượng cùng ngành nghề để có thể khống chế thị trường bằng quyền lực kinh tế do các thành viên cartel mang lại Loại hình liên kết cổ điển và cũng là phổ biến nhất chính là các bên cùng nhau kiểm soát, ấn định giá

và các yếu tố hình thành giá với mục đích ngăn cản sự gia nhập thị trường của các doanh nghiệp mới

 Cartel thường xuất hiện trong một ngành công nghiệp độc quyền theo nhóm, nơi số lượng người bán hàng ít hoặc hàng hóa được bán tập trung vào một số nhỏ khách hàng

 Nguyên tắc của cartel là đồng thuận và phân chia hợp lý lợi ích kinh tế Hai yếu

tố chính của thị trường mà cartel thường xuyên tìm cách tác động lên là giá và

số lượng

 Các nhà tư bản tham gia cartel vẫn độc lập về sản xuất và thương nghiệp, chỉ bị ràng buộc qua cam kết sẽ làm theo đúng như hiệp nghị, thỏa thuận đã đề ra

 Mục đích chính của cartel là gia tăng lợi nhuận bằng cách giảm sự cạnh tranh

2 Phương thức hoạt động

a Nguyên tắc hoạt động:

 Khi chỉ có một số ít các hãng hoạt động trên thị trường, họ có thể lựa chọn giữa hành vi hợp tác hoặc bất hợp tác Các hãng bất hợp tác với nhau nếu họ tự tiến hành kinh doanh mà không cần có sự thỏa thuận nào với nhau Đó là nguyên nhân của chiến tranh giá cả Đổi lại, khi các hãng hợp tác làm ăn với nhau, họ

cố gắng giảm cạnh tranh với nhau tới mức thấp nhất để cùng thu lợi nhuận – đó

là cách hình thành nên các tổ chức, thỏa thuận cartel: hai hay nhiều hãng thỏa

thuận cùng nhau quy định mức giá và sản phẩm làm ra, chia nhau thị trường, hoặc cùng nhau vạch ra các quyết định kinh doanh

 Cartel thường xuất hiện ở những ngành độc quyền theo nhóm do nếu có quá nhiều nhà tư bản cùng cạnh tranh, sẽ rất khó để họ đồng ý đàm phán và thống nhất đưa ra một thỏa thuận chung vì có quá nhiều bên bị ảnh hưởng về lợi ích Chỉ trong những ngành độc quyền nhóm, khi số lượng nhà tư bản – nhà sản xuất và bên bán không quá nhiều hoặc ít, sẽ dễ dàng dẫn đến một thỏa thuận chung nhằm giảm bớt cạnh tranh, tối đa hóa lợi nhuận đạt được

 Thành viên cartel có thể thoả thuận về những vấn đề như thống nhất thiết lập mức giá, giảm tổng số lượng hàng sản xuất và hàng hóa bán ra nhằm giảm bớt lượng cung ứng sản phẩm khiến người tiêu dùng buộc phải chấp nhận tăng giá; thiết lập mức giá cổ phiếu; phân bổ khách hàng, phân bổ vùng bán hàng để phân chia lợi nhuận; gian lận thầu, thành lập các doanh nghiệp bán hàng chung, thay đổi các điều kiện bán hàng theo hướng có lợi cho bên bán – những nhà tư bản, hoặc tổng hợp tất cả các phương thức trên Mục đích của sự thông đồng như vậy là tăng lợi nhuận của các thành viên Nhà tư bản do đó sẽ cùng nhau thu được phần lợi nhuận lớn hơn đến từ việc gây bất lợi cho người tiêu dùng Khi xuất hiện cartel, khách hàng thường sẽ phải chịu mức giá bán cao hơn gấp nhiều lần so với thông thường: theo các điều tra, nghiên cứu, các cartel có thể nâng giá sản phẩm lên đến tăng hơn 25% so với mức giá bình thường của sản phẩm

 Nếu các thành viên không đồng ý trên tỷ lệ phân chia thị trường, họ phải có một

kế hoạch phân phối lợi nhuận độc quyền phát sinh thêm do các cartel tạo ra

b Phân loại:

Cartel có thể được phân biệt như sau:

 Cartel công: là một Cartel được chính phủ thiết lập và điều tiết các quy tắc vì các lý do chính đáng như đảm bảo ổn định mức giá của một loại sản phẩm, hàng hóa nào đó nhằm ổn định và kiểm soát thị trường Cartel công có thể bao gồm Cartel xuất khẩu và nhập khẩu: Cartel xuất khẩu nhằm tăng cường sự cạnh tranh cho các doanh nghiệp trong nước Một ví dụ có thể kể đến là đạo luật

Webb-Pomerene được Mĩ thông qua năm 1918 nhằm ủng hộ và đẩy mạnh việc xuất khẩu Cartel nhập khẩu thì ít gặp hơn, và trong nhiều trường hợp các cơ quan có thẩm quyền về cạnh tranh không chấp nhận việc thiết lập và hoạt động của họ

 Cartel tư: là thỏa thuận giữa các hãng sản xuất và buôn bán một loại sản phẩm, hàng hóa, thường ít công khai mà được các nhà tư bản – các công ti, tập đoàn, doanh nghiệp thống nhất và thỏa thuận trong bí mật do mục đích lớn nhất của cartel này thường là tối đa hóa lợi nhuận của những nhà tư bản tham gia, bất chấp lợi ích của người tiêu dùng Các cartel này thường bị cấm ở nhiều quốc gia trong kinh tế hiện nay do tình trạng tăng giá cao bất thường sẽ xảy ra, bởi vậy

mà thành lập cartel có thể là hành vi vi phạm pháp luật

c Ưu – nhược điểm:

 Ưu điểm: Ưu điểm của cartel đối với nhà tư bản là khả năng giảm bớt sự cạnh

tranh và tạo sự đồng thuận giữa một tổ chức, qua đó tăng cường và hơn nữa là đảm bảo sự ổn định cho phần lợi nhuận cao hơn mức thông thường (khi chưa tham gia cartel) mà nhà tư bản có thể thu được Đồng thời, cartel cũng góp phần giữ vững vị thế độc quyền hoặc độc quyền nhóm của những nhà tư bản tham gia cartel, do việc hình thành cartel sẽ ngăn cản tối đa khả năng gia nhập vào lĩnh vực, thị trường của một doanh nghiệp hoàn toàn mới

 Nhược điểm: Do chỉ cùng kí với nhau một hiệp định hoặc cùng thống nhất một

thỏa thuận nào đó, các nhà tư bản tham gia cartel vẫn là những chủ thể độc lập trong cả khâu sản xuất lẫn lưu thông hàng hóa Việc này dẫn đến điểm yếu lớn nhất của cartel: tính thiếu bền vững về lâu dài và lỏng lẻo trong tổ chức, tạo ra cartel là tổ chức độc quyền không vững chắc Một thành viên trong cartel có thể ngay lập tức tạo ra lợi nhuận cao hơn bằng cách phá vỡ chính cartel đã thỏa thuận: sản xuất lượng hàng hóa nhiều hơn mức đã thống nhất nhằm phá vỡ thế

“cân bằng” giữa lượng cung – cầu mà cartel ấn định, hoặc bán giá thấp hơn so với giá cartel đã đưa ra để thu hút một lượng khách hàng lớn hơn Bất cứ thành viên nào cảm thấy mình đang bị đẩy vào thế bất lợi hơn trong một cartel cũng

có thể phá vỡ thỏa thuận Chính vì thế, cartel thường không bền vững về lâu dài

mà có thể kết thúc trước thời hạn

3 Ví dụ: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries)

Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) ra đời năm 1960, với 5 quốc gia sáng lập viên là Iran, Iraq, Kuwait, Saudi Arabia và Venezuela Việc thành lập OPEC

là câu trả lời cho sự độc quyền trên thị trường dầu mỏ thế giới của cartel "Seven Sisters", hợp nhất bảy công ty đa quốc gia lớn - British Petroleum, Exxon, Gulf Oil, Mobil, Royal Dutch Shell, Chevron và Texaco.

 Hiện tại OPEC bao gồm 12 quốc gia: ngoài 5 thành viên sáng lập còn có Qatar, Libya, UAE, Algeria, Nigeria, Ecuador và Angola Những nước này kiểm soát 80% lượng dự trữ dầu mỏ trên thế giới, chiếm 40% sản lượng khai thác và 50% sản lượng xuất khẩu dầu thô trên toàn thế giới

 Mục tiêu chính của tổ chức cartel này là phối hợp và thống nhất chính sách dầu

mỏ của các nước thành viên để đảm bảo duy trì mức giá dầu mỏ công bằng và

ổn định trên thị trường thế giới, cung cấp dầu một cách kinh tế và hợp lí cho người tiêu dùng, bên cạnh đó cũng đảm bảo thu nhập công bằng cho những nhà đầu tư lựa chọn đầu tư vào khai thác dầu mỏ

 Một trong những công cụ mà OPEC sử dụng để kiểm soát thị trường dầu mỏ là chính sách giá dầu mỏ, được gọi bằng thuật ngữ “Giỏ” của OPEC (OPEC Reference Basket of Crudes) Thuật ngữ này được giới thiệu ngày 1/1/1987 Trị giá của “giỏ” được xem như chỉ số giá bình quân áp dụng đối với những loại dầu thô mà các nước trong cartel khai thác Giá trị của “giỏ” được OPEC cố gắng duy trì ở mức hợp lí, ổn định dựa vào kiểm soát hạn mức trên – dưới, mức tăng – giảm sản xuất

 Vấn đề chính của OPEC: Quyền lợi của các thành viên thường phân hóa và không thật sự phù hợp giữa một vài nước với nhau Đây cũng là mầm mống

khiến người ta liên hệ tới sự không bền vững vốn có của hình thức độc quyền cartel

II Hình thức độc quyền Syndicate

1 Định nghĩa

 Syndicate là một hình thức tổ chức độc quyền Syndicate được xem là tổ chức

độc quyền cao hơn, ổn định hơn cartel Một syndicate có thể được tạo ra từ cartel phát triển lên

 Các nhà tư bản tham gia syndicate cùng kí một hoặc nhiều hiệp định, chấp nhận việc mua – bán hay các hoạt động khác liên quan đến thương mại do một ban quản trị chung trong một syndicate đảm nhận Đây thường là những hiệp định liên quan đến việc mua nguyên liệu đầu vào, các tư liệu sản xuất với giá thấp và bán sản phẩm, hàng hóa làm ra với giá cao hơn so với thông thường, nhằm mục đích tăng thêm lượng giá trị, tiền tệ thu được và nâng cao lợi nhuận chung của syndicate, từ đó tăng thêm lợi nhuận cho các nhà tư bản tham gia

 Trong một syndicate, các nhà tư bản vẫn giữ quyền độc lập trong quá trình sản xuất Tuy nhiên, nhà tư bản khi chấp nhận các hiệp định nói trên đã mất quyền độc lập về các vấn đề thương mại và lưu thông hàng hóa

 Nếu cartel là hình thức độc quyền về giá cả, thị trường, sản lượng hàng hóa thì

có thể coi syndicate là một hình thức độc quyền về lưu thông

2 Phương thức hoạt động

a Nguyên tắc hoạt động:

Các nhà tư bản tham gia vào syndicate cử ra một ban đại diện/ban quản trị Ban quản trị này sẽ đảm nhận việc thu mua nguyên liệu đầu vào và bán ra, phân phối, lưu thông loại sản phẩm, hàng hóa của syndicate; việc mua bán, thương mại cũng cần có sự thống nhất giữa các nhà tư bản trong syndicate đó Việc thu mua tập trung và thống nhất bán ra tạo cho syndicate một vị thế độc quyền trong lưu thông cả về tư liệu sản xuất cũng như hàng hóa Chính vì thế, một syndicate có khả năng giảm giá mua nguyên liệu, tư liệu đầu vào lẫn tăng giá bán sản phẩm, hàng hóa nhờ sự độc quyền

gây sức ép lên người bán nguyên liệu đầu vào và người tiêu dùng mua hàng hóa nhằm thu được lợi nhuận độc quyền cao nhất

Trong một số trường hợp, một syndicate có thể từ cartel phát triển lên vì syndicate vốn

dĩ được xem là hình thức tổ chức độc quyền ở bậc cao hơn, ổn định hơn so với cartel

Từ việc độc quyền về thị trường, giá cả, cartel phát triển thành syndicate bằng việc thống nhất trong thương mại, mua bán để chiếm thêm quyền độc quyền trong lưu thông, thu được lợi nhuận lớn hơn

b Ưu – nhược điểm:

 Ưu điểm: Ưu điểm của syndicate là ổn định hơn, có khả năng duy trì trong thời

gian lâu dài hơn so với hình thức độc quyền trước đó là cartel Mặc dù việc sản xuất của các nhà tư bản trong syndicate vẫn độc lập với nhau, nhưng việc lưu thông nguyên liệu và hàng hóa đã chịu sự ràng buộc, hoàn toàn phụ thuộc vào ban quản trị của syndicate, việc này khiến cho các nhà tư bản không thể hành động một cách độc lập, cá nhân trong vấn đề thương mại Do đó, một nhà tư bản muốn rút khỏi syndicate sẽ phải chịu nhiều điều kiện, mức phạt, gặp phải những khó khăn về mặt pháp lí Điều này khiến mỗi nhà tư bản phải cân nhắc kĩ càng trước khi tham gia vào một syndicate, nhưng cũng là yếu tố giúp cho syndicate được ổn định về lâu dài

 Nhược điểm: Do liên quan đến vấn đề lợi nhuận và lợi ích kinh tế của mỗi cá

nhân, nên giữa các thỏa thuận, thống nhất trong syndicate vẫn sẽ tồn tại những mâu thuẫn, đấu tranh nội bộ từ việc không thỏa mãn với phần lợi nhuận mình thu được Việc quyết định tỉ lệ phân phối nguyên liệu, hàng hóa của các nhà tư bản khác nhau, dù đã được ban quản trị đưa ra, vẫn có thể gây ra sự không hài lòng, cạnh tranh lẫn nhau do sự khác biệt về quy mô sản xuất, hoặc khi thị trường có sự biến động nhất định, v.v

3 Ví dụ: Canadian Wheat Board – Hiệp hội Lúa mạch Canada (CWB)

Hiệp hội Lúa mạch Canada (CWB) được thành lập bởi Quốc hội Canada vào 5/7/1935, được xem là hiệp hội thương mại cho các sản phẩm lúa mì, lúa mạch của miền Tây Canada CWB được quản lí bởi một ban quản trị đảm nhiệm một hệ thống

quảng bá, thương mại, lưu thông sản phẩm lúa mì, lúa mạch tại Alberta, Saskatchewan, Manitoba và một phần nhỏ thuộc British Columbia Tất cả mọi nông dân trong khu vực kiểm soát của CWB đều không được phép bán lúa mì, lúa mạch của mình qua bất cứ nơi nào khác ngoài CWB; nếu làm như vậy, nông dân sẽ bị xem như

đã vi phạm pháp luật CWB do đó được xem như một tổ chức độc quyền, thể hiện rõ hơn là độc quyền mua vì CWB là người mua duy nhất đối với sản phẩm của nông dân CWB là tổ chức kiểm soát thương mại, lưu thông được khẳng định là hoạt động dựa trên lợi ích của nông dân, mọi lợi nhuận thu về sẽ được trả lại cho nông dân theo nguyên tắc: nếu thị trường chuyển biến tốt, nông dân được thu về phần lợi nhuận; nếu thị trường chuyển biến xấu, chính phủ sẽ bù đắp phần lỗ; nông dân chỉ phải chịu các chi phí lưu thông, thương mại liên quan Vì thế, có thể xem CWB là một biến thể từ syndicate, chiếm vị thế độc quyền trên thị trường lúa mạch và lúa mì thời đó

Thế độc quyền của CWB kết thúc vào ngày 1/8/2012 khi Bill C-18, hay còn gọi

là luật Tự do Thị trường cho Nông dân (Marketing Freedom for Grain Farmers Act) được thông qua vào tháng 12/2011

II Hình thức độc quyền Trust

1 Định nghĩa

 Trust là một hình thức tổ chức độc quyền cao hơn cartel và syndicate Trust

thường là một nhóm các công ty hợp nhất Trong một trust, cả việc sản xuất, tiêu thụ, tài vụ đều được đặt dưới sự quản lí của một ban quản trị

 Các nhà tư bản tham gia trust không giữ quyền độc lập cả về sản xuất lẫn lưu thông sản phẩm Khi tham gia trust, mỗi nhà tư bản trở thành một cổ đông và thu lợi nhuận theo số lượng cổ phần nắm giữ

2 Phương thức hoạt động

a Nguyên tắc hoạt động:

 Các nhà tư bản, công ty, xí nghiệp sản xuất cùng tham gia trust; những nhà tư bản có công ty lớn nhất sẽ trở thành ban quản lí của trust Mỗi nhà tư bản trong trust nắm giữ một lượng cổ phần nhất định, phù hợp với quy mô ban đầu của

họ Mọi công đoạn thu mua nguyên liệu đầu vào, sản xuất, định giá sản phẩm đầu ra, lưu thông hàng hóa đều được đặt dưới sự quản lí, điều hành của ban quản trị Lợi nhuận thu được sẽ được phân chia theo cổ phần của mỗi nhà tư bản

 Trust hoạt động chặt chẽ, càng lớn mạnh thì số lượng nhà tư bản, công ty, xí nghiệp tham gia vào trust sẽ càng cao, dần dần dẫn đến tạo nên cho trust một vị thế độc quyền vững chắc trên thị trường, chiếm thế quản lí cả một lĩnh vực, ngành nghề, hàng hóa kinh doanh, khiến cho lợi nhuận ngày càng tăng cao, thị trường mất đi khả năng cạnh tranh

b Phân loại:

 Trust theo chiều ngang: Liên minh các xí nghiệp cùng ngành

 Trust theo chiều dọc: Liên minh các xí nghiệp khác ngành nhưng có liên quan với nhau về mặt kĩ thuật

c Ưu – nhược điểm:

 Ưu điểm: Do không nhà tư bản nào còn giữ quyền độc lập về sản xuất hay

thương mại, mà chỉ nắm giữa cổ phần và lợi nhuận được phân chia dựa theo cổ phần nên trust thường rất chặt chẽ, đảm bảo sự bền vững trong thời gian dài Nhờ sự bền vững cộng thêm vị thế độc quyền, trust có thể phát triển rất mạnh

mẽ, ngày càng củng cố thế độc quyền của mình trên thị trường, đi kèm với đó là lợi nhuận được đảm bảo rất lớn

 Nhược điểm: Vị thế độc quyền lớn mạnh của trust gây ra lo ngại rất lớn trong

nền kinh tế, thường tạo tác động tiêu cực đối với kinh tế, xã hội, và vì vậy trust luôn được các quốc gia xem như hình thức cần chống lại Luật chống độc quyền

và đảm bảo cạnh tranh hiện nay cũng được mang tên là “anti-trust law”

3 Ví dụ: Tập đoàn dầu lửa Standard Oil

Tập đoàn dầu lửa Standard Oil được thành lập bởi và cũng gắn liền với tên tuổi của “Vua dầu lửa” Rockerfeller Rockefeller trở thành một nhà công nghiệp trong lĩnh vực dầu mỏ khi bắt đầu với Công ty Rockefeller & Andrew Năm 1870, độc quyền về công nghệ chế biến dầu thô, công ty dầu mỏ Standard Oil Company được thành lập số vốn ban đầu là 1 triệu USD Do nắm giữ được bí quyết công nghệ, khả năng cạnh tranh của công ty rất lớn Để kiểm soát và tiến tới thống trị thị trường dầu mỏ đồng thời tránh bị cản trở, Rockerfeller lên những kế hoạch "cạnh tranh và gặm nhấm" hay

"thâu tóm từng phần thị trường": lên kế hoạch để cho một số công ty nhỏ tự sáp nhập trước khi mua lại

Năm 1882, tất cả các công ty dầu mỏ mà Rockefeller nắm giữ được hợp nhất thành một tổ hợp công nghiệp dầu mỏ khổng lồ nhất trong lịch sử: Tập đoàn Standard Oil Trust với số vốn điều lệ 70 triệu USD Ở bang nào của nước Mỹ cũng có mặt

"Standard Oil Trust" - công ty chế biến dầu mỏ gần như duy nhất, chiếm khoảng hơn 90% thị phần

Lo ngại những ảnh hưởng ngày càng lớn của Standard Oil Trust, năm 1890, chính quyền bang Ohio - nơi đặt trụ sở chính của Tập đoàn - đã ra một sắc lệnh gọi là