Yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển và hình thành nhân cách con người

LỜI MỞ ĐẦUNhân cách là một khái niệm rộng lớn và phức tạp của tâm lý học, ở mỗi góc độ khác nhau thì các nhà nghiên cứu có những quan điểm khác nhau về nhân cách, kế thừa có chọn lọc nhữ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

CÂU HỎI KIỂM TRA CUỐI HỌC PHẦN

MÔN HỌC:

TÂM LÝ HỌC ĐẠI CƯƠNG

Đề bài:

"Anh/chị hãy phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách Anh/chị hãy liên hệ với thực tiễn để minh họa cho từng nhân tố đó.

Từ những kiến thức về tâm lý học đại cương nói chung và khái niệm nhân cách (đặc điểm, cấu trúc của nhân cách, các yếu tố tác động đến nhân cách) nói riêng, anh/chị vận dụng những nội dung đó trong việc đánh giá về nhân cách con người như thế nào?”

Hà Nội, Năm 2019

LỜI MỞ ĐẦU

Nhân cách là một khái niệm rộng lớn và phức tạp của tâm lý học, ở mỗi góc độ khác nhau thì các nhà nghiên cứu có những quan điểm khác nhau về nhân cách, kế thừa có chọn lọc những thành tựu nghiên cứu nhân cách của các nhà khoa học đi trước, trên nền tảng CNDVBC và DVLS của chủ nghĩa Mác, ta có thể hiểu:

“Nhân cách là các tổ hợp độc đáo hệ thống thái độ và các thuộc tính tâm lý điển hình của

cá nhân, được hình thành và phát triển thông qua hoạt động, giao lưu của con người trong các mối quan hệ xã hội mà họ gia nhập vào, tạo nên bộ mặt xã hội và quy định giá trị xã hội của người đó.”

Sự phát triển nhân cách của con người bao gồm sự phát triển về mặt thể chất, sự phát triển

về mặt tâm lý và sự phát triển về mặt xã hội

Cuộc sống của mỗi người diễn ra một cách vô cùng sinh động, đa dang, phong phú và phức tạp Do vậy, nhân cách của mỗi người được hình thành dưới sự tác động (ảnh hưởng, chi phối) của rất nhiều yếu tố khác nhau Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, các nhà nghiên cứu đều thống nhất cho rằng, nhân cách của bất kỳ ai cũng được hình thành phát triển dưới sự tác động của các 5 yếu tố sau:

5 YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH

Di truyền

bẩm sinh

Môi trường

tự nhiên và môi trường

xã hội

Các yếu tố văn hóa,

xã hội, lịch sử

Giáo dục và

tự giáo dục

Tính tích cực hoạt động

và giao tiếp của cá nhân

NỘI DUNG

I Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách Liên hệ với

thực tiễn để minh họa cho từng yếu tố đó.

1. Yếu tố di truyền – bẩm sinh

Di truyền – bẩm sinh là toàn bộ các yếu tố về giải phẫu – sinh lý của bộ não (nói riêng) và các bộ phân trong cơ thể (nói chung) có sẵn từ khi con người chúng ta được sinh ra và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Bằng con đường di truyền sinh học, thế hệ trước để lại trong cấu tạo cơ thể thế hệ sau một vốn liếng tối thiểu giúp nó có thể tương tác với môi trường một cách vô thức ngay từ khi ra đời theo hướng có lợi cho sự tồn tại của nó (ví dụ nhờ di truyền vịt con biết bơi ngay sau khi

nở ra từ quả trứng, tránh được nguy cơ chết đuối, đứa trẻ có được những hành động tự phát thích hợp với những tác động đến từ môi trường như việc phản ứng với kính thích của ánh sáng mạnh, quấy khóc khi cơ thể cảm thấy khó chịu hay đau ốm )

Theo quan điểm của các nhà tâm lý học hoạt động thì: Yếu tố di truyền – bẩm sinh giữ vai trò không thể thiếu và là cở sở tiền đề cho sự hình thành và phát triển nhân cách Nhờ những thành tựu do di truyền để lại mà con người qua thời gian trưởng thành đã học hỏi, phát triển

và hình thành những chức năng tâm lý cấp cao (trong đó có nhân cách) Tuy nhiên, sự hình thành và phát triển nhân cách không phải là kết quả tất yếu của sự vận động các quy luật sinh học (di truyền – bẩm sinh) thuần tuý mà nó vận hành trong mối quan hệ qua lại chặt chẽ với các quy luật xã hội, phù hợp với yêu cầu xã hội

Vì vậy ta không nên quá đề cao hay là xem nhẹ các yếu tố sinh học Quá đề cao và tuyệt đối hóa vai trò của yếu tố di truyền bẩm sinh dễ dẫn đến sai lầm về nhận thức, giáo dục phản khoa học, máy móc phủ nhận sự tác động của các yếu tố xã hội Xem nhẹ các yếu tố về sinh học là ta đã bỏ qua các tố chất bẩm sinh là tiền đề cho sự phát triển thuận lợi sau này Một năng khiếu bẩm sinh khó có thể phát triển hết khả năng của nó khi mà thiếu đi môi trường, học hỏi và rèn luyện

Liên hệ thực tiễn :

soạn nhạc người Áo

Cậu bé Mozart – người đã sáng tác nhạc từ năm 4 tuổi

Ngay từ khi sinh ra, Mozart đã có năng khiếu âm nhạc đặc biệt Khi 3 tuổi nghe chuẩn xác những âm thanh và có thể bắt chước những gì ô nghe được Lên 4 tuổi, Mozart đã sáng tác Cha ông đã sớm nhận thấy và bắt đầu dạy Mozart violon, đàn phím, oocgan Chẳng bao lâu Mozart đã có thể biểu diễn những đàn này một cách thoải mái trước thính giả Và đến giờ ông

là một trong những nhà soạn nhạc nổi tiếng, và có nhiều ảnh hưởng nhất trong thể loại nhạc

cổ điển châu Âu – người ta vẫn gọi ông là thiên tài âm nhạc

Nhờ vào yếu tố di truyền bẩm sinh, ông thừa hưởng những tố chất ngay từ nhỏ đó là cơ sở tiền đề, tuy nhiên không thể phủ nhận vai trò của yếu tố xã hội bởi thông qua thời gian học hỏi, sự trợ giúp của người cha, ủng hộ của mọi người, qua giáo dục và trải nghiệm (ảnh hưởng của môi trường xã hội) – ông có được thành tựu như ngày hôm nay

(Trích nguồn tham khảo: Tuổi thơ thiên tài âm nhạc Mozart – Báo đại kỷ nguyên :

https://www.dkn.tv/nghe-thuat/tuoi-tho-cua-nhac-si-thien-tai-wolfgang-amadeus-mozart-1756-1791.html Wolfgang Amadeus Mozart – Wikipedia: https://vi.wikipedia.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart)

2 Yếu tố môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.

Yếu tố môi trường là những gì tồn tại, bao quanh bên ngoài cơ thể con người, như một hoàn cảnh phát triển, tập hợp những điều kiện tồn tại khách quan đối với con người

Theo Watson và Skinner – chủ nghĩa hành vi cổ điển: môi trường ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển nhân cách con người một cách trực tiếp theo công thức S – R (kích thích S đến từ môi trường tác động vào cơ thể - sinh phản ứng tâm lý R) Môi trường là yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách con người Muốn thay đổi chỉ cần thay đổi những thành tố có trong môi trường

Các nhà tâm lý học hành vi mới như Bandura và Rotter cho rằng: hành vi con người không được tạo thành trực tiếp từ hai yếu tố S – R như quan niệm Skinner, mà là kết quả của sự tác động tương hỗ 3 yếu tố: (1) Yếu tố kích thích từ môi trường (S); (2) Yếu tố nhận thức cá nhân (O) và (3) phản ứng (R) của cơ thể sau khi cá nhân dựa vào nhận thức của mình (O) phân tích những kích thích (S) đến từ môi trường Về sau, ngoài yếu tố nhận thức, họ còn đưa thêm nhiều thành phần trung gian khác như ý thức, động cơ, nhu cầu, hứng thú… vào công

hưởng của môi trường đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách con người Môi trường không quyết định trực tiếp mà sự ảnh hưởng của nó đến quá trình này thông qua sự vận hành của các yếu tố bên trong như là nhận thức, ý thức, động cơ, nhu cầu, hứng thú… làm trung gian

Các nhà tâm lý học hoạt động, đứng đầu là L X Vưgôtxky chỉ ra rằng: Môi trường ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách con người không phải chủ yếu tuỳ thuộc vào bản thân môi trường như nó đang tồn tại trực quan, mà chủ yếu tuỳ thuộc vào

“Tình huống xã hội của sự phát triển” được hình thành trên cơ sở hoạt động của cá nhân trong môi trường đó Sự vận động và phát triển của xã hội tạo ra môi trường cho sự hình thành và phát triển nhân cách con người; mỗi cá nhân, thông qua hoạt động của mình trong các mối quan hệ xã hội, tạo dựng được “Tình huống xã hội của sự phát triển” riêng cho từng giai đoạn lứa tuổi – cái quy định những hình thức và con đường mà cá nhân có được các thuộc tính nhân cách mới, con đường mà qua đó cái xã hội trở thành cái cá nhân, làm cho

nhân cách mỗi người không bao giờ là một sản phẩm đã hoàn thành mà là một quá trình diễn tiến trong suốt cuộc đời họ

a Môi trường tự nhiên

Môi trường tự nhiên: bao gồm các yếu tố về điều kiện tự nhiên như không khí, nước, độ ẩm, đất đai, sinh vật, sinh thái nhằm phục vụ cho hoạt động sống của con người.

Đặc điểm tâm lý, nhân cách của con người được hình thành và phát triển trong môi trường nhất định (Ví dụ con người sẽ không thể tồn tại dưới điều kiện tự nhiên cực kỳ khắc nghiệt, thiên tai động đất liên tục ) Và điều kiện tự nhiên thuận lợi sẽ tạo điều kiện cho hoạt động sống của con người diễn ra bình thường, giúp sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách một cách thuận lợi và ngược lại điều kiện môi trường tự nhiên khắc nghiệt, không thuận lợi

sẽ là cản trở của hoạt động sống, ảnh hưởng đến quá trình phát triển và hình thành tâm lý, nhân cách con người Sự phát triển và hình thành nhân cách con người chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp

Liên hệ thực tiễn :

Điều kiện tự nhiên của nước ta khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, phân hóa theo chiều Bắc Nam

và theo chiều cao của địa hình, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho nền nông nghiệp lúa nước phát triển Vì vậy hằng năm ở các vùng quê Việt Nam thường tổ chức các ngày lễ hội cầu mưa hay mừng gặt hái để ăn mừng cho một mùa lúa bội thu – dần dần hình thành một phong tục tập quán không thể thiếu của nhân dân

Cũng từ những yếu tố của môi trường tự nhiên: Ta có thể thấy là những người dân ở các tỉnh miền Trung của nước ta (Như dân cư Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh ) những vùng miền phải sống trong điều kiện tự nhiên vô cùng khắc nghiệt, khó khăn, hằng năm thường phải hứng chịu rất nhiều những thiên tai, hạn hán Người dân các vùng miền này họ thường rất chịu khó, chăm chỉ, ý chí quật cường mong muốn vươn lên trong cuộc sống vì từ nhỏ đã phải lớn lên trong điều kiện tự nhiên, khí hậu khắc nghiệt

b Môi trường xã hội

Môi trường xã hội bao gồm các hệ thống quan điểm chính trị, môi trường kinh tế - sản xuất, môi trường sinh hoạt xã hội và môi trường văn hóa.

Cụ thể: Môi trường xã hội bao gồm: Môi trường chính trị, môi trường kinh tế, môi trường sinh hoạt xã hội, môi trường văn hóa

Môi trường xã hội góp phần tạo nên mục đích, động cơ, phương tiện và điều kiện cho các cá nhân tiến hành hoạt động học hỏi, giao lưu, để qua đó cá nhân tiếp nhận được các kinh

nghiệm xã hội của loài người, làm hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách của mình Con người sinh sống, học tập và lao động trong một môi trường xã hội tốt sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nhân cách, ngược lại trong một số môi trường không thuận lợi thì ảnh hưởng xấu tới sự hình thành và phát triển nhân cách Tuy nhiên con người không phụ thuộc trước tác động của môi trường mà còn tác động ngược lại môi trường Môi trường được xem là yếu tố quyết định gián tiếp đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách

Liên hệ thực tiễn :

Một đứa trẻ sinh ra và lớn lên tại những đất nước phát triển như Anh, Mỹ, những đất nước đa sắc tộc, đa văn hóa sẽ khác một đứa trẻ sống ở Việt Nam – đất nước đang phát triển với nền văn hóa Phương Đông Đứa trẻ sống ở Anh, Mỹ sẽ có lối sống phóng khoáng hơn, tự do hơn

và cũng có thể tự lập và năng động hơn, đứa trẻ sống ở Việt Nam sẽ có lối sống khuôn phép

và kín đáo hơn

3. Các yếu tố văn hóa, xã hội, lịch sử.

Sự hình thành, phát triển tâm lý, nhân cách con người diễn ra trong quá trình tác động qua lại giữa con người với môi trường sống của họ thông qua hoạt động tích cực của con người, làm cho sự tác động của môi trường đến sự hình thành, phát triển tâm lý, nhân cách không diễn ra một cách trực tiếp mà là gián tiếp Con người phải được hiểu là một tồn tại lịch sử, xã hội và văn hoá, chứ không phải là một “cái túi” đựng đầy phản xạ như chủ nghĩa hành vi cổ điển quan niệm

Theo các nhà tâm lý học hoạt động cho rằng:

Văn hoá là một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định sự hình thành và phát triển con người nói chung và tâm lý, nhân cách con người nói riêng Văn hoá làm cho đứa trẻ từ thực thể phi xã hội đến thực thể xã hội, từ đứa trẻ dường như bất lực đến cá nhân từ hành động và điều chỉnh bản thân, từ người phản ứng đến chủ động thích ứng và góp phần cải tạo hiện thực nhờ tích cực tiếp thu những giá trị văn hoá do các thế hệ trước truyền lại và không

ngừng tiếp tục sáng tạo thêm những giá trị văn hoá mới Có thể nói con đường phát triển tâm

lý, nhân cách con người của mỗi cá nhân là con đường phát triển văn hoá của bản thân mỗi cá nhân đó Giáo dục văn hoá cho thế hệ trẻ, do đó, trở nên một nhiệm vụ vô cùng quan trọng của mỗi quốc gia, dân tộc

Sự phát triển tâm lý, nhân cách của cá nhân bao giờ cũng gắn liền với những diễn biến lịch sử cuộc đời của cá nhân đó (từ khi sinh ra đến khi từ biệt cõi đời) diễn ra trong quá trình lịch sử phát triển xã hội nói chung mà trong đó cá nhân là một thành viên tích cực tiếp thu, vận dụng

và sáng tạo thêm những giá trị văn hoá mới góp phần thúc đẩy lịch sử phát triển không ngừng của nền văn minh (văn hoá) xã hội đương thời

Liên hệ thực tiễn :

Minh họa trong ví dụ về: Đặc điểm tâm lý, nhân cách khác nhau giữa các vùng miền tạo ra sự khác nhau về ẩm thực Việt Nam theo từng vùng miền đó

- Ẩm thực miền Bắc: Tinh tế, vị vừa phải, trung tính

Bắc bộ là nơi tổ tiên định cư lâu đời nên từ món ăn đến cái mặc đều được sàng lọc và trở thành chuẩn mực, không dễ gì thay đổi Món ăn thanh đạm, nhẹ nhàng và có vị chua nhẹ, không đậm vị cay, béo, ngọt bằng các vùng khác

- Ẩm thực miền Trung: Đậm đà, thiên vị cay, mặn

Không được thiên nhiên ưu ái mưa thuận gió hòa như miền Bắc và miền Nam, miền Trung

“gánh hai miền đất nước” phải hứng chịu nhiều thiên tai, đất đai cằn cỗi nên đã khiến người miền Trung hình thành thói quen tiết kiệm, “chặt to kho mặn” trong ăn uống

- Ẩm thực miền Nam: Phồn thực, thiên vị ngọt, béo

Nhắc đến miền Nam, chúng ta nghĩ đến những cánh đồng “cò bay thẳng cánh”, đất đai trù phú, sông ngòi phù sa tươi tốt và con người Nam bộ hào sảng, phóng khoáng Món ăn không cầu kỳ, tỉ mỉ nhưng rất đa dạng và vị nào phải ra vị đó, đã cay là cay xé lưỡi, béo là béo ngậy, ngọt là ngọt ngây

(Nguồn: Ẩm thực Việt Nam theo vùng miền – Báo mới

https://baomoi.com/su-khac-nhau-cua-am-thuc-viet-nam-theo-thung-vung-mien/c/30065600.epi )

4 Yếu tố giáo dục và tự giáo dục

Yếu tố giáo dục bao gồm tổng thể những việc làm có mục tiêu, chương trình, kế hoạch, phương pháp tiến hành được vạch ra từ trước mà thế hệ trước thực hiện nhằm truyền lại cho các thế hệ sau những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ mà loài người đã tích luỹ được trong tiến trình lịch sử, nhằm phát triển toàn diện nhân cách, năng lực sáng tạo của họ góp phần tích cực vào sự phát triển xã hội

Giáo dục vạch ra phương hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách, giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự hình thành và phát triển nhân cách

Kinh nghiệm, tri thức, những thành tựu văn hóa mà loài người tích lũy được bên ngoài cơ thể trong tiến trình lịch sử không thể di truyền cho thế hệ sau bằng con đường sinh học, mà phải bằng con đường di truyền xã hội Giáo dục (với các hình thức gia đình, nhà trường, xã hội) và

tự giáo dục là con đường duy nhất thông qua đó mỗi cá nhân, tiếp thu và biến những tri thức, những giá trị văn hoá mà loài người đã phát hiện ra, tích luỹ được, thành tài sản riêng dưới hình thức những phẩm chất và năng lực trong cấu trúc nhân cách của mình, trên cơ sở đó đóng góp vào sự phát triển xã hội Giáo dục và tự giáo dục là công cụ phương tiện không thể thiếu để phát triển toàn diện con người theo yêu cầu phát triển của xã hội

Giáo dục có thể phát huy tối đa các mặt mạnh của các yếu tố khác chi phối sự hình thành và phát triển nhân cách (như di truyền – bẩm sinh) Bên cạnh đó, giáo dục còn có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu giúp phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội

Liên hệ thực tiễn :

Với những gia đình trẻ người Việt hiện nay có điều kiện kinh tế, họ thường có xu hướng tạo điều kiện và đầu tư giáo dục cho con cái rất nhiều, ngay từ khi thời điểm đứa trẻ đi học mẫu giáo cho đến khi học tiểu học, trung học họ lựa chọn môi trường mầm non phù hợp, lựa chọn các trường tiểu học, trung học có uy tín, trường chuyên, song ngữ, quốc tế

Với sự kỳ vọng của một môi trường giáo dục hiệu quả, chất lượng, đôi ngũ giáo viên chuyên môn cao nhằm giúp con mình có được một môi trường giáo dục đạt hiệu quả cao nhất, giúp con hoàn thiện, phát triển bản thân, phẩm chất, nhân cách tốt

5 Tính tích cực hoạt động và giao tiếp của cá nhân

Tính chủ thể trong hoạt động và giao lưu của cá nhân trong các mối quan hệ với môi trường văn hoá, xã hội, lịch sử và giáo dục giữ vai trò trực tiếp quyết định sự ảnh hưởng của nó đến hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân Khơi dậy và phát huy triệt để tính tích cực, chủ động, năng động và sáng tạo của con người, do đó, trở thành nhiệm vụ quan trọng số một của giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội

Tính tích cực, chủ động, năng động và sáng tạo của một người nhằm hiện thực hoá những mục đích do chính người đó đặt ra từ trước dưới hình thức biểu tượng ở trong đầu Tính chủ thể càng cao thì sự nỗ lực ý chí được huy động càng lớn, mọi khó khăn, cản trở sẽ được vượt qua, làm cho hành động đạt được mục đích cuối cùng mà chủ thể mong đợi Ngược lại, tính chủ thể thấy kém sẽ làm cho hành động không đạt được mục đích cuối cũng như kỳ vọng của chủ thể, thậm chí thất bại hoàn toàn Vì vậy, mối quan hệ qua lại cuả cá nhân với môi trường văn hoá, xã hội, lịch sử và giáo dục diễn ra như thế nào; ảnh hưởng của nó đến sự hình thành, phát triển nhân cách ra sao (tích cực hay tiêu cực) chủ yếu tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của tính chủ thể trong hoạt động và giao lưu của con người trong các mối quan hệ đó

Liên hệ thực tiễn :

Thiếu đi sự tích cực, chủ động – sinh viên Việt Nam hiện nay với sức ì ghê gớm

Phương thức học tập hiện nay với mô hình "luộc giáo án", "thầy đọc trò chép" phổ biến ở nhiều giảng đường là nguyên nhân chính gây ra sức ì trong học tập

Sinh viên đón nhận kiến thức thụ động và 45 phút giảng đường không có chỗ cho sự bứt phá sáng tạo Cuộc khảo sát cho thấy, 21,7% sinh viên thừa nhận: Họ chỉ học khi ở trên lớp với những kiến thức từ thầy cô Chỉ có 25,6% sinh viên cho rằng: cần phải tìm thêm tài liệu để hiểu kỹ về các vấn đề trên lớp Tuy nhiên, thay bằng việc than vãn về phương pháp dạy học chưa hiệu quả của giảng viên, thất vọng về sức ì của cả nền giáo dục đại học nước nhà thì chính sinh viên có thể tự giảm thiểu sức ì từ bản thân mình bằng việc xây dựng tính chủ động

và tích cực trong công tác học tập của mình

(Nguồn: https://dantri.com.vn/nhip-song-tre/suc-i-cua-gioi-tre-1150214439.htm )