Quản lý tài chính công Lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách, đánh giá và thực trạng tại VN

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường hiện đại, vai trò quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội của nhà nước được đề cao hơn bao giờ hết. Để đảm bảo vai trò này, nhà nước phải nắm bắt các công cụ tài chính – tiền tệ, trong đó cân bằng ngân sách nhà nước được xem là một trong những công cụ sắc bén để nhà nước can thiệp toàn diện vào nền kinh tế. Vấn đề về cân đối ngân sách nhà nước rất quan trọng và cần được quan tâm đúng mực. Trên thực tế Việt Nam trong thời gian vừa qua, ngân sách nhà nước không ổn định và mất cân đối đã kéo theo những hậu quả làm ảnh hưởng đến sự phát triển của nền kinh tế và nhiều vấn đề xã hội nảy sinh.Trong quá khứ và cho đến hiện tại đã có nhiều học thuyết bàn luận về cân bằng ngân sách nhà nước, và lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách là một trong những lý thuyết ra đời đầu tiên.

DANH SÁCH NHÓM

1 Nguyễn Khánh Ngọc Tổng hợp, chỉnh sửaword + slide Nhóm Trưởng 9

6 Tạ Thu Hà Biện pháp tài trợ phùhợp theo lý thuyết Thành viên 9

8 Nguyễn Thị Hạnh Đặc điểm của cânbằng ngân sách Thành viên 9

9 Nguyễn Thị Nguyệt Ánh Vai trò của cân bằngngân sách Thành viên 9

(Nhóm trưởng đánh giá điểm dựa trên tinh thần làm việc của các thành viên)

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 2

1 Một số khái niệm cơ bản 2

2 Đặc điểm của cân bằng ngân sách 3

3 Vai trò của cân bằng ngân sách 4

4 Nội dung lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách 6

5 Đánh giá lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách 9

5.1 Ưu điểm của lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách 9

5.2 Nhược điểm của lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách 9

6 Biện pháp tài trợ phù hợp theo lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách 10 6.1 Giảm chi tiêu công 10

6.2 Vay nợ 11

7 Liên hệ thực tiễn tại Việt Nam 12

PHẦN KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường hiện đại, vai trò quản lý và điều tiết vĩ

mô nền kinh tế - xã hội của nhà nước được đề cao hơn bao giờ hết Để đảm bảo vai trò này, nhà nước phải nắm bắt các công cụ tài chính – tiền tệ, trong đó cân bằng ngân sách nhà nước được xem là một trong những công cụ sắc bén để nhà nước can thiệp toàn diện vào nền kinh tế

Vấn đề về cân đối ngân sách nhà nước rất quan trọng và cần được quan tâm đúng mực Trên thực tế Việt Nam trong thời gian vừa qua, ngân sách nhà nước không ổn định và mất cân đối đã kéo theo những hậu quả làm ảnh hưởng đến sự phát triển của nền kinh tế và nhiều vấn đề xã hội nảy sinh

Trong quá khứ và cho đến hiện tại đã có nhiều học thuyết bàn luận về cân bằng ngân sách nhà nước, và lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách là một trong những

lý thuyết ra đời đầu tiên

Tìm hiểu rõ hơn nội dung lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách, ưu, nhược điểm của lý thuyết cũng như đưa ra biện pháp tài trợ thích hợp trên cơ sở quan điểm của lý thuyết ấy, nhóm chúng em đã chọn nghiên cứu chủ đề “Lý thuyết cổ điển về thăng bằng ngân sách”

PHẦN NỘI DUNG

1 Một số khái niệm cơ bản

Luật ngân sách nhà nước năm 2015 định nghĩa: Ngân sách nhà nước là toàn bộ

các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

Trên thực tế, quá trình thu, chi ngân sách nhà nước luôn ở trong trạng thái biến đổi không ngừng và có sự chuyển hóa theo chu kì kinh tế Thu, chi ngân sách nhà nước có cân bằng hay không cần phải xem xét trong mối quan hệ giữa tài chính và kinh tế Bởi lẽ, ngân sách nhà nước gắn kết chặt chẽ với các khâu của quá trình tái sản xuất xã hội Nền kinh tế có phát triển sản xuất thì nhà nước mới huy động được nguồn thu Thu là tiền đề giới hạn chi, tức là có thu mới có chi Ngược lại, hiệu quả chi tiêu sẽ tạo điều kiện cho sự phát triển sản xuất, thúc đẩy kinh tế tăng trưởng và gia tăng nguồn thu ngân sách nhà nước Mức giới hạn về quy mô GDP, tốc độ tăng trưởng kinh tế sẽ là giới hạn lượng cung về thu và lượng cầu về chi ngân sách nhà nước Cân đối ngân sách nhà nước là yêu cầu khách quan đối với phân bổ và điều hóa thu, chi ngân sách nhà nước trong sự vận động của nguồn lực tài chính, cũng là quá trình kinh tế do nhà nước vận dụng các biện pháp điều tiết tài chính để tiến hành kiểm soát và điều hòa sự phân phối nguồn lực tài chính xã hội

Cân bằng ngân sách nhà nước (hay cân đối ngân sách nhà nước) là cân bằng

giữa các nguồn thu mà nhà nước huy động được tập trung vào ngân sách nhà nước trong một năm và sự phân phối, sử dụng nguồn thu đó thỏa mãn nhu cầu chi tiêu của Nhà nước trong năm đó

Về bản chất, cân bằng ngân sách nhà nước là cân bằng giữa nguồn lực tài chính

mà nhà nước huy động và tập trung được vào quỹ ngân sách nhà nước trong một năm, với nguồn lực được phân phối, sử dụng để thỏa mãn nhu cầu của nhà nước

cũng trong năm đó Theo nghĩa đó, xét trên tổng thể, cân bằng ngân sách nhà nước phản ánh mối tương quan giữa thu và chi ngân sách nhà nước trong một tài khóa

Nó không chỉ bao gồm tương quan chặt chẽ giữa tổng thu và tổng chi mà còn ở sự hài hòa, hợp lý trong cơ cấu giữa các khoản thu và các khoản chi ngân sách nhà nước Qua đó thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô cũng như trong từng lĩnh vực và địa bàn cụ thể Xét trên phương diện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, cân bằng ngân sách nhà nước là cân bằng về phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp ngân sách để qua đó các cấp chính quyền thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao

 Cân bằng ngân sách nhà nước là một trong những cân bằng vĩ mô quan trọng của nền kinh tế quốc dân, phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp ngân sách Nó là một bộ phận của chính sách tài khóa, phản ánh sự điều chỉnh mối quan

hệ tương tác giữa thu và chi ngân sách nhà nước nhằm đạt được các mục tiêu kinh

tế - xã hội mà nhà nước đã đề ra ở tầm vĩ mô

2 Đặc điểm của cân bằng ngân sách

Cân bằng ngân sách nhà nước có các đặc điểm sau đây:

Thứ nhất, cân bằng ngân sách nhà nước phản ánh mối quan hệ tương tác giữa

thu và chi ngân sách nhà nước trong năm nhằm đạt được các mục tiêu đã đề ra Nó vừa là công cụ thực hiện các chính sách xã hội của nhà nước, vừa bị ảnh hưởng bởi những chỉ tiêu kinh tế - xã hội

Thứ hai, cân bằng ngân sách nhà nước là cân đối giữa tổng thu và tổng chi, giữa

các khoản thu và khoản chi, cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp trong hệ thống ngân sách nhà nước, đồng thời kiểm soát được tình trạng ngân sách nhà nước, đặc biệt là tình trạng bội chi ngân sách nhà nước Cân bằng thu chi ngân sách nhà nước chỉ là tương đối chứ không thể đạt được mức tuyệt đối được vì hoạt động kinh tế luôn ở trạng thái biến động, Nhà nước phải điều chỉnh hoạt động

thu, chi cho phù hợp Bên cạnh đó, cần phân bổ nguồn thu hợp lý để đảm bảo sự ổn định về kinh tế – xã hội giữa các địa phương Mặt khác, nếu ngân sách không cân bằng mà rơi vào tình trạng bội chi thì cần đưa ra những giải quyết kịp thời để ổn định ngân sách nhà nước

Thứ ba, cân bằng ngân sách nhà nước mang tính định lượng và tiên liệu Trong quá trình cân đối ngân sách nhà nước, người quản lý phải xác định các con số thu, chi ngân sách nhà nước so với tình hình thu nhập trong nước, chi tiết hóa từng khoản thu, chi nhằm đưa ra cơ chế sử dụng và quản lý nguồn thu phù hợp với hoạt động chi Từ đó làm cơ sở phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp ngân sách Cân đối ngân sách nhà nước phải dự toán được các khoản thu, chi ngân sách một cách tổng thể để đảm bảo thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội

3 Vai trò của cân bằng ngân sách

Cân bằng ngân sách nhà nước là một trong các công cụ để can thiệp vào hoạt động kinh tế xã hội Vì thế trong nền kinh tế thị trường, cân bằng ngân sách nhà nước đặc biệt quan trọng trong việc ổn định nền kinh tế vĩ mô

Cân bằng ngân sách nhà nước giúp phân bổ, sử dụng nguồn lực tài chính hiệu quả

Cân bằng ngân sách nhà nước góp phần phân bổ sử dụng nguồn lực có hiệu quả Ngược lại, phân bổ, sử dụng nguồn lực tài chính hiệu quả giúp cho cân đối ngân sách nhà nước kỳ sau thuận lợi hơn

Cân bằng ngân sách nhà nước có thể góp phần phân bổ và sử dụng các nguồn lực hiệu quả ngay từ khi lập dự đoán ngân sách nhà nước bằng cách lựa chọn trình

tự ưu tiên hợp lý trong phân bổ ngân sách nhà nước và sự gắn kết chặt chẽ giữa chiến lược phát triển kinh tế - xã hội với công tác lập kế hoạch ngân sách

Trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, nếu cân đối ngân sách nhà nước đảm bảo phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa trung ương với các địa phương hợp lý thì sẽ đảm bảo thực hiện được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của cả nước nói chung và các địa phương nói riêng Ngoài kiểm soát tốt tình hình thu - chi ngân sách nhà nước, có những giải pháp tốt để xử lý tình trạng mất cân đối tạm thời trong quá trình chấp hành ngân sách nhà nước cũng là những khía cạnh thể hiện được vai trò phân bổ và sử dụng nguồn lực hiệu quả của cân đối ngân sách nhà nước

Cân bằng ngân sách nhà nước giúp điều tiết trong kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế.

Thông qua hoạt động chi ngân sách, nhà nước sẽ cung cấp kinh phí đầu tư cho

cơ sở kết cấu hạ tầng, hình thành các doanh nghiệp thuộc các ngành then chốt trên

cơ sở đó tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế Thông qua hoạt động thu, bằng việc huy động nguồn tài chính thông qua thuế, ngân sách nhà nước đảm bảo thực hiện vai trò định hướng đầu tư, kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh

Cân bằng ngân sách nhà nước góp phần giải quyết các vấn đề xã hội.

Trợ giúp trực tiếp dành cho những người có thu nhập thấp hay có hoàn cảnh đặc biệt như chi để trợ cấp xã hội, trợ cấp gián tiếp dưới hình thức trợ giá cho các mặt hàng thiết yếu, các khoản chi phí để thực hiện chính sách dân số, chính sách việc làm, chống mù chữ, hỗ trợ đồng bào bão lụt

Góp phần ổn định thị trường, chống lạm phát, bình ổn giá thị trường hàng hóa: nhà nước điều tiết những mặt hàng quan trọng những mặt hàng mang tính chiến lược

Tóm lại, thực hiện chính sách cân đối ngân sách nhà nước thông qua chính sách thuế, chính sách chi tiêu và quyết định mức bội chi ngân sách nhà nước hàng năm

sẽ tác động đến tiết kiệm và đầu tư của khu vực tư cũng như cán cân thương mại quốc tế Từ đó, góp phần thực hiện các mục tiêu vĩ mô như: Tăng trưởng GDP thực

ở tốc độ ổn định, tỉ lệ thất nghiệp được giữ ở mức tự nhiên, lạm phát duy trì ở mức vừa phải và dự đoán được và ổn định cán cân thương mại chủ động trong quản lý

nợ nước ngoài và hạn chế những áp lực của phần còn lại của thế giới lên hoạt động xuất khẩu quốc gia

4 Nội dung lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách

Thế kỷ 20, đặc biệt sau cuộc chiến tranh Thế giới thứ nhất, vai trò của nhà nước

có nhiều thay đổi phù hợp với bối cảnh kinh tế xã hội: Nền kinh tế vận hành theo

cơ chế thị trường có sự can thiệp của nhà nước, hệ thống tiền tệ khi đó không ổn định và nền kinh tế phát triển theo xu hướng quốc tế hóa Trong bối cảnh đó, ngân sách nhà nước không những là công cụ để nhà nước huy động các nguồn lực của xã hội nhằm tài trợ mọi nhu cầu chi tiêu của nhà nước mà còn là công cụ để nhà nước can thiệp vào các hoạt động kinh tế xã hội

Theo quan điểm cổ điển, nhà nước chỉ nên thực hiện các hoạt động như cảnh sát, đối ngoại, tư pháp và quốc phòng còn những hoạt động khác thì nên để khu vực

tư nhân đảm nhận Nhất là trong hoạt động kinh tế nhà nước không nên can thiệp

mà phải để cho quy luật thị trường, sự tự do cạnh tranh và sáng kiến tư nhân chi phối Theo quan điểm đó thì nhà nước là bộ máy ăn bám, không có đóng góp gì vào việc tạo ra của cải vật chất cho xã hội Do vậy ngân sách nhà nước chỉ là công cụ cung cấp những nguồn tài chính cần thiết nhằm tài trợ những chi phí cho hoạt động hành chính, tư pháp, quốc phòng Nhà nước cũng chỉ cần huy động đủ nguồn lực cho những nhu cầu chi tiêu hạn hẹp đó của mình mà thôi Để thu hẹp ảnh hưởng của ngân sách nhà nước người ta đã cắt giảm tới mức tối thiểu các khoản chi của ngân sách nhà nước, không để chúng vượt qua các khoản thu của ngân sách nhà

nước Trong bối cảnh đó, cân đối ngân sách nhà nước cần tuân thủ triệt để nguyên tắc tổng thu bằng tổng chi ngân sách nhà nước mỗi năm

Nguyên tổng thống Pháp, Ông G.Doumergue trong bài diễn văn đọc năm 1934

đã tóm tắt lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách nhà nước như sau: ''Người đàn

bà nội trợ đi chợ không được tiêu quá số tiền có trong túi Nhà nước cũng trong tình trạng y hệt không được chi tiêu quá số thu''

Quan điểm này bao gồm 2 nguyên tắc: Nhà nước chỉ được phép chi tiêu trong phạm vi số thu và chỉ được khai thác nguồn thu thuế để trang trải chi tiêu, số thu cũng không được lớn hơn số chi của ngân sách nhà nước

Trước hết tổng số chi không được quá tổng số thu Nếu chi vượt quá số thu, Nhà nước phải tìm ra tiền đề thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu Nhưng vì các khoản thu không đủ bù đắp các khoản chi, nên phải vay nợ ngắn hạn Điều này xảy ra thì ngân sách của năm nay và những năm sau có nguồn thu mới để bù đắp thâm hụt Tuy nhiên, hoàn trả tiền vay hay không phụ thuộc rất nhiều vào thực trạng của nền kinh tế

Trong trường hợp ngân sách bị chi ngân lớn và kéo dài, thường là nhà nước phải phá giá đơn vị tiền tệ Sử dụng giải pháp này, Nhà nước sẽ chiếm số lãi do phá giá tiền mang lại và trang trải được hết hay một phần nào đó của số nợ Nhưng một sự phá giá lớn đơn vị tiền tệ sẽ gây ra mức lạm phát nguy hại cho nền kinh tế

Mặt khác, tổng số thu ngân sách cũng không được lớn hơn tổng số chi ngân sách Khi số thu lớn hơn số chi sẽ gây hại cho đất nước trên cả hai phương diện Kinh tế và Chính trị

Về phương diện kinh tế, khi số thu lớn hơn số chi và giả sử không mang ra chi tiêu, tức là để dành Số tiền này không sinh lời, nền kinh tế sẽ mất một phần lợi tức, một số sản phẩm tạo ra không bán được, một số doanh nghiệp thu hẹp hoặc ngừng hoạt động, nền kinh tế có thể bị đình trệ

Về phương diện chính trị, khi số thu lớn hơn số chi, xu hướng là số thu trội sẽ bị chi tiêu hết, mà nhiều khi còn vượt quá Hơn nữa, còn có thể dẫn đến tâm lý quản

lý ngân sách nhà nước một cách dễ dãi gây ra sự lãng phí và bất bình của xã hội đối với Nhà nước

Nội dung thăng bằng ngân sách được thể hiện ở các khía cạnh sau đây:

Thứ nhất, tổng số các khoản thu vào ngang với tổng số các khoản chi ra

Thứ hai, một ngân sách thăng bằng không được dùng đến công trái, trừ phi phải xuất tiền ra để thực hiện những nhiệm vụ to lớn của đất nước

Tất cả các khoản chi tiêu thường xuyên của Nhà nước phải do thuế tài trợ Lý thuyết cổ điển cho là không chính đáng khi Nhà nước đứng lên vay để chi thường xuyên Vay ngắn hạn chỉ chính đáng khi nào ngân sách Nhà nước cần tiền mặt và trong thời gian ngắn có thể hoàn trả một cách chắc chắn

Công trái chỉ có ý nghĩa về phương diện kinh tế khi được đem dùng để tài trợ cho sản xuất, chế tạo ra sản phẩm mới Vậy nhà nước có thể vay tiền dài hạn để đầu

tư Trong hoàn cảnh chiến tranh, Nhà nước có thể vay nợ để chi tiêu cho quốc phòng, vì đó là vấn đề sống còn của cả đất nước

Như vậy, theo quan điểm này ngân sách nhà nước phải cân bằng tuyệt đối, bội thu hay bội chi ngân sách nhà nước đều là biểu hiện của sự lãng phí nguồn lực của nhân dân Bên cạnh đó, thuyết cổ điển về sự cân đối ngân sách nhà nước cũng cho rằng ngân sách nhà nước phải cân bằng cả khi lập kế hoạch và trong quá trình thực hiện Nếu ngân sách nhà nước chỉ cân bằng khi lập kế hoạch còn trong quá trình thực hiện lại không cân bằng được thì không thể coi là cân bằng thực sự Sự cân bằng ngân sách phải có thực nghĩa là ngân sách sau khi thi hành sẽ thăng bằng Phải cố tránh những ngân sách chỉ cân bằng trên giấy tờ chưa được đem thi hành Phải chờ thi hành xong mới biết được ngân sách có thăng bằng hay không

5 Đánh giá lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách

5.1 Ưu điểm của lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách

Ở thế kỷ 19, ngân sách nhà nước chiếm một tỉ trọng rất nhỏ so với tổng sản phẩm trong nước Vì vậy mối quan hệ giữa ngân sách nhà nước và chu kỳ nền kinh

tế còn chưa chặt chẽ Lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách tỏ ra thích ứng với thời kỳ này

Việc áp dụng lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách đảm bảo cho nhà nước không dùng ngân sách chi tiêu vào những việc không cần thiết, tránh tình trạng lãng phí nguồn lực và tránh nảy sinh sự bất bình của xã hội đối với Nhà nước

5.2 Nhược điểm của lý thuyết cổ điển về cân bằng ngân sách

Cân bằng thu chi ngân sách nhà nước chỉ là tương đối chứ không thể đạt được mức tuyệt đối được vì hoạt động kinh tế luôn ở trạng thái biến động, Nhà nước phải điều chỉnh hoạt động thu, chi cho phù hợp Chính vì vậy, lý thuyết này có nhiều hạn chế, và rõ ràng không thể ứng dụng trong hoàn cảnh hiện nay

Thứ nhất, theo lý thuyết này, nguồn ngân sách nhà nước chưa được đánh giá đúng mức về tầm quan trọng, chỉ đủ để thực hiện các công việc như thực hiện những hoạt động như cảnh sát, tư pháp, đối ngoại và quốc phòng, hầu như không can thiệp vào các hoạt động kinh tế Do đó, nền kinh tế sẽ dễ bị lũng đoạn bởi các tập đoàn, các ông chủ kinh doanh, dẫn đến sự không ổn định, mất cân đối về tầm vĩ

mô Nhà nước chỉ là những “kẻ ăn bám” hay là tay sai của các thế lực nắm giữ kinh

tế quốc gia

Thứ hai, ngân sách nhà nước cũng như các khía cạnh khác, không thể nào có được tình trạng cân bằng tuyệt đối, nếu cứ vin vào luận điểm ấy, thì việc chi tiêu của chính phủ, sử dụng ngân sách nhà nước sẽ bị gò bó, dồn ép, thiếu linh hoạt Hơn nữa, với điệu kiện hiện thời, đôi khi tình trạng mất cân bằng ngân sách nhà nước lại có tính tích cực Ví dụ bội chi để gia tăng nhu cầu tiêu dùng hoặc đầu tư