Kinh tế phát triển, kéo theo đó là sự phát triển theo hướng ngày càng phức tạp của phân công lao động xã hội, lực lượng sản xuất, của chuyên môn hóa và hợp tác sản xuất. Kế hoạch đóng vai trò là công cụ tổ chức tốt sự phân công lao động xã hội, xây dựng các định hướng phân công lao động xã hội một cách có hiệu quả nhất. Với chức năng ấy, kế hoạch trở thành công cụ chung cho mọi nền kinh tế. Tuy nhiên về nội dung, phương pháp và cách thức thể hiện của kế hoạch có khác nhau, tùy thuộc vào trình độ phát triển và những đặc điểm truyền thống và lịch sử phát triển của mỗi quốc gia. Và việc lập kế hoạch có tầm quan trọng đặc biệt đối với công việc quản lý. Nó là chức năng cơ bản của mọi nhà quản lý. Các kế hoạch được xây dựng một cách hiệu quả sẽ đóng những vai trò quan trọng. Một trong những vai trò quan trọng ấy là: “Kế hoạch là công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm”.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1NỘI DUNG 2
1 Khái niệm 2
2 Kế hoạch là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm 3
3 Thực trạng sử dụng kế hoạch làm công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm 6
4 Một số hạn chế trong phân phối các nguồn lực ở nước ta hiện nay 9
5 Đề xuất một số giải pháp bảo đảm lập kế hoạch phân phối hợp lý các nguồn lực khan hiếm 12
KẾT LUẬN 19
Trang 2PHÂN CÔNG NHIỆM VỤ NHÓMST
1 Nguyễn Khánh Ngọc Tổng hợp,chỉnh sửa A trưởngNhóm
Trang 3MỞ ĐẦU
Sau năm 1986, hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung tại Việt Nam đã được thay thế bằng hệ thống kinh tế thị trường định hướng XHCN Qua quá trình xây dựng và phát triển đất nước hơn 25 năm sau đổi mới, nền kinh tế thị trường đã thể hiện được nhiều đặc điểm ưu việt hơn so với nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung Tuy nhiên, bản thân nó cũng không thể tránh khỏi những thất bại thị trường Chính vì thế, nền kinh tế vẫn cần đến sự điều tiết của chính phủ thông qua hệ thống kế hoạch hóa
Kinh tế phát triển, kéo theo đó là sự phát triển theo hướng ngày càng phức tạp của phân công lao động xã hội, lực lượng sản xuất, của chuyên môn hóa và hợp tác sản xuất Kế hoạch đóng vai trò là công cụ tổ chức tốt sự phân công lao động xã hội, xây dựng các định hướng phân công lao động xã hội một cách có hiệu quả nhất Với chức năng ấy, kế hoạch trở thành công cụ chung cho mọi nền kinh tế Tuy nhiên về nội dung, phương pháp và cách thức thể hiện của kế hoạch
có khác nhau, tùy thuộc vào trình độ phát triển và những đặc điểm truyền thống
và lịch sử phát triển của mỗi quốc gia Và việc lập kế hoạch có tầm quan trọng đặc biệt đối với công việc quản lý Nó là chức năng cơ bản của mọi nhà quản lý Các kế hoạch được xây dựng một cách hiệu quả sẽ đóng những vai trò quan trọng Một trong những vai trò quan trọng ấy là: “Kế hoạch là công cụ huy động
và phân bổ nguồn lực khan hiếm”
Trang 4NỘI DUNG
1 Khái niệm
Kế hoạch có thể là các chương trình hành động hoặc bất kỳ danh sách, sơ
đồ, bảng biểu được sắp xếp theo lịch trình, có thời hạn, chia thành các giai đoạn,các bước thời gian thực hiện, có phân bổ nguồn lực, ấn định những mục tiêu cụthể và xác định biện pháp, sự chuẩn bị, triển khai thực hiện nhằm đạt đượcmột mục tiêu, chỉ tiêu đã được đề ra Thông thường kế hoạch được hiểu như làmột khoảng thời gian cho những dự định sẽ hành động và thông qua đó ta hyvọng sẽ đạt được mục tiêu Nói đến kế hoạch là nói đến những người vạch ra màkhông làm nhưng họ góp phần vào kết quả đạt được như bản kế hoạch đề ra
Kế hoạch có thể được thực hiện một cách chính thức hoặc không chính thức,bằng văn bản, văn kiện hoặc bất thành văn, công khai minh bạch hoặc bí mật(đối với các kế hoạch tác chiến, tình báo, chính trị, đối ngoại hay tội phạm, gây
án, hãm hại, trả thù hoặc một phần trong kế hoạch kinh doanh, làm ăn, tàichính…) Kế hoạch chính thức được phổ biến và áp dụng cho nhiều người, cónhiều khả năng xảy ra trong các dự án ví dụ như ngoại giao, công tác, pháttriển kinh tế, các kế hoạch về thể thao, trò chơi, hoặc trong việc tiến hành kinhdoanh khác
Nguồn lực là tổng thể vị trí địa lí, tài nguyên thiên nhiên, hệ thống tài sản
quốc gia, nguồn nhân lực, đường lối chính sách, vốn và thị trường…ở cả trongnước và ngoài nước có thể được khai thác nhằm phục vụ cho việc phát triển kinh
tế của một lãnh thổ nhất định
Khan hiếm (scarcity) là khái niệm biểu thị mối quan hệ giữa tính có hạn của
nguồn lực kinh tế và tính vô hạn của nhu cầu xã hội về hàng hóa và dịch vụ
Hàng hóa và dịch vụ khan hiếm hay hàng hóa kinh tế (economic goods) là hàng hóa khi quy giá về bằng không, thì số lượng về cầu lớn hơn số lượng về cung Nếu theo định nghĩa này thì tuyệt đại hàng hóa xung quanh ta là khan hiếm
Trang 5Chúng ta luôn nằm trong tình trạng khan hiếm nguồn lực, nhất là: vốn, tài nguyên, lao động có tay nghề và công nghệ kĩ thuật tiên tiến Tất cả các ngồn lực đều có quy luật tồn tại và phát triển riêng Do vậy, việc khai thác và sử dụng
nó phải nhận thức đúng và tuân thủ quy luật riêng của chính nó thì mới có hiệu quả và không lãng phí
2 Kế hoạch là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm
Trước tiên, cần thấy rằng sự tồn tại của kế hoạch hóa xuất phát từ vai trò tất yếu của nhà nước trong nền kinh tế thị trường Như chúng ta đều biết, một nền kinh tế thị trường dù hoàn hảo đến đâu vẫn không thể vận hành mà không có sự điều tiết, quản lý của nhà nước Vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trườngtồn tại như một tất yếu khách quan, xuất phát từ những đòi hỏi thực tế của xã hộimuốn có một cơ chế điều tiết bổ trợ cho cơ chế thị trường, nhằm vừa tạo điều kiện thuận lợi cho cơ chế thị trường phát huy được những mặt mạnh của mình, vừa hạn chế được những hậu quả khắc nghiệt mà cơ chế đó tạo ra
Hiện nay, Chính phủ đang sử dụng Kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường
là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển của nền kinh tế
Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế mà ở đó các quan hệ kinh tế đều được thực hiện trên thị trường, thông qua quá trình trao đổi mua bán Quan hệ hàng hóa - tiền tệ phát triển đến một trình độ nhất định sẽ đạt đến kinh tế thị trường Lịch sử đã chứng minh rằng, các nền kinh tế thị trường thành công nhất đều không thể phát triển một cách tự phát nếu thiếu sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nước Các nền kinh tế thị trường nguyên thuỷ dựa trên cơ sở sản xuất và trao đổigiản đơn có thể hoạt động một cách có hiệu quả mà không cần sự can thiệp của Nhà nước Tuy nhiên, vì nền kinh tế tăng trưởng dưới tác động bên ngoài ngày một phức tạp nên sự can thiệp của Nhà nước xuất hiện như một tất yếu cho sự hoạt động có hiệu quả của nền kinh tế thị trường Trong các nền kinh tế thị trường đã phát triển, Nhà nước có 3 chức năng kinh tế rõ rệt là: can thiệp, quản
Trang 6lý và điều hoà phúc lợi Mặc dù còn có những hạn chế nhất định, song sự điều tiết của Nhà nước vẫn là một trong các hoạt động của nền kinh tế thị trường Theo đó, thị trường tự do với đúng nghĩa của nó không thể tồn tại, ngoại trừ trong các lý thuyết kinh tế.
Kế hoạch là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm Đây là một vai trò hết sức quan trọng của việc lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Bởi vì lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội là việc xác định phương hướng, nhiệm vụ để tổ chức thực hiện trong tương lai một cách khoa học đối với sự pháttriển kinh tế, xã hội Nói cách khác, lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội là việc bố trí, sắp xếp các hoạt động kinh tế, xã hội một cách khoa học nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra Những hoạt động này là hoạt động khai thác, huy động
và phân bổ nguồn lực trong xã hội một cách hiệu quả Các nguồn lực cho tăng trưởng và phát triển vốn hạn chế, nay đang dần trở nên quý hiếm Việc nhận thức, đánh giá và xác định mức độ hiệu quả của các nguồn lực tài nguyên thiên nhiên, vốn, khoa học công nghệ và đặc biệt là nguồn lực “con người” có ý nghĩasống còn trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và xây dựng nền kinh tế tự chủ, hiệu quả và bền vững Để việc huy động và phân bổ nguồn lực có hiệu quả, việc lập kế hoạch là chức năng rất quan trọng đối với mỗi nhà quản lý bởi vì nó gắn liền với việc lựa chọn mục tiêu và chương trình hành độngtrong tương lai, giúp nhà quản lý xác định được hướng đi nhằm đảm bảo đạt được các mục tiêu đề ra Kế hoạch là một trong những công cụ điều tiết các nguồn lực quan trọng nhất
Nếu để thị trường tự điều tiết thì sẽ có những khuyết tật sau:
Thứ nhất, cơ chế thị trường chỉ phát huy tác dụng đầy đủ khi có cạnh tranhhoàn hảo, khi xuất hiện cạnh tranh không hoàn hảo, thì hiệu lực của cơ chế thịtrường bị giảm Chẳng hạn xuất hiện độc quyền, các nhà độc quyền có thể giảmsản lượng, tăng giá để thu lợi nhuận cao Mặt khác, khi xuất hiện độc quyền, thìkhông có sức ép của cạnh tranh đối với việc đổi mới kỹ thuật
Trang 7Thứ hai, mục đích hoạt động của các doanh nghiệp là lợi nhuận tối đa, vì vậy
họ có thể lạm dụng tài nguyên của xã hội, gây ô nhiễm môi trường sống của conngười, do đó hiệu quả kinh tế – xã hội không được bảo đảm Hơn nữa, với mụcđích là tối đa hóa lợi nhuận, các doanh nghiệp sẽ hướng tới sản xuất các hànghóa nhiều lợi nhuận và mang tính trước mắt, ngắn hạn, phục vụ chủ yếu cho nhucầu của những người giàu trong xã hội, đó là những hàng hóa xa xỉ Các nguồnlực không thể huy động được vào những vùng sâu, vùng xa hoặc hoạt độngtrong những lĩnh vực mà xã hội cần có
Thứ ba, phân phối thu nhập không công bằng, vì vậy sự tác động của cơ chếthị trường sẽ dẫn đến sự phân hoá giàu nghèo, sự phân cực về của cải, tác độngxấu đến đạo đức và tình người
Thứ tư, một nền kinh tế do cơ chế thị trường thuần tuý điều tiết khó tránhkhỏi những thăng trầm, khủng hoảng kinh tế có tính chu kỳ và thất nghiệp
Do cơ chế thị trường có một loạt các khuyết tật vốn có của nó, nên trong thực
tế không tồn tại cơ chế thị trường thuần tuý, mà thường có sự can thiệp của Nhànước để sửa chữa những thất bại của cơ chế thị trường, khi đó nền kinh tế, nhưngười ta gọi, là nền kinh tế hỗn hợp
Nếu điều tiết thị trường bằng kế hoạch:
Lập kế hoạch giúp việc sử dụng nguồn lực một cách có hiệu quả, tiết kiệm
Kế hoạch là công cụ để xác định số nguồn lực hiện có và phân bổ những nguồn lực này phù hợp với các ưu tiên và khả năng nguồn lực của địa phương, bảo đảmnguồn lực phân bổ theo mục tiêu xã hội cần có Nếu các nguồn lực khan hiếm được phân bổ theo kế hoạch, nó sẽ bảo đảm hướng được vào các vấn đề mang tính bức xúc mà xã hội cần có, hướng vào người nghèo và những tầng lớp yếu thế trong xã hội
Nếu dùng kế hoạch là công cụ huy động và phân bổ nguồn lực, Chính phủ cóthể đưa ra định hướng phù hợp để phát triển kinh tế - xã hội ở hiện tại và trong
Trang 8tương lai Như vậy có thể bảo đảm cân đối nguồn lực hợp lý, phù hợp với nhu cầu trong thời gian trước mắt và dài hạn của địa phương cũng như đất nước.Trong tương lai, nếu có kế hoạch đúng đắn thì việc sử dụng các nguồn lực, đặc biệt nguồn lực con người sẽ ngày càng phát huy được sức mạnh vượt trội, đóng góp vào tăng trưởng kinh kế Đồng thời, chính yếu tố con người lại chính
là mục đích cho các chiến lược tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của mỗiquốc gia nói chung và Việt Nam nói riêng
Kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển của nền kinh tế; giúp chính phủ huy động các nguồn lực xã hội trong và ngoài nước để cùng hướng tới đạt các mục tiêu kế hoạch Như vậy, việc lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trong nền kinh tế thị trường cần phải gắn chặt với các nguồn lực
xã hội nói chung và nguồn lực tài chính nói riêng để có thể tối đa hóa hiệu quả
sử dụng nguồn lực này trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của từng địa phương
3 Thực trạng sử dụng kế hoạch làm công cụ huy động và phân bổ
nguồn lực khan hiếm
Nguồn lực khan hiếm bởi vì mong muốn của con người thường cao hơnnhững gì mà nền kinh tế sản xuất ra Hàng hóa kinh tế là khan hiếm, không phải
là cho không và xã hội cần lựa chọn trong số hàng hóa có hạn có thể được sảnxuất với các nguồn lực hiện có
Nguồn lực sản xuất khan hiếm là một vấn đề mà bất kỳ một lãnh đạo của mộtquốc gia, một tập đoàn, một công ty… thậm chí kể cả bạn cũng phải quan tâm.Một tình trạng lãng phí nguồn lực khan hiếm rất phổ biến ở Việt Nam đó chính
là sử dụng không hiệu quả, thậm chí tham nhũng tài nguyên đất đai trong các cơquan nhà nước Thực trạng lãng phí nguồn lực trong các cơ quan nhà nước ởViệt Nam xảy ra chính bởi vì những công chức nhà nước không nhận thức đượcphải sử dụng một cách tốt nhất các nguồn lực có hạn là một vấn đề quan trọng
Trang 9Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóađất đai ở nước ta bị thái hóa bạc màu, bị ô nhiễm, đất sản xuất nông nghiệp bịthu hẹp Quỹ đất nông nghiệp cả nước có 9,3 triệu ha, trong đó đất lúa 4,1 triệu
ha hiện đã giảm đi 500.000 ha đất nông nghiệp, riêng đất trồng lúa giảm 50.000ha/năm Đất nông nghiệp bị thu hẹp đe dọa đến an ninh lương thực và nguyênliệu cho phát triển công nghiệp, tác động xấu đến lao động, việc làm và an sinh
xã hội, chứa đựng những mầm mống gây bất ổn về chính trị, xã hội
Bên cạnh đó, trước đây khi Chính phủ chưa đóng cửa rừng, mỗi năm nước taxuất khẩu trên 1 triệu m3 gỗ tròn Tuy nhiên, hiện nay, ngành công nghiệp chếbiến gỗ nước ta phải nhập khẩu gỗ từ các nước mỗi năm hơn 1 tỷ USD ViệtNam hiện nay cũng phải nhập khẩu than đá mới đáp ứng nhu cầu sản xuất trongnước nhưng hiện tại, mỗi năm lại xuất khẩu 20 triệu tấn than Dầu mỏ, khí đốt,than đá, quặng kim loại là tài nguyên hữu hạn nên cần phải được giữ gìn, bảo vệ
và sử dụng hợp lý Tuy nhiên hiện tại chúng ta lại xuất khẩu dầu thô và nhậpkhẩu xăng, dầu từ các nước khác
Thực tế cho thấy kế hoạch phát triển kinh tế xã hội ở hầu hết các địa phươngđều chưa gắn kết với nguồn lực tài chính khiến cho việc thực hiện kế hoạch và
sử dụng các nguồn lực chưa hiệu quả Thực tế trên đòi hỏi cần có sự đổi mớingay từ công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội tại các địa phương
Các bản kế hoạch cấp tỉnh phần lớn chưa phát triển đầy đủ hệ thống thông tincần thiết để phân tích, đánh giá thực trạng phát triển kinh tế xã hội của địaphương Trong quá trình phân tích, đánh giá thực trạng chưa có sự so sánh chéovới các địa phương khác, hay so sánh tương quan giữa các chỉ tiêu (thông qua hệ
số co giãn…) Các công cụ phổ biến hỗ trợ công tác phân tích, đánh giá thựctrạng như phân tích môi trường bên trong - bên ngoài, phân tích cây vấn đề, câymục tiêu… chưa được sử dụng phổ biến Một điểm hạn chế trong phương phápđánh giá thực trạng là thiếu đánh giá về hiệu quả sử dụng các nguồn lực tàichính thông qua đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư công, đánh giá hiệu quả,
Trang 10hiệu lực của các chính sách, chương trình hành động mà tỉnh đang triển khaitheo khung logic, phân tích lợi ích – chi phí hay qua ý kiến phản hồi của các bênliên quan.
Việc xác định mục tiêu kế hoạch chưa mang tính đột phá mà vẫn còn dàn trảitrên tất cả các ngành và có sự lặp đi lặp lại qua nhiều giai đoạn, chưa có điểmnhấn, chưa hình thành những mối liên kết rõ ràng với sự sẵn có về nguồn lực
Các giải pháp kế hoạch mang tính chất mơ hồ, chưa rõ nét, khó hiện thựchóa Các giải pháp chưa gắn với nguồn kinh phí thực hiện nên chưa tạo ra sựgắn kết giữa kế hoạch phát triển với nguồn lực tài chính
Các chỉ tiêu kế hoạch là các chỉ tiêu định lượng, cần áp dụng các phươngpháp dự báo khoa học để tính toán Tuy nhiên, thực tế ở hầu hết các địa phươngcho thấy các chỉ tiêu trong bản kế hoạch đều được đưa ra dựa trên kinh nghiệm,
so sánh năm trước - năm sau Do vậy các chỉ tiêu đề ra chưa khoa học, đôi khicòn thiếu chính xác, thậm chí xảy ra tình trạng mâu thuẫn giữa các chỉ tiêu kếhoạch
Do còn nhiều hạn chế trong phương pháp xác định các chỉ tiêu kế hoạch nênviệc dự báo nhu cầu nguồn lực tài chính còn chưa chính xác Chưa có các hàmthể hiện mối tương quan giữa các mục tiêu phát triển với nguồn lực tài chính
Do vậy, đôi khi xảy ra tình trạng cân đối thiếu nguồn lực, chưa huy động và sửdụng có hiệu quả nguồn lực xã hội để thực hiện các mục tiêu kế hoạch
Những tồn tại nêu trên đã dẫn tới một thực tế là danh mục các dự án kèmtheo các bản kế hoạch phát triển kinh tế xã hội mới chỉ dựa trên nguồn lực sẵn
có, một vài nhu cầu cấp thiết của địa phương mà chưa trả lời được câu hỏi: các
dự án có thực sự giải quyết được các vấn đề này không, dự án đã được thẩmđịnh về lợi ích – chi phí, lợi ích kinh tế - xã hội chưa, có phương án nào giảiquyết vấn đề mà không cần sử dụng tới ngân sách địa phương hoặc sử dụng ít