TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI: DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT

Từ trước đến nay, truyện truyền kỳ Việt Nam ít nhiều đã được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, đã đạt được những thành tựu đáng kể nhưng ý kiến khác nhau vẫn còn, thậm chí trên những

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ DƯƠNG KHẮC MINH

TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM

THỜI TRUNG ĐẠI:

DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ DƯƠNG KHẮC MINH

TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM

THỜI TRUNG ĐẠI:

DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 09.22.01.21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Công Lý

HÀ NỘI - 2019

LỜI CÁM ƠN

Trong quá trình học tập và thực hiện luận án, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ

quý báu của quý thầy cô và của tập thể

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Công Lý, người thầy đã định hướng đề tài, tận tình hướng dẫn cho tôi trong một thời gian dài

học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án

Tôi xin chân thành tri ân Quý thầy cô lãnh đạo Khoa Văn học và Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam; Quý thầy cô đã giảng dạy các chuyên đề thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam đã trao truyền nhiều tri thức

quý báu và tạo điều kiện cho tôi khi thực hiện đề tài

Xin được biết ơn đấng sinh thành và người bạn đời cùng các bạn bè đồng

nghiệp đã luôn đồng hành và là điểm tựa vững chắc để tôi hoàn thành luận án này

Trân trọng tri ân tất cả

Hà Nội, ngày 25/4/2016 – 20/12/2017

Tác giả luận án

Lê Dương Khắc Minh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Công Lý Những số liệu khảo sát và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trên bất cứ tài liệu nào Những trích dẫn có chú thích với xuất xứ rõ ràng Nếu sai trái tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 25/4/2016 – 20/12/2017

Tác giả luận án

Lê Dương Khắc Minh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 5

6 Đóng góp mới của luận án 5

7 Cấu trúc luận án 6

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH DỊCH THUẬT VÀ NGHIÊN CỨU VỀ TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 8

1.1 Quá trình truyền bản nguyên tác Truyền kỳ mạn lục 8

1.2 Tình hình giới thiệu, dịch thuật và đánh giá Truyền kỳ mạn lục từ cuối thế kỷ XIX trở về trước 9

1.3 Tình hình dịch thuật và nghiên cứu truyện truyền kỳ từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975 11

1.4 Tình hình dịch nghiên cứu truyện truyền kỳ từ sau năm 1975 đến nay 13

* Tiểu kết 23

CHƯƠNG 2 KHÁI NIỆM, TIÊU CHÍ XÁC LẬP, NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 24

2.1 Khái niệm Truyện truyền kỳ 24

2.2 Truyện truyền kỳ khu vực Đông Á và vai trò của Tiễn đăng tân thoại trong tiến trình phát triển thể loại truyền kỳ khu vực Đông Á 26

2.3 Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 33

2.4 Xác lập tiêu chí truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam và phạm vi tác phẩm được khảo sát 35

* Tiểu kết 36

CHƯƠNG 3 ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA TÂM LINH 37

3.1 Khái niệm Văn hóa tâm linh 37

3.2 Cơ sở hình thành yếu tố tâm linh trong văn hóa Việt Nam 39

3.3 Cơ sở hình thành yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

45

3.4 Biểu hiện của yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 50 3.5 Ý nghĩa của yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 93

* Tiểu kết 98

CHƯƠNG 4 ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM TỪ GÓC NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ TỪ MỐI QUAN HỆ VỚI TRUYỆN TRUYỀN KỲ KHU VỰC ĐÔNG Á 100

4.1 Các kiểu kết cấu truyện truyền kỳ 100

4.2 Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật 102

4.3 Nghệ thuật miêu tả thế giới siêu nhiên 111

4.4 Không gian và thời gian trong truyện truyền kỳ 114

4.5 Môtip dân gian được sử dụng trong truyện truyền kỳ 117

4.6 Tương đồng và dị biệt giữa truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam với truyện truyền kỳ khu vực Đông Á 132

* Tiểu kết 150

KẾT LUẬN 152

MỘT SỐ CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 155

TÀI LIỆU THAM KHẢO 157

PHỤ LỤC 166

để tạo lập nền văn hoá nước nhà; là một chuyển ngữ cần thiết để tạo lập nền văn học mới Cho nên, kho tàng văn học trong đó có truyện văn xuôi chữ Hán còn được xem như di sản tinh thần và văn hóa dân tộc Nghiên cứu truyện văn xuôi Hán - Việt, trong

đó có truyện truyền kỳ, một bộ phận của văn học dân tộc, sẽ góp phần tìm hiểu di sản văn hóa văn học của dân tộc ta

Truyện truyền kỳ là một trong các thể loại của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại Truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam vốn tiếp thu từ thể loại truyện kỳ ảo Trung Quốc cổ trung đại nhưng lại có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh gắn liền với nền văn hóa và văn học dân tộc, đặc biệt là với văn học dân gian và văn xuôi lịch sử; phản ánh nhiều vấn đề quan trọng của đời sống hiện thực và có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của văn học dân tộc Sự ra đời của thể loại truyện truyền kỳ đã khẳng định bước phát triển nhảy vọt về chất của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại Nhưng hơn hết, tất cả các tác phẩm truyền kỳ đều làm nổi bật lên trí tuệ, khí phách, phẩm chất và tâm hồn con người Việt Nam

Với biên độ phản ánh và tiếp nhận rộng, các tác phẩm truyền kỳ trung đại thực

sự đã tái hiện lại bức tranh hiện thực và hình ảnh đời sống con người Việt Nam

Từ trước đến nay, truyện truyền kỳ Việt Nam ít nhiều đã được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, đã đạt được những thành tựu đáng kể nhưng ý kiến khác nhau vẫn còn, thậm chí trên những vấn đề rất cơ bản, chẳng hạn xác lập danh mục tác phẩm truyền kỳ, chọn thiện bản để dịch và giới thiệu, nhận định về vị trí, vai trò của thể loại này trong lịch sử văn học Việt Nam Tình trạng trên đã ảnh hưởng không nhỏ tới việc nhận định đúng và đủ diện mạo, thành tựu của tác phẩm truyền kỳ theo đặc trưng thể loại của nó

2

Bên cạnh đó, trong những năm gần đây, truyện truyền kỳ là một thể loại văn học rất được các nhà nghiên cứu trong khu vực Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam) chú ý tìm hiểu Thể loại này còn thu hút rất nhiều học giả đến từ các nước phương Tây nghiên cứu Những vấn đề về truyện truyền kỳ khu vực Đông Á

mà các học giả thường tập trung nghiên cứu là đánh giá lại các tác phẩm truyền kỳ có ảnh hưởng lớn đến khu vực Đông Á nói chung và mỗi nước nói riêng Bên cạnh đó, các học giả còn so sánh các tác phẩm truyền kỳ tiêu biểu của mỗi nước để thấy được mối giao lưu, ảnh hưởng và sự tiếp thu sáng tạo của các nước đó Không dừng lại ở đó, các nhà nghiên cứu còn đi sâu tìm hiểu yếu tố kỳ và ảo trong truyện truyền kỳ để thấy được những đóng góp của nó cho văn học hiện đại và hậu hiện đại

Do đó, rất cần có những cố gắng đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống mảng

di sản văn học đang còn nhiều vấn đề này, từ việc xác lập tiêu chí của truyền kỳ, đến việc xác lập danh mục và nghiên cứu các vấn đề văn bản học của truyền kỳ, để từ đó phân tích, đánh giá một cách khoa học hơn nhằm dựng lại diện mạo và chỉ ra những nét đặc trưng nghệ thuật truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại

Đề tài luận án của chúng tôi hình thành trên cơ sở nhận thức này

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Từ trước đến nay việc nghiên cứu truyện truyền kỳ thường đóng khung trong từng tác phẩm cụ thể, mang tính đơn lẻ và ít dựa trên một tiêu chí thống nhất nào Bởi vậy, mục tiêu đầu tiên đặt ra cho luận án là dựa vào những đặc trưng cơ bản của những tác phẩm có chứa đựng yếu tố kỳ lạ, hoang đường, để rút ra những tiêu chí thích hợp cho loại truyện truyền kỳ, tiến tới xác định danh mục về nó

Dựa vào danh mục tác phẩm đã được xác lập, chúng tôi sẽ tiến hành nhận xét, đánh giá tổng quát về thể loại thuộc văn học trung đại này Luận án không nhằm trình bày giá trị nội dung, hình thức nghệ thuật của từng tác phẩm riêng lẻ mà chủ yếu đi sâu nghiên cứu phương thức phản ánh hiện thực của văn học truyền kỳ nói chung, những giai tầng xã hội mà văn học truyền kỳ phản ánh cùng đặc trưng nghệ thuật thể loại truyền kỳ Mục đích của việc nghiên cứu này là nhằm phục dựng diện mạo, nêu bật những giá trị của thể loại truyền kỳ, qua đó góp phần nêu lên những đặc trưng nghệ thuật của thể loại Ngoài ra, luận án còn dựng lại bức tranh hình thành và phát triển của thể loại này ở khu vực Đông Á trong bối cảnh giao lưu, sáng tạo

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Trong việc nghiên cứu các thể loại văn học ở nước ta hiện nay, truyền kỳ chưa được quan tâm đúng mức Nó còn bị gộp chung, đánh đồng với nhiều thể loại văn học khác như: bút ký, chí quái, hay gọi chung là văn tự sự Nhiệm vụ trước tiên của luận

án là phải xác lập cho được một tiêu chí khả dĩ nhận diện được loại tác phẩm truyền

kỳ Đây có thể coi là một nhiệm vụ có tính chất mấu chốt và là cơ sở cho những công việc nghiên cứu tiếp theo

Trong việc xây dựng tiêu chí, chúng tôi chủ trương kế thừa thích đáng những thành tựu của người đi trước, đặc biệt là những thành tựu của các nhà nghiên cứu Trung Quốc, Việt Nam vì như chúng ta đã biết, chính truyện truyền kỳ Trung Quốc đã ảnh hưởng trực tiếp tới truyện truyền kỳ Việt Nam và các nước trong khu vực Đông Á Việc xây dựng tiêu chí phải bắt đầu bằng thao tác thống kê, phân tích, tổng hợp ý kiến

với ý kiến riêng của chúng tôi, làm thành tiêu chí cho việc nhận diện các tác phẩm truyền kỳ và thống kê danh mục các truyện phù hợp với tiêu chí để khảo sát

Sau khi đã có danh mục truyện, xuất phát từ đặc trưng thể loại, luận án sẽ khảo sát các tác phẩm với từng câu chuyện Nhiệm vụ này bắt đầu từ công việc tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển của thể truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam cần nắm được: hoàn cảnh, thời điểm truyện truyền kỳ được truyền vào Việt Nam; các giai đoạn phát triển của thể truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam; đội ngũ sáng tác Chúng tôi cũng tìm hiểu về nội dung (đi sâu phân loại hệ thống nhân vật), nghệ thuật (thể văn, bố cục, giọng điệu, không - thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ…), phương thức phản ánh hiện thực xã hội của truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam, nắm chắc các phương diện biểu hiện (qua phân tích văn bản), từ đó chỉ ra chỗ nào ảnh hưởng từ

dung Từ đó, chúng tôi tiến đến tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển nội dung, nghệ thuật của truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam trong mối quan hệ với các nước trong khu vực Đông Á

4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu diện mạo và đặc trưng nghệ thuật của truyện truyền kỳ, truyện ngắn có yếu tố truyền kỳ trong văn học Việt

Nam thời trung đại (thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX) như: Việt điện u linh tập, Lĩnh Nam

chích quái lục, Thiền uyển tập anh ngữ lục, Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả, Tân truyền kỳ lục, Lan Trì Kiến văn lục…

Bên cạnh những bản dịch từng tác p34hẩm riêng lẻ thì những tác phẩm trên

được các nhà nghiên cứu giới thiệu trong các tuyển tập như: Truyện truyền kỳ Việt

Nam (3 tập) do Nguyễn Huệ Chi (chủ biên), Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam do

Trần Nghĩa (chủ biên)…

Để tìm hiểu các tác phẩm thấu đáo hơn, chúng tôi không dừng ở việc nghiên cứu văn bản các tác phẩm trong nước mà còn mở rộng tìm hiểu, đối sánh với văn bản tác phẩm của một số nước trong khu vực cùng thời kỳ để có cái nhìn toàn diện về truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp loại hình: nghiên cứu truyện truyền kỳ theo loại hình thể loại,

đặc trưng thể loại Đây là phương pháp chủ yếu được luận án sử dụng

- Phương pháp thống kê – phân loại: Chủ yếu dựa vào các bản dịch của các

dịch giả uy tín và các công trình nghiên cứu chuyên sâu được công bố rộng rãi để thống kê và phân loại các phương diện như: nội dung, nghệ thuật; lượng văn bản qua từng giai đoạn… để xác lập tiêu chí và đưa ra những nhận xét, đánh giá khách quan về từng văn bản truyện truyền kỳ trong mỗi tác phẩm

- Phương pháp so sánh – đối chiếu: Đối chiếu trên hai bình diện đồng đại và

lịch đại để thấy được những nét tương đồng và dị biệt giữa truyền kỳ trung đại Việt Nam với truyền kỳ trung đại Trung Quốc, Triều Tiên…

- Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Nghiên cứu truyện truyền kỳ trung đại

Việt Nam trên các phương diện nội dung, nghệ thuật trong tính chỉnh thể đặc trưng về mặt thể loại, cũng như đặt nó trong quá trình sáng tác, phát triển của các thể loại khác thuộc văn học trung đại Việt Nam

5

- Thi pháp học: Vận dụng cái nhìn mới vào trong nghiên cứu văn bản truyện

truyền kỳ trung đại theo từng phương diện như: con người, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật

Trong các phương pháp trên thì phương pháp loại hình, phương pháp thống kê - phân loại và phương pháp so sánh - đối chiếu là những phương pháp được luận án sử dụng chủ yếu, các phương pháp còn lại dùng để bổ trợ khi thực hiện đề tài

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Luận án sẽ đem lại một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về thể loại truyện truyền

kỳ thời trung đại, đặc biệt là những nét riêng chỉ có ở truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam, như: tư tưởng yêu nước, tư tưởng nhân văn, cảm hứng thế sự, mà những nét riêng này không thể nhầm lẫn với truyện truyền kỳ của các nước khác trong khu vực Đồng thời, luận án cũng chỉ ra quá trình hình thành, phát triển đỉnh cao và thoái trào của thể loại văn học độc đáo này

Luận án, qua việc khai thác các giá trị nội dung và nghệ thuật, cho thấy các tác phẩm truyền kỳ trung đại Việt Nam đã phản ánh xã hội đương thời một cách chân thật nhưng gián tiếp nhằm thoát khỏi sự kiểm soát của chính quyền Yếu tố kỳ ảo cùng bút pháp ghi chép truyện của các tác giả đã tạo nên sức hấp dẫn cho các truyện truyền kỳ Qua đó, chúng ta còn hiểu thêm về các lớp trầm tích văn hóa ẩn tàng bên trong tác phẩm văn học Đây cũng chính là nét độc đáo của thể loại truyền kỳ ở các nước trong khu vực đồng văn Hán ngữ

6 Đóng góp mới của luận án

Trên cơ sở trình bày tổng quan về tình hình dịch thuật, nghiên cứu về truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ trước đến nay; tìm hiểu khái niệm của thể loại, nguồn gốc và quá trình phát triển của thể loại trong khu vực Đông Á nói chung, Việt Nam nói riêng, luận án đã nêu lên tiêu chí với những thống kê phân loại để xác lập các văn bản truyện truyền kỳ trong văn học Việt Nam

Luận án đã nêu lên đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn văn hoá tâm linh từ việc tìm hiểu khái niệm, trình bày cơ sở hình thành yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam, chỉ ra những biểu hiện của yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam như tín ngưỡng thờ Mẫu – hình tượng những người Mẹ trong truyện truyền kỳ, cái chết, giấc mộng, điềm báo, cầu cúng, khấn vái, sự linh ứng, hồn ma và sự hóa kiếp

6

Luận án còn chỉ ra đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn nghệ thuật biểu hiện như: các kiểu kết cấu, xây dựng hình tượng nhân vật, miêu tả thế giới siêu nhiên, không gian và thời gian trong mỗi câu chuyện, sử dụng các môtip dân gian

Cuối cùng, luận án còn nêu lên những nét khái quát, cơ bản nhất những điểm tương đồng và dị biệt của giữa truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam với truyện truyền

kỳ khu vực Đông Á trong cái nhìn đối sánh

7 Cấu trúc luận án

Luận án ngoài phần Mở đầu giới thuyết những vấn đề chung, trọng tâm của luận án được dàn dựng thành 4 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình dịch thuật và nghiên cứu về truyện truyền kỳ

trung đại Việt Nam

Chương này luận án tổng thuật lại những thành tựu của các nhà nghiên cứu đi

trước, là tiền đề để luận án kế thừa, từ đó bổ sung những kết quả nghiên cứu mới

Chương 2 Khái niệm, nguồn gốc, quá trình hình thành, phát triển và tiêu chí xác lập truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Chương này luận án sẽ trình bày khái niệm thể loại, chỉ ra nguồn gốc và trình bày quá trình hình thành và phát triển cùng xác lập tiêu chí của truyện truyền kỳ văn học trung đại Việt Nam

Chương 3 Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn văn hóa tâm linh

Chương này luận án sẽ đi sâu nghiên cứu đặc trưng truyện truyền kỳ nhìn từ văn hoá tâm linh, như: Khái niệm văn hóa tâm linh; Cơ sở hình thành yếu tố tâm linh trong văn hóa và trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam; Biểu hiện và ý nghĩa của yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Chương 4 Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn nghệ thuật và từ mối quan hệ với truyện truyền kỳ khu vực Đông Á

Chương này luận án sẽ đi sâu nghiên cứu đặc trưng truyện truyền kỳ từ góc nhìn nghệ thuật, như: Các kiểu kết cấu truyện truyền kỳ; Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật; Nghệ thuật miêu tả thế giới siêu nhiên; Không gian và thời gian trong truyện truyền kỳ; Môtip dân gian được sử dụng trong truyện truyền kỳ Cũng trong chương này, để thấy được đặc trưng riêng của truyện truyền kỳ Việt Nam, chúng tôi

8

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH DỊCH THUẬT VÀ NGHIÊN CỨU

VỀ TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam được viết bằng chữ Hán và hầu hết đều được dịch sang chữ quốc ngữ Hiện nay, các công trình dịch truyện truyền kỳ từ chữ

truyền kỳ, cũng có những công trình tập hợp các truyện truyền kỳ thành một tuyển tập

Và cũng đã có nhiều công trình dịch các tác phẩm truyền kỳ của một số nước đồng văn Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản Bên cạnh đó, có nhiều tiểu luận, công trình nghiên cứu các tác phẩm truyện truyền kỳ công bố trên các tạp chí hay xuất bản thành sách Nhờ thế mà chúng tôi gặp khá nhiều thuận lợi khi triển khai đề tài luận án

Trong các tác phẩm thuộc thể loại truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam

thì tác phẩm Truyền kỳ mạn lục là đỉnh cao của thể loại Sau đây, xin được giới thiệu quá trình truyền bản nguyên tác Truyền kỳ mạn lục và tổng thuật lại tình hình sưu tầm,

khắc in văn bản tác phẩm, tình hình dịch thuật và nghiên cứu các tác phẩm thuộc thể

loại truyền kỳ, mà trọng tâm là tác phẩm Truyền kỳ mạn lục theo ba giai đoạn: từ cuối

thế kỷ XIX trở về trước; từ đầu thế kỷ XX đếm năm 1975 và từ sau năm 1975 đến nay

như sau:

1.1 Quá trình truyền bản nguyên tác Truyền kỳ mạn lục

Nguyên tác văn bản Truyền kỳ mạn lục đã được khắc in và sao chép nhiều lần Căn cứ vào tên gọi văn bản các lần in, có thể chia thành hai nhóm: Cựu biên Truyền kỳ

mạn lục và Tân biên Truyền kỳ mạn lục tăng bổ giải âm tập chú

Nhóm văn bản Cựu biên: hiện chỉ có một văn bản khắc in, 1 Tựa, 1 Mục lục, được khắc in vào niên hiệu Vĩnh Thịnh năm thứ 8 (1712), văn bản hiện được lưu giữ tại Đông Dương văn khố, Nhật Bản

Nhóm văn bản Tân biên: căn cứ vào dòng ghi niên đại, hiện có 4 nhóm văn bản

* Bản Vĩnh Thịnh năm thứ 10 (1714), văn bản khắc in, hiện được lưu giữ tại Thư viện Bắc Kinh, Trung Quốc

* Bản Vĩnh Hựu năm thứ 3 (1737), văn bản khắc in, hiện được lưu giữ tại Thư viện Hiệp hội nghiên cứu châu Á, ký hiệu HM.2236

* Bản Cảnh Hưng năm thứ 24 (1763), gồm hai dạng khắc in và chép tay Cụ thể như sau:

Các bản chép tay cũng đầy đủ 4 quyển, 20 truyện, mang ký hiệu VNv.708, VNv.709, VNv.710, VNv.1840, hiện được lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm Ngoài ra còn các bản lẻ hoặc thuộc loại khắc in như bản A.1021; hoặc thuộc loại chép tay như VHv.1641

1.2 Tình hình giới thiệu, dịch thuật và đánh giá Truyền kỳ mạn lục từ cuối

thế kỷ XIX trở về trước

Bản dịch đầu tiên từ chữ Hán sang chữ Nôm (có thêm phần giải âm, tập chú)

của Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là bản giải âm của Nguyễn Thế Nghi vào nửa đầu thế kỷ XVI, người sống cùng thời với Nguyễn Dữ, nhan đề là Truyền kỳ mạn lục

giải âm

Từ đó, có thể nói diễn Nôm được xem như là khởi thuỷ, là thượng nguồn của văn học dịch trong lịch sử văn học nước nhà Bản này hiện đã được vị giáo sư lãothành Nguyễn Quang Hồng ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm phiên âm sang quốc ngữ, đã xuất bản và tái bản

Nhận xét đánh giá đầu tiên về tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là

Hà Thiện Hán, một người sống cùng thời với Nguyễn Dữ Trong Lời Tựa, Hà Thiện

Hán viết vào ngày lành tháng 7 mùa thu năm Vĩnh Định sơ niên (1547), in ở bản Cựu

biên Truyền kỳ mạn lục, có nói về Nguyễn Dữ và tập Truyền kỳ mạn lục như sau:

“Ông thuở thiếu thời chăm học, đọc rộng nhớ lâu, những muốn lấy văn chương lập nghiệp nhà Ông vượt qua thi Hương, mấy lần thi đỗ trường thi Hội Được bổ làm quan Tri huyện Thanh Tuyền, song mới được một năm, liền từ quan về nhà phụng dưỡng mẹ già, cho tròn đạo hiếu [Từ đó] nhiều năm chân không bén đến nơi thị thành Rồi bèn soạn nên tập truyện này, mong ngụ lòng mình trong đó Xem văn từ của

10

ông, [thấy] không ra ngoài "rào giậu" của Tông Cát [Cù Tông Cát soạn Tiễn đăng tân thoại] Song [trong đó] có ý khuyên răn, có lời dạy dỗ, thật có can hệ đến giáo hóa ở đời, đâu có phải là chuyện vặt vãnh chắp nhặt tầm thường” (Nguyên văn: Thiếu cù vu học, bác lãm cường kí, dục dĩ văn chương thế kì gia, việt lĩnh Hương tiến, lũy trúng Hội thí trường Tể vu Thanh Tuyền huyện, tài đắc nhất nẫm, từ ấp dưỡng mẫu, dĩ toàn hiếu đạo Túc bất [đạp] thành thị, phàm kỉ dư sương Ư thị bút tư lục, dĩ ngụ ý yên Quan kì văn từ bất xuất Tông Cát phiên li chi ngoại [Cù Tông Cát trước “Tiễn đăng tân thoại”] Nhiên hữu cảnh giới giả, hữu qui châm giả, kì quan ư thế giáo, khởi tiểu

bổ vân.) (Hà Thiện Hán, Tựa Truyền kỳ mạn lục)

Vũ Khâm Lân trong bài Phả ký “Bạch vân am tiên sinh Nguyễn công Văn Đạt

phả ký” viết vào mùa đông năm Kỷ Hợi (1743), ông đã cất bút ngợi khen Truyền kỳ mạn lục là áng “thiên cổ kỳ bút”

Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục, có viết về Nguyễn Dữ như sau:“Ông

người xã Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, Hải Dương Cha là Tường Phiêu, đỗ Tiến sĩ khoa Bính Thìn (1496), làm quan Thượng thư bộ Hộ Nguyễn Dữ lúc còn bé thông minh lanh lợi, xem rộng, nhớ lâu, văn chương có thể nối dõi được gia phong, thi đỗ Hương cống, thi Hội nhiều khoa trúng kì đệ tam, được bổ Tri huyện Thanh Tuyền, làm quan mới được một năm, liền lấy cớ là xa nhà, xin từ chức về nhà hầu cha mẹ Sau vì nguỵ Mạc cướp ngôi vua, ông thề không ra làm quan, sống ở thôn quê dạy học trò, không bao giờ để chân đến thành thị Về phần trứ tác có Truyền kỳ mạn lục 4 quyển, lời lẽ thanh tao tươi đẹp, người bấy giờ lấy làm ngợi khen” [bản dịch, Nxb KHXH,

HN, 1977, tr 262]

Bùi Huy Bích trong Hoàng Việt thi tuyển đã dựa vào những bài thơ của các nhân vật làm ra trong các truyện của Truyền kỳ mạn lục mà chép lại, tuyển vào bộ sách

của ông và ghi Nguyễn Dữ là tác giả của những bài thơ ấy, tuyển 4 bài với 3 đầu đề,

đó là bài số 3 bài số 5 (trong 10 bài) mà Từ Thức đề trên bức bình phong tại nơi ở của

Giáng Hương trong truyện Từ Thức lấy vợ Tiên nhan đề “Làm thay Từ Thức đề ở bức

bình phong trắng tại nơi ở của nàng tiên Giang Hương”, một bài trong truyện Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa mà Kim Hoa nữ học sĩ Ngô Chi Lan (Nguyễn Hạ Huệ) đề ở

núi Vệ Linh, nơi Phù Đổng Thiên Vương bay về trời, với nhan đề “Làm thay nữ học sĩ

Kim Hoa đề núi Vệ Linh” và một bài trong truyện Nghiệp oan của Đào thị, với nhan

đề “Mây núi, trăng núi” và ghi chú thêm “phỏng theo thơ nhà sư Vô Kỉ cùng nàng

Hàn Than ngâm vịnh ở núi Vệ Kì”

11

Phan Huy Chú trong bộ bách khoa thư Lịch triều hiến chương loại chí, mục

Văn tịch chí đã giới thiệu sơ lược như sau: Truyền kỳ mạn lục, 4 quyển Dật sĩ Nguyễn

Dữ soạn, đại khái bắt chước Tiễn đăng tân thoại của một nhà nho đời Nguyên Tập

này cộng 22 truyện1 Dữ người ở Đỗ Tùng, huyện Gia Phúc, con trai của Tiến sĩ Tường Phiêu [Tập 4, bản dịch, trang 121]

1.3 Tình hình dịch thuật và nghiên cứu truyện truyền kỳ từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975

Về các bản Việt dịch Truyền kỳ mạn lục

Bản dịch sang quốc ngữ đầu tiên là bản của Cát Thành Ông chọn dịch 12 truyện,

do nhà in Thạch Thái Bưởi ở Hà Nội xuất bản năm 1912, đó là: Khoái Châu nghĩa phụ

truyện, Mộc miên thụ truyện, Tây viên kỳ ngộ ký, Đà Giang dạ ẩm ký, Từ Thức tiên

Tản Viên từ Phán sự lục, Dạ Xoa bộ suý lục, Nam Xang nữ tử truyện, Đào thị nghiệp oan ký

Trúc Khê Ngô Văn Triện dịch đầy đủ tác phẩm Truyền kỳ mạn lục, bản dịch công bố lần đầu vào năm 1935 Tiếp theo bản dịch này lại được công bố trên Phổ

thông bán nguyệt san, số 124, số 125 tháng 2-1943 và số 126, tháng 3-1943 Sau đó

được Nxb Tân Việt, Sài Gòn, in lại năm 1952, rồi được tái bản nhiều lần vào các năm

1957 bởi Nxb Văn hoá; năm 1971 bởi Nxb Văn học; và năm 1989 bởi Nxb Trẻ Tp HCM phối hợp với Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TP HCM Có thể nói bản dịch của Trúc Khê là bản dịch được các nhà nghiên cứu và độc giả đánh giá là bản dịch tốt nhất, được lưu hành rộng rãi nhất, được sách giáo khoa và giáo trình các cấp học dùng văn bản để giảng dạy

Lê Huy Hạp đã dịch truyện Người thiếu phụ Nam Xương và một số truyện truyền

kỳ khác sang tiếng Anh: The Lady of Nam Xương and Other Vietnamses Legends, nhà

in Phan Thanh Giản, Sài Gòn, 1957

Cũng tại Sài Gòn, Thứ Lang Bùi Xuân Trang dịch Tân biên Truyền kỳ mạn lục

làm 2 quyển, quyển thượng in năm 1962; quyển hạ in năm 1963, do Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản

Một số câu chuyện trong Truyền kỳ mạn lục cũng đã được dịch sang tiếng Pháp, như Phạm Duy Khiêm dịch Khoái Châu nghĩa phụ truyện, Từ Thức tiên hôn lục công

1 Chỗ này thì cụ Phan Huy Chú ghi nhầm, thực tế Truyền kỳ mạn lục chỉ có 20 truyện, gồm 4 quyển, mỗi

quyển chép 5 truyện

12

bố lần đầu vào năm 1944 và 1951 tại Pháp Tiếp theo, Bùi Quang Tung dịch truyện

Tây viên kỳ ngộ ký đăng trên Tạp chí của Hiệp hội nghiên cứu Đông Dương (Le

Bulletin de Société des Études Indochinoises) vào năm 1955 ở Sài Gòn Nguyễn Trần

Huân dịch Mộc miên thụ truyện công bố năm 1959 tại Paris bởi Nxb Club Français du

Livre Sau đó cũng dịch giả này đã dựa vào bản in năm Cảnh Hưng thứ 24 (1763) để

giới (Việt Nam) in lại năm 1994, có tham khảo bản cựu biên, tức bản Vĩnh Thịnh năm thứ 8 (1712)

Ở nước Nga, Truyền kỳ mạn lục đã được dịch và giới thiệu bởi Tchakov, sau đó

bản tiếng Nga do Nxb Thế giới (Việt Nam) công bố năm 1981

Về các bản Việt dịch và tình hình nghiên cứu các tác phẩm truyền kỳ và truyện ký mang yếu tố truyền kỳ

Trước năm 1975 đã có những bản dịch các tác phẩm truyện truyền kỳ hay

những truyện ký mang yếu tố truyền kỳ ra tiếng Việt chữ Quốc ngữ như: Lĩnh Nam

chích quái: truyện cổ dân gian Việt Nam sưu tầm từ thế kỷ XV của Vũ Quỳnh, Kiều

Phú do Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc San dịch và giới thiệu năm 1960 ở Hà Nội;

Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp do Lê Hữu Mục dịch năm 1960 ở Sài Gòn; Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên do Lê Hữu Mục dịch năm 1960 ở Sài Gòn; Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề do Tô Nam Nguyễn Đình Diệm dịch năm 1961 ở Sài Gòn; Thánh Tông di thảo được Nguyễn Bích Ngô dịch và Lê Sĩ Thắng giới thiệu năm 1963

ở Hà Nội; Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm được Nxb Giáo dục, Hà Nội ấn hành năm 1968; Thứ Lang Bùi Xuân Trang dịch Tân biên Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn

Tự năm 1970 ở Sài Gòn; Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên được Nxb Văn học, Hà Nội

ấn hành năm 1972, v.v

Về lý thuyết thể loại truyện truyền kỳ có thể tìm thấy trong công trình Khảo

luận tiểu thuyết Trung Hoa của Nguyễn Huy Khánh, Nxb Khai Trí Sài Gòn, 1959 Sau

đó, lý thuyết về thể loại truyện truyền kỳ được Nguyễn Hiến Lê bổ sung đầy đủ hơn

trong công trình Văn học sử Trung Quốc (3 tập) xuất bản tại Sài Gòn

Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu (viết xong 1941), Đông Pháp

xuất bản, HN, 1943, Bộ Quốc gia Giáo dục SG xuất bản, 1960, tại Thiên thứ ba: Thời

kì Lê, Mạc, chương thứ 5, mục C Văn truyện kí, có giới thiệu về tập truyện của

Nguyễn Dữ và nhận xét rằng “tuy chép những chuyện hoang đường quái đản, nhưng

13

cũng là tài liệu quý để ta khảo cứu về phong tục và tín ngưỡng của dân ta” (tr 244 –

245)

Ban Văn Sử Địa (Văn Tân, Nguyễn Hống Phong, Nguyễn Đổng Chi), Sơ thảo

lịch sử văn học Việt Nam, quyển 2, Nxb Văn Sử Địa, HN, 1958, ở phần thứ tư, mục

III Văn học chữ Hán, tiểu mục D Loại truyện, do Nguyễn Đổng Chi viết (tr 159 – 166), với các nội dung: tác giả, tác phẩm; nội dung tư tưởng, tính chất trữ tình, giá trị tác phẩm

Bùi Văn Nguyên (chủ biên) và Phan Sĩ Tấn biên soạn, Lịch sử văn học Việt

Nam, tập 2, Nxb GD, HN, 1961,về sau tái bản lần 5 vào năm 1978 Đây là bộ giáo

trình dùng chung cho Khoa Ngữ văn các Trường Đại học Sư phạm và Cao đẳng Sư phạm do Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội chủ trương Trong bộ giáo trình nàytại Giai đoạn III, chương III Nguyễn Dữ, tác giả dành một số trang đáng kể viết về Nguyễn Dữ: giới thiệu về tác giả, tác phẩm, phần giá trị nội dung, tuy người viết không chia thành mục, nhưng cũng có thể tóm lược ý chính như sau: giá trị hiệnthực, giá trị nhân đạo, giá trị thẩm mỹ Nói chung, đây là tác phẩm xuất sắc, dẫn đầu trong loại văn truyền kỳ trong văn học cổ Việt Nam (tr 241 – 255)

Phạm Thế Ngũ, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập 1 Phạm Thế xuất bản, 1961, Văn học lịch triều: Hán văn, phần viết về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền

kỳ mạn lục ở thiên thứ 2 Hán văn, chương 3 Truyện kí, mục 3, người viết giới thiệu

đôi nét về tác giả và tác phẩm, rồi phân tích nội dung tác phầm như về chính trị, về luân lý, tư tưởng sâu xa của tác giả và thời đại, tâm sự u ẩn của tác giả (tr 185 – 204)

Đinh Gia Khánh và Bùi Duy Tân với giáo trình Văn học cổ Việt Nam, Nxb Giáo dục Hà Nội, 1964, trong đó có chương giới thiệu về Truyền kỳ mạn lục

1.4 Tình hình nghiên cứu truyện truyền kỳ từ sau năm 1975 đến nay

Nhiều nhà nghiên cứu đã có quan tâm chú ý nhiều hơn các tác phẩm thuộc thể loại truyện truyền kỳ Có rất nhiều công trình dịch thuật, giới thiệu và nghiên cứu truyện truyền kỳ được ấn hành sau mốc thời gian này Có thể chia những tựu nghiên cứu và dịch thuật truyện truyền kỳ giai đoạn sau năm 1975 ra thành các chặng đường nhỏ hơn như sau:

1.4.1 Từ sau năm 1975 đến cuối những năm 80 của thế kỷ XX

Có thể điểm lại một số công trình và tiểu luận tiêu biểu như:

Đinh Gia Khánh (chủ biên), Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương: Văn học Việt Nam

từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XVIII, 2 tập, Nxb.Đại học và Trung học chuyên nghiệp, HN,

14

1978, 1979, phần viết về Nguyễn Dữ thuộc tập 2, phần thứ tư, mục VI với tiêu đề:

Truyền kỳ mạn lục, một thành tựu của truyện kí văn học viết bằng chữ Hán, do Bùi

Duy Tân viết, với các nội dung chính: Giới thiệu tác giả, diện mạo và kết cấu tác phẩm, tư tưởng và chủ ý của tác giả, những giá trị chủ yếu của tác phẩm: vạch trần chế

độ chính trị đen tối hủ bại của giai cấp phong kiến lúc suy thoái, thể hiện tinh thần dân tộc, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, giá trị nghệ thuật với thành tựu về thể loại (tr

238 – 271)

Nguyễn Cẩm Thúy, Vũ Trinh và Kiến văn lục, Tạp chí Văn học, số 3 - 1983

Trong bài viết này, tác giả đã giới thiệu khái quát về Vũ Trinh và nêu lên vài nhận

định về tác phẩm Kiến văn lục

Trần Nghĩa, Một bản Truyền kỳ mạn lục in năm 1712 vừa tìm thấy, Tạp chí Hán Nôm, số 2 - 1985, tr.90-100 Đây là giới thiệu bản Cựu biên Truyền kỳ mạn lục được tìm thấy ở Pháp và những điều mới mẻ do tác phẩm Cựu biên Truyền kỳ mạn lục mang

lại

Trần Nghĩa, Thử so sánh Truyền kỳ mạn lục với Tiễn đăng tân thoại, Tạp chí

Hán Nôm, số 1 (2), 1987, tr.3-13, đã chọn so sánh hai tác phẩm này ở các mặt như: cấu tạo, thể văn, phạm vi đề tài và ý đồ người cầm bút Sau đó, tác giả tiến hành so sánh hai tác phẩm này dựa trên từng truyện riêng lẻ bằng cách chia nhóm Nhóm thứ nhất bao gồm những truyện có cốt truyện na ná nhau Ở nhóm này, tác giả chọn so

sánh hai truyện tiêu biểu là Mẫu đơn đăng ký và Mộc miên thụ truyện Nhóm thứ hai

bao gồm những truyện có kết cấu giống nhau một phần Ở đây tác giả chọn so sánh

Tây viên kỳ ngộ ký với Liên phương lâu ký Nhóm thứ ba là một truyện ở Truyền kỳ mạn lục liên quan tới hai hay nhiều cốt truyện ở Tiễn đăng tân thoại Nhóm thứ tư là

hai hay nhiều cốt truyện ở Truyền kỳ mạn lục có liên quan tới một cốt truyện ở Tiễn

đăng tân thoại

Nguyễn Tá Nhí, Tìm hiểu nghĩa của từ Mỗ, Tạp chí Hán Nôm, số 1(4), 1988,

tr.88-91, viết về một từ hay nói đúng hơn là một tên gọi xuất hiện khá nhiều trong thơ

ca và truyện ký chữ Hán nói chung, truyện truyền kỳ giai đoạn cuối thời trung đại nói

riêng Tác giả đã xem xét từ này ở các mặt: khả năng kết hợp của Mỗ trong các văn bản, khả năng thay thế Mỗ với các từ khác và so sánh Mỗ với các từ Hán Việt tương

đương trong sách Hán diễn Nôm Mặc dù phạm vi nghiên cứu của tác giả là trong thơ chữ Hán nhưng thiết nghĩ vẫn có thể ứng dụng vào văn xuôi

15

Bùi Văn Nguyên (chủ biên), Nguyễn Sĩ Cẩn, Hoàng Ngọc Trì (1989), trong

giáo trình Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVIII, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

có một chương viết riêng về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục Chương này

do Hoàng Ngọc Trì viết Chương sách giới thiệu về tác giả, kết cấu, chủ đề tác phẩm,

đi sâu phân tích các giá trị của tác phẩm

Nguyễn Đăng Na, Tục Công dư tiệp ký: tác giả và tác phẩm, Tạp chí Hán Nôm,

số 1(6), 1989, tr.48-50, viết về tác phẩm Tục Công dư tiệp ký của Trần Trợ Trong bài viết này, tác giả đã chú ý đến mối quan hệ của ba tác phẩm: Công dư tiệp ký (Vũ Phương Đề), Cát Xuyên tiệp bút (Trần Tiến) và Tục Công dư tiệp ký (Trần Trợ)

1.4.2 Từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay

Chặng đường này truyện truyền kỳ ngày càng được giới nghiên cứu quan tâm tìm hiểu nhiều hơn Có những công trình giới thiệu lại những tác phẩm đã được dịch trong thời gian trước Có những công trình giới thiệu các tác phẩm truyền kỳ của khu vực

Chẳng hạn nghiên cứu về Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu, Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh (Trung Quốc); Kim ngao tân thoại của Kim Thời Tập (Triều Tiên); Nhật

Bản linh dị ký của Keikai, Ca tì tử [Otogiboco] của Asai Rey và Vũ nguyệt vật ngữ

[Ugetsumonogatasi] (Nhật Bản) Đây là những tư liệu đáng quý trong việc xem xét sự ảnh hưởng qua lại của văn học khu vực đến truyện truyền kỳ Việt Nam

Khái niệm về truyện truyền kỳ cũng được bàn đến trong các công trình sưu tầm

và giới thiệu tác phẩm thuộc thể loại này Có thể kể một số công trình dịch và giới thiệu truyện truyền kỳ cũng như một số bài nghiên cứu về thể loại như sau:

Hoàng Hưng (dịch), Lan Trì Kiến văn lục của Vũ Trinh (1990), Tạp chí Hán

Nôm, số 1(8), tr.73-79

Nguyễn Văn Huyền (1991), Tân truyền kỳ lục và Phạm Quý Thích, Tạp chí Hán Nôm, số 1(10), tr.80-84, giới thiệu truyện Chó nghĩa nhà nghèo trích trong Tân truyền

kỳ lục

Hoàng Văn Lâu (1991), Truyện truyền kỳ đời Đường, Nxb KHXH, Hà Nội

Tạp chí Hán Nôm, số 2(9), 1990, tr.90-109, có tuyển dịch một số truyện truyền

kỳ ưu tú đời Đường – Tống

Phạm Thị Hảo, (1992), Văn học Trung Quốc giản yếu, Nxb ĐHTH TP HCM có

điểm qua thể loại truyện truyền kỳ

Công trình Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi (chủ biên) năm 1992 cũng đưa ra khái niệm tiểu thuyết truyền kỳ

16

Trần Đình Việt, Nguyễn Án qua tác phẩm Tang thương ngẫu lục, Tạp chí Văn

học, số 3, 1994 phân tích khá kỹ về những chủ đề, tư tưởng tác giả thể hiện trong tác

phẩm Tang thương ngẫu lục

Vũ Thanh, Những biến đổi của yếu tố “kỳ” và “thực” trong truyện ngắn truyền

kỳ Việt Nam, Tạp chí Văn học, số 6, 1994, đề cập sự hình thành và phát triển của

truyện truyền kỳ Việt Nam, yếu tố kỳ trong truyện truyền kỳ Từ yếu tố kỳ đó, tác giả cho thấy sự vận động, biến đổi của nó và sự thay thế nó dần dần của yếu tố thực

Lương Duy Thứ (và những người khác tuyển dịch) (1994), Truyện chí quái chí

nhân chí dị truyền kỳ Trung Quốc, Nxb.VHTT, Hà Nội, đã tuyển chọn và giới thiệu

một số truyện ngắn trung đại của Trung Quốc

Phùng Quý Sơn (biên soạn) (1995), Đường đại truyền kỳ, Nxb Đồng Nai, giới

thiệu một số truyện truyền kỳ đời Đường

Schneider Paul, Khảo cứu bản dịch Nôm Truyền kỳ mạn lục, Tạp chí Hán Nôm,

số 1 (22), 1995, tr.14-24, là bài viết của một học giả nước ngoài về Truyền kỳ mạn lục Ông cho rằng bản dịch Nôm của Truyền kỳ mạn lục có thể được ghi lại vào khoảng thế

kỷ XVI Ở đó, ông đi sâu đề cập đến một tác phẩm lâu nay ít được nhắc đến là Tân

biên Truyền kỳ mạn lục tăng bổ giải âm tập chú Đây là bản diễn Nôm tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Đại Hưng Hầu Nguyễn Thế Nghi

Nguyễn Thị Oanh, Ca tì tử (Otogiboco) và Vũ nguyệt vật ngữ (Ugetsumonogatasi) với Truyền kỳ mạn lục”, Tạp chí Hán Nôm, số 4 (25), 1995, tr.38-

49, tác giả đã so sánh Otogiboco và Ugetsumonogatasi với Truyền kỳ mạn lục trên cơ

sở những chi tiết có liên quan đến Tiễn đăng tân thoại

Giáo trình Lịch sử văn học Trung Quốc (3 tập), Nxb Giáo dục, Hà Nội, (1995) có

một chương giới thiệu lý thuyết về truyện truyền kỳ

Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Quang Ân, (1995), Kho tàng truyện truyền kỳ Việt

Nam, Nxb VHTT, Hà Nội đã giới thiệu rất nhiều truyện truyền kỳ Việt Nam và có một

bài giới thiệu về lý thuyết truyện truyền kỳ

Lâm Ngữ Đường (biên soạn), Mai Ngọc Thanh (dịch), (1995), Bốn thiên truyện

tình nổi tiếng: tiểu thuyết truyền kỳ Trung Quốc, Nxb Thanh Hóa giới thiệu truyện

truyền kỳTrung Quốc loại diễm tình

Đinh Văn Minh, (1996), Góp phần tìm hiểu Tân biên Truyền kỳ mạn lục, Tạp chí

Hán Nôm, số 4(29), tr.11-16, bàn thêm một vài suy nghĩ của tác giả về Tân biên, trong

đó tác giả có bàn đến Tân biên của Công dư tiệp ký

17

Trần Nghĩa, (1996), Góp phần giải quyết những vấn đề văn bản học đang đặt ra

với Công dư tiệp ký, Tạp chí Hán Nôm, số 4(29), tr.3-10, nhằm giải quyết vấn đề tích

hợp và tế phân của Công dư tiệp ký vì tác phẩm Công dư tiệp ký đã được người đời sau

thêm vào khá nhiều

Lỗ Tấn, (1996), Sơ lược lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc, Lương Duy Tâm (dịch),

Lương Duy Thứ (hiệu đính), Nxb ĐHQG Hà Nội, giới thiệu những giai đoạn phát triển của lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc, trong đó có truyện truyền kỳ

Hoàng Hữu Yên, (1996), Liệt nữ ở An Ấp là người nào?, Tạp chí Hán Nôm, số 4(29), tr.62-65, bàn về nhân vật trong An Ấp liệt nữ của Truyền kỳ tân phả (Đoàn Thị

Điểm)

Phạm Văn Thắm với 1996, Luận án Phó Tiến sĩ khoa học Nghiên cứu văn bản

và đánh giá thể loại truyền kỳ viết bằng chữ Hán ở Việt Nam thời trung đại (1996) có

thể xem là một công trình nghiên cứu công phu, khá toàn diện về thể loại truyện truyền

kỳ trung đại Việt Nam Tác giả đã xác lập tiêu chí, danh mục truyện truyền kỳ chữ Hán Việt Nam; nêu ra những vấn đề văn bản học, những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm truyện truyền kỳ chữ Hán Việt Nam Tuy vậy, công trình chưa đặt truyện truyền kỳ Việt Nam trong bối cảnh giao lưu, du nhập, vận động, phát triển thể loại trong mối quan hệ với các nước lân cận như Hàn Quốc, Nhật Bản, đặc biệt là Trung Quốc Về nghệ thuật, tác giả chỉ nghiên cứu theo phương diện không gian: thế giới thiên đình, thế giới Âm phủ, thế giới thủy cung, thế giới tiên cảnh mang tính khái quát cao chứ chưa đi vào chi tiết cụ thể Và tác giả cũng chưa chú trọng nhiều để phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, đặc biệt là thế giới nội tâm Đây là sự thiếu sót bởi trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam, nhân vật đã có đời sống nội tâm, không còn kiểu nhân vật chức năng hay nhất phiến

Trần Nghĩa (chủ biên) (4 tập), (1997), Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Nxb Thế giới, Hà Nội đã giới thiệu khá nhiều truyện ngắn trung đại Việt Nam từ Việt

điện u linh, Lĩnh Nam chích quái đến nhiều truyện truyền kỳ Việt Nam giai đoạn hậu

kỳ trung đại

Trần Nghĩa, Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam: nội dung và nghệ thuật, Tạp chí Hán

Nôm, số 4 (33), (1997), tr.3-21, đã bàn đến nội dung và nghệ thuật của 37 tác phẩm tiểu thuyết chữ Hán Về nội dung, ông đưa ra bốn chủ đề chính là: những bước ngoặc quan trọng trong lịch sử đất nước, danh nhân lịch sử văn hóa Việt Nam, các tầng lớp

18

xã hội Việt Nam thời phong kiến và tình yêu đôi lứa Về nghệ thuật, tác giả đưa ra từng đặc điểm nghệ thuật cho từng loại tiểu thuyết

Trần Nghĩa, Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, danh mục và phân loại, Tạp chí Hán

Nôm, số 3 (32), (1997), tr.3-16, đã đưa ra quan niệm về tiểu thuyết và lập bảng danh mục tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam Sau đó, tác giả tiến hành xác lập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam bao gồm những tác phẩm văn xuôi được soạn thảo bằng Hán ngữ cổ đại, mang đặc trưng thể loại của tiểu thuyết trong những hạn độ khác nhau

Các công trình được biết đến trong thời gian này chủ yếu là công trình giới thiệu tác phẩm và nghiên cứu so sánh tác phẩm theo loại hình thể loại Có thể kể tên một số công trình trong thời gian này như:

Nguyễn Kim Oanh, Vân Nang tiểu sử, Tạp chí Hán Nôm, số 2 (31), (1997),

tr.90-99

Nguyễn Đăng Na, Truyền kỳ mạn lục có 20 hay 22 truyện?, Tạp chí Hán Nôm, số

2 (5), (1988), tr.45-49

Nguyễn Thị Ngân, Bước đầu so sánh Thính văn dị lục của Việt Nam và Sam Seol

Gi của Hàn Quốc, Tạp chí Hán Nôm, số 3 (36), (1998), tr.40-45

Trần Nghĩa, Lược đồ quan hệ tiểu thuyết Hán Nôm Việt Nam và tiểu thuyết cổ

các nước trong khu vực, Tạp chí Hán Nôm, số 2 (35), (1998)

Trần Nghĩa, Chỗ khác nhau giữa tiểu thuyết Hán Nôm Việt Nam và tiểu thuyết cổ

các nước trong khu vực, Tạp chí Hán Nôm, số 3 (40), (1999), tr.31-37

Trần Nghĩa, Ảnh hưởng của Đạo giáo đối với tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Tạp

chí Hán Nôm, số 4 (41), (1999), tr.3-12

Thọ Nhân, Một công trình văn bản học rất có giá trị: Truyền kỳ mạn lục san bản

khảo, Tạp chí Hán Nôm, số 2(39), (1999), tr.94

Bộ hợp tuyển Truyện truyền kỳ Việt Nam (3 tập), Nxb Giáo dục, Hà Nội, (1999)

do Nguyễn Huệ Chi chủ biên đã tuyển chọn khá đầy đủ truyện truyền kỳ Việt Nam từ khi ra đời ở thời trung đại cho đến thời hiện đại Tuy nhiên cũng cần lưu ý là trong bộ sách này, quan niệm về truyện truyền kỳ của người biên soạn được hiểu theo nghĩa rộng, ngoài những truyện truyền kỳ và những truyện ký trung đại có yếu tố truyền kỳ thì những truyện ma, truyền kỳ quái, truyện đường rừng trong văn học hiện đại cũng được soạn giả tuyển chọn đưa vào công trình và xếp chúng vào thể loại truyện truyền

kỳ

19

Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, ở Đông Á nói chung và Việt Nam nói riêng, thể loại truyện truyền kỳ rất được chú ý nghiên cứu Lúc này xuất hiện nhiều công trình so sánh thể loại truyện truyền kỳ của khu vực Đông Á và ở một số nước của các nhà nghiên cứu với sự đánh giá lại những đóng góp của thể loại này cho văn học Chẳng

hạn, ở Trung Quốc, Tiễn đăng tân thoại hiện nay thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Ở Triều Tiên và Hàn Quốc, Kim Ngao tân thoại của

Kim Thời Tập cũng được xem xét, đánh giá lại Ở đây chúng tôi chỉ xin điểm qua một số công trình tiêu biểu

Nguyễn Công Lý (2000) trong Văn học Phật giáo thời Lý - Trần, diện mạo và

đặc điểm, ở mục Truyện Ký, trình bày có hệ thống về truyện ký Phật giáo thời Lý -

Trần Đặc biệt, tác giả đi sâu phân tích truyện Tổ gia thực lục (viết về Huyền Quang)

với những chi tiết lạ hoá, kỳ ảo, mà trước đây chưa có nhà nghiên cứu nào quan tâm tìm hiểu sâu kỹ về truyện ký này

Trần Ích Nguyên (2000), Nghiên cứu so sánh Tiễn đăng tân thoại và Truyền kỳ

mạn lục (Phạm Tú Châu, Trần Thị Băng Thanh, Nguyễn Thị Ngân dịch), Nxb Văn

học, Hà Nội Đây là công trình nghiên cứu nghiên cứu về truyện truyền kỳ thông qua

so sánh Cách làm của tác giả là chia công trình thành nhiều tiết nhỏ Cứ mỗi tiết đề cập đến một vài vấn đề nào đó của tác phẩm này thì tiết sau sẽ là những vấn đề tương

tự của tác phẩm kia Những nội dung mà Trần Ích Nguyên đã dùng để so sánh Tiễn

đăng tân thoại và Truyền kỳ mạn lục là: tác giả, sự ra đời và lưu truyền tác phẩm, nội

dung, nguồn gốc, kỹ xảo, nội hàm và ảnh hưởng

Nguyễn Đăng Na (2001), Công trình giới thiệu và hợp tuyển Văn xuôi tự sự Việt

Nam thời trung đại gồm 3 tập, tập 1: Truyện ngắn, tập 2: Ký, tập 3: Tiểu thuyết

chương hồi, Nxb Giáo dục, Hà Nội, đã bàn khá kỹ về văn xuôi tự sự Việt Nam mà cụ thể trong hai tập này là truyện ngắn và ký trung đại cùng xu hướng phát triển của nó, trong đó có nhận xét, trích tuyển một số truyện và ký mang yếu tố truyền kỳ

Toàn Huệ Khanh (2004), Nghiên cứu so sánh tiểu thuyết truyền kỳ Hàn Quốc -

Trung Quốc - Việt Nam, Nxb ĐHQG Hà Nội, nghiên cứu truyện truyền kỳ Đông Á

thông qua so sánh ba tác phẩm truyền kỳ tiêu biểu của ba nước Đông Á: Kim Ngao tân

thoại của Kim Thời Tập, Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu và Truyền kỳ mạn lục của

Nguyễn Dữ Từ sự so sánh đó có thể rút ra những nét độc đáo riêng của truyện truyền

kỳ mỗi nước

20

Nguyễn Nam (2005) với luận án Tiến sĩ bảo vệ tại Harvard University Writing as

response and as translation: Jiandeng xinhua and evolution of the chuanqi genre in East Asia, particurly in Vietnam, đã nghiên cứu Tiễn đăng tân thoại và sự biến đổi

cũng như ảnh hưởng của nó đến truyện truyền kỳ khu vực Bên cạnh đó, công trình cũng nghiên cứu về sự phát triển truyện truyền kỳ ở Đông Á mà cụ thể là Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam Riêng ở Việt Nam, tác giả nghiên cứu truyện

truyền kỳ thông qua tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ

Trần Đình Sử (2005), Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, Nxb ĐHQG Hà Nội,

ở chương IV: Thể loại truyện chữ Hán, có một tiểu mục viết về truyện truyền kỳ, trong

đó tác giả nêu lên một số đặc điểm chung nhất Sau đó, tác giả đã bàn đến thời gian nghệ thuật trong truyện truyền kỳ: thời gian ước lệ lịch sử, thời gian thần thoại, thời gian khép kín

Nguyễn Đăng Na (chủ biên), (2005) Văn học trung đại Việt Nam (2 tập), Nxb

ĐHSP HN Đây là bộ giáo trình dùng để đào tạo giáo viên Trung học Cơ sở được Dự

án Việt – Bỉ tài trợ, chương viết về Truyền kỳ mạn lục thuộc tập 1, với nội dung giới thiệu thân thế, cuộc đời Nguyễn Dữ, giới thiệu tác phẩm Truyền kỳ mạn lục: Hoàn

cảnh sáng tác, Chủ đề, Kết cấu, Nội dung và Nghệ thuật tác phẩm

Boris Riftin (2006), Thử so sánh Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu (Trung Quốc)

với Kim Ngao tân thoại của Kim Thời Tập (Triều Tiên), Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (Việt Nam) và Ca Tỳ Tử của Asai Rey (Nhật Bản) Đây là bài viết của một

tác giả phương Tây về thể loại truyện truyền kỳ Đông Á Trong đó, ông đã chọn so

sánh các truyện có kiểu truyện giống với Thủy cung khánh hội lục và Mẫu đơn đăng ký của các tác phẩm Kim Ngao tân thoại, Truyền kỳ mạn lục và Ca Tỳ Tử Từ đó, ông đã

khái quát nên những sáng tạo riệng của các tác giả, đặc biệt là Nguyễn Dữ

Nguyễn Phạm Hùng trong bài Đoán định lại thân thế Nguyễn Dữ và thời điểm

sáng tác Truyền kỳ mạn lục, Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 1-2006, đã nêu lại thân

thế Nguyễn Dữ và khẳng định thời điểm viết tác phẩm truyền kỳ nổi tiếng này, vấn đề

mà trước đây trong các giáo trình, các bộ văn học sử, các bài viết của các nhà nghiên cứu chưa giải quyết, chỉ ước đoán lờ mờ

Đoàn Lê Giang (2007), với mục Về thể loại truyện truyền kỳ trong văn học Đông

Á in trong công trình Văn học Việt Nam thế kỷ X - XIX (những vấn đề lý luận và lịch sử) do Trần Ngọc Vương chủ biên, Nxb Giáo dục, đã bàn đến nguồn gốc, khái niệm

truyện truyền kỳ Sau đó, tác giả so sánh ba tác phẩm: Tiễn đăng tân thoại, Truyền kỳ

21

mạn lục và Vũ nguyệt vật ngữ Từ đó rút ra giá trị của yếu tố kỳ trong truyện truyền

kỳ

Đoàn Thị Thu Vân (chủ biên), (2008), Văn học trung đại Việt Nam (thế kỷ X –

thế kỷ XIX), Nxb Giáo dục, TP.HCM Đây là bộ giáo trình của Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP HCM Trong đó có một chương giới thiệu tác phẩm

Truyền kỳ mạn lục

Nguyễn Công Lý (2008) tại Hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ 3, có bài Bàn

lại về mối quan hệ giữa Nguyễn Bỉnh Khiêm - Nguyễn Dữ và Phùng Khắc Khoan (từ

báo cáo này, tác giả tách ra thành 4 bài độc lập, đăng trên các tạp chí, xin xem Tài liệu

tham khảo) Ở đây, tác giả không đồng tình với Vũ Khâm Lân trong bài "Bạch Vân am

cư sĩ Nguyễn Công Văn Đạt phả ký" khi cho rằng Nguyễn Bỉnh Khiêm và Phùng Khắc

Khoan tham gia phủ chính Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ để tác phẩm trở thành

áng "thiên cổ kỳ bút", "áng văn hay của bậc đại gia" Về tuổi tác và mối quan hệ, bài

vài tuổi, lại là con của một Tiến sĩ Thượng thư nên không thể là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm và giữa Nguyễn Dữ với Nguyễn Bỉnh Khiêm chưa chắc đã có mối quan

hệ nào, nhất là quan hệ thầy – trò, bởi Nguyễn Dữ làm quan thời Lê sơ (trước năm 1527), còn Nguyễn Bỉnh Khiêm lại làm quan cho nhà Mạc (từ năm 1535 đến năm 1542), sau khi cáo quan, ông về mở trường dạy học ở am Bạch Vân (1543), nên Nguyễn Dữ không thể là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm Còn Phùng Khắc Khoan thì sinh năm 1528, trong khi đó Nguyễn Dữ từ trước năm 1527 đã xin từ quan, thì không thể nói rằng Nguyễn Dữ là bạn cùng học của Phùng Khắc Khoan được Từ đó suy luận rộng ra Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan lúc bấy giờ không thể có điều kiện

để phủ chính văn bản Truyền kỳ mạn lục Hơn nữa từ trước năm 1547, Truyền kỳ mạn

lục đã nổi tiếng nên Nguyễn Thế Nghi đã dịch Nôm, còn Hà Thiện Hán thì viết lời Tựa

cho tác phẩm của Nguyễn Dữ vào năm 1547 Vì thế, ý kiến của Vũ Khâm Lân đã viết trong bài Phả ký cần phải xem lại Đồng thời bài viết còn đính chính một số nhầm lẫn của Trần Ích Nguyên (Đài Loan), Nguyễn Phạm Hùng (Việt Nam) trong các bài viết,

công trình nghiên cứu về Truyền kỳ mạn lục của hai nhà nghiên cứu này

Lã Nhâm Thìn (chủ biên), Giáo trình Văn học trung đại Việt Nam, Nxb Giáo dục,

Hà Nội, 2011, 2 tập Chương viết về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục thuộc

tập 1, do Vũ Thanh biên soạn

22

Trần Thị Thu Hiền (2012), Oan - Giải oan trong văn học thế kỷ X – XIX (qua

truyện ngắn trung đại Việt Nam), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội

Công trình tập trung nghiên cứu về vấn đề nỗi oan và cách giải oan, lý giải hiện tượng

đó và chỉ ra ý nghĩa trong đời sống tâm linh người Việt Luận án chứng minh nỗi oan trở thành hiện tượng mang tính phổ quát trong cuộc sống và văn học thời trung đại Việt Nam, đồng thời giải mã ý nghĩa của các cách giải oan, từ đó cho thấy được giá trị nhân bản của văn học trung đại Đây là sự bổ sung đáng kể cho đề tài sau này, giúp chúng tôi có cái nhìn sâu sắc hơn, toàn diện hơn về tư tưởng, tình cảm của tác giả, vấn

đề phản ánh hiện thực trong một số tác phẩm truyền kỳ

Nguyễn Công Lý (2018) trong công trình Văn học Việt Nam thời Lê Mạc, Nam

Bắc phân tranh (đầu thế kỷ XV - cuối thế kỷ XVII) có một mục viết về truyện truyền kỳ

ở chương 3 "Hệ thống thể loại" và một mục viết về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục ở chương 4 "Tác gia tiêu biểu"

Bên cạnh còn có rất nhiều đề tài luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam đã được thực hiện tại các cơ sở đào tạo Sau đại học trong nước mà chúng tôi đã tiếp cận, nhưng để tránh rườm rà nên không nêu ra ở đây

* Tiểu kết

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu về truyện truyền kỳ, có thể khái lược lại như sau:

Một là, tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là đỉnh cao của thể loại

truyện truyền kỳ Việt Nam Vì thế mà tác phẩm này được nhiều người đời sau sao chép, khắc in

Hai là, bên cạnh quá trình truyền bản, đương thời đã có người diễn Nôm tác phẩm, có người đánh giá cao tác phẩm như Hà Thiện Hán đã viết trong lời Tựa, Đến cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, tác phẩm cũng đã chiếm được sự ưu ái của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, Phan Huy Chú với những lời ngợi ca

Ba là, từ đầu thế kỷ XX đến trước năm 1975, trong quá trình hiện đại hoá văn

học, tác phẩm Truyền kỳ mạn lục cùng với nhiều truyện truyền kỳ và những truyện ký

mang yếu tố truyền kỳ khác được nhiều học giả quan tâm, phiên dịch sang Quốc ngữ, sang tiếng Pháp để giới thiệu, xuất bản cùng những nghiên cứu về thể loại này được công bố trên các báo và tạp chí

Bốn là, từ sau năm 1975 đến cuối thập niên 80 và từ năm 1990 đến nay, truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam được các học giả trong và ngoài nước quan tâm tìm hiểu

23

nhiều hơn với nhiều công trình dịch thuật, nhiều chuyên khảo và nhiều luận văn luận

án nghiên cứu về thể loại văn học này Đặc biệt là các học giả còn quan tâm mở rộng biên độ và không gian nghiên cứu bằng cách so sánh các tác phẩm truyện truyền kỳ trong văn học khu vực Đông Á Với sự vận dụng lý thuyết nghiên cứu mới, các học giả đã đem lại những cái nhìn mới mẻ hơn, toàn diện hơn trong việc nghiên cứu truyện truyền kỳ

Tất cả những thành tựu trên chính là chỗ dựa để chúng tôi kế thừa và tiếp thu khi triển khai các mục của đề tài theo hướng nghiên cứu mà luận án đề ra

24

Chương 2 KHÁI NIỆM, NGUỒN GỐC, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN

VÀ XÁC LẬP TIÊU CHÍ TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Ở chương này, luận án đi sâu trình bày khái niệm truyện truyền kỳ, nêu lên nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện truyền kỳ, đồng thời xác lập tiêu chí phân loại truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

2.1 Khái niệm Truyện truyền kỳ

Thuật ngữ truyện truyền kỳ ban đầu chỉ là tên gọi của một tập sách có tên là

Truyền kỳ do Bùi Hinh và một số tác giả thời Trung Đường (thế kỷ VIII – IX, Trung

Quốc) kể lại Tập sách này có nhiều truyện hấp dẫn như: Côn Lôn Nô, Viên Thị

Truyện, Nhiếp Ẩn Nương Về sau, các nhà nghiên cứu đã sử dụng tên gọi này để chỉ

chung cho những truyện có cùng kiểu viết như thế Từ đó, thuật ngữ truyện truyền kỳ trở thành tên gọi cho một thể loại truyện ngắn trung đại ở Trung Quốc

Từ điển thuật ngữ văn học (tái bản 1999) do Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi và

Trần Đình Sử (chủ biên) cho rằng: "tiểu thuyết truyền kỳ" còn gọi là truyện truyền kỳ,

“thể loại tự sự ngắn cổ điển của văn học Trung Quốc hình thành ở thời Đường Tên

gọi này tới cuối thời Đường mới có "Kỳ" nghĩa là không có thực, nhấn mạnh tính chất

hư cấu Thoạt tiên tiểu thuyết truyền kỳ mô phỏng truyện chí quái thời Lục triều, sau

đó phát triển độc lập Có loại miêu tả cuộc đời biến ảo mơ mộng (ví dụ Nam Kha thái thú truyện) Có loại ca ngợi tình yêu nam nữ (như Chương Đài liễu truyện) Có loại miêu tả hào sĩ hiệp khách (như Hồng Nhiễm khách truyện) Tiểu thuyết truyền kỳ tiêu biểu của văn học Việt Nam là Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm”

Theo Trần Đình Sử trong Thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1999, tái bản

2005) căn cứ vào sự ra đời của thể loại này, các học giả Trung Quốc đã giải thích về thuật ngữ truyền kỳ như sau: Truyện truyền kỳ xuất hiện ở đời Đường, Tống, đánh dấu

sự chín mùi của tự sự nghệ thuật Hai chữ truyền kỳ bao hàm mấy ý nghĩa: một là có ý chuộng lạ, hai là chứa đựng nhiều thể: sử, thơ, nghị luận Về phong cách, truyện truyền kỳ dùng văn xuôi để kể, đến chỗ tả cảnh, tả người thì dùng văn biền ngẫu, khi nhân vật bộc lộ cảm xúc thì thường làm thơ Tên gọi truyền kỳ không những dùng để chỉ một thể loại tự sự mà đến đời Minh, Thanh, nó lại chuyên dùng để chỉ thể loại hý khúc

25

Phạm Văn Thắm trong luận án Phó Tiến sĩ: Nghiên cứu văn bản và đánh giá

thể loại truyền kỳ viết bằng chữ Hán Việt Nam thời trung đại (1996) cho rằng:

Truyền kỳ là từ gốc Hán, nghĩa là truyền đi một sự lạ Ở Việt Nam khi đề cập đến thuật ngữ truyền kỳ, một số sách khi thì giải thích từ này theo tính chất câu chuyện, khi thì dựa vào đặc điểm thể loại ở một thời kỳ nhất định, khi thì dựa vào lịch sử hình thành truyện truyền kỳ, khi thì coi truyền kỳ là một thể loại ngắn, khi thì coi truyền kỳ

là một loại văn xuôi tự sự nhưng đã để mất yếu tố kỳ lạ Ở Trung Quốc, thuật ngữ truyền kỳ bao hàm các nghĩa như: chỉ một loại truyện mang nội dung "kỳ văn dị sự" và chỉ một thể loại văn học viết bằng văn ngôn

Nguyễn Đăng Na trong Đặc điểm văn học trung đại - những vấn đề văn xuôi

tự sự (2002) thì cho rằng, truyện truyền kỳ là hình thức văn học “lấy con người làm

đối tượng và trung tâm phản ánh", dùng "hình thức kỳ ảo làm phương thức chuyển tải nội dung", nhờ đó người đọc có thể "cùng nhân vật của truyện phiêu diêu trong thế giới ảo huyền ở cả bốn cõi không gian và hành trình trong thời gian phi tuyến tính”

Một số nhà nghiên cứu khác như Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Quang Ân trong

Kho tàng truyện truyền kỳ Việt Nam (1995) lại cho rằng: “Theo đúng nghĩa đen của

nó, truyền kỳ chỉ có nghĩa là truyền đi, kể đi một sự lạ Sự lạ này có thể là chuyện của thần thánh, của ma quỷ, chuyện có những thông tin dị biệt đối với đời Bao nhiêu vấn

đề báo ứng mộng mị, huyền ảo hư thực hàm hồ đều có thể gọi là kỳ cả Có điều là chuyện kỳ ảo nhưng lại không phải là thần thoại và có phần gần với cổ tích thần kỳ Các nhà Nho đã chịu khó ghi chép nhiều chuyện lạ, chuyện được nghe, chuyện đồn đại, họ đều để công thu thập lại hết với thái độ nửa tin, nửa ngờ, hoặc nửa hư cấu sáng tạo, nửa ký sự Và như vậy họ mới đặt cái tên như "Thính văn dị lục" chẳng hạn”

Theo Từ điển văn học (bộ mới, 2004), Nguyễn Huệ Chi đã quan niệm:

“Truyện truyền kỳ là hình thức văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, bắt nguồn từ truyện kể dân gian, sau được các nhà văn nâng lên thành văn chương bác học sử dụng những mô típ kỳ quái hoang đường, lồng trong một cốt truyện có ý nghĩa trần thế nhằm gợi hứng cho người đọc Gọi là tiểu thuyết nhưng tiểu thuyết truyền kỳ có dung lượng ngắn và kết cấu không theo kiểu chuyện dài thu ngắn, phần nào có dáng dấp của thể loại truyện ngắn cận hiện đại Sự tham gia của yếu tố thần kỳ vào câu chuyện cũng không phải là do lực lượng tự nhiên được nhân hóa như kiểu thần thoại hoặc những nhân vật có phép lạ như trời, bụt, thần, tiên như trong truyện cổ tích thần kỳ

26

mà phần lớn ngay ở hình thức phi nhân tính của nhân vật: ma quỷ, hồ ly, vật hóa người Tuy nhiên, trong truyện bao giờ cũng có những nhân vật là người thật và chính những nhân vật mang hình thức phi nhân cũng chỉ là sự cách điệu, phóng đại của tâm lý, tính cách của một loại người nào đấy”

Từ những ý kiến trên, luận án đi đến quan niệm rằng truyện truyền kỳ thuộc thể loại văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, có nguồn gốc từ những truyện kể thần linh, chí dị, chí quái trong dân gian Khi du nhập vào Việt Nam, truyện truyền kỳ chỉ giữ nguyên về hình thức thể loại, còn nội dung hoàn toàn do các tác giả Việt Nam viết ra dựa trên sự kế thừa truyền thống văn hóa dân tộc và trí tưởng tượng dồi dào phong phú của người chép truyện Các tác phẩm thể loại này luôn có nhiều yếu tố kỳ ảo, hoang đường nhưng nội dung tư tưởng lại hướng về cuộc sống hiện thực Thế giới mà các tác giả dựng nên trong truyện truyền kỳ được xem như bản sao của thế giới thực Mọi sáng tạo huyền ảo, thần kỳ ấy không nằm ngoài mục đích nêu cao những ước mơ, khát vọng của con người trong xã hội đương thời

2.2 Truyện truyền kỳ khu vực Đông Á và vai trò của Tiễn đăng tân thoại trong tiến

trình phát triển thể loại truyền kỳ khu vực Đông Á

2.2.1 Khái quát về sự hình thành truyện truyền kỳ khu vực Đông Á

Trần Ích Nguyên, trong công trình Nghiên cứu so sánh Tiễn đăng tân thoại và

Truyền kỳ mạn lục, ở mục Nguồn gốc truyện truyền kỳ, ông đã nêu khá rõ ràng về các

nguồn gốc của truyện truyền kỳ Thứ nhất, truyện truyền kỳ là sự mô phỏng thần thoại, chí quái giai đoạn trước Sự mô phỏng này thể hiện ở nhiều yếu tố (đề tài, kết cấu, cốt truyện ) Thứ hai, truyện truyền kỳ bắt nguồn từ thơ văn, truyện ký giai đoạn trước

Đó là những chi tiết, tình tiết lấy từ kho từ điển, điển cố trong các tác phẩm khác, đồng thời những đoạn văn, đoạn thơ trong truyện truyền kỳ cũng chịu ảnh hưởng nhiều từ các tác giả giai đoạn trước Thứ ba, nguồn gốc của truyện truyền kỳ còn là những ghi chép về truyền thuyết dân gian địa phương do chính các tác giả tự sưu tầm và huyền thoại hóa lại những thần tích, thần phả mà họ ghi chép được Cuối cùng, nguồn gốc thứ tư của truyện truyền kỳ mà các nhà nghiên cứu ít nhắc đến là khả năng tưởng tượng của tác giả Cho dù có những truyện truyền kỳ có nhiều sự kế thừa từ các tác phẩm trước đó nhưng cái làm nên giá trị tác phẩm vẫn là tài năng, trí tưởng tượng bay

bổng của tác giả Ví dụ: Long đình đối tụng lục của Nguyễn Dữ với môtip diệt trừ

nhân vật ở thế giới khác dưới Long cung không thể tìm thấy trong các tác phẩm truyền

kỳ khác

27

Vương Tiểu Thuẫn trong bài viết Việt Nam tiểu thuyết tùng san và vấn đề văn

hiến trên Tạp chí Hán Nôm (số 1/ 2000) cho rằng: "Tiểu thuyết truyền kỳ Việt Nam có gốc gác từ chuyện chí quái, tiểu thuyết truyền kỳ thời trung cổ của Trung Quốc Đặc điểm chủ yếu của chúng là nhiều thành phần hư cấu, quy mô từng thiên truyện không dài (thường góp nhiều thiên thành tập)" Trong bài viết, tác giả đã thống kê các

chuyện kể được xếp vào loại truyện mang yếu tố truyền kỳ Đó là những tập truyện kể dân gian, bút ký tiểu thuyết, thần thoại và truyền thuyết, truyện kể về thần linh trong suốt giai đoạn trung đại

Như vậy, hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng nguồn gốc của truyện truyền kỳ Việt Nam là sự tổng hợp giữa những ảnh hưởng từ truyện truyền kỳ Trung Quốc và các truyện dân gian thần linh chí quái của Việt Nam Ngay cách gọi tên truyện truyền kỳ cũng thể hiện rõ sự vay mượn trong thể loại Với hai nguồn ảnh hưởng trên, truyện truyền kỳ Việt Nam trở nên lung linh nhờ sức sáng tạo tuyệt vời của các tác giả

2.2.1.1 Truyện truyền kỳ Trung Quốc

Theo các nhà nghiên cứu, truyền kỳ là thể loại văn xuôi nghệ thuật xuất hiện khá sớm trong văn học cổ điển Trung Quốc Nền văn học cổ điển Trung Quốc là cái nôi sản sinh ra các thể loại văn học trong khu vực Đông Á, trong đó có truyện truyền

kỳ Lúc đầu để định danh cho hiện tượng văn học này, người ta dùng thuật ngữ "tiểu thuyết" và "truyền kỳ" nhưng nó không chứa đựng ý nghĩa như một thuật ngữ khoa học ngày nay Theo đó, tiểu thuyết chỉ là những chuyện vặt được lượm lặt từ đầu đường xó chợ Người ta dùng khái niệm "truyền kỳ" với ý nghĩa mỉa mai, châm biếm,

là những truyện hoang đường, không đáng tin, không liên quan đến đạo đức

Hiện nay có ba quan điểm khác nhau về nguồn gốc của thể loại truyền kỳ ở Trung Quốc:

+ Loại quan điểm thứ nhất: Một số học giả cho rằng nguồn gốc của truyền kỳ là các sự tích lịch sử và truyện ngắn thế kỉ VIII - IX trong văn học Trung Quốc Như vậy quan điểm này đã dựa vào tính chất văn - sử - triết bất phân thời trung đại

+ Loại quan điểm thứ hai: Những người thuộc quan điểm này cho rằng nguồn gốc của truyện truyền kỳ là xuất phát từ truyện kể đời Đường

+ Loại quan điểm thứ ba: Những nhà nghiên cứu theo quan điểm thứ ba đã khẳng định: nguồn gốc truyền kỳ có từ văn xuôi Trung Quốc cổ đại thế kỉ III - VI

28

Đa số các nhà nghiên cứu đồng tình với ý kiến thứ hai Đó là ở Trung Quốc, truyện truyền kỳ đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, mà cụ thể là hình thành ở đầu đời Đường Có thể thấy truyện truyền kỳ đời Đường phát triển qua ba giai đoạn:

+ Thời sơ Đường (618 – 741): Đây là giai đoạn hình thành truyện truyền kỳ Nội dung khá đa dạng: có tác phẩm viết về đề tài tình yêu ma quái, quái dị; có truyện viết về thần tiên, có truyện viết về động vật được nhân cách hóa Về bút pháp truyện truyền kỳ thời này thiên về ghi chép, ít sáng tạo

+ Thời trung Đường (742 – 820): Có thể nói đây là giai đoạn phát triển rực rỡ của truyền kỳ Nội dung truyện truyền kỳ thời kỳ này có nhiều biến chuyển lớn với chủ đề về chốn quan trường, về khát vọng tình yêu và về lịch sử Loại truyện này chủ yếu phản ánh tính hoang dâm vô độ của tầng lớp thống trị, đồng thời cũng thể hiện sự bất mãn của các tác giả đối với đường lối chính sách đương thời

+ Thời vãn Đường: (821 – 907): Ở giai đoạn này, thể loại truyền kỳ đã đi vào thoái trào

Ngoài ra, cũng cần nói đến truyện truyền kỳ các đời Tống, Nguyên, Minh, Thanh Đời Tống - Nguyên truyện truyền kỳ tiếp tục rơi vào tình trạng suy thoái dần

Sang đến đời Minh, thể loại truyền kỳ hưng thịnh trở lại Nổi tiếng có tập Tiễn đăng

tân thoại của Cù Hựu, Tiễn đăng dư thoại của Lý Xương Kỳ Về sau còn có Liêu trai chí dị rất nổi tiếng của Bồ Tùng Linh Về hình thức những tác phẩm trên đều bao gồm

những truyện ngắn, với cách ghi chép tương tự như truyền kỳ đời Đường Nó được xem là những tác phẩm mở lối cho sự ra đời của những kiệt tác đời sau đó

truyện truyền kỳ, một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra một số đặc trưng của thể loại này:

+ Truyện truyền kỳ Trung Quốc ở đời Tống đã cho thấy yếu tố ma quỷ thần quái là đặc điểm cơ bản của truyền kỳ

+ Đi sâu khắc họa hình tượng nhân vật ở cả hai phương diện nội dung và hình thức là đặc trưng cơ bản cho thể loại truyền kỳ khi nói về nghệ thuật của nó

2.2.1.2 Truyện truyền kỳ Triều Tiên

Như chúng ta đã biết Triều Tiên thời trung cổ thuộc khối đồng văn Đông Á, có

sự tương đồng về văn hóa với Việt Nam và các nước khu vực

29

Theo một số nhà nghiên cứu thì từ thế kỷ XV, trong đời sống kinh tế - văn hóa -

xã hội Triều Tiên có những biến đổi đáng kể do sự cải cách của triều đại phong kiến đương thời Và văn học Triều Tiên thế kỷ XV cũng đánh dấu bước chuyển đáng chú ý

Ngay từ khi ra đời văn xuôi tự sự Triều Tiên chia làm hai dạng rõ rệt Một dựa trên truyện tiếu lâm trong văn học dân gian, một dựa vào nguồn thần thoại, cổ tích, truyền thuyết Nguồn thứ hai này tạo nên thể loại truyền kỳ Nói đến thể loại này, các

nhà nghiên cứu nhắc ngay đến Kim Ngao tân thoại của Kim Si Seup (Kim Thời Tập), tác phẩm truyền kỳ xuất hiện khá sớm vào thế kỷ XV và chịu ảnh hưởng sâu sắc Tiễn

đăng tân thoại của Cù Hựu đời Minh

2.2.1.3 Truyện truyền kỳ Nhật Bản

Ở Nhật Bản, từ cuối thế kỷ XII đã xuất hiện thể loại truyện kể được kể bởi những nghệ sĩ lãng tử dưới hình thức trường ca sử thi Từ đầu thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI văn học Nhật Bản đã thực sự tồn tại một loại văn xuôi nghệ thuật khác rất xa với dòng chảy tư tưởng chung của thời đại này Đó là truyện ngắn, trong đó một số có nguồn gốc folklore với những cốt truyện cổ tích, một số khác lấy các cốt truyện từ văn học cổ điển Nhật Bản, từ những Phật thoại và cuối cùng là từ văn học Trung Quốc Đến thế kỷ XVI nhiều truyện trong số đó – khoảng gần ba trăm truyện – được ghi chép

và được xuất bản bằng các văn bản khắc ván Đó là hình thức ban đầu của truyện ngắn Nhật Bản

Con đường hình thành truyện truyền kỳ Nhật Bản không giống với Việt Nam và Triều Tiên, mang đặc thù của văn học xứ sở hoa anh đào Cuối thế kỷ XVI, tác phẩm truyền kỳ của Cù Hựu đã được biết đến ở Nhật Bản Trước hết các tác giả người Nhật làm quen với Cù Hựu trong nguyên bản chữ Hán, kế tiếp là dịch những truyện tiêu biểu rồi phóng tác theo Cù Hựu và cuối cùng là ứng dụng, để sáng tạo ra truyện truyền

kỳ ở Nhật Bản Kết cấu truyện chủ yếu vẫn theo lối tuyến tính nhưng được triển khai trong sự đa dạng của chủ đề, đề tài, nhân vật Đặc biệt là truyện thường ngắn gọn, có ý nghĩa vừa là giai thoại, vừa là ngụ ngôn Đỉnh cao của truyện truyền kỳ Nhật Bản là

Cà tỳ tử của Asai Ryôi và Vũ nguyệt vật ngữ của Ueda Akinari (thế kỉ XVIII)

2.2.1.4 Truyện truyền kỳ Việt Nam

Chúng ta không thể phủ nhận một điều rằng: truyện truyền kỳ Việt Nam vốn có nguồn gốc từ truyện truyền kỳ Trung Quốc và có mối quan hệ với các nước khu vực chữ Hán Tuy vậy, truyện truyền kỳ Việt Nam cũng có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh gắn với nền văn hóa dân gian và văn xuôi lịch sử Đồng thời trong

30

suốt quá trình hoàn thiện mình, thể loại này vẫn tiếp tục chịu ảnh hưởng giao lưu với các nước trong khu vực, với Trung Quốc và các nước khu vực văn hóa Đông Á

Ở Việt Nam, Tiễn đăng tân thoại được truyền vào muộn hơn Triều Tiên và

Nhật Bản Đó là vào khoảng cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI Nghiêm Tòng Giản, tác

giả cuốn Thù vực chu tư lục được viết vào khoảng 1559 đến 1574 đã xác nhận vào thời gian đó, An Nam đã có Tiễn đăng tân thoại và Tiễn đăng dư thoại Mặt khác, trong lời tựa của Truyền kỳ mạn lục của Hà Thiện Hán viết năm 1547 có nhận xét rằng: “Xem

văn từ của Truyền kỳ không ngoài phên dậu của Tông Cát”

2.2.2 Vai trò của Tiễn đăng tân thoại trong tiến trình phát triển thể loại truyền kỳ khu vực Đông Á

Như đã nói trên, Tiễn đăng tân thoại đã đánh dấu mốc quan trọng cho sự ra đời

và phát triển của thể loại truyện truyền kỳ khu vực Đông Á Từ ảnh hưởng của tác

phẩm này, nhiều tác phẩm truyền kỳ đặc sắc đã ra đời ở nhiều nước như: Kim Ngao

tân thoại, Ca tỳ tử, Truyền kỳ mạn lục và rồi những tác phẩm này lại làm công việc

dẫn đường cho biết bao tác phẩm kế tiếp Ngay ở Trung Quốc, Tiễn đăng tân thoại

cũng có ảnh hưởng to lớn, giúp đưa truyện truyền kỳ Trung Quốc đi theo một hướng mới khởi sắc hơn

Ở Trung Quốc, sau một thời gian dài thoái trào suốt từ Vãn Đường đến hết đời Tống - Nguyên, để sang đầu đời Minh, truyện truyền kỳ phục hưng trở lại với tác

phẩm tiêu biểu Tiễn đăng tân thoại Qua tác phẩm này, truyện truyền kỳ đã chứng tỏ

được sức mạnh thể loại của nó, chẳng những được người Trung Quốc ưa thích mà còn nhanh chóng đến với các nước trong khu vực Nguyên nhân chính của sự phổ biến này

là hình thức tiểu thuyết thơ văn (một cách gọi khác của truyện truyền kỳ giai đoạn này) Hình thức này giúp truyện truyền kỳ đến với sự tiếp nhận của người đọc các nước sử dụng chữ Hán trong tâm lý vừa lạ vừa quen Quen vì nó mang dáng dấp của thể loại chí quái, chí dị dấu ấn dân gian còn rất nhiều, nhưng đặc biệt nhất là nó có sự pha thơ và các thể loại khác gây cho người đọc rất nhiều hứng thú vì phù hợp với truyền thống văn chương Đông Á nói chung là rất thích sử dụng thơ và những hình thức gần với thơ Các tác giả khi tiếp cận thể loại này cũng mang tâm lý hứng thú khi sáng tác vì họ có thể phóng bút một cách thoải mái trong lời kể nhưng không quên đưa vào đó một số bài thơ do mình sáng tác để thể hiện tài năng Nếu không có sự cách tân

về mặt hình thức thì thể loại này khó tạo được sự chú ý của mọi người Cái lạ của

kể chuyện dân gian, truyện cổ tích với những từ ngữ hết sức bình dân Do đó, muốn câu chuyện thuyết phục cần đưa thơ vào để hạn chế tính khô khan, tạo ra thói quen tiếp nhận

+ Thứ hai, lâu nay mọi người vẫn quen đọc các tác phẩm thơ chữ Hán, nhất là trong văn học các nước như Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam Những bài thơ đó hoặc

là bày tỏ nỗi lòng tác giả hoặc là mang nội dung giáo huấn Việc lồng thơ vào các tác phẩm văn xuôi tự sự sẽ tạo ra cho người đọc hứng thú mới và đưa đến một cách tiếp nhận khác cho thơ: tiếp nhận thơ trong bối cảnh một câu chuyện

Từ sau sự ra đời của Tiễn đăng tân thoại, văn học Trung Quốc chứng kiến sự

phát triển trở lại của thể loại truyện truyền kỳ với nhiều tác giả nổi tiếng như: Thái Vũ, Tống Mạnh Trừng Các tác giả này đã đóng góp không nhỏ cho việc bảo tồn thể loại văn học đang được yêu thích thời bấy giờ, đặc biệt là sự phát triển đỉnh cao với tác

phẩm Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh Tác phẩm này đã kế thừa những tinh hoa của

truyện truyền kỳ giai đoạn trước đó, đồng thời có những sáng tạo độc đáo làm cho truyện truyền kỳ ngày càng giống với truyện ngắn hiện đại mặc dù trong đó một số

truyện vẫn còn sử dụng hình thức truyện kể xen bút ký Liêu trai chí dị đã có những

đóng góp lớn cho thể loại truyện truyền kỳ nói riêng và văn học Trung Quốc nói chung, xứng đáng nhận được lời khen ngợi từ những nhà nghiên cứu, phê bình Nói

như Nguyễn Huệ Chi: “Liêu trai chí dị đã làm lu mờ hết mọi đỉnh cao của thể loại này

trong bất kỳ giai đoạn nào về trước, phủ định tiểu thuyết thơ văn dưới thời Cù Hựu, trả lại cho tiểu thuyết truyền kỳ ngôn ngữ tản văn pha chút ít biền văn dưới thời Đường - Tống”

Mặc dù vậy, nhưng cũng cần thấy rằng, mỗi giai đoạn có quan niệm thơ văn khác nhau Thời của Cù Hựu, tiểu thuyết thơ văn đã tạo nên một bước ngoặt lớn, tuy chưa có ảnh hưởng rộng rãi ở Trung Quốc, nhưng nó đã có một vị trí đặc biệt trong

văn học khu vực Đông Á Cho dù sau này Liêu trai chí dị đã tạo nên tiếng vang lớn, có

ảnh hưởng sâu rộng trong khu vực, nhưng các nước Đông Á vẫn yêu thích, dịch và

32

truyền bá rộng rãi Tiễn đăng tân thoại Sau đó, sự mô phỏng, bắt chước tác phẩm này

cũng trở nên phổ biến

Sau Liêu trai chí dị, nhiều tác phẩm cũng đã mô phỏng, bắt chước theo Bồ

Tùng Linh Tuy nhiên, khi sự phát triển đã lên đến đỉnh cao, nếu không làm nên được những thành tựu mới, độc đáo hơn thì sẽ đi vào sự thoái trào Do đó, nhiều tác phẩm

sáng tác theo Liêu trai chí dị không thành công và sa vào thể chí quái đời Tấn Từ đó

trở đi, truyện truyền kỳ Trung Quốc dần mất đi sức sống Sau này, các tác giả viết truyện ngắn hiện đại đã mượn cách viết của thể loại này nhưng với những đặc trưng nghệ thuật khác hơn và các nhà nghiên cứu đã gọi đó là truyện ngắn hiện đại mô phỏng truyền kỳ

Ở Triều Tiên, Kim Ngao tân thoại là tiểu thuyết đầu tiên trong lịch sử tiểu

thuyết truyền kỳ của quốc gia này, thế nhưng, sau khi ra đời, nó lại được cất giấu trong

"một căn nhà nhỏ bằng đá" nên ít người biết đến Không chỉ có vậy, bản khắc in của

nó cũng không được tìm thấy Do đó, nó đã không tạo nên các tác phẩm mô phỏng như

ở Trung Quốc, Nhật Bản hay Việt Nam Tuy nhiên, Kim Ngao tân thoại lại được truyền sang Nhật Bản và dưới sự ảnh hưởng của nó cùng với Tiễn đăng tân thoại mà Asai Ryôi đã viết Ca tỳ tử

Ở Nhật Bản, sau khi Tiễn đăng tân thoại và Kim Ngao tân thoại được dịch, năm

1666, Asai Ryôi đã viết Ca tỳ tử theo lối truyện truyền kỳ, trong đó ông đã cải tác 18 truyện trong Tiễn đăng tân thoại Đương thời, Ca tỳ tử rất được hoan nghênh, nhất là truyện Mẫu đơn đăng lung (Đèn lồng mẫu đơn) Về sau, tác phẩm này cũng có ảnh hưởng rất lớn Trong truyện truyền kỳ Nhật Bản, Ca tỳ tử đóng vai trò là tác phẩm khai phá thể loại này nhưng đỉnh cao lại thuộc về Ueda với kiệt tác Vũ nguyệt vật ngữ

Tác phẩm này hoàn thành năm 1768, gồm 9 truyện và một bài tựa ngắn; trong đó có 3

truyện chịu ảnh hưởng từ Tiễn đăng tân thoại

Ở Việt Nam, từ sau Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, rất nhiều tác phẩm, trong đó có nhiều truyện được viết theo kiểu truyện truyền kỳ như: Truyền kỳ tân phả,

Tân truyền kỳ lục, Lan Trì Kiến văn lục, một số truyện trong Công dư tiệp ký, Tục công dư tiệp ký, Tân đính hiệu bình Việt điện u linh tập, Tang thương ngẫu lục , đặc

biệt có một số truyện chịu ảnh hưởng rõ rệt cách viết của áng "thiên cổ kỳ bút" Điều

đó chứng tỏ thể loại truyền kỳ có sức sống mãnh liệt và có vị trí nhất định trong nền văn học nước nhà

33

2.3 Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam

Cũng giống như mọi sự vật, hiện tượng của cuộc sống, truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam trong quá trình phát triển cũng đã trải qua nhiều giai đoạn: phát sinh, phát triển cực thịnh, thoái trào và suy vong

Giai đoạn thế kỷ X - XIV, văn xuôi tự sự chưa tách khỏi văn học dân gian và văn học chức năng, đồng thời mang đậm đặc điểm văn - sử bất phân Giai đoạn này có hai loại tác phẩm chính được sưu tầm, ghi chép, chỉnh lý là truyện dân gian và truyện lịch sử, truyện tôn giáo Tuy vậy, văn xuôi, trong đó có truyện truyền kỳ, giai đoạn này

có vị trí quan trọng, đặt nền móng cho văn xuôi trung đại về phương diện nội dung và phương thức tư duy nghệ thuật Nội dung muốn khẳng định nước Đại Việt là một quốc gia độc lập, có lịch sử lâu đời, có chủ quyền và tương lai trường tồn Riêng về phương diện nghệ thuật, truyện truyền kỳ dựa vào truyện dân gian, lấy truyện dân gian làm cơ

sở để xây dựng các tác phẩm trong giai đoạn tiếp theo, có thể là phát triển các môtip hay cải biến chúng có sáng tạo Truyện mang yếu tố truyền kỳ ở Việt Nam bắt đầu từ

Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên Truyện xây dựng hình tượng nhân vật bằng bút

pháp kỳ vĩ, kết cấu truyện như một bảng thần tích, một cuốn thần phả về linh hồn đất Việt Tập truyện bước đầu đã sử dụng bút pháp truyền kỳ và có thể coi đây là giai đoạn

mầm móng cho sự phát triển của thể loại truyền kỳ sau này Cuối thế kỷ XIV, Lĩnh

Nam chích quái lục của Trần Thế Pháp xuất hiện Về cơ bản, Lĩnh Nam chích quái lục

là truyện dân gian nhưng đã có sự sáng tạo Ở đây, phong vị của hiện thực đời thường

thấp thoáng xen vào yếu tố "kỳ" Chúng ta có thể xem Việt điện u linh tập và Lĩnh

Nam chích quái lục là những tiền đề văn học cho sự phát triển của thể loại truyền kỳ

và Lý Tế Xuyên, Trần Thế Pháp là nhưng nhà văn đặt nền móng cho truyện truyền kỳ

ở Việt Nam Bên cạnh đó, trong thời gian này, có nhiều truyện cao tăng trong tác phẩm

Thiền uyển tập anh ngữ lục cũng có nhiều chi tiết lạ hoá, kỳ ảo, tức chúng được viết

theo bút pháp truyện truyền kỳ

Sang thế kỷ XV, truyện truyền kỳ đã "đột khởi" Từ truyện mang nặng tính dân gian và chức năng tôn giáo đã dần chuyển sang truyện truyền kỳ là một bước tiến trong văn xuôi tự sự Việt Nam Các tác phẩm mới ra đời mang tính dân tộc và phản ánh hiện thực đương thời Có thể nói, giai đoạn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVI là kỷ

nguyên của truyện truyền kỳ Với hai tác phẩm Thánh Tông di thảo và Truyền kỳ mạn

lục, các tác giả “đã phóng thành công con tàu văn xuôi tự sự vào quỹ đạo nghệ thuật, văn học lấy con người làm đối tượng và trung tâm phản ánh” (Nguyễn Đăng Na) Đây

34

cũng là bước nhảy vọt về nghệ thuật của văn xuôi tự sự Việt Nam Yếu tố kỳ ảo không còn được dùng một cách tự phát mà có ý thức, trở thành phương tiện nghệ thuật để diễn tả nội dung mang ý nghĩa xã hội sâu sắc Lần đầu tiên, con người được tiếp cận, được phản ánh như một cá thể độc lập, có số phận riêng Con người được đặt trong không gian mở rộng bốn cõi: thiên tào, địa ngục, trần thế và cả trong giấc mơ; thời gian phi tuyến tính, có độ đàn hồi cao, có thể co dãn tùy theo dụng ý tác giả Con người có thể tự do đi lại, di chuyển tự do từ không gian này đến không gian khác một cách dễ dàng Cả một thế giới nhân vật hiện lên vô cùng phong phú Thế giới nhân vật

ấy không thuần nhất mà lẫn lộn ảo và thực, thấp hèn và cao thượng, ma quỷ sống cùng với thần tiên Đặc biệt sự kết hợp giữa thơ ca và văn xuôi đã mở rộng chiều phản ánh hiện thực và tạo nên nét riêng cho văn xuôi tự sự thế kỷ XV đến thế kỷ XVI

Sang thế kỷ XVII thì văn học nước nhà lại vắng bóng các tác phẩm văn xuôi tự

sự chữ Hán mà thay vào đó là văn vần tự sự chữ Nôm với sự xuất hiện của thể loại diễn ca lịch sử

Giai đoạn thế kỷ XVIII - XIX truyện truyền kỳ có sự chuyển biến mạnh mẽ bởi quan điểm sáng tác thay đổi Đây là thời kỳ lịch sử đầy bão táp và biến động Các tác giả hướng về hiện thực Văn xuôi tự sự có lợi thế rất lớn trong việc phản ánh trực tiếp, phản ánh tức thời về "người thật, việc thật", những điều tai nghe mắt thấy Với quan điểm sáng tác là viết về những "sở kiến", "sở văn", truyện truyền kỳ theo kiểu truyền thống không có nhiều điều kiện để phát triển, mà đòi hỏi phải có những cải tiến thích hợp Vũ Trinh không gọi tác phẩm của mình bằng tên "truyền kỳ" nữa mà gọi là "kiến văn lục", tức là ghi chép những điều mắt thấy tai nghe Một số tác giả muốn cách tân truyện truyền kỳ đã nói rõ ngay trong nhan đề tác phẩm bằng cách thêm chữ "tân" vào,

như: Truyền kỳ tân phả (Đoàn Thị Điểm), Tân đính hiệu bình Việt điện u linh tập (Gia Cát), Tân truyền kỳ lục (Phạm Quý Thích) Sự cách tân truyện truyền kỳ của các tác

giả thế kỷ XVIII - XIX trên quan điểm hiện thực là tiến bộ, nhưng về quan điểm nghệ thuật thì đó là bước thụt lùi, bởi lẽ chất thực càng tăng lên thì chất kỳ ảo lại giảm đi, vì thế ít nhiều làm giảm đi sức hấp dẫn của truyện

Các tác giả viết truyện truyền kỳ trong giai đoạn này đã đưa thơ ca vào văn xuôi

đã mở ra hai hướng: hoặc đưa quá nhiều thơ vào truyện như Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm hoặc giản bớt tối thiểu như Lan Trì Kiến văn lục của Vũ Trinh Điều

đó chứng tỏ xu hướng tiến triển văn xuôi truyền kỳ thành các thể loại mang đậm chất

"dị"