Quản lý nhà nước các hợp tác xã nông nghiệp ở huyện yên mô tỉnh ninh bình

Với đặc điểm tình hình trên, vai trò của các HTXNN đối với sự phát triển kinh tế của huyện nói chung và phát triển ngành nông nghiệp nói riêng của huyện là rất quan trọng.Để đánh giá hiệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ

NÔNG NGHIỆP Ở HUYỆN YÊN MÔ, TỈNH NINH BÌNH

HỌ VÀ TÊN TÁC GIẢ LUẬN VĂN: BÙI MINH ĐỨC

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH

MÃ SỐ: 60340102

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS PHẠM VĂN DŨNG

HÀ NỘI - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá

nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của thầy giáo PGS.TS Phạm

Văn Dũng

Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này trung thực do cá nhân tôi lấy từ các cơ quan, đơn vị thuộc UBND huyện Yên Mô, UBND xã các xã, thị trấn thuộc huyện Yên Mô, các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô; và không trùng lặp với các đề tài khác

Tôi xin chịu trách nhiệm cá nhân về nghiên cứu của mình

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Bùi Minh Đức

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu tại trường Viện đại học mở Hà Nội và

dưới sự hướng dẫn tận tình của các thầy giáo, cô giáo; luận văn thạc sỹ “Quản lý

nhà nước các Hợp tác xã nông nghiệp ở huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình” đã được hoàn thành

Với lòng biết ơn sâu sắc, Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy giáo, cô giáo, đặc biệt là PGS.TS Phạm Văn Dũng đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ

Em trong suốt thời gian qua

Xin trân trọng cảm ơn các cá nhân và tập thể các đơn vị thuộc UBND huyện Yên Mô, UBND xã các xã, thị trấn của huyện Yên Mô, các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ cho tôi thu thập tài liệu, nghiên cứu và hoàn thành đề tài nghiên cứu của mình

Mặc dù có nhiều cố gắng song luận văn không tránh khỏi hạn chế, thiếu sót Kính mong các thầy, cô giáo trong hội đồng đánh giá luận văn chỉ bảo, các đồng nghiệp góp ý kiến, giúp Em tiếp tục bổ sung cho luận văn được hoàn thiện hơn

Học viên

Bùi Minh Đức

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG BIỂU – SƠ ĐỒ

1.3 Kinh nghiệm quản lý HTXNN ở một số nơi và bài học kinh nghiệm

2.1.2.1 Tình hình hoạt động của cácHTXNN huyện Yên Mô 47 2.1.2.2 Hoạt động dịch vụ chủ yếu của HTXNN huyện Yên Mô 52 2.1.2.3 Đánh giá hiệu quả hoạt động của HTXNN huyện Yên Mô 54

NỘI DUNG Trang

2.2 Tình hình quản lý nhà nước các HTXNN ở huyện Yên Mô 61

2.2.2 Quy hoạch phát triển các hợp tác xã nông nghiệp 63 2.2.3 Xây dựng, triển khai thực hiện cơ chế, chính sách hỗ trợ 64 2.2.4 Tổ chức thực hiện quy hoạch, cơ chế, chính sách 66 2.2.5 Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm 69

2.3.3 Nguyên nhân cơ bản của những hạn chế 70

Chương III Các giải pháp hoàn thiện QLNN các HTXNN ở huyện

3.1 Cơ hội, thách thức và định hướng phát triển HTXNN trên địa bàn

3.2.2 Mục tiêu phát triển HTXNN ở Yên Mô đến năm 2020 77 3.3 Những giải pháp cơ bản tiếp tục hoàn thiện QLNN đối với HTXNN 78 3.3.1 Tập trung chỉ đạo làm tốt công tác tuyên truyền 78 3.3.2 Nâng cao vai trò trách nhiệm của chính quyền địa phương 79 3.3.3 Đổi mới công tác xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát

3.3.4 Giải pháp hoàn thiện các chính sách phát triển HTXNN 80 3.3.5 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi

3.3.6 Giải pháp củng cố, hoàn thiện tổ chức bộ máy QLNN đối với

3.4.1 Đối với Chính phủ và các bộ, ngành có liên quan 87

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CNH-HĐH : Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa

ILO : Tổ chức Lao động quốc tế KH-CN : Khoa học – Công nghệ KH&ĐT : Kế hoạch và Đầu tư

KT-XH : Kinh tế - xã hội KTTT : Kinh tế thị trường NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn

TTCN : Tiểu thủ công nghiệp

WTO : Tổ chức thương mại thế giới

DANH MỤC BẢNG BIỂU – SƠ ĐỒ

Hình 2 Cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế chung của huyện 39

Sơ đồ 1 Tổ chức bộ máy quản lý HTXNN huyện Yên Mô 50 Bảng 2.1 Giá trị sản xuất trên địa bàn huyện Yên Mô 39

Bảng 2.2 Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện

Bảng 2.7 Các chỉ tiêu kết quả, hiệu quả kinh tế của các HTXNN

huyện Yên Mô

55

Bảng 2.8 Thu nhập người lao động ở các HTXNN huyện Yên Mô 57

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu

Huyện Yên Mô nằm ở phía tây nam tỉnh Ninh Bình, có 17 đơn vị hành chính gồm 16 xã và 01 thị trấn, trong đó có 9 xã miền núi Huyện có diện tích tự nhiên 144,1 km2, với trên 8.500 ha đất nông nghiệp, dân số gần 118.700 người chủ yếu sống ở vùng nông thôn

Trong những năm qua, kinh tế huyện Yên Mô có bước phát triển, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ Tuy nhiên, huyện vẫn là huyện thuần nông, đời sống của người dân phụ thuộc chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp.Trên địa bàn huyện hiện có 41 Hợp tác xã nông nghiệp HTXNN), trong đó có 05 Hợp tác xã (HTX) quy mô toàn xã, 36 HTX có quy mô thôn, liên thôn với trên 27 nghìn thành viên là các hộ gia đình

Với đặc điểm tình hình trên, vai trò của các HTXNN đối với sự phát triển kinh tế của huyện nói chung và phát triển ngành nông nghiệp nói riêng của huyện là rất quan trọng.Để đánh giá hiệu lực quản lý nhà nước, trình độ quản lý điều hành hoạt động của HTXNN, người ta thường sử dụng thước đo là hiệu quả kinh tế hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ của các HTXNN đó

Thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ của các HTXNN trong những năm gần đây mang lại hiệu quả rất thấp, không thể hiện được vai trò nòng cốt trong phát triển kinh tế tập thể giai đoạn mới, mặc dù đã thực hiện công tác tổ chức lại theo Luật HTX năm 2012 Điều đó do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó nguyên nhân quan trọng vẫn là công tác quản lý nhà nước các HTX vẫn còn nhiều bất cập, các cấp ủy, chính quyền từ huyện đến cơ sở chưa thực

sự quan tâm đúng mức đến quản lý nhà nước các HTXNN

Trước thực trạng đó, được sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Văn Dũng, em nghiên cứu đề tài: Quản lý nhà nước các HTXNN ở huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình Luận văn được nghiên cứu nhằm đổi mới, nâng cao năng lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước về Hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn huyện nói riêng, tỉnh Ninh

Bình nói chung và nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTXNN trên địa bàn

Sau khi nghiên cứu, Luận văn hệ thống hóa những lý luận cơ bản về kinh tế hợp tác xã, quản lý nhà nước về kinh tế hợp tác xã và các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế hợp tác xã Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng công tác quản lý nhà nước về kinh tế hợp tác xã cũng như hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTXNN, luận văn phân tích đánh giá những hạn chế tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước và hiệu quả hoạt động của HTXNN, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực của công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế HTX nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTXNN

2 Tổng quan nghiên cứu

Trên cơ sở quán triệt nghị quyết của Đảng về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể và thực tế triển khai mô hình hợp tác xã tổ chức lại, thời gian vừa qua vấn đề HTX nói chung, HTXNN nói riêng đã trở thành chủ đề được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ, phạm vi khác nhau

PGS TS Hoàng Kim Giao trong đề tài: “Kinh tếhợp tác, một sốvấnđềlý luận

và th ực tiễn”, phân tích một sốvấnđềlý luận vềkinh tếhợp tác, cácloại hình kinh tế

hợp tác, vai trò của nhà nước đối với khu vực kinh tế hợp tác và nêu kiến nghị phát triển phong trào hợp tác hóa ở nước ta theo mô hình HTX kiểu mới [14]

PGS TS Nguyễn Văn Bích, trong đề tài: Đề tài nhánh KHXH 03-03, “Lý

lu ận, chính sách và giải phápđổi mới, phát triển kinh tếhợp tác" (2000), dựa trên lý

luận của chủ nghĩa Mác - Lênin để hệ thống hóa cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và HTX, tổng kết thực tiễn phát triển kinh tế hợp tác và HTX ở Việt Nam tập trung vào giai đoạn từ khi đổi mới đến năm 1999, kiến nghị các quan điểm, định hướng, giải pháp, chính sách và dự kiến xu thế tiếp tục đổi mới, phát triển có hiệu quả kinh

tế hợp tác và HTX ở Việt Nam trong những năm trước mắt và trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước [2]

Phạm Thị Cần, Vũ Văn Phúc, Nguyễn Văn Kỷ trong đề tài“Kinh tế hợp tác

trong nông nghi ệp nước ta hiện nay”(2003), Các tác giả đã tập trung phân tích

những vấn đề lý luận và thực tiễn về kinh tế hợp tác, hợp tác xã; sự cần thiết khách

quan phải lựa chọn các mô hình kinh tế hợp tác, hợp tác xã phù hợp với đặc điểm, điều kiện kinh tế nông nghiệp nông thôn nước ta Từ đó đề xuất những giải pháp phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, hợp tác xã trong nông nghiệp nông thôn ở Việt Nam hiện nay [8].

Lương Xuân Quỳ, Nguyễn Thế Nhã trong đề tài“Đổi mới tổ chức và quản lý

các h ợp tác xã trong nông nghiệp, nông thôn”(1999) Trong công trình này, các tác

giả đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển kinh tế hợp tác trong nông nghiệp, nông thôn Việt Nam; khái quát quá trình phát triển các hình thức tổ chức và quản lí HTX giai đoạn trước năm 1986 và từ 1986 đến nay Từ thực trạng phát triển

mô hình tổ chức quản lý các HTX ở nông thôn của một số địa phương miền Bắc tiêu biểu, các tác giả cũng đã đưa ra những phương hướng và giải pháp cụ thể để xây dựng mô hình tổ chức và quản lý có hiệu quả các HTX[26]

Nguyễn Văn Bình, Chu Tiến Quang, Lưu Văn Sùng trong đề tài“Kinh tế hợp

tác, h ợp tác xã ở Việt Nam- Thực trạng và định hướng phát triển”(2001) Các tác

giả đã hệ thống hoá quá trình hình thành, phát triển các loại hình kinh tế hợp tác, HTX trên thế giới và ở Việt Nam với những thành công và tồn tại, từ đó xây dựng những định hướng phát triển phù hợp với đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước trong thời kỳ quá độ[3]

Thịnh Văn Khoa trong luận án Tiến sỹ “Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với

HTX nông nghi ệp ở Việt Nam” (2017).Khẳng định, nếu thiếu vắng sự quản lý nhà

nước đối với HTX thì hoạt động của HTX khó giữ đúng được bản chất, nguyên tắc

và tạo ra giá trị Thậm chí ngay khi có sự quản lý của nhà nước nhưng ở nhiều nơi HTX vẫn biến tướng Đề cập đến một số nội dung của quản lý nhà nước như: Các chính sách hỗ trợ phát triển; Bộ máy và hoạt động của các cơ quan nhà nước chuyên trách quản lý HTX các cấp; Công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra và xử lý sai phạm đối với các HTX Luận án xây dựng luận cứ khoa học của quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp; tìm kiếm những bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp của một số nước trên thế giới cho Việt Nam; nghiên cứu thực trạng quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay để cung cấp

cơ sở thực tiễn cho việc hoàn thiện quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp ở Việt Nam trong thời gian tới; đề xuất quan điểm, mục tiêu, phương hướng, các giải

pháp chủ yếu để hoàn thiện quản lý nhà nước đối với HTX nông nghiệp ở Việt Nam trong thời gian tới[18].

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu tổng quát

Hoàn thiệncác giải pháp quản lý nhà nước đối với các HTXNN nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô

3.2 Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

- Hệ thống hoá những nội dung lý luận về công tác quản lý nhà nước về HTX

- Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước về HTX và hoạt động của các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô

- Đề xuất một số định hướng và giải pháp cơ bản hoàn thiện quản lý nhà nước các HTXNN, nâng cao hiệu quả của công tác quản lý nhà nước về HTXNN nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu hoạt động quản lý nhà

nước đối với các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô

- Ph ạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu các hoạt động quản lý nhà nước đối

với các HTXNN trên địa bàn huyện Yên Mô giai đoạn 2012-2016 của chính quyền cấp huyện

5 Phương pháp nghiên cứu

* Nghiên c ứu định tính: Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính

trong việc phân tích, đánh giá sự cần thiết phải đổi mới quản lý nhà nước về kinh tế HTX và các căn cứ kinh tế để mô hình HTXNN tồn tại và phát triển trên địa bàn

* Nghiên c ứu tình huống: Thực hiện nghiên cứu, phân tích độc lập một số cơ

quan đơn vị và một số HTXNN điển hình nhằm tìm kiếm những kết quả theo mục tiêu nghiên cứu

* Ph ương pháp thống kê - so sánh: Sử dụng các số liệu thống kê, những

phân tích qua các bảng số liệu để so sánh, đánh giá và đưa ra kết luận khách quan, khoa học

* Ph ương pháp dự báo: Kết hợp cả phương pháp dự báo định tính và dự báo

định lượng nhằm dự báo xu hướng vận động của các HTXNN trong thời gian tới

* Ph ương pháp thu thập số liệu:

- Thu thập gián tiếp hay nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm: Kế thừa các công trình nghiên cứu trước đó; tổng hợp các nguồn số liệu thông qua các báo cáo, tổng kết của các đơn vị

- Thu thập dữ liệu trực tiếp hay nghiên cứu thực tế: Phỏng vấn sâu; thảo luận nhóm tập trung

- Các số liệu thực tế được tổng hợp và phân tích bằng hệ công cụ toán học

- Thống kê: Sử dụng các công cụ thống kê để đưa ra các kết quả thống kê về các chỉ số liên quan…

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về Hợp tác xã, Quản lý nhà nước về Hợp tác xã Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nướccácHợp tác xã nông nghiệp ở huyện

Yên Mô giai đoạn 2012-2016

Chương 3:Các giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nướccácHợp tác xã nông

nghiệp ở huyện Yên Mô trong thời gian tới

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỢP TÁC XÃ

VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HỢP TÁC XÃ

1.1 Tổng quan về hợp tác xã, hợp tác xã nông nghiệp

1.1.1 Khái niệm, vai trò và đặc trưng hợp tác xã, hợp tác xã nông nghiệp 1.1.1.1 Hợp tác xã

*Khái niệm hợp tác xã

Theo Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA - International Cooperative Alliance - 1945), hợp tác xã là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung

về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dânchủ

Theo định nghĩa của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO - International Labour Organization), hợp tác xã là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung [23]

Hai khái niệm trên đều cho rằng HTX là một tổ chức được hình thành trên

cơ sở sự liên kết tự nguyện của các thành viên, được vận hành trên cơ sở bình đẳng về nghĩa vụ, quyền lợi và sự đồng thuận nhằm đạt mục tiêu mang lại lợi ích chung cho các thành viên Tuy vậy, khái niệm do Liên minh HTX quốc tế nhấn mạnh yếu tố hợp tác giữa các thành viên trong quá trình thành lập và điều hành các HTX để phục vụ lợi ích chung, còn với khái niệm HTX do Tổ chức Lao động quốc tế lại nhấn mạnh cơ sở của sự hợp tác giữa các thành viên là để khắc phục

sự khó khăn khi hoạt động riêng lẻ, và sự liên kết này đã mang lại lợi ích chung cho tậpthể

Luật Hợp tác xã (2012) của Việt Nam đã định nghĩa: “Hợp tác xã là tổ

ch ức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên

t ự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất,

kinh doanh, t ạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở

t ự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tácxã” [25]

- Việc thành lập HTX không làm mất đi tính tự chủ vốn có của các bên tham gia, trái lại nó tăng thêm sức mạnh cộng đồng và phát triển được những ưu thế của phương thứcHTX

- Các HTX tạo ra đòn bẩy để phát triển kinh tế các chủ thể kinh tế tự chủ HTX là việc liên kết nhau lại giữa các chủ thể kinh tế tự chủ tạo ra sức mạnh mới, thông qua đó phát triển được kinh tế của mình Như vậy, thành lập HTX mới là vì sự phát triển kinh tế của các thành viên Do đó, kinh tế HTX là tổ chức kinh tế tự nguyện của các chủ thể kinh tế tự chủ

- Các HTX nằm trong sợi dây liên doanh, liên kết nhằm tăng sức mạnh, sức cạnh tranh, hoạt động hiệu quả trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế; đa dạng hóa các loại hình HTX trong nhiều lĩnh vực khác nhau, thúc đẩy kinh tế hợp tác ổn định và phát triển bền vững, góp phần xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

- Đối với nông nghiệp Việt Nam, HTX không chỉ đơn thuần phát triển kinh

tế mà còn giữ vững vai trò nòng cốt trong phát triển kinh tế tập thể, đồng thời mang nhiệm vụ chính trị về an ninh nông thôn, xây dựng, gìn giữ, phát huy tình đoàn kết, tính cộng đồng bao đời nay của cha ông ta

Như vậy có thể hiểu, HTX là tổ chức kinh tế mang tính xã hội và nhân văn

sâu s ắc Hình thành HTX là một quá trình hoàn toàn tự nhiên từ những đỏi hỏi,

nhu c ầu thực tế của con người trong các hoạt động kinh tế[22]

* Đặc điểm của Hợp tác xã ở Việt Nam hiện nay

- Về nguyên tắc tổ chức hoạt động: HTX được tổ chức hoạtđộng trên các

nguyên tắc cơ bản là tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và công khai; tự chủ, tự chịu

trách nhiệm và cùng có lợi; hợp tác phát triển cộng đồng

- Về thành viên tham gia HTX: HTX hiện nay là một tổ chứckinh tế do ít nhất

07 thành viên, bao gồm cả cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân Cá nhân, hộ gia đình,

pháp nhân có thể là thành viên của nhiều HTX khác nhau

- Về quan hệ sở hữu: Trong HTX hiện nay song song tồn tạisở hữu tập thể và

sở hữu riêng của thành viên

- Về cơ cấu tổ chức và quan hệ quản lý: Cơ cấu tổ chức HTXgồm Đại hội

thành viên, HĐQT, Giám đốc và Ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên, có phân rõ quyền hạn, nhiệm vụ của từng bộ phận, cá nhân Thành viên HTX được tham gia quyết định mọi vấn đề của HTX với quyền biểu quyết như nhau, không phụ thuộc

mức vốn góp

- Về quan hệ phân phối: HTX hiện nay thực hiện chế độ phânphối thu nhập

cho thành viên chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX hoặc công sức lao động đóng góp của thành viên vào HTX, phần còn lại mới chia theo vốn góp

1.1.1.2 Hợp tác xã nông nghiệp

* Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp

Nhà kinh tế học A.V.Traianop đã nhấn mạnh: “Hợp tác xã nông nghiệp là sự

bổ sung cho kinh tế hộ nông dân, phục vụ cho nó và vì thế thiếu kinh tế hộ nông dân thì HTX không có ý nghĩa gì cả” và “chỉ những HTX do chính những người nông dân điều hành theo sáng kiến của họ và lợi ích của các HTX ấy được kiểm nghiệm trên thực tế mới có giá trị” Trong tác phẩm đường Kách mệnh (1927) Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập tới những vấn đề lý luận, mục đích, loại hình và cách tổ chức HTX và chỉ ra: “Hợp tác xã là hợp vốn, hợp sức với nhau, vốn nhiều có sức mạnh thì khó nhọc ít và lợi ích nhiều” [13]

Theo cuốn Cẩm nang Hợp tác xã nông nghiệp của Quỹ Châu Á (TAF) (2012),

H ợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ gia đình nông

dân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn,

góp s ức lập ra theo quy định của Luật HTX để phát huy sức mạnh tập thể các hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần,

góp ph ần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước[27]

Các khái niệm trên cũng chỉ ra mối liên kết tự nguyện giữa các chủ thể kinh tế

là nền tảng cơ bản hình thành HTX Sự liên kết được thực hiện ở tất cảcác hoạt động sản xuất và kinh doanh Từ đó, hình thành HTX ở hầu hết các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân trong đó phải kể đến sự liên kết tự nguyện trong lĩnh vực kinh

tế nông nghiệp và hình thành các hợp tác xã nôngnghiệp

Cũng giống như bất cứ quá trình sản xuất nào trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất nông nghiệp đều diễn ra các khâu như: Bắt đầu từ việc nghiên cứu xác định nhu cầu thị trường, đến việc chuẩn bị và kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất, kết thúc bằng việc phân phối sản phẩm để thu tiền về Chính vì thế là đơn vị sản xuất kinh doanh và độc lập, các HTXNN vẫn phải tiến hành đầy đủ các khâu trong quá trình kinh doanh nhằm mang lại lợi ích cho mình Tuy vậy, khi tham gia vào thị trường để nâng cao sức cạnh tranh thì HTX phải phát huy thế mạnh của mình từ sự liên kết và hợp tác Do đó, xét về mặt tổ chức sản xuất các HTX sẽ phân chia các khâu của quá trình sản xuất để tiến hành chuyênmônhóasảnxuấtvàkinhdoanh.Trêncơsởchuyênmônhóasẽhình thành một hệ thống các HTXNN, trong đó bao gồm các HTX thực hiện một hoặc một số khâu hoặc toàn bộ quá trình sản xuất để tạo ra lương thực, thực phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường Vì vậy, có thể có các HTX tiến hành nghiên cứu, dự báo thị trường nông sản – thực phẩm, HTX cung ứng các yếu tố phục vụ sản xuất như: vốn, máy móc, thiết bị, phân bón, thuốc trừ sâu…, HTX cung cấp các dịch vụ nông nghiệp: tưới, tiêu, đánh chuột, cày, bừa… và các HTX phục vụ việc bán hàng và phân phối hàng hóa thậm chí cả các HTX cung cấp lao động

Như vậy có thể hiểu, Hợp tác xã nông nghiệp là một tổ chức kinh tế tự chủ được các thành viên thành lập trên cơ sở tự nguyện, tiến hành các hoạt động sản

xu ất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản và kinh

doanh các ngành ngh ề khác ở nông thôn để đáp ứng nhu cầu xã hội[22]

* Các loại hình Hợp tác xã nông nghiệp

Hợp tác xã nông nghiệp là một loại hình kinh tế tập thể trong nông nghiệp do những người nông dân tự nguyện thành lập nhằm mục đích trợ giúp các hoạt động sản xuất nông nghiệp của họ thông qua cung cấp các dịch vụ giá rẻ do lợi thế về quy

mô và chuyên môn hoá hoạt động “HTX nông nghiệp ra đời trên nền tảng kinh tế

hộ nông dân”

Ngoài những đặc điểm của HTX kiểu mới nói chung, HTX nông nghiệp còn

có những đặc điểm đặc thù về kinh tế - xã hội của nông nghiệp, nông thôn như:

- HTX nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập hợp đông đảo nông dân chủ yếu ở nông thôn - lực lượng lao động chiếm tỷ trọng lớn nhất trong xã hội ở các nước đang phát triển nói chung và ở nước ta nói riêng

- HTX nông nghiệp là một tổ chức kinh tế của những người hạn chế về trình

độ dân trí, vốn, cơ sở vật chất- kỹ thuật so với các loại hình doanh nghiệp khác Do

đó, đòi hỏi sự giúp đỡ của Nhà nước về cơ sở vật chất, về tổ chức quản lý đối với HTX nông nghiệp là một tất yếu

- Đối tượng sản xuất của nông nghiệp là cây trồng, vật nuôi Nên trong quá trình hoạt động kinh doanh của mình, HTX nông nghiệp vừa bị chi phối bởi các quy luật kinh tế, vừa bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên nên thường làm cho các HTX nông nghiệp phải chịu rủi ro lớn, hiệu quả kinh tế và lợi nhuận thấp nên tích luỹ ít

và chậm Qua đặc điểm này cho thấy, những lĩnh vực sản xuất, những khâu công việc trực tiếp tác động vào cây trồng vật nuôi thì việc tổ chức sản xuất, tổ chức lao động trong từng hộ nhìn chung là phù hợp và tỏ ra có sức sống, có hiệu quả kinh tế cao hơn là tổ chức sản xuất tập thể trong các HTX quy mô lớn

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), HTX nông nghiệp kiểu mới ra đời là vì kinh tế nông hộ, chứ không phải để thay thế kinh

tế nông hộ, ngược lại kinh tế nông hộ là "tế bào" là cơ sở tồn tại của kinh tế HTX nông nghiệp kiểu mới

Tuỳ theo đặc điểm của mỗi nước và nhu cầu cụ thể của những người tham gia,

do đặc điểm của từng ngành nghề, lĩnh vực0 hoạt động sản xuất kinh doanh mà

HTX được xây dựng theo một mô hình nào đó nhằm đáp ứng nhu cầu đặt ra, vì vậy các loại hình HTX rất đa dạng

*Các mô hình hợp tác xã nông nghiệp

Nhìn chung về loại hình HTX trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

ở nước ta và thực tiễn hoạt động của HTX nông nghiệp kiểu mới, chúng ta có thể khái quát HTX nông nghiệp với các mô hình sau:

Lo ại thứ nhất, HTX nông nghiệp làm dịch vụ: Loại hình HTX nông nghiệpđược tách hẳn để làm chức năng dịch vụ nông nghiệp, bao gồm dịch vụ các yếu tố đầu vào như: HTX cung ứng vật tư (giống, phân bón, thuốc trừ sâu ); dịch

vụ các khâu cho sản xuất nông nghiệp như: dịch vụ làm đất, tưới tiêu, bảo vệ thực vật ; dịch vụ quá trình tiếp theo của sản xuất nông nghiệp như: dịch vụ chế biến, bảo quản, thu mua, tiêu thụ sản phẩm…

Do đặc điểm của sản xuất nông nghiệp, hộ gia đình là đơn vị kinh tế tự chủ nên hoạt động dịch vụ của HTX nông nghiệp là hình thức thích hợp, phổ biến có hiệu quả thiết thực hiện nay Tuy nhiên theo tính chất của từng ngành, từng vùng, từ yêu cầu hợp tác và phân công lao động để lựa chọn các hình thức thích hợp

Ngay trong mô hình HTX dịch vụ cũng được phân thành nhiều hình thức như HTX dịch vụ chuyên khâu, HTX kinh doanh dịch vụ tổng hợp (thực hiện nhiều khâu dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp, kể cả dịch vụ cho đời sống nông dân)

Lo ại thứ hai, HTX vừa làm dịch vụ vừa tổ chức sản xuất tập trung ở cácmức

độ và quy mô khác nhau (thường gọi HTX sản xuất kinh doanh dịch vụ tổng hợp) Các HTX loại này thường tồn tại dưới dạng HTX chuyên môn hóa theo sản phẩm Đó là HTX chuyên ngành, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ Loại hình này phổ biến nhất là các HTX nuôi trồng thủy hải sản, chăn nuôi gia súc tập trung, trồng rừng Còn trong lĩnh vực trồng trọt, phổ biến hiện nay hộ nông dân trực tiếp sản xuất, ngoài ra còn có loại HTX hợp đồng bao tiêu chế biến và tiêu thụ sản phẩm

Lo ại thứ ba, là các HTX sản xuất tập trung như HTX chăn nuôi hay trồngtrọt Đây là loại hình HTX, trong đó các TLSX chính được tập thể hóa, lao động được tổ chức theo hướng chuyên môn hóa dưới sự điều hành và chỉ đạo chung của Ban Quản trị, loại hình này ở nước ta trong thời kỳ bao cấp là phổ biến, hiện nay và trong tương lai gần đang có xu hướng giảm xuống

Với những loại hình HTX nông nghiệp nêu trên tùy theo đặc điểm của ngành, trình độ sản xuất các hộ nông dân, điều kiện của từng địa phương mà lựa chọn loại

hình HTX sao cho có hiệu quả, thiết thực, đặc biệt HTX thực sự là "bàđỡ" cho kinh

tế hộ phát triển, góp phần đẩy nhanh quá trình CNH, HĐH nôngnghiệp, nông thôn

* Một số đặc trưng của Hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam

HTXNN ởViệt Nam có những đặc điểm chung của HTX, nhưng cũng có những đặc trưng riêng do đặc điểm, tính chất của ngành nghề SXKD, dịch vụ và đối tượng tham gia HTX:

- Là tổ chức liên kết kinh tế tự nguyện của ít nhất 07 thành viên là những cá nhân, nông hộ, nông trại, các pháp nhân có chung các yêu cầu liên kết trong SXKD, cung ứng dịch vụ cho sản xuất

- Quan hệ giữa HTX và thành viên vừa có quan hệ liên kết, hỗ trợ nội bộ, vừa

có tính độc lập với nhau

- HTXNN thường yếu về năng lực nội tại, nhất là về năng lực quản lý, cơ sở vật chất, vốn và hoạt động thường chịu rủi ro lớn, hiệu quả thấp hơn các loại hình kinh tế khác

*Vai trò của Hợp tác xã nông nghiệp trong phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn

Theo cuốn Cẩm nang Hợp tác xã nông nghiệp của Quỹ Châu Á (TAF) (2012)

thì vai trò của HTXNN hiện nay gồm:

HTXNN góp phần thúc đẩy kinh tế hộ phát triển, giúp nhau tăng sức cạnh tranh, khai thác các nguồn tiềm năng về vốn, lao động, kỹ thuật để phát triển, góp phần thúc đẩy quá trình xã hội hóa sản xuất, thực hiện tốt vai trò là cầu nối giữa các

hộ sản xuất, xã viên với Nhà nước và các tổ chức kinh tế Nhà nước

HTXNN góp phần đưa tiến bộ khoa học, công nghệ, thiết bị kỹ thuật hiện đại tới người nông dân trong các khâu sản xuất nông nghiệp và nông thôn; phát triển và

mở rộng các hoạt động dịch vụ và hệ thống khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư, khuyến công và khuyến thương; đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và thực hành nông nghiệp cho lao động nôn nghiệp, nông thôn; tổ chức thực hiện việc phổ cập thông

tin khoa học - kỹ thuật và thông tin thị trường đến các xã, thôn

HTXNN phát triển sẽ tạo ra nhiều chỗ làm việc, góp phần giải quyết công ăn, việc làm, tăng thu nhập và bảo đảm đời sống ổn định cho xã viên và người lao động, giải quyết nhiều vấnđề kinh tế - xã hội ở địa phương, là tiền đề quan trọng để thực hiện dân chủ hóa và nâng cao văn minh ở nông thôn; các HTXNN phát huy tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết hỗ trợ giúp đỡ lẫn nhau để vượt nghèo, góp phần làm giảm bớt những mặt tiêu cực của kinh tế thịtrường và ổn định xã hội ở

nông thôn

HTXNN góp phần quan trọng vào việc nâng cấp và phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn: hệ thống điện, thuỷ lợi, giao thông nông thôn, các công trình phúc lợi xã hội, như nhà mẫu giáo, nhà trẻ, nhà văn hóa, trường học để phục vụ cho xã viên và

cộng đồng dân cư [27]

Theo hướng nghiên cứu khác, xét cả về lýluận và thực tiễn, HTXNN có vị trí, vai trò rất quan trọng trong sự phát triển KT-XH của một quốc gia, bởi lẽ, các HTXNN không chỉ góp phần tạo ra tăng trưởng kinh tế, mà còn tạo ra nhiều việc làm để giải quyết việc làm, đảm bảo đời sống cho đông đảo người lao động, tạo sự

ổn định về chính trị xã hội, góp phần thúc đẩy sự phát triển nông nghiệp nông thôn của mỗi quốc gia Cụ thể:

- Phát triển HTXNN là yêu cầu khách quan; là hình thức tổ chức hỗ trợ

hiệu quả kinh tế hộ nông dân trong nền kinh tế thị trường

Sản xuất và tiêu thụ sản phẩm của hộ nông dân ngày càng gắn chặt với thị trường trong và ngoài nước Những cơ hội lớn cho sự phát triển do hội nhập kinh tế quốc tế mang lại diễn ra cùng với những thách thức không nhỏ như cạnh tranh quyết liệt hơn; nguy cơ tụt hậu, nghèo đói gia tăng, cách biệt mở rộng, đặc biệt hàng triệu hộ gia đình nông dân, cơ sở sản xuất nhỏ và kể cả không ít doanh nghiệp sẽ đứng trước nguy cơ phá sản và bị gạt ra ngoài rìa sự phát triển Để thích ứng với thị trường, hộ nông dân buộc phải không ngừng nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm trên cơ sở thường xuyên cải tiến kỹ thuật canh tác, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời phải thâm canh, đa dạng hóa sản xuất để tránh những rủi ro của thị trường đưa lại, đặc biệt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, giao lưu kinh tế giữa các

vùng trong nước và nước ta với nước ngoài như hiện nay

Những thách thức đó đã đặt ra yêu cầu đối với những người lao động riêng lẻ nói chung và hộ nông dân nói riêng phải liên kết, hợp tác với nhau để tồn tại và phát triển Sản xuất hàng hóa càng phát triển bao nhiêu thì nhu cầu hợp tác càng lớn bấy nhiêu Sự hợp tác mang lại cho kinh tế hộ nông dân thêm vốn, nhân lực, kinh nghiệm sản xuất, từ đó tạo ra thuận lợi để áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ, nâng cao năng suất lao động, mở rộng thị trường… bởi lẽ đó là hình thức hiệu quả

để chống lại sự chèn ép mua rẻ bán đắt của tư thương, chống tình cảnh cho vay nặng lãi của những người kinh doanh tiền tệ, chống tình trạng mua bán lúa non và các hình thức bóc lột khác

Trong bối cảnh đó HTXNN đã trở thành một trong những hình thức hợp tác hiệu quả giúp nông dân vượt qua thách thức của kinh tế thị trường HTXNN là nhịp cầu đưa kinh tế hộ nông dân từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn có sức cạnh tranh HTXNN là sự bổ sung cho kinh tế hộ nông dân, phục vụ đắc lực cho sự phát triển của kinh tế hộ nông dân

- Phát triển HTXNN tạo thuận lợi đẩy nhanh quá trình Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa (CNH - HĐH) nông nghiệp, nông thôn

Phát triển HTXNN tạo nên sự phân công lao động và tổ chức lao động mới, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp, nông thôn, đồng thời HTXNN trên cơ sở tích lũy vốn đủ sức hoạt động sản xuất kinh doanh và đầu

tư xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật, kết cấu hạ tầng và có điều kiện để ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất, đặc biệt ứng dụng cơ giới hóa, thủy lợi hóa, công nghệ sinh học, điện khí hóa, thị trường hóa, tạo điều kiện để tăng quy mô sản xuất hàng hóa lớn thích ứng với nhu cầu thị trường, hạn chế và khắc phục dần tình trạng sản xuất nhỏ, phân tán ở nước ta hiện nay

- Phát triển HTX - con đường để xóa đói, giảm nghèo bền vững ở khu vực

nông thôn

HTX với những nguyên tắc tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết, với những giá trị đầy tính nhân văn như trung thực, cởi mở, trách nhiệm với xã hội và quan tâm đến mọi người Chính bởi những đặc điểm đó mà HTX đặc biệt phát triển trong những lĩnh vực mang tính cộng đồng, với tinh thần

tương thân, tương ái, cùng giúp nhau thoát khỏi đói nghèo và vươn lên làm giàu cho mình và cho xã hội

HTXNN không đơn thuần hỗ trợ thành viên của mình theo kiểu giúp “con cá”

mà trao cho họ “cần câu” – đó là tạo cơ hội việc làm, hỗ trợ vốn để phát triển sản xuất kinh doanh, hướng dẫn thông tin để định hướng hoạt động giúp họ và cũng tự giúp nhau cùng vươn lên thoát khỏi đói nghèo Đó là cách xoá đói giảm nghèo bền vững và ổn định nhất

Nguyên tắc thành viên tự nguyện và mở rộng có nghĩa HTXNN mở rộng đối với cả người nghèo Lợi nhuận được chia cho xã viên phần lớn là trên cơ sở mức độ

sử dụng của HTX và công sức đóng góp của họ tạo ra, có nghĩa là người nghèo là

xã viên được bình đẳng với các xã viên khác trong phân phối thu nhập Các nguyên tắc HTX liên quan đến quyền bỏ phiếu công bằng và lợi nhuận giới hạn về vốn có nghĩa là HTX xem trọng nhân tố con người và quyền bình đẳng cho xã viên nghèo Như vậy, về mặt lý luận, HTX là “các tổ chức kinh tế coi trọng đạo đức” vì thế HTX có nhiều lợi thế trong tham gia xóa đói giảm nghèo

Nguyên nhân của việc đói nghèo có nhiều, trong đó có những nguyên nhân mà chính các HTX có khả năng giải quyết được tận gốc, đó là: thiếu vốn lưu động, rủi

ro vì không được bảo hiểm, thiếu thông tin, thiếu kỹ năng quản lý tài sản chung, thiếu hiểu biết về pháp luật Thực tế từ kết quả của phong trào thi đua “HTX tiên phong trong xóa đói giảm nghèo” do Liên minh HTX phát động đã cho thấy đây là

mô hình có vai trò quan trọng trong xóa đói giảm nghèo ở khu vực nông thôn Hơn bất cứ tổ chức nào, HTX là tổ chức duy nhất có khả năng tiếp cận trực tiếp tới người dân, nắm bắt được nhu cầu của họ và cung cấp cho họ những dịch vụ phù hợp nhất, với chi phí thấp nhất Thông qua các hoạt động tài chính vi mô, các HTX

đã giúp xã viên thoát khỏi tình trạng đi vay nặng lãi, tín dụng “chợ đen”, qua đó có vốn sản xuất nông nghiệp, phát triển ngành nghề, đẩy lùi nghèo đói và vươn lên khá giả HTX tạo thêm việc làm và thu nhập cho người nghèo; tổ hợp tác, HTX có số lượng lớn và phân bổ rộng khắp các vùng dân cư, vùng miền của cả nước, là khu vực tạo ra hàng chục triệu việc làm ổn định cho người lao động, với đòi hỏi không khắt khe về chuyên môn, kỹ thuật, năng lực, phương tiện đi lại, phương tiện làm

việc Do vậy, người lao động nghèo có nhiều cơ hội tham gia để tạo việc làm, có thu nhập, giải quyết đói nghèo và tiến tới làm giàu chính đáng

HTX góp phần nâng cao năng lực sản xuất cho người nghèo về trình độ kỹ thuật, công nghệ sản xuất; hướng dẫn các hộ xã viên ứng dụng khoa học, công nghệ mới vào sản xuất, áp dụng công nghệ kỹ thuật cao để phát triển sản xuất theo chiều sâu HTX tạo ra phong cách sản xuất mới ở khu vực nông thôn đó là quá trình chuyên môn hóa và hiện đại hóa, hình thành các HTX chuyên canh, chuyên ngành (HTX trồng rau sạch, HTX trái cây, HTX chăn nuôi ) để sản xuất gắn với nhu cầu thị trường, tích cực thúc đẩy phát triển kinh tế và xóa bỏ cung cách làm ăn riêng lẻ,

“tự cung, tự cấp”, từ đó xóa nghèo bền vững hơn HTX cũng là cơ hội cho các hộ nghèo phát triển ngành nghề thông qua quá trình tập trung vốn và mở rộng sản xuất, dạy nghề cho người lao động, cũng như tạo việc làm và thu nhập cho họ nhờ tổ chức sản xuất các ngành nghề mới

HTX bảo đảm an sinh xã hội và bình đẳng giới cho người nghèo; hỗ trợ người nghèo tiếp cận các dịch vụ về an sinh xã hội; tạo cơ hội cho phụ nữ tiếp cận các nguồn lực, tạo việc làm và phát triển kinh doanh

- Phát triển HTXNN tạo điều kiện để xây dựng nông thôn mới

Kinh tế tập thể là hình thức tổ chức kinh tế mang tính xã hội hóa cao hơn kinh

tế cá thể hộ gia đình, là nhân tố quan trọng để xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, giáo dục ý thức tập thể và đoàn kết cộng đồng

Ngoài mục tiêu kinh tế, HTXNN còn thực hiện các mục tiêu xã hội quan trọng Hợp tác xã góp phần xây dựng tình đoàn kết xóm làng, tinh thần tương thân tương

ái, xây dựng cộng đồng xã hội tốt đẹp ở nông thôn, góp phần xoá đói giảm nghèo, bảo vệ an ninh trật tự xã hội, bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc HTX là hình thức tổ chức kinh tế quan trọng để người lao động, hộ xã viên tiếp nhận sự hỗ trợ của Nhà nước, liên kết với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế, thực hiện liên minh công nông dưới sự lãnh đạo của Đảng trong tiến trình đi lên xây dựng XHCN

Ngoài ra, nhờ phát triển HTXNN mới tạo ra quy mô sản xuất hàng hóa lớn thích ứng với nhu cầu của thị trường, hạn chế và khắc phục dần tình trạng sản xuất nhỏ, phân tán, manh mún, mang nặng tính tự cung, tự cấp của kinh tế hộ còn đang

phổ biến ở nước ta hiện nay Đồng thời, HTXNN là một tổ chức kinh tế của nông dân đồng thời là một trường học thực tế để nâng cao trình độ của người lao động và đào tạo, rèn luyện những cán bộ quản trị kinh doanh đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Hợp tác xã là hình thức tổ chức kinh tế phổ biến trên thế giới

Lâu nay khi nói đến vấn đề kinh tế HTX người ta lầm tưởng rằng đây là loại hình kinh tế riêng có của XHCN Nước nào đi lên XHCN thì phải phát triển kinh tế HTX Do đó, Việt Nam là nước phát triển theo định hướng XHCN nên phát triển

theo loại hình này

Thực tế đã chứng minh rằng, HTX đầu tiên trên thế giới đã ra đời vào năm

1761 tại Anh, rồi đến Đức vào năm 1846, Ấn Độ 1889 và ở Thái Lan vào năm

1915 Mặc dù HTX ra đời trước XHCN hiện thực, nhưng được coi là một loại hình kinh tế của XHCN và được áp dụng ở Việt Nam nó là một trong những hình thức phù hợp để thực hiện xã hội hoá đối với sản xuất nhỏ nói chung và sản xuất nhỏ trong nông nghiệp, nông thôn nói riêng

Thực tiễn cho thấy kinh tế HTX trên thế giới đã ra đời và tồn tại gần 20 năm, lúc mới hình thành HTX thường chỉ là những người nghèo ít vốn, sản xuất nhỏ, một mình kinh doanh khó khăn, giá cả cao, khả năng cạnh tranh thấp, họ muốn hợp tác lại với nhau để tăng khả năng cạnh tranh trong cơ chế thị trường Nhưng về sau HTX phát triển lên trở thành những tập đoàn kinh tế mạnh Theo báo cáo của Liên minh HTX quốc tế (ICA) hiện nay trên thế giới đã có 95 nước có phong trào HTX, HTX có ở tất cả các châu lục và đã có 95 nước là thanh viên của ICA

Như vậy, sự hợp tác của những người sản xuất nhỏ, những người làm ăn riêng

lẻ để phát triển lực lượng sản xuất, phục vụ lợi ích cộng đồng, tăng sức cạnh tranh, chống lại sự chèn ép của các doanh nghiệp lớn trong nền kinh tế thị trường là một quy luật phổ biến của tất cả các nước trên thế giới

Tóm lại: Phát triển kinh tế hợp tác và HTX không phải chỉ để giúp những người sản xuất nhỏ có đủ sức cạnh tranh, chống lại sự chèn ép của doanh nghiệp lớn

mà về lâu dài cùng với kinh tế nhà nước trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân Phát triển kinh tế hợp tác và HTX không chỉ vì mục đích kinh tế, mà còn có

mục đích xã hội là tạo việc làm, tăng thu nhập, xoá đói giảm nghèo, tương trợ giúp

đỡ nhau trong cuộc sống, góp phần xây dựng nông thôn mới [16]

1.1.2 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Hợp tác xã, Hợp tác xã nông nghiệp

*Theo Liên minh HTX Thế giới (ICA)

ICA cho rằng với sự hình thành và phát triển của các loại hình hợp tác trên thế giới thì cần phải đưa ra những nguyên tắc để định hình và trở thành một quy phạm cho hoạt động tổ chức kinh doanh của HTX Được ra đời từ những năm 1895 nhưng cho đến năm 1995, sau rất nhiều lần sửa đổi các nguyên tắc cho phù hợp với sự phát triển và xu thế chung của sự phát triển thì tổ chức Liên minh HTX Thế giới mới đưa

ra những nguyên tắc mới về HTX Cụ thể như sau:

Th ứ nhất: Chế độ xã viên được thành lập một cách tự chủ

Việc ra nhập vào HTX hoàn toàn do ý muốn của họ muốn được tham gia vào một tổ chức kinh tế có những quy định cụ thể và ở đó bà con xã viên được hưởng những quyền lợi, lợi ích do hợp tác xã mang lại mà nếu như không tham gia, không liên kết lại thì khó có thể một cá nhân nào đó có thể làm được hoặc gặp nhiều khó khăn

Th ứ hai: Quản lý mang tính chất dân chủ của xã viên

Với nguyên tắc này thể hiện rõ các quy định mang tính chất dân chủ, mọi quyết định liên quan đến hoạt động điều hành sản xuất kinh doanh của HTX phải được thông qua xã viên và quyết định theo đa số thành viên nhất trí Mặt khác mọi thành viên đều có quyền được hưởng lợi ích như nhau không liên quan đến số vốn góp của xã viên

Th ứ ba: Tham gia vào tài chính HTX

Với nguyên tắc này số lợi nhuận thu đựơc từ hoạt động sản xuất kinh doanh sẽ hạn chế phân chia cho xã viên và được sử dụng như là một quỹ dự phòng tài chính cho hoạt động sản xuất kinh doanh của HTX, sử dụng để phục vụ cho công tác đào tạo nguồn nhân lực với mục đích phát triển nguồn nhân lực cho HTX một cách bài bản, khoa học và bền vững để phục vụ cho sự nghiệp phát triển tương lai của các HTX

Th ứ tư: Tự chủ, tự lập

Vì HTX là một tổ chức tự quản, tự trợ giúp, do xã viên kiểm soát nên nếu HTX ký bất kỳ thoả thuận hay hợp đồng nào với các tổ chức hoặc huy động vốn từ

bên ngoài thì vẫn phải đảm bảo quyền của xã viên được kiểm soát một cách dân chủ

và HTX duy trì, bảo vệ được tính tự chủ của mình Mọi quyết định của HTX đều dựa trên lợi ích của bà con xã viên, lấy trung tâm của sự phát triển HTX là phần thu nhập đạt được của HTX

Th ứ năm: Đào tạo, tập huấn, tuyên truyền

Công tác đạo tạo, huấn luyện nhằm nâng cao trình độ cho xã viên và cho thành viên của Ban quản trị HTX là rất cần thiết, qua đó họ nắm được những kiến thức về khoa học kỹ thuật công nghệ để áp dụng vào quá trình sản xuất nông nghiệp vốn đã lạc hậu, manh mún và kém hiệu quả đồng thời vận dụng đúng các quy luật của kinh

tế trong nền kinh tế thị trường để có những quyết định đúng đắn trong hoạt động sản xuất- kinh doanh

Th ứ sáu: Hợp tác giữa các đơn vị HTX

Chính thông qua hợp tác với nhau mà các HTX gây dựng được các mối quan

hệ kinh tế mới, thiết lập nên quá trình chuyên môn hoá trong sản xuất giữa các HTX với nhau nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX, phục vụ ngày càng tốt hơn nhu cầu cung cấp dịch vụ cho xã viên

Trong xu hướng quốc tế hoá nền kinh tế thế giới, các quốc gia phải chủ động

mở cửa hội nhập với nền kinh tế bên ngoài trong quá trình kinh doanh của mình Chính vì vậy, yếu tố hợp tác không chỉ được giới hạn trong một vùng, miền, quốc gia mà nó đòi hỏi quá trình hợp tác phải được mở rộng và phát triển ra trên phạm vi quốc tế

Th ứ bảy: Quan hệ với cộng đồng khu vực

Mọi hoạt động của HTX ngoài hướng tới lợi ích đạt được của xã viên và đời sống của họ thì còn phải hướng tới lợi ích của cộng đồng, của xã hội Một sự phát triển nông nghiệp bền vững phải được đảm bảo cả ba yếu tố: kinh tế- chính trị- xã hội Phải đặt lợi ích của quốc gia, của dân tộc lên trên lợi ích của cá nhân, của HTX

có làm đựơc như vậy thì sự phát triển của ngành nông nghiệp nói chung và của hệ thống các HTX mới phát triển được bền vững [19]

* Theo Luật HTX năm 2012

Luật HTX năm 2012 quy định: Các HTX tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc sau:

Th ứ nhất: Cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân tự nguyện thành lập, gia nhập, ra

khỏi hợp tác xã

Th ứ hai: Hợp tác xã kết nạp rộng rãi thành viên

Th ứ ba: Thành viên hợp tác xã có quyền bình đẳng, biểu quyết ngang nhau không phụ thuộc vốn góp trong việc quyết định tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã; được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác về hoạt động sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối thu nhập và những nội dung khác theo quy định của điều lệ

Th ứ tư: Hợp tác xã tự chủ, tự chịu trách nhiệm về hoạt động của mình trước

pháp luật

Th ứ năm: Thành viên hợp tác xã và hợp tác xã có trách nhiệm thực hiện cam

kết theo hợp đồng dịch vụ và theo quy định của điều lệ Thu nhập của hợp tác xã được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên hoặc theo công sức lao động đóng góp của thành viên đối với HTX tạo việc làm

Th ứ sáu: Hợp tác xã quan tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng cho thành viên

hợp tác xã, cán bộ quản lý, người lao động trong hợp tác xã và thông tin về bản chất, lợi ích của hợp tác xã

Th ứ bẩy: Hợp tác xã chăm lo phát triển bền vững cộng đồng thành viên và hợp

tác với nhau nhằm phát triển phong trào hợp tác xã trên quy mô địa phương, vùng, quốc gia và quốc tế [25]

Tuy nhiên, trong nền kinh tế ngày càng mở cửa và hội nhập sâu rộng hơn với thế giới thì mối quan hệ với các quốc gia trên thế giới về kinh tế, thương mại ngày càng trở nên cần thiết mà thông qua đó tạo dựng được thị trường tiêu thụ nông sản phẩm hàng hoá rộng lớn, giải quyết yếu tố đầu ra cho nông sản phẩm của Việt Nam, một quốc gia có tới trên 70% dân số sống ở nông thôn Tuy nhiên, để chiếm lĩnh và đáp ứng cho thị trường thế giới rất khó tính và khắt khe thì việc nâng cao chất lượng nông sản phẩm là vấn đề cấp bách đòi hỏi trong chiến lược phát triển nông nghiệp Việt Nam cần chú trọng tới

1.2 Quản lý nhà nước các Hợp tác xã nông nghiệp

1.2.1 Vai trò của quản lý nhà nước các Hợp tác xã nông nghiệp

* Khái ni ệm quản lý nhà nước

Quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội Quản lý nhà nước được xem là một hoạt động chức năng của nhà nước trong quản lý xã hội và có thể xem

là hoạt động chức năng đặc biệt Quản lý nhà nước được hiểu theo hai nghĩa Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước, từ hoạt động lập pháp, hành pháp, đến tư pháp Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước chỉ bao gồm hoạt động hành pháp

Quản lý nhà nước được đề cập trong Luận án này là khái niệm quản lý nhà nước theo nghĩa rộng

* Khái ni ệm quản lý nhà nước về kinh tế

Quản lý Nhà nước về kinh tế là sự tác động có tổ chức và bằng pháp quyền của Nhà nước lên nền kinh tế quốc dân nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế đất nước đặt ra trong điều kiện hội nhập và mở rộng giao lưu quốc tế

Theo nghĩa rộng, quản lý Nhà nước về kinh tế dược thực hiện thông qua cả

ba loại cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp của Nhà nước

Theo nghĩa hẹp, quản lý Nhà nước về kinh tế được hiểu như hoạt động quản

lý có tính chất Nhà nước nhằm điều hành nền kinh tế, được thực hiện bởi cơ quan hành pháp [31]

* Khái ni ệm quản lý nhà nước đối với HTXNN

Từ sự phân tích về khái niệm quản lý nhà nước, về khái niệm HTXNN, có

thể rút ra khái niệm quản lý nhà nước đối với HTXNN như sau: Quản lý nhà nước đối với HTXNN là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan nhà

n ước tiến hành đối với HTXNN nhằm mục tiêu phát triển, nâng cao hiệu quả

HTXNN và thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển theo một định hướng thống nhất

c ủa nhà nước[18]

Chủ thể của quản lý nhà nước đối với HTXNN là các cơ quan nhà nước và cán

bộ, công chức.Đối tượng của quản lý nhà nước đối với HTXNN bao gồm tất cả các HTXNN trong phạm vi lãnh thổ quốc gia

Các công cụ của quản lý nhà nước đối với HTXNN chủ yếu là pháp luật, chính sách, quy hoạch, kế hoạch

Mục tiêu của quản lý nhà nước đối với HTXNN là nhằm phát triển và nâng cao hiệu quả của các HTXNN

* Vai trò c ủa quản lý nhà nước đối với HTXNN

- Bảo đảm cho các hoạt động của HTXNN thực hiện theo đúng những quy định của pháp luật;

- Tạo điều kiện cho các HTXNN tham gia phát triển kinh tế - xã hội;

- Bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của các HTXNN

1.2.2 Mục tiêu quản lý nhà nước đối với hợp tác xã nông nghiệp

Quản lý nhà nước các hợp tác xã nông nghiệp nhằm mục tiêu phát triển

HTXNN, nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp

1.2.3 Nội dung quản lý nhà nước đối với HTXNN

- Xây dựng bộ máy quản lý

- Ban hành, phổ biến, hướng dẫn và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật về hợp tác xã và văn bản pháp luật có liên quan

- Tổ chức thực hiện kế hoạch, chương trình, chính sách hỗ trợ, ưu đãi đối với hợp tác xã

- Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật đối với hợp tác xã; xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của hợp tác xã của cá nhân và tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật

1.2.4.2 Gia t ăng các nguồn lực của HTXNN

Với tư cách làmột đơn vị SXKD, hoạt động của HTXNN cũng đòi hỏi phải có các nguồn lực về vốn, lao động, đất đai, công nghệ Sự gia tăng quy mô các nguồn lực này sẽ phản ánh sự tăng về quy mô SXKD của HTX

a Gia t ăng quy mô vốn của HTXNN: Vốn của HTXNNcóthể chia thành 2 loại:

Vốn điều lệ (vốn chủ sở hữu), là vốn do xã viên góp vào HTX để trở thành thành

viên HTX; Vốn hoạt động, là tổng nguồn vốn của HTXNN sử dụng để SXKD, bao gồm cả vốn điều lệ, vốn huy động và các nguồn tích lũy khác Vốn hoạt động được

sử dụng làm vốn cố định và vốn lưu động

Sự gia tăng về vốn của HTXNN được đánh giá qua 2 chỉ tiêu: Số lượng vốn tăng thêm và tốc độ tăng bình quân hàng năm của vốn Việc phân tích 2 chỉ tiêu này đối với vốn điều lệ, vốn hoạt động hay đối với vốn cố định và vốn lưu động trong vốn hoạt động của HTXNN, kết hợp với các yếu tố như số lượng HTXNN và thành viên HTX trong cùng thời kỳ, sẽ cho thấy biến động về quy mô từng loại vốn, khả năng huy động vốn tình hình sử dụng vốn trong hoạt động SXKD của HTX

b Gia t ăng quy mô và chất lượng lao động:Lao động là yếutố duy nhất có khả

năng sáng tạo trong các yếu tố nguồn lực của HTXNN Trong đó, những người quản lý, điều hành HTX là thành phần quyết định lớn đến sự thành bại của HTX Sự gia tăng về quy mô và chất lượng lao động của HTXNN được đánh giá qua các chỉ tiêu: Số lượng tăng thêm và tốc độ tăng bình quân của lao động; trình độ học vấn và chuyên môn, nghiệp vụ của cán bộ HTX

c Gia t ăng quy mô đất đai:Với trình độ sản xuất củaHTXNN ở Việt Nam hiện

nay, đất đai vẫn là tư liệu sản xuất quan trọng Đánh giá sự gia tăng quy mô đất đai của HTXNN được xem xét qua các chỉ tiêu: Tổng diện tích đất tăng thêm trong năm; tỷ lệ tăng bình quân hàng năm về đất đai của HTX

d Phát tri ển khoa học - công nghệ: Khoa học-công nghệkhông chỉ tác động

đến HTX ở khía cạnh tạo ra các tiến bộ trong sản xuất nông nghiệp, mà còn tác động đến cách thức tổ chức, quản lý các hoạt động của HTX Tuy nhiên, trong luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung đi vào mô tả một số tiến bộ khoa học - công nghệ

mà các HTXNN trên địa bàn đã ứng dụng làm gia tăng kết quả, hiệu quả SXKD của HTX và các thành viên

1.2.4.3 M ở rộng dịch vụ của HTXNN

Là một trong những yêucầu trong quá trình đổi mới hoạt động của các HTXNN hiện nay và cũng là một trong các tiêu chí phản ánh sự phát triển của HTX Mở rộng dịch vụ của HTXNN được đánh giá qua các chỉ tiêu: Mức độ gia tăng số lượng dịch vụ của HTX; Tỷ lệ doanh thu từ hoạt động dịch vụ trong tổng

doanh thu hàng năm của HTX; Mức độ cung ứng các yêu cầu về dịch vụ hỗ trợ cho thành viên HTX

1.2.4.4 Hoàn thi ện tổ chức sản xuất của HTXNN

Bao gồmviệc chuyển đổi về cơ cấu tổ chức, phương thức hoạt động và mở rộng liên kết, tham gia các chuỗi giá trị trong SXKD với các tổ chức kinh tế khác, giúp cho HTXNN ngày càng hoàn thiện về tổ chức bộ máy và cách thức vận hành, từng bước tiếp cận, bắt kịp trình độ của các loại hình kinh tế tiên tiến; đồng thời giúp cho HTXNN giảm bớtcác yếu điểm, nhất là về vốn và thị trường đầu ra

1.2.4.5 K ết quả và hiệu quả hoạt động của HTXNN

Làchỉtiêu tổng hợp phản ánh về giá trị, hiệu quả kinh tế cuối cùng mà HTX tạo

ra Đánh giá kết quả, hiệu quả hoạt động của HTXNN có thể thông qua kết quả phân loại hoạt động HTX hàng năm do thành viên đánh giá và qua các chỉ tiêu: Doanh thu thuần của HTX/năm; Lợi nhuận trước thuế của HTX/năm; Thu nhập bình quân/năm của lao động trong HTXNN; Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu; Tỷ suất lợi nhuận trên vốn hoạt động; Tỷ suất lợi nhuận trên vốn điều lệ

1.2.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước các hợp tác xã nông nghiệp

1.2.5.1 Các nhân t ố khách quan

- Yêu c ầu của phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Bước vào cơ chế thị trường trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế nhất là sau khi gia nhập WTO, hộ nông dân Việt Nam phải đối đầu với nhiều đối thủ sản xuất kinh doanh mạnh đó là các hàng hoá nông sản nhập khẩu và cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu của nông dân các nước phát triển hơn, có tổ chức rất tốt về quy

mô, về trình độ hợp tác Trong khi 50% giá trị sản xuất nông nghiệp của Việt Nam dành cho xuất khẩu thì tình trạng đơn thương độc mã hiện nay không cho phép các

hộ tiểu nông cạnh tranh nổi trong sản xuất, thương thuyết nổi trong mua bán, tranh thủ được về chính sách Phải nói rằng, hơn lúc nào hết, người nông dân cần có tổ chức thực sự của mình, được tổ chức tốt từ trên xuống dưới do họ bầu ra và thực

sự quản lý, giúp cho họ vốn, TTSP và kỹ thuật sản xuất tiên tiến,… đó chính là các hợp tác xã nông nghiệp Tuy nhiên, hiện nay ở hầu hết các địa phương, hợp tác xã

nông nghiệp vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của nó cũng như chưa đáp ứng được mong mỏi của các hộ nông dân

Ngoài ra, quá trình CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam cũng đặt

ra yêu cầu phải phát triển kinh tế hộ nông dân theo hướng sản xuất hàng hóa, khắc phục tình trạng manh mún, khép kín, tự cấp tự túc của kinh tế hộ nhằm tạo nhu cầu

và động lực tham gia HTXNN của kinh tế hộ Vì vậy, các cấp chính quyền cần phối hợp với các cơ quan trung ương và chủ động trong khuôn khổ phân cấp quản

lý xây dựng chính sách tài chính-tín dụng, chính sách khoa học- công nghệ và khuyến nông, chính sách đầu tư, chính sách thị trường, chính sách lao động… để hỗ trợ cho các HTXNN và kinh tế hộ nông dân dần chuyển sang sản xuất hàng hóa bền vững và có hiệu quả

1.2.5.2 Các y ếu tố chủ quan

- N ăng lực chuyên môn, tinh thần trách nhiệm của cán bộ quản lý nhà nước về

HTXNN

- V ề nhận thức của cấp ủy, chính quyền các cấp trong phát triển HTXNN

Nơi nào, địa phương nào, cấp ủy và chính quyền quan tâm tích cực đến phát triển HTXNN thì nơi đó, địa phương đó công tác quản lý nhà nước về HTXNN có hiểu quả, các HTXNN được hưởng lợi, hiệu quả hoạt động của HTXNN sẽ được nâng lên, HTXNN phát triển

- Phương thức, cách thức QLNN đối với HTXNN của các cấp chính quyền

1.3 Kinh nghiệm quản lý hợp tác xã nông nghiệp ở một số nơi vàbài học kinh nghiệm cho huyện Yên Mô

1.3.1 Kinh nghiệm tại Bang Quebec, Canađa

Bang Quebec, Canada có khu vực hợp tác xã phát triển mạnh hàng đầu thế giới và hợp tác xã có vai trò đặc biệt quan trọng về các mặt đối với phát triển của Bang Quebec nói riêng và Canada nói chung

Ở Quebec hiện có 3.300 HTX và công ty bảo hiểm tương hỗ (trong tổng số 10.000 HTX và công ty bảo hiểm tương hỗ của Canada); 8,8 triệu xã viên( so với 8 triệu dân- tức một xã viên tham gia nhiều HTX và so với tổng số 10 triệu xã viên HTX của Canada); thu hút trên 80% nông dân tham gia HTX; tạo việc làm cho 92 ngàn lao động (trong tổng số 165 ngàn việc làm do HTX của Canada tạo ra); có tổng tài sản 173 tỷ CAD (trong tổng số 265 tỷ CAD của HTX toàn quốc); có doanh

số 25,6 tỷ CAD (năm 2010) Trong khi trên thế giới có khoảng 750.000 HTX với

800 triệu xã viên, cùng với công ty bảo hiểm tương hỗ đã tạo việc làm cho trên 100 triệu người, tức tạo việc làm nhiều hơn 20% so với các doanh nghiệp đa quốc gia

Quản lý nhà nước về HTX và chính sách hỗ trợ HTX Vụ Hợp tác xã thuộc

Bộ phát triển kinh tế, Đổi mới và xuất nhập khẩu Bang Quebec là cơ quan thống nhất duy nhất quản lý tất cả HTX phi tài chính Cụ thể là:

- Có trách nhiệm quản lý hành chính đối với Luật HTX, rà soát, sửa đổi Luật trình Chính phủ kiến nghị Quốc hội Bang sửa đổi bổ sung pháp luật về HTX nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho HTX phát triển lành mạnh

- Ban hành các văn bản hướng dẫn liên quan về HTX, phối hợp với các Bộ khác về phát triển HTX, bảo đảm Luật HTX không mâu thuẫn với các luật khác, mọi người đều có thể hiểu được bản chất tổ chức HTX Các Bộ khác và chính quyền cấp dưới không có chức năng quản lý nhà nước về HTX, nhưng chính quyền địa phương chăm lo chung môi trường phát triển doanh nghiệp, HTX, ví dụ: khu chế xuất, cơ sở hạ tầng điện, nước, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho HTX, ví dụ: dành hợp đồng dịch vụ công cộng(bọc cây xanh thành phố vào mùa đông), gửi tiền vào HTX tín dụng Vụ quan hệ với HTX thông qua hội đồng là hiệp hội của HTX

- Thực hiện đăng kí trực tiếp thành lập HTX (phi tài chính), tiếp nhận báo cáo hàng năm và theo dõi hoạt động của các HTX đã đăng kí; xây dựng và quản lý cơ

sở dữ liệu về HTX vừa phục vụ công tác quản lý nhà nước vè HTX, nhất là đổi mới chính sách đối với HTX vừa cung cấp thông tin trở lại đối với HTX, cho công tác giảng dạy, nghiên cứu ở các trường đại học, viện nghiên cứu

- Nghiên cứu và tổ chức thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển HTX trong sự phối hợp với các chương trình, chính sách hỗ trợ có liên quan, chú trọng tuyên truyền quảng bá về văn hóa HTX; cam kết sử dụng mọi nguồn lực hỗ trợ phát triển HTX Chính sách hỗ trợ HTX của Bang có đặc điểm là: hỗ trợ trực tiếp; dựa vào kết quả; và được tiến hành bởi các tổ chức chuyên nghiệp

Bang Quebec có đạo luật riêng về hỗ trợ HTX và các tổ chức phi lợi nhuận, bao gồm các trợ giúp tài chính sau đây: bảo lãnh chi trả một phần hoặc toàn bộ các cam kết tài chính; bảo lãnh toàn bộ hoặc mua lại một phần cổ phần ưu đãi; cho vay

có hoặc không có lãi suất; miễn một phần chi trả khoản vay , Các ưu đãi, hỗ trợ này được Chính phủ thực hiện trực tiếp đối với HTX Bang Quebec có Quỹ đầu tư trực thuộc Vụ HTX- Bộ phát triển kinh tế, đổi mới và xuất nhập khẩu Bang; Quỹ tiến hành cho vay trực tiếp và bảo lãnh theo dự án đầu tư đối với HTX và các tổ chức bảo hiểm tương hỗ Một số hỗ trợ tăng cường năng lực cho HTX, như huấn luyện, đào tạo, tư vấn, Chính phủ thực hiện thông qua HTX phát triển vùng- là những HTX cung cấp các dịch vụ hỗ trợ nâng cao năng lực theo nhu cầu của các HTX thành viên trong vùng Riêng đối với đào tạo về HTX, Chính phủ thực hiện thống nhất thông qua chính sách đào tạo chung của Bang, được thực hiện tại các trường đại học Trường đại học Sherbrook tại Bang có Viện nghiên cứu HTX và công ty bảo hiểm tương hỗ Cơ sở vật chất và kinh phí đào tạo thạc sĩ (mỗi năm 1 lớp khoảng 25 học viên) về HTX tại Viện do Chính phủ tài trợ Ngoài ra, Viện huy động nguồn tài trợ của HTX để thực hiện công tác nghiên cứu, tổ chức đào tạo thạc

sĩ tại chức và huấn luyện ngắn hạn theo nhu cầu của các HTX theo phương thức thu phí Cơ chế này thể hiện rõ sự gắn kết chặt chẽ giữa hỗ trợ nhà nước với đóng góp của HTX Ngoàira, Chính phủ Bang còn giảm thuế đối với HTX.Ngân sách nhà nước còn hỗ trợ cho các hiệp hội, tổ chức cộng đồng, ví dụ chi phí đi lại; hỗ trợ cho

công tác thống kê, nghiên cứu, điều tra mang tính chiến lược, ví dụ điều tra về sự tồn tại hoạt động của HTX so với doanh nghiệp, về HTX thực chất

- Tổ chức đào tạo, thông tin về Luật HTX, chức năng của HTX và quản lý HTX đối với HTX, hiệp hội HTX, bảo đảm tất cả mọi người, mọi tổ chức hiểu rõ và thống nhất, thực thi thống nhất Luật HTX

- Là đầu mối liên kết với các cơ quan, tổ chức có liên quan về HTX, bảo đảm thông tin hai chiều trôi chảy, hiểu và hành động thống nhất, phát triển quan hệ đối tác (partnership), phát triển quan hệ quốc tế về HTX Vụ HTX thuộc Bang tham gia vào nhiều tổ chức, như Ủy ban phát triển bền vững HTX, Ủy ban phát triển DN Quebec,… là những tổ chức tư vấn chính phủ Quebec về chính sách, phương hướng phát triển DN, HTX [41]

1.3.2 Kinh nghiệm của tỉnh Nam Định

Nam Định nằm ở phía Nam vùng đồng bằng sông Hồng Nam Định tiếp giáp với tỉnh Thái Bình ở phía bắc, tỉnh Ninh Bình ở phía nam, tỉnh Hà Nam ở phía tây bắc, giáp biển (vịnh Bắc Bộ) ở phía đông; có đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh

tế, xã hội tương tự như Ninh Bình, rất thuận lợi cho việc phát triển sản xuất nông nghiệp, nông nghiệp là ngành sản xuất chính và là nguồn thu chính của người dân Qua thống kê, Nam Định có có 439 HTX và quỹ TDND đang hoạt động Tỉnh ủy, UBND tỉnh Nam Định đặc biệt quan tâm đến quản lý, phát triển hợp tác xã, đặc biệt

là HTXNN Quan điểm là trong quá trình phát triển HTX phải cải tiến và nâng cao trình độ, nghiệp vụ quản lý, tăng cường công tác đào tạo cán bộ Tăng cường các dịch vụ tư vấn kinh doanh, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật và hệ thống kết cấu hạ tầng, nâng cao trình độ marketing giúp HTX sử dụng hợp lý các nguồn tàitrợ Do vậy, vai trò của Nhà nước, chính quyền địa phương cần phải chú ý và quan tâm, thể hiện qua sự hỗ trợ cho HTX về mọimặt Nam Định đề ra các biện pháp để thực hiện

quản lý tốt, nâng cao hiệu quả HTXNN là:

Một là, Có sự quan tâm của Đảng, Chính quyền từ Trung ương đến địa phương tỉnh, huyện và xã thông qua đường lối, cơ chế, chính sách Chính quyền địa phương không can thiệp vào công việc nội bộ của HTX, mà tạo điều kiện cho các HTX nông nghiệp thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của mình

Hai là, Tuân thủ đúng nguyên tắc hình thành và hoạt động của hợp tác xã

Ba là, lợi ích của xã viên được đảm bảo trên cơ sở khai thác tính hơn hẳn của lao động hợp tác Ban quản lý HTX cần đặt mục tiêu giúp nông dân làm giàu hơn là dùng HTX để làm giàu cho cá nhân hay để tích luỹ lợi nhuận cho HTX

Bốn là, trình độ quản trị là yếu tố cơ bản để phát triển HTX

Năm là, linh hoạt áp dụng các mô hình phát triển hợp tác xã, trên quan điểm: hợp tác xã nông nghiệp phải được tổ chức ở những khâu nào mà hợp tác xã làm thì tốt hơn hộ gia đình, tốt hơn tư nhân, thậm chí tốt hơn cả doanh nghiệp Nhà nước

Sáu là, nhận thức và thực hiện đúng vai trò của HTX nông nghiệp trong phát triển kinh tế hộ [22]

1.3.3 Kinh nghiệm của tỉnh Thái Bình

Theo Sở NN&PTNT Thái Bình, hiện nay, toàn tỉnh có 329 HTX hoạt động trong lĩnh vực thủy sản, muối và kinh doanh dịch vụ tổng hợp, phục vụ nông nghiệp Tổng số xã viên HTX hiện nay có 470.063 hộ xã viên trên tổng số 477.212

hộ nông dân với 8.671 xã viên là lao động thường xuyên trong HTX Nhìn chung, hoạt động của các HTX đã thể hiện được vai trò quan trọng trong việc chuyển tải, hướng dẫn, tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đến nông dân; chuyển giao kỹ thuật vào sản xuất; thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi Cùng với chính quyền địa phương tổ chức chỉ đạo sản xuất nông nghiệp

trên địa bàn, góp phần quan trọng nâng cao hiệu quả sản xuất

Bên cạnh đó, thực hiện nhiệm vụ xây dựng Nông thôn mới, các HTX đã thể hiện vai trò nòng cốt trong quy hoạch, phân vùng, bố trí sản xuất, thực hiện chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, phát triển vụ đông Trong đó, HTX đã hướng dẫn xã viên sản xuất theo vùng quy hoạch đã được duyệt như vùng lúa chất lượng cao, rau màu, cây vụ đông cho năng suất, sản lượng và hiệu quả kinh tế cao Đồng thời, vận động xã viên tham gia một số công việc như dồn điền đổi thửa, chỉnh trang đồng ruộng, đào đắp bờ vùng, bờ thửa, củng cố giao thông, thủy lợi nội đồng Cùng với chính sách đầu tư của nhà nước, nhiều HTX đã trích từ nguồn vốn quỹ đầu tư vốn đối xứng xây dựng kênh mương, tu bổ công trình thủy lợi; hỗ trợ xã viên, đặc biệt là các hộ nghèo trong sản xuất, ứng trước vật tư, cho vay vốn,…

Nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX nông nghiệp, theo

Sở NN&PTNT Thái Bình, mục tiêu đến năm 2016, tỉnh phấn đấu 100% HTX nông

nghiệp được chuyển đổi theo Luật HTX 2012, 100% HTX dịch vụ nông nghiệp làm tốt các dịch vụ tưới tiêu nước, bảo vệ thực vật, khoa học kỹ thuật, cung ứng vật tư, liên kết sử dụng máy nông nghiệp Đồng thời, có 50% HTX có trụ sở làm việc và cửa hàng kinh doanh Mặt khác, chú trọng công tác bồi dưỡng và đào tạo cán bộ quản lý HTX; phấn đấu đến năm 2016 có 60% cán bộ quản lý HTX có trình độ chuyên môn

Nhằm đạt được những mục tiêu đề ra, các giải pháp cần được quan tâm chú trọng thực hiện trong thời gian tới gồm: củng cố và phát triển các loại hình kinh tế tập thể trong nông nghiệp, tập trung củng cố các HTX hiện có Chú trọng về số lượng và chất lượng hoạt động, từng bước đầu tư để đổi mới cả về quy mô lẫn cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật và phương thức quản lý để đạt hiệu quả cao hơn trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phục vụ sản xuất và đời sống Với các HTX không còn hoạt động hoặc không chuyển đổi theo Luật HTX hoặc các HTX hoạt động không hiệu quả bị thua lỗ tiến hành giải thể hoặc chuyển thể hoạt động dưới hình thức khác phù hợp với điều kiện từng nơi

Thêm vào đó, phát triển kinh tế tập thể theo hướng đa ngành nghề sản xuất với nhiều loại hình, thu hút nhiều lao động tham gia làm ra nhiều sản phẩm hàng hóa đủ sức cạnh tranh, phù hợp với thị trường và chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong GDP Tăng cường công tác quản lý Nhà nước về kinh tế tập thể, đối với cấp tỉnh, tiến hành rà soát các văn bản hiện có liên quan đến kinh tế tập thể còn hiệu lực

để có những điều chỉnh, bổ sng cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn trên địa bàn tỉnh Đặc biệt là việc cấp đất và giấy chứng nhận bản quyền sử dụng đất để HTX xây dựng trụ sở làm việc

Tăng cường nguồn lực về con người và kinh phí cho lĩnh vực quản lý HTX nông nghiệp; đổi mới công tác xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển HTX hàng năm ở các cấp, ngành Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng công tác quản lý, Luật HTX cho cán bộ quản lý HTX, các cấp, ngành liên quan, nhất là cán bộ cấp xã Giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức về Luật HTX và các chính sách phát triển HTX cho cán bộ các cấp và thành viên HTX

Đối với cấp huyện, xã, đổi mới công tác xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế tập thể, từng địa phương có chính sách cụ thể khuyến khích, hỗ trợ HTX nông

nghiệp phát triển đúng hướng, có hiệu quả Củng cố các HTX nông nghiệp hoạt động khá, giỏi; tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ hỗ trợ các HTX trong việc thu mua, chế biến nông sản, tìm kiếm thị trường tiêu thụ Xây dựng một số mô hình HTX hoạt động có hiệu quả để học tập kinh nghiệm nhân ra diện rộng Các huyện ven biển có sản xuất muối tổ chức lại các HTX diêm nghiệp để hỗ trợ diêm dân trong sản xuất và tiêu thụ muối Đồng thời, xử lý dứt điểm các HTX nông nghiệp yếu kém, hoạt động hình thức, thua lỗ kéo dài theo hướng: tuyên bố phá sản, giải thể tự nguyện hoặc bắt buộc theo quy định của pháp luật, giải quyết tốt công nợ, tài sản, vốn của HTX sau giải thể hoặc phá sản [36]

1.3.4 Một số bài học kinh nghiệm cho huyện Yên Mô

M ột là muốn các HTXNN phát triển phải thực sự tôn trọng vàthực hiện tốt các nguyên tắc của HTX, không nóng vội, gò ép và phải có lộ trình Các HTX phát huy tiềm năng, nội lực, tự vươn lên của chính mình, khai thác các thế mạnh của địa phương trong các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ Bên cạnh đó cán bộ quản

lý HTX phải có năng lực, trình độ chuyên môn nghiệp vụ trong quản lý và điều hành mọi hoạt động và thật sự năng động, sáng tạo, tâm huyết, gắn bó lâu dài với HTX, nhất là vai trò của người đứng đầu HTX

Hai là tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến những chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế hợp tác, HTX nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ đảng viên và người dân trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của địa phương từ đó thúc đẩy sự tham gia của các thành viên vào HTX

Ba là vai trò lãnh đạo chỉ đạo của các cấp ủy đảng, chính quyền, sự phối kết hợp giữa các ngành, đoàn thể có tầm quan trọng đặc biệt trong việc phát triển kinh

tế hợp tác, HTX của địa phương Phải có sự quan tâm chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy, chính quyền địa phương, sự phối hợp chặt chẽ với các sở, ban, ngành, đặc biệt là các cơ quan quản lý nhà nước và các đoàn thể và quan trọng nhất là sự chủ động tham mưu, hướng dẫn, tư vấn, hỗ trợ của Liên minh HTX về triển khai thực hiện

Luật HTX

B ốn là kinh tế hợp tác, HTX hiện nay với quy mô, tiềm lực còn nhỏ bé do

vậy cần phải có sự quan tâm đầu tư, hỗ trợ hơn nữa của Chính phủ và địa phương

về nhân lực, nguồn lực bằng những chính sách và giải pháp cụ thể Do vậy, Công

tác tham mưu ban hành các chủ trương, chính sách một cách cụ thể, thiết thực và tiến hành triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước về phát triển HTX là đặc biệt quan trọng Ngoài ra, cần lồng ghép các chương trình phát triển KT - XH, xây dựng nông thôn mới gắn với phát triển HTX

N ăm là tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chínhsách

về phát triển kinh tế hợp tác, HTX để các chính sách đó thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả cao nhất

Sáu là Cần phải đẩy mạnh tổ chức các phong trào thi đua sâu rộng trong khu vực kinh tế HTX, kịp thời sơ kết, tổng kết, biểu dương, khen thưởng những tập thể,

cá nhân có thành tích suất sắc trong xây dựng và phát triển sản xuất kinh doanh, tạo động lực thúc đẩy kinh tế HTX phát triển Chú trọng công tác xây dựng điển hình tiên tiến, xây dựng mô hình mới và nhân rộng ra toàn tỉnh

sự phát triển nông nghiệp nông thôn ở mỗi nước

Sự phát triển của các HTXNN chịu tác động của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan Trong đó, yếu tố quản lý nhà nước đối với HTXNN là quan trọng nhất Nhà nước dùng các công cụ quản lý để đảm bảo các hoạt động của HTXNN thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, tạo điều kiện cho các HTXNN tham gia phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của các HTXNN, với mục tiêu chủ yếu là nhằm phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động SXKD của các HTXNN

Để HTXNN phát triển, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước các HTXNN, đặc biệt là ban hành các chủ trương, chính sách pháp luật về phát triển HTXNN, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính

sách về phát triển kinh tế HTX để các chính sách đó thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CÁC HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆPỞ HUYỆN YÊN MÔGIAI

ĐOẠN 2012-2016

2.1 Tình hình các Hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn huyện Yên Mô

2.1.1 Các nhân tố tác động đến Hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn huyện Yên Mô

2.1.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội

a) Điều kiện tự nhiên

* V ị trí địalý