Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của hải quan

Với vai trò là người gác cửa nền kinh tế của đất nước, Hải quan Việt Nam đã tích cực thực thi công tác phòng, chống rửa tiền, được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Cơ quan phòng chống ma túy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu,

ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Viện Đại học Mở Hà Nội

Tôi xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Huy Công

LỜI CẢM ƠN

Theo sự phân công của Khoa Đào tạo Sau đại học, Viện Đại học Mở Hà Nội và được sự đồng ý của giáo viên hướng dẫn là PGS.TS Tăng Văn Nghĩa về đề tài luận

văn: “Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm

vụ của Hải quan” Để hoàn thành được luận văn này, học viên đã nhận được rất nhiều

sự quan tâm, động viên, giúp đỡ của Quý thầy, cô giáo trong trường

Trước hết, học viên xin chân thành cảm ơn Quý thầy, cô giáo của Viện Đại học

Mở Hà Nội đã quan tâm giảng dạy, tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình học viên học tập, nghiên cứu tại Viện Đại học Mở Hà Nội

Chân thành cảm ơn giáo viên hướng dẫn khoa học PGS.TS Tăng Văn Nghĩa đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo học viên nghiên cứu thực hiện luận văn của mình

Xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Khoa Đào tạo Sau đại học, Viện Đại học Mở Hà Nội đã tạo điều kiện cho học viên trong suốt quá trình học tập Để thực hiện luận văn một cách hoàn chỉnh nhất, học viên đã nỗ lực, cố gắng nghiên cứu nhưng không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định mà bản thân không thể tự nhận thấy được Rất mong nhận được sự góp ý của Quý thầy, cô giáo để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Cuối cùng, học viên xin gửi lời tri ân tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên và khuyến khích học viên trong quá trình thực hiện luận văn, công trình nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Huy Công

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN 5

1.1 Những vấn đề lí luận về rửa tiền 5

1.1.1 Khái niệm rửa tiền 5

1.1.2 Đặc điểm rửa tiền 7

1.1.3 Quy trình rửa tiền 8

1.1.4 Các hình thức rửa tiền 14

1.1.5 Hậu quả và ảnh hưởng của rửa tiền 21

1.2 Lý luận pháp luật về phòng, chống rửa tiền 26

1.2.1 Khái niệm pháp luật về phòng, chống rửa tiền 26

1.2.2 Quy định pháp luật Việt Nam về phòng, chống rửa tiền 27

1.2.3 Vai trò của Hải quan Việt Nam trong thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền 41

1.2.4 Mối quan hệ giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan khác trong phòng chống rửa tiền 42

1.2.5 Trách nhiệm pháp lý của cơ quan Hải quan và công chức Hải quan trong thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền 43

1.2.6 Một số tiêu chí cơ bản đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về phòng chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan 44

1.3 Quy định của một số quốc gia về phòng, chống rửa tiền 46

1.3.1 Luật phòng, chống rửa tiền của Mỹ 46

1.3.2 Luật phòng, chống rửa tiền tại Anh 47

1.3.3 Pháp luật của Thái Lan 48

1.3.4 Pháp luật Cộng hòa nhân dân Trung Hoa 49

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN TRONG PHẠM VI CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA HẢI QUAN TẠI VIỆT NAM 50

2.1 Chức năng, nhiệm vụ của Hải quan Việt Nam trong phòng, chống rửa

tiền 50

2.1.1 Cơ cấu tổ chức và chức năng, nhiệm vụ của Hải quan Việt Nam 50

2.1.2 Thực trạng lực lượng kiểm soát - đơn vị trực tiếp làm nhiệm vụ phòng, chống rửa tiền của Hải quan Việt Nam 55

2.2 Khái quát về hoạt động rửa tiền ở Việt Nam 60

2.2.1 Thực trạng chung 60

2.2.2 Một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm quy định về chống rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan 68

2.3 Thực trạng thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan 75

2.3.1 Xây dựng, hoàn thiện văn bản pháp luật về phòng, chống rửa tiền 75

2.3.2 Kết quả thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền 77

2.4 Đánh giá chung 80

Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN TRONG PHẠM VI CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA HẢI QUAN 88

3.1 Xu hướng của rửa tiền và phòng, chống rửa tiền trên thế giới 88

3.2 Định hướng của hoạt động phòng, chống rửa tiền tại Việt Nam 89

3.3 Những giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền94 3.3.1 Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền 96

3.3.2 Hoàn thiện công tác thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan 97

KẾT LUẬN 100

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Quy trình rửa tiền điển hình 9 Bảng 2.1 Sơ đồ cơ cấu tổ chức của Hải quan Việt Nam 51 Biểu 2.2 Cơ cấu tổ chức của lực lượng Kiểm soát Hải quan 57

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

AEC ASEAN Economic Community Cộng đồng kinh tế ASEAN APG Asia Pacific Group Nhóm Châu Á-Thái Bình Dương

GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa/ tổng sản

phẩm quốc nội FATF Financial Action Task Force Lực lượng đặc nhiệm Tài chính FBI Federal Bureau of Investigation Cục Điều tra Liên bang

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài

FTA Free Trade Agreement Hiệp định Thương mại tự do ICRG International Co-operation

Review Group

Nhóm xem xét các vấn đề hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền thuộc FATF

INTERPOL International Criminal Police

Organization

Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế

IMF International Monetary Fund Qũy tiền tệ quốc tế

STR Suspicious Transaction Report

Báo cáo giao dịch đáng ngờ

UNODC United Nations Office on

Drugs and Crime

Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp quốc

WCO World Customs Organization Tổ chức Hải quan thế giới

WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong xu thế phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, ngoài những thành tựu đáng ghi nhận về sự tăng trưởng kinh tế, Việt Nam cũng đối mặt với những khó khăn, thách thức cản trở

sự phát triển và bền vững của nền kinh tế đất nước Hoạt động rửa tiền là một trong những nguyên nhân, thách thức đó Theo xếp hạng của Viện Basel về Chỉ số quản trị rủi ro cho phòng chống rửa tiền, Việt Nam được coi là có nguy cơ "cao" về rửa tiền (năm 2012 xếp hạng 25/144 quốc gia) Rửa tiền là hành vi của cá nhân hay tổ

chức tìm cách che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của các khoản tiền hoặc tài sản

Nhận thức được tầm quan trọng của công tác phòng, chống rửa tiền, Việt Nam đã ban hành các văn bản pháp luật, nâng cao năng lực thực thi công tác phòng, chống rửa tiền Với vai trò là người gác cửa nền kinh tế của đất nước, Hải quan Việt Nam đã tích cực thực thi công tác phòng, chống rửa tiền, được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Cơ quan phòng chống ma túy và tội phạm của Liên hợp quốc, Nhóm các nước khu vực châu Á-Thái Bình Dương về phòng chống rửa tiền đánh giá cao, góp một phần vào việc Lực lượng đặc nhiệm tài chính đưa Việt Nam ra khỏi danh sách “đen” - các nước thiếu hụt nghiêm trọng về cơ chế phòng, chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa cùng với sự phát triển của thương mại quốc tế, Việt Nam cũng có những đặc điểm, điều kiện dễ làm phát sinh hoạt động rửa tiền như hệ thống pháp luật còn chưa hoàn chỉnh, chính sách thu hút đầu

tư, kinh nghiệm đấu tranh phòng, chống rửa tiền còn hạn chế, đặc biệt là đặc điểm nền kinh tế tiền mặt khiến cho hoạt động rửa tiền có tính chất, diễn biến phức tạp, đòi hỏi các cơ quan quản lý nhà nước, trong đó có Hải quan phải nâng cao năng lực thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền Vì vậy, học viên lựa chọn đề tài:

“Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm

vụ của Hải quan”

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Qua tham khảo, đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về phòng chống

rửa tiền như "Rửa tiền, trở ngại cho phát triển kinh tế" của Tạp chí kinh tế phát triển

TP Hồ Chí Minh (2005); "Phòng chống rửa tiền: sắp bỏ khai báo thông tin cá nhân" của Báo mới (2014); “Tăng cường phòng, chống rửa tiền trong hệ thống ngân hàng” của Tạp chí Tài chính Việt Nam (2015); “Phòng, chống rửa tiền: Nguyên nhân và giải pháp” của Tạp chí Tài chính Việt Nam (2016); Bài giảng Phòng, chống rửa tiền

của Trường Hải quan Việt Nam (2012); Thông tin khoa học pháp lý - Viện Khoa

học pháp lý - Bộ Tư pháp (2011), Chuyên đề: Nghiên cứu các giải pháp pháp lý phòng chống rửa tiền ở Việt Nam trong xu thế hội nhập, số 8+9, năm 2011; Nguyễn Thị Thúy Ngọc “Việt Nam với nghĩa vụ pháp lý thành viên nhóm Châu Á- Thái Bình Dương về phòng, chống rửa tiền” Luận văn Thạc sĩ (2009); Lê Xuân Hiền

"Phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam" Luận văn Thạc sĩ

(2010); Trần Xuân Huệ “Đấu tranh phòng, chống tội rửa tiền ở Việt Nam” Luận

hàng tại Việt Nam” Luận văn Thạc sĩ (2015)

Các công trình nghiên cứu nêu trên ở các góc độ khác nhan đã đưa ra được tình hình hoạt động rửa tiền, từ thực trạng cho đến tính chất nguy hiểm, hậu quả của rửa tiền đối với kinh tế, xã hội cũng như nhận diện, phân tích các phương thức, thủ đoạn rửa tiền trên thế giới và Việt Nam, qua đó đề xuất, kiến nghị các giải pháp phòng ngừa Tuy nhiên, nội dung và kết quả nghiên cứu còn mang tính khái quát, dưới góc độ phòng chống tội phạm hoặc trong lĩnh vực cụ thể như Ngân hàng, Tài chính, chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thể và kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật về phòng chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan

Đề tài “Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan” mà tác giả lựa chọn là công trình nghiên cứu một

cách có hệ thống quy định của pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan và thực tiễn thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan Việt Nam

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Trên cơ sở nghiên cứu pháp luật Việt Nam về phòng, chống rửa tiền và một

số quốc gia trên thế giới; kết quả thực hiện, những khó khăn, vướng mắc trong công tác thực thi của Hải quan, Luận văn đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan (cả

ở giác độ pháp luật cũng như công tác thực thi)

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Nghiên cứu, làm rõ vấn đề lý luận về pháp luật cũng như các biện pháp phòng, chống rửa tiền

+ Nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan

+ Nghiên cứu, đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Để thực hiện đề tài trước hết tác giả sẽ tập trung nghiên cứu một cách toàn diện quy định pháp luật về phòng, chống rửa tiền; về

chức năng, nhiệm vụ của Hải quan trong công tác phòng, chống rửa tiền

Đánh giá thực tiễn thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan thông qua phân tích số liệu cụ thể ở 35 Cục Hải quan tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và cơ quan Tổng cục Hải quan Công tác phối hợp trong và ngoài ngành Hải quan, hợp tác quốc tế để đưa ra thuận lợi, khó khăn trong quá trình thực hiện công tác phòng, chống rửa tiền

Kiến giải một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan

Về phạm vi nghiên cứu: Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan dưới góc độ Luật Kinh tế; Thực tiễn thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền của Hải quan từ năm 2012 đến nay Từ đó, xác định phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan ở Việt Nam

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận nghiên cứu của luận văn là phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp việc vận dụng quan điểm, chính sách của Đảng và nhà nước về đổi mới, mở cửa và hội nhập kinh tế để phân tích thực hiện đề tài

Các phương nghiên cứu cụ thể được sử dụng bao gồm: phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu, phương pháp thống kê, v.v…

để làm sáng tỏ vấn đề và đạt được mục tiểu nghiên cứu

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của công trình nghiên cứu

Về mặt lý luận, kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần làm phong phú

và sâu sắc hơn các vấn đề lý luận pháp luật về phòng, chống rửa tiền, góp một phần nhỏ vào việc xây dựng các luận cứ khoa học để hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan Việt Nam

Về mặt thực tiễn, thông qua việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng thực thi pháp luật, luận văn chỉ ra kết quả đạt được, ưu điểm, hạn chế, bất cập là cơ sở thực tiễn để

đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền, góp phần nâng cao năng lực thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm

vụ của Hải quan

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về rửa tiền và pháp luật về phòng, chống rửa tiền ở Việt Nam

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan tại Việt Nam

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về phòng, chống rửa tiền trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của Hải quan

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN

1.1 Những vấn đề lí luận về rửa tiền

1.1.1 Khái niệm rửa tiền

Rửa tiền tồn tại kể từ khi có nhu cầu che giấu nguồn gốc của cải Hiện nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về rửa tiền theo quy định pháp luật của mỗi quốc gia, pháp luật quốc tế và các tài liệu, công trình nghiên cứu về phòng, chống rửa tiền

Theo Công ước Viên năm 1988 và Công ước Palermo năm 2000: rửa tiền là

sự chuyển hoán hoặc chuyển nhượng tài sản khi biết tài sản đó có nguồn gốc từ bất

kỳ hành vi phạm tội nào hoặc từ việc tham gia vào hành vi phạm tội đó nhằm mục đích giấu giếm hoặc che đậy nguồn gốc phi pháp của tài sản hoặc tiếp tay cho bất

kỳ cá nhân nào có dính líu đến việc thực hiện hành vi pham tội nói trên để tránh cho người đó phải chịu hậu quả pháp lý do hành động của mình

Công ước của Hội đồng Châu Âu về chống tội phạm rửa tiền năm 1990 được

ký kết tại Strasbourg quy định: Do hình thức biểu hiện lợi nhuận có được từ hoạt động phạm tội ban đầu là tiền, nhưng qua các công đoạn chuyển đổi để hợp pháp hóa, nó đã có hình thức biểu hiện khác như ngân phiếu, thẻ tín dụng, bất động sản, biệt thự, tàu, xe để trốn tránh sự phát hiện của cơ quan thi hành pháp luật

Hiện nay, Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế (INTERPOL) áp dụng định nghĩa: rửa tiền là bất kỳ hành động hoặc nỗ lực hành động nào nhằm che giấu hoặc ngụy trang bản chất những lợi nhuận có được một cách bất hợp pháp để những lợi nhuận đó dường như xuất phát từ những nguồn gốc hợp pháp 1

Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) định nghĩa hoạt động rửa tiền là việc giúp đỡ các đối tượng phạm pháp lẩn tránh sự trừng phạt của pháp luật; là việc cố ý che giấu nguồn gốc, bản chất việc cất giấu, di chuyển quyền sở hữu tài sản phạm pháp; việc cố ý mua, sở hữu hay sử dụng tài sản phạm pháp

1

Tài liệu Đào tạo về phòng chống rửa tiền và đấu tranh chống buôn lậu tiền mặt - do UNODC tổ chức năm 2014

Theo các tác giả Lê Thị Mận và Nguyễn Thanh Giang, rửa tiền có thể được hiểu theo cách sau: (i) Rửa tiền là hành động chuyển lợi nhuận thu được từ những hoạt động phạm pháp sang lợi nhuận hợp pháp; (ii) Rửa tiền là “chuyển trốn tư bản” hay còn gọi là “vốn bay” (flight capital) Flight capital là vốn được rút một cách cấp tốc khỏi một nước Rửa tiền còn được hiểu là “tiền nóng” là tiền được chuyển từ một địa điểm này đến một địa điểm khác có thể do sự lo ngại về các chính sách của Chính phủ, hoặc do sự mất lòng tin vào chính phủ khi tại nước đó xảy ra những biến động về kinh tế, chính trị 2

Rửa tiền, theo tác giả Lê Xuân Hiền định nghĩa là hành vi nhằm chuyển những tài sản dễ bị nhận biết là có nguồn gốc bất hợp pháp thành những tài sản

Ở Việt Nam, khái niệm rửa tiền được quy định tại Nghị định 74/2005/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 07/6/2005 (có hiệu lực cho đến ngày 31/12/2012), Luật Phòng, chống rửa tiền (có hiệu lực từ ngày 01/01/2013), Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) Theo đó, rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có Số tiền được rửa trót lọt có thể được sử dụng mà không còn nguy cơ bị tịch biên hoặc tịch thu Số tiền thu được do phạm tội bao gồm thành quả của việc phạm tội và các khoản lãi trên các thành quả đó (ví dụ như lãi suất ngân hàng, cổ tức, tăng giá tài sản, tiền thuê…) Tiền trả cho bất kỳ bên thứ ba nào mà cố tình hỗ trợ quá trình này cũng được coi là tiền do phạm tội hình sự

Qua phân tích, về mặt thuật ngữ, Công ước Viên của Liên hợp quốc, Công ước Palermo và Công ước về chống tham nhũng và khuyến nghị của FATF mới dừng lại ở góc độ xác định các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp hoặc do phạm tội mà có cần phải được quy định là tội phạm, chưa định nghĩa cụ thể về rửa tiền Vì vậy, chưa có sự thống nhất trong cách hiểu về khái niệm rửa tiền

Tóm lại, rửa tiền thường được mô tả là quá trình mà theo đó số tiền thu được do phạm tội hình sự được tách khỏi tội phạm tạo ra chúng và làm cho chúng

có vẻ như có nguồn gốc hợp pháp Hay nói cách khác, rửa tiền là thuật ngữ dùng

để chỉ hành vi chuyển hóa đồng tiền và thu nhập bất minh thành những đồng tiền

có vỏ bọc hợp pháp Rửa tiền không chỉ giúp cho tội phạm che giấu được nguồn gốc của những khoản tiền bất hợp pháp mà còn tạo ra cơ sở cho chúng hưởng thụ

và sử dụng đồng tiền đã được tẩy rửa để phục vụ cho hoạt động tội phạm khác

Như vậy, với cách tiếp cận về rửa tiền ở trên cho thấy, chúng ta cần nâng cao nhận thức hơn nữa về hoạt động rửa tiền, từ đó có các biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý kịp thời các hành vi rửa tiền

1.1.2 Đặc điểm rửa tiền

Mặc dù chưa có sự thống nhất, định nghĩa cụ thể về rửa tiền nhưng từ thực

tế, học viên xin nêu ra một số đặc điểm, dấu hiệu nhất định như về nguồn tiền, chủ thể, phương thức thủ đoạn rửa tiền, cụ thể:

- Về nguồn tiền: Hầu hết là có nguồn gốc bất hợp pháp, có thể là từ hành vi tội

phạm buôn lậu, ma túy, tham nhũng và những người muốn tránh thuế, nói chung là những người muốn giữ kín thu nhập (dù là hợp pháp) của mình Tiền bẩn có thể từ các doanh nghiệp làm ăn công khai, chẳng hạn khi họ chuyển tiền từ nước này sang nước khác để tránh thuế Có hai phương pháp để làm việc này Một là khai gian giá trị những dịch vụ mà bản chất là hợp pháp Hai là khai như trong hóa đơn một dịch

vụ không có (kể cả việc lập công ty ma) Trong các nguồn tiền cần rửa thì có lẽ nguồn kinh doanh là phản ảnh tính toàn cầu hóa nhiều nhất, mà một trong những biểu hiện là việc khai man giá chuyển giao để tránh thuế của các công ty xuyên quốc gia

- Liên quan đến các chủ thể trong hoạt động rửa tiền: gồm những tổ chức, cá

nhân có nguồn tiền bất hợp pháp có nhu cầu muốn chuyển thành nguồn tiền hợp pháp; các tổ chức, cá nhân khác liên quan, đóng vai trò trung gian, hỗ trợ cho hoạt động rửa tiền được thực hiện thành công như luật sư, công chứng, kiểm toán viên,

kế toán viên, môi giới chứng khoán, bất động sản, casino, doanh nghiệp hoạt động xuất nhập khẩu, gần đây đã phát hiện trường hợp thành lập doanh nghiệp ma để

thực hiện hành vi chuyển ngoại tệ trái phép ra nước ngoài bằng thủ đoạn khai báo nhập khẩu khống phần mềm có trị giá lớn

- Về phương thức thủ đoạn: Các thao tác tẩy rửa tiền được các tổ chức, cá

nhân thực hiện vô cùng đa dạng, dưới nhiều hình thức khác nhau và thường núp dưới các hoạt động hợp pháp khác, như gửi tiền mặt vào tài khoản ở ngân hàng, mua bán, giao dịch trên thị trường chứng khoán, phát hành hóa đơn giả, lập công ty

ma (công ty bình phong), thông qua hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế, đầu tư vào lĩnh vực kinh doanh bất động sản

Để thực hiện rửa tiền, các đối tượng dùng mọi thủ đoạn làm phức tạp chu trình vận chuyển của nguồn tiền nhằm che giấu bản chất nguồn tiền bất hợp pháp, trốn tránh sự phát hiện của các thể chế tài chính và cơ quan đấu tranh phòng chống tội phạm Do đó, phần lớn các trường hợp rửa tiền núp dưới hoạt động hợp pháp như việc gửi tiền vào tài khoản ngân hàng, chuyển vốn từ nước này sang nước khác

- Dấu hiệu để nhận biết: Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc

biệt là trong lĩnh vực công nghệ thông tin nên phương thức, thủ đoạn rửa tiền ngày càng tinh vi, phức tạp Hoạt động rửa tiền có tính chất xuyên biên giới, quy mô toàn cầu, nên rửa tiền đã và đang trở thành một vấn nạn đối với nhiều quốc gia trên thế giới và là vấn đề được cộng đồng quốc tế quan tâm bởi những tác động tiêu cực do hoạt động này gây ra đối với đời sống xã hội, chính trị, kinh tế, quốc phòng an ninh

và uy tín của quốc gia Rửa tiền có ảnh hưởng rất lớn đối với nền kinh tế của mỗi quốc gia, cộng đồng quốc tế tuy nhiên việc nhận biết những biểu hiện của rửa tiền là rất khó khăn vì các đối tượng rửa tiền thường xuyên thay đổi, sử dụng thủ đoạn tinh

vi với những cá nhân, tổ chức am hiểu pháp luật, tài chính để thực hiện

1.1.3 Quy trình rửa tiền

Rửa tiền, mặc dù được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng dưới góc độ nghiên cứu và thực thi pháp luật cho thấy về cơ bản bao gồm những giai đoạn, các bước khác nhau, có mối liên hệ chặt chẽ với nhau nhằm đạt được mục tiêu che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của nguồn tiền Các giai đoạn có thể hiện hữu theo dạng này hay dạng khác với mức độ khác nhau và thậm chí có thể chồng chéo Hiểu

rõ về các giai đoạn này sẽ giúp xác định và phân tích kiểu hình và phát triển các kỹ thuật để phát hiện và phòng chống rửa tiền Dưới góc độ nghiên cứu và thực thi pháp luật có nhiều cách phân loại nhưng tựu trung đều bao gồm ba giai đoạn, đó có thể là giai đoạn cài đặt, xếp lớp, hoà nhập; hoặc gồm: phân phối, dàn trải, hội nhập4, Nhập tiền bẩn vào hệ thống kinh tế tài chính, Quay vòng tiền, Hội nhập tiền đã

"rửa" vào hệ thống kinh tế 5

Theo mô tả của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), hoạt động rửa tiền phổ biến trên thế giới thường tiến hành theo 3 giai đoạn là giai đoạn sắp xếp, giai đoạn phân tán, giai đoạn quy tụ

Bảng 1 Quy trình rửa tiền điển hình

4

Vương Tịnh Mạch - Nội san kinh tế - Phòng chống rửa tiền ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế -

Viện nghiên cứu phát triển TP.Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2009

5

Việt Nam chống rửa tiền, tài trợ khủng bố - Vòng quay “rửa tiền” trên thế giới (Website Nam-chong-rua-tien-tai-tro-khung-bo/Vong-quay-rua-tien-tren-the-gioi/49161.tctc)

http://www.tapchitaichinh.vn/Viet-1.1.3.1 Giai đoạn sắp xếp

Đây là giai đoạn đầu tiên, trong đó các đối tượng sẽ tìm cách đưa tiền do hoạt động phạm pháp mà có vào các định chế tài chính hoặc chuyển đổi nó thành một tài sản tài chính khác mà không bị phát hiện Thủ đoạn phổ biến để tránh bị phát hiện là thực hiện đầu tư phân tán bằng cách chia các khoản “tiền bẩn” thành nhiều khoản tiền nhỏ dưới mức quy định để gửi vào các ngân hàng khác nhau nhằm giảm bớt sự chú ý bằng cách mua trái phiếu hoặc chứng khoán bằng tiền mặt, mua bảo hiểm, mua bất động sản, mua đá quý và kim loại quý, mua các mặt hàng xa xỉ Chúng cũng có thể mua một loạt các công cụ tiền tệ, ví dụ như ngân phiếu hoặc bưu phiếu, sau đó nhờ thu và gửi tiền vào các tài khoản ở một địa điểm khác

Mục đích chính trong giai đoạn sắp xếp là chuyển đổi một khối lượng lớn tiền mặt sang một hình thức có thể dễ dàng di chuyển và quản lý Ở giai đoạn này các đối tượng đưa tiền bất hợp pháp vào lưu chuyển trong hệ thống kinh tế, tài chính Đây là giai đoạn khó khăn nhất đối với các đối tượng rửa tiền, lý do:

- Tiền và tài sản có được từ hoạt động bất hợp pháp rất gần với hành vi phạm tội trước đó đang bị cơ quan thực thi pháp luật chú ý theo dõi

- Thông thường bọn tội phạm phải trực tiếp mang tiền mặt khối lượng lớn đến một địa chỉ nào đó Ví dụ đưa lậu ra khỏi nước sở tại và gửi vào một thể chế tài chính nhất định như ngân hàng, kho bạc, văn phòng giao dịch chứng khoán… Đây

là một hành trình tương đối dài và chứa đựng nhiều rủi ro đối với bọn tội phạm

- Nhà nước, các cơ quan tài chính, cơ quan thực thi pháp luật ngày càng quan tâm đến phòng, chống rửa tiền, vì vậy đã đặt ra ngày càng nhiều chế định kiểm soát tài chính nghiêm ngặt để “đón lõng” bọn tội phạm rửa tiền Ví dụ: quy định lượng tiền mặt được đưa qua biên giới, được phép thanh toán; các quy định về khai báo ngân hàng, hải quan… Vì những lẽ đó mà giai đoạn này hoạt động rửa tiền thường bị

lộ và trên thực tế đã bị phát hiện chiếm tỷ lệ cao hơn so với các giai đoạn khác

Vì vậy, sắp xếp là giai đoạn nguy hiểm nhất của quá trình rửa tiền khi nó diễn ra ở các nước có pháp luật về phòng chống rửa tiền tuân theo chuẩn mực quốc

tế và được quản lý hiệu quả Tội phạm thường sẽ tìm cách di chuyển tiền qua biên

giới để tới các quốc gia có luật định về phòng, chống rửa tiền được thực thi một cách yếu kém Sau khi đã qua giai đoạn sắp xếp, tiền vẫn còn "bẩn" và dễ dàng có thể lần theo dấu vết tới đối tượng rửa tiền, nhưng ít nhất tiền không còn ở dạng ban đầu và hình thức mới của tiền sẽ phù hợp hơn cho các giai đoạn rửa tiền tiếp theo

Đây là bước được đánh giá là nguy hiểm nhất của quá trình rửa tiền vì đối tượng rửa tiền sẽ đưa tiền bẩn vào một tổ chức tài chính hợp pháp, thường là dưới hình thức tiền mặt gửi ngân hàng Một lượng lớn tiền mặt dễ gây nghi ngờ và các ngân hàng được yêu cầu phải báo cáo các giao dịch có giá trị cao, những khoản tiền lớn gửi vào ngân hàng thường bị các cơ quan thực thi pháp luật như cơ quan điều tra, cơ quan phòng chống rửa tiền theo dõi 6

1.1.3.2 Giai đoạn phân tán

Sau khi tiền mặt được đưa vào hệ thống tài chính, giai đoạn tiếp theo - giai đoạn phân tán diễn ra, tiền được chuyển từ tổ chức tài chính này sang tổ chức tài chính khác để che giấu nguồn gốc và chủ sở hữu của tiền Thực chất đây là quy trình tạo ra một chuỗi các giao dịch hoặc chuyển dịch số tiền nhằm mục đích che đậy nguồn tiền từ hoạt động phi pháp và làm cho chúng ngày càng xa nguồn gốc ban đầu

Mục đích trong giai đoạn phân tán là cắt đứt mối liên hệ giữa thu nhập và nguồn gốc phi pháp của nó bằng cách tạo ra nhiều lần giao dịch tài chính phức tạp

và như vậy ngăn chặn không cho các cơ quan thực thi pháp luật có thể xác minh, lần theo dấu vết của đồng tiền Quá trình tích tụ và quay vòng các khoản tiền sau khi chúng thâm nhập vào hệ thống tài chính, kinh tế chung Trong giai đoạn này, đối tượng thực hiện hàng loạt giao dịch tài chính, đặc biệt là các giao dịch xuyên quốc gia, nhằm làm cho đồng tiền chuyển dịch nhiều nơi, quay vòng nhiều lần, để xóa đi dấu vết tội phạm, cắt đứt một cách giả tạo mối quan hệ giữa tài sản và tổ chức tội phạm, là chủ sở hữu của chúng, đằng sau kiểm soát những tài sản đó

Tham gia vào giai đoạn này không còn là đối tượng đã gây ra hành vi phạm tội nguồn Thao tác nghiệp vụ để rửa tiền ở đây phải thông qua sự giúp sức vô cùng

6

Trường Hải quan Việt Nam (2012), Bài giảng Phòng chống rửa tiền

tinh vi và không giới hạn của những người am hiểu pháp luật, chuyên gia tài chính Giai đoạn tẩy rửa tiền này thường được thể hiện qua các quan hệ quay vòng giữa các công ty bình phong (công ty ma) được thành lập ra tùy theo nhu cầu của đối tượng rửa tiền và tận dụng những kẽ hở của pháp luật mỗi quốc gia về luật công ty Quốc gia nào có hệ thống pháp luật về công ty càng thông thoáng, càng dễ bị lợi dụng Những giao dịch tài chính tinh vi như tham gia vào thị trường tài chính thứ cấp (thị trường ngoại tệ chung, giao dịch chứng khoán…) ngày càng có xu hướng gắn liền với việc sử dụng công nghệ tiên tiến như hoạt động ngân hàng trên mạng Internet, điều này thực tế đã và đang gây không ít khó khăn cho hoạt động điều tra

Đây là giai đoạn nhằm xóa bỏ hoàn toàn nguồn gốc bẩn của đồng tiền sau khi chúng đã xâm nhập được vào các hệ thống tài chính, gửi tiền thông qua các giao dịch tài chính khác nhau nhằm thay đổi hình thức và làm cho cơ quan chức năng khó theo dõi Giai đoạn này được đánh giá là phức tạp nhất trong bất kỳ âm mưu rửa tiền nào, với mục tiêu làm sao cho tiền bẩn càng khó theo dõi càng tốt

1.1.3.3 Giai đoạn quy tụ

Giai đoạn cuối cùng của một vụ rửa tiền còn được gọi là giai đoạn “quy tụ” Đây là lúc bọn tội phạm sử dụng tiền, tài sản đã được tẩy rửa để đầu tư một cách hợp pháp vào hoạt động sản xuất kinh doanh như bất động sản, tài sản xa xỉ, đầu tư vào một doanh nghiệp hợp pháp, nhất là những lĩnh vực có tỷ lệ thanh toán cao bằng tiền mặt như nhà hàng, khách sạn, casino…Hay nói cách khác, đó là giai đoạn “gột” số tiền đó bằng cách đầu tư vào hoạt động kinh doanh hợp pháp Sau khi đã xử lý thành công các khoản lợi nhuận thông qua 2 giai đoạn đầu của quá trình rửa tiền, đối tượng rửa tiền liền di chuyển số tiền sang giai đoạn thứ ba là giai đoạn “quy tụ” 7

Mục đích trong giai đoạn quy tụ là đưa số tiền đã được “rửa” trở lại theo một cách nào đó để tội phạm có thể sử dụng được số tiền đó như là thu nhập từ hoạt động của doanh nghiệp hoặc tài sản bình thường Trong giai đoạn này, hình thức biểu hiện của đồng tiền phi pháp đã trở nên đa dạng như nguồn vốn đầu tư cho các doanh nghiệp, khoản vay cá nhân, cổ phiếu, tín phiếu, bất động sản, tài sản có giá trị lớn…

7

Trường Hải quan Việt Nam (2012), Bài giảng Phòng chống rửa tiền

Đối tượng thực hiện ở giai đoạn này không còn là “kẻ giúp sức” mà là các tổ chức tội phạm, chủ sở hữu đích thực của khoản tiền phải rửa Việc đầu tư vào các lĩnh vực sản xuất kinh doanh đã cho phép khép lại vòng tròn rửa tiền bằng cách tạo ra được những doanh nghiệp để sử dụng vào việc làm tăng giá trị đồng tiền do phạm tội

mà có Đồng thời tội phạm trộn lẫn thu nhập hợp pháp từ sản xuất kinh doanh của cơ

sở đó với thu nhập phạm tội mà có Khi đó tiền sạch, tiền bẩn không khác gì nhau và đều có thể được coi như là “lợi nhuận hợp pháp” Đây là giai đoạn khó khăn nhất đối với cơ quan thực thi pháp luật trong việc xác định hành vi rửa tiền, nguồn gốc tiền

Việc phân giai đoạn như trên là cần thiết để nghiên cứu về rửa tiền Tuy nhiên, đây chỉ là sự miêu tả mang tính chất lý thuyết về mô hình rửa tiền Thực tế cho thấy, mỗi lần cơ quan thực thi pháp luật phát hiện, đập tan một phương thức rửa tiền thì một phương thức rửa tiền mới lại xuất hiện và do đó, nhiều khi hoạt động rửa tiền được diễn ra khác với chu trình này Do đó, nó có thể diễn ra theo chu trình hết sức phức tạp những đôi khi lại hết sức đơn giản Chẳng hạn, các đối tượng dùng tiền mặt có được từ phạm tội để mua vàng, đá quý là đã kết hợp cả 3 giai đoạn rửa tiền Như vậy, chỉ với một hành vi duy nhất, cho phép cùng một lúc đạt 3 mục tiêu là chuyển đổi vốn, che giấu nguồn gốc tội phạm và đầu tư vốn Tùy theo từng trường hợp, tẩy rửa tiền có thể trải qua cả 3 giai đoạn, nhưng cũng có thể chỉ có hai giai đoạn, bỏ qua giai đoạn trung gian để đến giai đoạn cuối cùng

Ngoài ra, cũng có thể có nhiều thao tác vượt ra ngoài những thao tác đã trình bày trên đây Bởi lẽ, đây là một quá trình hết sức phức tạp Mối quan tâm đầu tiên của đối tượng tẩy rửa tiền chính là yếu tố đảm bảo an toàn Vì vậy, chúng sẵn sàng chọn phương án an toàn nhất ngay cả khi bị thua thiệt Chúng lo sợ bị phát hiện, nên bằng mọi cách đã sử dụng phương thức, thủ đoạn rất tinh vi và bất ngờ để làm cho tội phạm rửa tiền có vẻ ngoài phù hợp với yêu cầu và quy định pháp luật của quốc gia nơi chúng tiến hành rửa tiền Do đó, việc phân chia quy trình rửa tiền thành 3 giai đoạn nêu trên không phải là một trình tự duy nhất mà là

mô hình nghiên cứu có tính phổ biến

Tóm lại, để minh họa cho quy trình rửa tiền đã nêu trên, học viên xin đưa ra một ví dụ như sau:

Tội phạm nguồn Một băng nhóm tội phạm tiến hành hoạt động mua bán ma túy

tại quốc gia A, thu về một lượng lớn tiền mặt

Sắp xếp

Tiền mặt được vận chuyển lậu qua biên giới tới quốc gia B - nơi

có hệ thống pháp luật và cơ chế, năng lực thực thi pháp luật phòng, chống rửa tiền còn hạn chế, thậm chí yếu kém Sau khi qua biên giới, số tiền này được phân chia đưa vào tài khoản ngân hàng và một số công ty xuất nhập khẩu có mối quan hệ với băng nhóm tội phạm

Phân tán

Sau khi được đưa vào quốc gia B, tiền được các công ty xuất nhập khẩu sử dụng thông qua việc ký kết hợp đồng mua bán ngoại thương với các Công ty tại nước C, trong đó hàng hóa hợp pháp, trị giá thấp nhưng được khai khống thành có trị giá cao Hợp đồng quy định bên bán chỉ định người thụ hưởng là một số công ty hợp pháp tại nước A (đã được băng nhóm tội phạm thông tin, cài đặt trước)

Quy tụ

Sau khi ký kết, bên mua (Công ty xuất nhập khẩu tại nước B) chuyển tiền theo trị giá hợp đồng, trong đó tiền được chuyển cho các Công ty tại nước A Số tiền đó được rút ra, sử dụng nhằm phục vụ cho hoạt động của băng nhóm đó và được lý giải thông qua hoạt động xuất nhập khẩu của các Công ty tại nước A

1.1.4 Các hình thức rửa tiền

Dưới đây là một số phương pháp rửa tiền, thường được gọi là hình thức rửa

tiền, đã được các đối tượng sử dụng trên thực tế:

1.1.4.1 Rửa tiền thông qua giao dịch vận chuyển tiền qua biên giới

Đây là phương thức rửa tiền truyền thống, đã có từ lâu nhưng vẫn là phương thức chủ yếu của bọn tội phạm Chúng trực tiếp hoặc thuê người vận chuyển qua biên giới, từ nước này sang nước khác, những khoản tiền mặt lớn, trước khi tiến hành các giai đoạn tẩy rửa tiếp theo Số tiền mặt được đưa ra nước ngoài, xa dần với điểm xuất phát ban đầu là nơi xảy ra tội phạm nguồn, đã được chuyển đổi thành nội

tệ nước sở tại và được sử dụng để chi trả cho tài khoản ngân hàng, đầu tư, mua hàng v.v Quốc gia nơi tiền được chuyển đến thường là những nơi các đối tượng có thể

sử dụng được hoặc sắp xếp vào hệ thống, phục vụ cho giai đoạn tiếp theo của quy trình rửa tiền Trong ngành hải quan thì phương pháp này được gọi là buôn lậu tiền mặt số lượng lớn Phương pháp này có lợi ích chủ yếu là đơn giản và không để lại dấu vết để cơ quan thực thi pháp luật có thể sử dụng để lần theo nguồn gốc của tiền

1.1.4.2 Rửa tiền thông qua các trung tâm giải trí và sòng bạc

Sòng bạc được coi là cỗ máy rửa tiền lý tưởng của tội phạm, với độ an toàn cao vì ở đây người ta sử dụng tiền mặt với số lượng lớn để chơi trò may rủi Các đối tượng rửa tiền thường sử dụng sòng bạc làm nơi thực hiện giai đoạn thứ nhất của quá trình tẩy rửa tiền bằng cách bỏ tiền có nguồn gốc bất hợp pháp để mua vé, mua thẻ chơi bạc chúng có thể chọn các trò chơi có độ rủi ro thấp hoặc đặt cược bù trừ

để cân bằng rủi ro Nếu thắng bạc, chúng sẽ được trả bằng séc để đưa tiền thắng cuộc vào tài khoản của mình Như vậy, chúng sẽ có séc của sòng bạc với vẻ bề ngoài phù hợp với số tiền mà chúng đã bỏ ra để mua thẻ chơi, nhiều khi việc đánh bạc chỉ là hình thức bên ngoài Thủ đoạn của đối tượng rửa tiền còn tinh vi hơn nữa khi chúng thông qua một trung tâm sòng bạc lớn có nhiều chi nhánh ở nước ngoài Khi đó, tội phạm sẽ không yêu cầu thanh toán tại chính sòng bạc ở nơi chúng đã chơi mà bằng cách nêu lý do du lịch, thương mại để chúng được chuyển khoản tiền này tới một nước nào đó, nơi có chi nhánh của sòng bạc Đây là một trong những phương thức thường được sử dụng để rửa tiền

Trong một số trường hợp, đối tượng rửa tiền sử dụng một khoản tiền bất hợp pháp để đánh bạc, kể cả đánh bạc trực tuyến trên mạng với số lượng tiền rất lớn, và khi kết thúc chu trình tẩy rửa tiền, chúng có thể thu lại một khoản tiền tương đương

với số tiền chúng đã đầu tư để đánh bạc Đây là một phương thức rửa tiền rất hiệu quả đối với bọn tội phạm, có thời gian thực hiện ngắn Vì trên thực tế, khi chúng đã thu tiền về rồi, cơ quan thực thi pháp luật rất khó chứng minh được nguồn gốc bất hợp pháp ban đầu của số tiền đó

1.1.4.3 Rửa tiền thông qua việc mua kim loại quý, đá quý

Đây cũng là một phương thức hay được sử dụng vì vàng, bạc, các loại đá quý là những tài sản gọn, nhẹ, có giá trị cao, ổn định, dễ vận chuyển, dễ cất giấu trong thời gian dài và có thể mua đi bán lại dễ dàng ở mọi nơi, mọi thời điểm trên thế giới Sau khi bán số tài sản này, tiền thu về từ một nước khác đã có thể coi là đồng tiền hợp pháp Với phương thức rửa tiền này, ngay sau khi mua được vàng, bạc, đá quý thì các đối tượng rửa tiền có thể yên tâm vì đã hoàn tất cả 3 giai đoạn rửa tiền Thủ đoạn mua kim loại quý, đá quý rất được ưa dùng ở những nơi có tập quán và truyền thống tích lũy, trang điểm hay giao dịch trao đổi bằng vàng, bạc, đá quý như các nước ở khu vực châu Mỹ la tinh, vùng tam giác vàng 8

1.1.4.4 Rửa tiền thông qua các công ty bảo hiểm

Đối tượng dùng tiền có nguồn gốc tội phạm mua bảo hiểm của các công ty bảo hiểm Khoản tiền này được nằm trong tài khoản của công ty bảo hiểm một thời gian nhất định Sự nằm im của tiền trong một thời gian dài đã tạo cho nó một điều kiện an toàn nhất định Sau đó, đối tượng sẽ viện một lý do nào đó để yêu cầu rút tiền trước thời hạn hoặc dùng giá trị của hợp đồng bảo hiểm để đảm bảo chi trả cho một nhu cầu giao dịch nào đó như mua bất động sản, xe ô tô trị giá cao Như vậy, chúng sẽ nhận được một số tiền như đồng tiền hợp pháp

Trong nhiều trường hợp khi yêu cầu công ty bảo hiểm chi trả, chúng không rút tiền cho bản thân mà sẽ chỉ định một người khác là người thụ hưởng như con, cháu, đồng bọn, luật sư Một số công ty bảo hiểm còn cho phép khách hàng được gửi khuyết danh, không phải khai báo tên người được thụ hưởng tiền bảo hiểm Đây là một kẽ hở để các đối tượng lợi dụng nhằm che giấu nguồn gốc tiền và là một phương thức rửa tiền có thể gửi một số lượng lớn tiền mặt Qua các hình thức bảo hiểm, đối

8

Trường Hải quan Việt Nam (2012), Bài giảng Phòng chống rửa tiền

tượng không phải sử dụng hành động giả mạo, khai báo gian dối sau đó, khi rút tiền thì việc yêu cầu chuyển khoản cho người khác thụ hưởng là hoàn toàn hợp pháp

1.1.4.5 Rửa tiền qua hệ thống tín dụng

Đối tượng dùng tiền bất chính gửi vào các quỹ tiết kiệm hoặc mua trái phiếu, tín phiếu có kỳ hạn Cơ chế tiết kiệm này làm cho đồng tiền nằm im trong một khoảng thời gian phù hợp với quy định của mỗi nước Có thể là 03 năm hoặc 05 năm Sau thời gian đó, người gửi có thể rút toàn bộ số gốc và lãi hoặc rút một phần

số tiền đó một cách hoàn toàn hợp pháp Trong thời hạn gửi tiết kiệm, bọn tội phạm

có thể dùng sổ tiết kiệm, trái phiếu, tín phiếu để thế chấp cho ngân hàng thương mại

để vay một khoản tiền nhất định Tiền vay ngân hàng được lấy ra hợp pháp, sau đó

có thể trả hoặc trốn không trả vì đã có khoản tài sản cầm cố đảm bảo thanh toán

1.1.4.6 Rửa tiền thông qua hệ thống phi chính thức (ngân hàng ngầm)

Theo quy định, hiện nay khi khách hàng thực hiện dịch vụ chuyển tiền quốc

tế thông qua hệ thống ngân hàng thì phải khai báo thông tin, bị yêu cầu giấy tờ chứng minh mục đích chuyển tiền theo yêu cầu của ngân hàng, chịu chi phí dịch vụ như phí chuyển tiền đến, phí rút tiền mặt ngoại tệ… Ví dụ hiện nay, tại Việt Nam, phí chuyển tiền qua các ngân hàng dao động trong mức từ 0,15 - 0,2% 9

Do đó, trong cộng đồng những người nước ngoài tại các quốc gia này tồn tại một hệ thống ngân hàng không chính thức gọi là ngân hàng “ngầm” Hệ thống này hoạt động và lưu chuyển tài chính như các ngân hàng chính thức, nhưng với chi phí dịch vụ rẻ hơn, nhanh hơn, bí mật hơn và thuận tiện hơn Các ngân hàng “ngầm” có đại diện ở nhiều nước khác nhau để thực hiện dịch vụ chuyển tiền từ nước này sang nước khác nhưng cũng có thể chuyển từ thành phố này sang thành phố khác trong cùng một quốc gia Sự hoạt động của loại ngân hàng này chủ yếu dựa trên niềm tin

và mối quan hệ giữa ngân hàng và bạn hàng nên thủ tục đơn giản, gọn nhẹ: các đối tượng đưa tiền, chứng chỉ có giá đến địa chỉ của một ngân hàng ngầm, bất kể đó là tiền gì, ngoại tệ hay nội tệ, séc hay ngân phiếu, sau đó yêu cầu nhận lại ở một thành

9

https://www.vietcombank.com.vn/Corp/Documents/Fee/Bieu-phi-dich-vu-chuyen-tien-nuoc-ngoai.pdf

https://www.eximbank.com.vn/home/static/cn_bieuphi_thanhtoannuocngoai.aspx

phố khác, một quốc gia khác Chỉ cần một cuộc điện thoại hay xác nhận giao dịch qua Internet là chúng có thể thực hiện chuyển tiền, đồng bọn sẽ nhận tiền tại một

địa chỉ của ngân hàng ngầm sau khi đã có đủ tín hiệu, ám hiệu nhận biết cần thiết

Sự lựa chọn rửa tiền qua hệ thống ngân hàng ngầm giúp cho các đối tượng giữ được bí mật về tiền gửi, có thể chuyển được lượng tiền lớn, thủ tục đơn giản và rất nhanh chóng Điều đáng lưu ý là với việc chuyển tiền trong hệ thống này, số tiền thực sự không hề rời khỏi nước ban đầu

1.1.4.7 Rửa tiền bằng cách sử dụng hóa đơn, chứng từ giả

Với phương thức sử dụng hóa đơn, chứng từ giả để rửa tiền, bao giờ cũng gắn liền với hoạt động của các công ty bình phong (công ty ma) Công ty bình phong được lập ra không phải để sản xuất, kinh doanh lành mạnh, mà thực chất là

để phục vụ mục đích rửa tiền Các đối tượng cần lập ra nhiều công ty ở nhiều thành phố, quốc gia khác nhau để sử dụng tư cách pháp nhân ký kết các hợp đồng thương mại “ma”, cung cấp dịch vụ khống, xuất hóa đơn, chứng từ tùy theo các yêu cầu rửa tiền hay mục đích khác, gây khó khăn cho công tác điều tra Các cơ quan thực thi pháp luật không dễ dàng gì xác minh được một hóa đơn là thật hay giả khi công ty cung cấp dịch vụ nằm ở một nước và công ty trả tiền dịch vụ nằm ở nước khác Sự tồn tại của các công ty này chỉ trong một thời gian ngắn, qui mô hoạt động rất khiêm tốn, ít bị chú ý Sau khi một công ty bình phong nào đó có nguy cơ bị lộ và tuyên bố giải thể, lập tức một công ty mới lại được thành lập để thay thế

Do nhiều công ty ở nhiều nước nên chúng chuyển tiền bất hợp pháp vào công ty ở nước này rồi từ công ty đó mua tài sản hoặc dịch vụ của công ty này đặt ở nước khác với giá cao hơn nhiều lần giá trị thực của tài sản Kỹ thuật này cho phép chúng lý giải được nguồn gốc của khoản tiền chênh lệch bằng số lãi giả tạo

1.1.4.8 Rửa tiền thông qua chơi xổ số và các loại hình cá cược bất hợp pháp khác

Một trong những hình thức rửa tiền các đối tượng có thể lợi dụng để hợp thức hóa tiền có nguồn gốc tội phạm là thực hiện thông qua mua lại những giải thưởng xổ

số với giá lớn hơn giá trị thực mà người trúng thưởng có thể được hưởng Sau khi sở

hữu vé xổ số trúng thưởng, đối tượng chỉ cần đến các địa điểm trả thưởng của công ty

xổ số là có thể nhận được tiền hợp pháp 10

Trong điều kiện của cơ chế thị trường, ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước phát triển có nhiều trò chơi cá cược đã được pháp luật thừa nhận và bảo vệ như một nhu cầu giải trí Ví dụ như bóng đá, đua ngựa, đua chó … hoạt động cá cược này sử dụng lượng lớn tiền mặt Đây cũng là mảnh đất tốt cho việc rửa tiền Đồng tiền trước khi được đưa vào cá cược có nguồn gốc bất hợp pháp, nhưng sau

đó lấy ra đã trở thành hợp pháp Tuy nhiên, để thực hiện được việc rửa tiền bằng hình thức này, thông thường bọn tội phạm sẽ có quan hệ rất chặt chẽ với trung tâm

cá cược Đôi khi chúng còn lập ra các trung tâm này để phục vụ mục đích rửa tiền

1.1.4.9 Rửa tiền thông qua mua cổ phần, chứng khoán

Thị trường chứng khoán cũng là nơi các đối tượng chú ý lợi dụng để rửa tiền, nhất là ở những nước chưa có quy định chặt chẽ về kiểm soát nguồn gốc tài chính

và chưa có pháp luật về rửa tiền Các đối tượng đưa tiền mặt bất hợp pháp đến các trung tâm giao dịch chứng khoán để mua cổ phiếu chứng khoán Hành vi này cũng tương tự thủ đoạn chia nhỏ đồng tiền bằng cách mua nhiều cổ phiếu, sau đó gom các cổ phiếu lại để thành một khoản lớn Đôi khi chúng còn mua cả cổ phần giả tạo

do chính các công ty bình phong phát hành Đối với thị trường chứng khoán liên quốc gia, số cổ phiếu này có thể được bán ở nước khác để lấy ra đồng tiền hợp pháp, hoặc lợi tức rút ra cũng được xem là một cách đầu tư hiệu quả và hợp pháp

1.1.4.10 Rửa tiền thông qua đầu tư ra nước ngoài

Kêu gọi và thu hút đầu tư nước ngoài của các nước đang phát triển và đầu tư

ra nước ngoài của những nước phát triển là một xu hướng hợp tác kinh tế phổ biến của thế giới hiện nay Hoạt động đầu tư ra nước ngoài đã cho phép mỗi quốc gia phát huy cao nhất thế mạnh các nguồn lực của mình, hoặc là vốn và công nghệ, đồng thời tiếp cận được tài nguyên khoáng sản và nguồn nhân lực lao động dồi dào, tiết kiệm được chi phí quản lý

10

Nguyễn Tuấn Anh, Đấu tranh phòng, chống rửa tiền trong giai đoạn hiện nay, Vụ II, Thanh tra Chính phủ, Tạp chí

Thanh tra.

Đối với các nước đang phát triển, trong điều kiện còn hạn chế về kinh tế, vốn

và ứng dụng khoa học công nghệ thì thu hút đầu tư nước ngoài là con đường ngắn nhất để hội nhập và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm cho người lao động trong nước, đồng thời nhanh chóng tiếp cận với khoa học công nghệ sản xuất tiên tiến, hiện đại Chính nhu cầu về vốn và công nghệ rất lớn, nên họ đã bằng mọi cách để thu hút đầu tư nước ngoài Pháp luật đầu tư nước ngoài của những nước này được xây dựng và thường được bổ sung, sửa đổi theo hướng ngày càng thông thoáng, thuận lợi cho nhà đầu tư Thậm chí, độ thông thoáng đến mức người

ta không cần quan tâm đến nguồn vốn đầu tư Tiền rõ nguồn gốc hoặc không rõ nguồn gốc đều được chấp nhận thông qua đầu tư Đây là mảnh đất màu mỡ để bọn tội phạm rửa tiền Về phía đối tượng phạm tội, hiệu quả đầu tư lại không phải là mục đích, lỗ lãi không quan trọng nên hoạt động đầu tư chỉ được xem như một thủ đoạn rửa tiền Chúng đưa tiền vào các nước này để mua bất động sản, mua lại các nhà máy, công ty bị phá sản, hoặc đầu tư vào lĩnh vực kinh doanh, dịch vụ giải trí, thành lập doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài mới Lợi nhuận sau đầu tư được chuyển đến các địa chỉ theo mong muốn đã có bề ngoài hợp pháp Bất động sản, nhà máy, công xưởng đó hoặc sẽ tiếp tục được duy trì hoạt động, hoặc được trao quyền thừa kế, được bán, chuyển nhượng tùy thuộc vào nhu cầu của bọn tội phạm

Với thủ đoạn rửa tiền thông qua đầu tư nước ngoài, các tổ chức tội phạm cũng hoàn tất cả 3 giai đoạn của quá trình rửa tiền (giống như thủ đoạn các đối tượng rửa tiền thông qua mua vàng bạc, đá quý) Duy trì các kết quả đầu tư càng lâu dài thì bóng dáng nguồn gốc bất hợp pháp của đồng vốn ngày càng mờ nhạt, xa với điểm xuất phát ban đầu Thậm chí, ở một số nước đã tiếp nhận nguồn vốn, chúng còn được tôn vinh, bảo vệ, khuyến khích đầu tư

1.1.4.11 Thủ đoạn rửa tiền qua mạng

Rửa tiền qua mạng với những giao dịch thực hiện không phải bằng tiền mặt

mà bằng tiền điện tử Sự phát triển của hệ thống dịch vụ thương mại đã trở thành khá phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, tội phạm rửa tiền đã lợi dụng hệ thống dịch

vụ thanh toán qua mạng điện tử, cùng với sự hình thành các ngân hàng điện tử để

hợp pháp hóa đồng tiền bất hợp pháp có được từ hoạt động phạm tội của chúng Để hợp thức hóa lượng tiền mặt do phạm tội mà có, tội phạm phải chia nhỏ số tiền mặt đến dưới mức không phải báo cáo chuyển tiền theo quy định của pháp luật của mỗi quốc gia Thông qua các giao dịch điện tử, tiền mặt biến thành tiền điện tử sau đó được rút ra để rồi chuyển ngược từ tiền điện tử thành tiền mặt Trong thực tiễn, tội phạm rửa tiền có thể không rút tiền mặt từ tiền điện tử qua một loạt giao dịch lòng vòng mà dùng tài khoản điện tử để thực hiện trực tiếp một hoặc vài thương vụ mua hàng hóa (phương pháp giao dịch điện tử) Sau đó, chúng bán hàng hóa và lấy tiền mặt Với thủ đoạn này, các đối tượng đã đẩy xa chu trình đi của đồng tiền bất hợp

pháp ra khỏi nguồn gốc tội phạm để trốn tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng

Ngoài ra, các loại tiền điện tử (gọi chung là coin) hiện nay không được pháp luật Việt Nam chấp nhận, không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp, nhưng hoạt động của nó vẫn có chiều hướng gia tăng bất chấp rủi ro trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghệ 4.0.Thực tế, tiện ích của coin được đánh giá là khá lớn như tiết kiệm chi phí, giao dịch thuận tiện, nhanh chóng, khó bị làm giả Các giao dịch với coin được bảo mật thông tin chặt chẽ, khó bị đánh cắp Tuy nhiên, coin hiện vẫn còn khá xa lạ với nhiều người Việt Nam, nếu không tìm hiểu kỹ trước khi giao dịch, nguy cơ bị lừa đảo rất cao

Chu trình rửa tiền qua mạng điện tử được thực hiện theo sơ đồ sau:

Tiền mặt “Tiền bẩn” Chuyển thành tiền điện tử Thực hiện giao dịch điện tử để mua hàng hóa Bán hàng hóa Lấy “Tiền mặt hợp pháp” 11

1.1.5 Hậu quả và ảnh hưởng của rửa tiền

Thực tế cho thấy, mặc dù rửa tiền được tiến hành dưới nhiều hình thức khác

nhau, không trực tiếp ảnh hưởng đến tính mạng và tài sản của con người, không

mấy liên quan đến đời sống của mỗi người dân nhưng thực tế "rửa tiền" hàng ngày đang ảnh hưởng đến từng chủ thể trong nền kinh tế và trở thành một mối lo ngại của hầu hết các quốc gia trên thế giới

11

Trường Hải quan Việt Nam (2012), Bài giảng Phòng chống rửa tiền

Theo ước tính của các chuyên gia Liên hợp quốc và thống kê của Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), hàng năm bọn tội phạm tẩy rửa số tiền khoảng 400-500 tỷ USD, bằng 2-5% GDP của nền kinh tế toàn cầu, trong đó khoảng 60-70% là tiền mặt

Theo số liệu ước tính do IMF công bố năm 2014, mỗi năm nạn rửa tiền trên

toàn cầu chiếm tỷ lệ từ 2-5% GDP, tương đương khoảng 800 tỷ - 2.000 tỷ USD/năm Nguồn gốc của lượng “tiền bẩn” trên bắt nguồn từ việc sản xuất, chế biến ma túy trái phép, buôn lậu vũ khí, buôn người, tham nhũng, trốn thuế, bắt cóc tống tiền và trộm cắp Bên cạnh đó, tình trạng buôn bán đồng USD trên thị trường

“chợ đen” cũng được coi là một trong những nguyên nhân gây ra nạn rửa tiền 12

Còn trong báo cáo được công bố ngày 25/02/2016, Văn phòng châu Á-Thái Bình Dương thuộc Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) cho biết, các hoạt động buôn bán bất hợp pháp tại khu vực Đông Á và Thái Bình Dương hiện tạo ra nguồn thu hơn 100 tỷ USD, lớn hơn tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Myanmar, Lào và Campuchia cộng lại Bên cạnh đó, Văn phòng châu Á-Thái Bình Dương thuộc UNODC cũng cảnh báo việc dỡ bỏ kiểm soát biên giới mà các nước trong khu vực Đông Nam Á đang hướng đến trong kế hoạch xây dựng Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) bắt đầu từ tháng 12/2015 sẽ là

cơ hội cho các loại hình tội phạm xuyên quốc gia hết sức tinh vi phát triển 13

Thứ nhất, đối với công dân bình thường, tiền bẩn bóp méo và làm giảm tính

minh bạch của thị trường và gây khó khăn cho quyết định đầu tư chi tiêu, vì mục đích rửa tiền là quan tâm đến việc che giấu, bảo vệ và hợp pháp hóa tiền bất hợp pháp của chúng chứ không phải là tối đa hóa lợi nhuận Ví dụ, một thị trường bất động sản hoặc chứng khoán được thổi phồng nhờ dòng tiền bẩn sẽ khiến mức giá cao hơn tầm với của người mua thông thường và người mua có nguy cơ mất nhiều tiền hơn khi thị trường không tránh khỏi suy thoái do số tiền thu bất hợp pháp được chuyển đổi sang dạng khác Sau khi dùng tiền “bẩn” đi mua nhà, mua đất, mua xe ô

12

2000-ty-usd-nam-50633.html

http://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-quoc-te/nhan-dinh-du-bao/uoc-tinh-hoat-dong-rua-tien-tren-the-gioi-dat-khoang-13

http://vietnamnet.vn/vn/the-gioi/toi-pham-xuyen-bien-gioi-lon-manh-o-dong-nam-a-291022.html

tô và khi mua được rồi lại đem bán đi (có khi phải chấp nhận chịu lỗ hay trả lệ phí phần trăm cao cho giao dịch đó) thì người mua trả tiền cho họ lại là tiền “sạch” vì thường người bán sẽ đòi người mua chuyển khoản qua hệ thống ngân hàng, thế là xóa được hết dấu vết của tiền “bẩn” trước đó Điều này cũng tương tự với các thị trường khác mà cá nhân có thể đầu tư như chứng khoán và các thị trường hàng hóa

Thứ hai, đối với các công ty, rửa tiền có thể làm thoái hoá nhân viên hoặc

thậm chí các nhân viên này có thể trở thành chủ sở hữu toàn bộ hoặc một phần công

ty để công ty có thể được sử dụng cho mục đích riêng của họ Hoặc tội phạm rửa tiền chỉ đơn giản là sử dụng các dịch vụ được cung cấp bởi các công ty Nếu thông tin về việc công ty bị lạm dụng cho mục đích rửa tiền bị lộ ra thì công ty sẽ bị mất danh tiếng, thậm chí là phá sản, giải thể Danh tiếng, uy tín trên thị trường kinh doanh, quan hệ với đối tác thường là tài sản lớn nhất của một công ty, đặc biệt là đối với các công ty tài chính Tội phạm rửa tiền muốn trộn lẫn tiền bẩn của họ với tiền sạch bởi vì việc trộn lẫn đó làm cho tiền bẩn trông có vẻ sạch

Tuy nhiên, cá nhân và công ty làm ăn chân chính không muốn tiền của họ sẽ

bị pha trộn với tiền bẩn bởi vì điều đó làm cho tiền sạch của họ bị bẩn lây Vì lý do

đó nên tiền sạch sẽ chạy khỏi tiền bẩn Khi tình trạng quá nhiều tiền sạch ra đi có thể dẫn tới sự sụp đổ của các công ty Nếu có quá nhiều công ty bị lạm dụng bởi tiền bẩn thì toàn bộ ngành công nghiệp có thể bị ảnh hưởng Khi danh tiếng suy giảm, các ngân hàng sẽ đặc biệt dễ bị tổn thương khi có sự gia tăng rút vốn đột ngột

và sụt giảm tính thanh khoản Khi các ngành, lĩnh vực then chốt như ngành tài chính, bị huỷ hoại thì toàn bộ nền kinh tế có thể bị ảnh hưởng Đối với các nền kinh

tế đang phát triển thì vấn đề này có thể đặc biệt nghiêm trọng do lĩnh vực tài chính còn chưa đa dạng và cần phải thu hút vốn nước ngoài

Ngoài ra, các công ty được sử dụng để rửa tiền cũng có thể gây áp lực, tạo ra

sự cạnh tranh không lành mạnh đối với các công ty khác cùng hoạt động, kinh doanh trong lĩnh vực, ngành nghề trong nền kinh tế vì mục tiêu của các công ty tham gia rửa tiền đó có thể không cần phải đầu tư, kinh doanh có lãi và nguồn vốn được huy động, đưa vào đầu tư nhanh chóng, dễ dàng hơn so với các công ty khác

Ví dụ, để có vốn đầu tư, các công ty ngoài vốn của chủ công ty, các cổ đông thì phải vay vốn từ các tổ chức tín dụng, ngân hàng do đó phải tuân theo thủ tục, trình tự nhất định mới có thể tiếp cận và sử dụng nguồn vốn vay đó, vì vậy cơ hội đầu tư, kinh doanh đôi khi cũng bị hạn chế, thậm chí là mất cơ hội

Ngoài ra, các công ty tham gia rửa tiền còn có thể đưa ra giá thành sản xuất, giá sản phẩm thấp hơn các công ty hoạt động lành mạnh và gây khó khăn cho sự tồn tại của các công ty này trên thị trường

Việc rửa tiền cũng sẽ làm cho các tổ chức tài chính, tín dụng, ngân hàng và các định chế tài chính nói chung phải chịu nhiều rủi ro về uy tín, nghiệp vụ, pháp lý

và gia tăng những chi phí tiêu cực Ví dụ trường hợp trước khi Việt Nam ban hành Luật phòng, chống rửa tiền năm 2012, các Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển, Ngân hàng Thương mại cổ phần Á Châu xin lập Văn phòng đại diện tại Mỹ đều bị từ chối, nguyên nhân duy nhất là do Việt Nam chưa có luật về chống rửa tiền Đây là yêu cầu bắt buộc của Cục Dự trữ liên bang

Mỹ mà các ngân hàng Việt Nam không thể giải trình và không thể tự mình vượt khó trong bối cảnh nước ta chưa có luật phòng, chống rửa tiền14.

Một trong những vấn đề mà ngân hàng, các tổ chức tài chính trên thế giới khi giao dịch, làm ăn tại Mỹ lo ngại đó là mức phạt rất lớn đối với họ khi có hành vi vi phạm về rửa tiền Ví dụ, năm 2016 chi nhánh Ngân hàng Nông nghiệp Trung Quốc tại New York bị phía Mỹ phạt 215 triệu USD vì vi phạm Luật chống rửa tiền 15

Thứ ba, rửa tiền cũng có thể gây khó khăn cho quá trình chuyển đổi từ nền

kinh tế mà thành phần kinh tế công chiếm vị trị chủ đạo sang nền kinh tế do khu vực tư nhân đóng vai trò đầu tàu do thiếu sự minh bạch, tính bền vững và niềm tin của công chúng (một tài sản có giá trị) Đặc biệt trong bối cảnh tại các nước đang phát triển, lĩnh vực tài chính mới được tư nhân hóa và chính phủ vẫn đang trong quá trình xây dựng luật lệ quản lý nên họ dễ trở thành mục tiêu và phải gánh chịu tác động nặng nề của hoạt động rửa tiền thời toàn cầu hóa

Thứ tư, ở cấp độ vĩ mô, rửa tiền có thể bóp méo toàn bộ nền kinh tế do nó

làm chệch hướng phân phối tài sản và đầu tư khỏi những lĩnh vực hiệu quả và có năng suất tới những lĩnh vực kém hiệu quả và năng suất hơn, và từ các sản phẩm và dịch vụ có hiệu quả xã hội sang các sản phẩm và dịch vụ kém hiệu quả xã hội Ví

dụ, có thể dễ dàng thấy bất động sản, xe hơi và cửa hiệu cao cấp tràn ngập ở nhiều thành phố nổi tiếng với nạn tham nhũng Và ở nhiều nước nổi tiếng với nạn tham nhũng, lĩnh vực ngân hàng có quy mô quá lớn Ở cấp độ quốc tế, IMF đã xác định rửa tiền là một yếu tố bóp méo thương mại và dòng vốn, dẫn đến việc nguồn vốn chảy ra bên ngoài và làm suy giảm thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Tai tiếng về một nơi ẩn náu an toàn cho rửa tiền cũng đã có thể gây ra những hậu quả bất lợi đáng kể cho sự phát triển của một đất nước Các tổ chức tài chính nước ngoài

có thể quyết định hạn chế các giao dịch của mình với những tổ chức là nơi ẩn náu

an toàn cho rửa tiền, buộc những giao dịch như vậy phải qua sự kiểm soát gắt gao hơn, khiến cho chúng thêm tốn kém hoặc chấm dứt hoàn toàn các mối quan hệ giao dịch hay vay mượn, làm giảm cơ hội kinh doanh và tăng chi phí vốn, khả năng hấp thụ được các nguồn vốn của các nhà đầu tư tư nhân nước ngoài bị suy giảm

Các quốc gia, tổ chức tài chính quốc tế sẽ kiểm soát chặt chẽ các giao dịch tài chính và đầu tư vào Việt Nam, do đó sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới dòng vốn FDI vào Việt Nam; sẽ áp dụng các biện pháp đối kháng như hạn chế hoặc chấm dứt mối quan hệ ngân hàng đại lý, không cho mở mới hoặc rút giấy phép hoạt động của các chi nhánh của các định chế tài chính, tăng cường kiểm soát đối với mọi giao dịch phát sinh liên quan đến tổ chức, cá nhân của quốc gia đó hoặc phát sinh có liên quan đến quốc gia đó; tăng cường nhận biết khách hàng hoặc trì hoãn thực hiện các giao dịch thanh toán quốc tế hay thậm chí từ chối thực hiện các giao dịch, các quan hệ đại lý với Việt Nam nếu bị đánh giá là có rủi ro cao về rửa tiền, làm giảm uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế trong bối cảnh nước ta hội nhập ngày càng sâu rộng vào đời sống kinh tế quốc tế và thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Tóm lại, rửa tiền đã trở thành một vấn nạn nghiêm trọng mang tính quốc tế

và được cả cộng đồng thế giới quan tâm, nhất là với các quốc gia đang trong quá

trình mở cửa nền kinh tế và hội nhập như Việt Nam Ngoài thiệt hại về tài sản thì rửa tiền có thể còn có hậu quả khác ảnh hưởng xấu đến việc thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đến an toàn hệ thống tài chính, tiền tệ quốc gia Chính vì vậy, công tác phòng, chống rửa tiền có hiệu quả sẽ làm gia tăng uy tín của một quốc gia, củng cố được lòng tin của nhà đầu tư và thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài hơn

1.2 Lý luận pháp luật về phòng, chống rửa tiền

1.2.1 Khái niệm pháp luật về phòng, chống rửa tiền

Theo nghĩa chung nhất, pháp luật về phòng, chống rửa tiền là tổng hợp các văn bản pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực thi công tác phòng, chống rửa tiền, từ các quy định về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức và trách nhiệm của các cá nhân trong phòng, chống rửa tiền; các biện pháp phòng ngừa rửa tiền; việc phát hiện, ngăn chặn, xử lý đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về phòng, chống rửa tiền; hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền

Đối tượng, phạm vi điều chỉnh của pháp luật về phòng, chống rửa tiền là các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực thi pháp luật về phòng, chống rửa tiền,

đó là mối quan hệ giữa các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phòng, chống rửa tiền; quan hệ giữa các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phòng, chống rửa tiền với tổ chức,

cá nhân có trách nhiệm thực thi pháp luật về phòng chống rửa tiền; quan hệ phát sinh trong công tác hợp tác quốc tế

Xét về mặt cấu trúc, pháp luật về phòng, chống rửa tiền bao gồm những chế định cơ bản sau đây:

- Chế định quy định về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan,

tổ chức và trách nhiệm của các cá nhân trong phòng, chống rửa tiền

- Chế định về các biện pháp phòng ngừa rửa tiền

- Chế định về các biện pháp chống rửa tiền, bao gồm việc phát hiện, ngăn chặn, xử lý đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về phòng, chống rửa tiền

- Chế định hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền

Nguồn của pháp luật về phòng, chống rửa tiền tại Việt Nam bao gồm văn bản luật, văn bản dưới luật, điều ước quốc tế mà Việt Nam đã gia nhập, ký kết 16

1.2.2 Quy định pháp luật Việt Nam về phòng, chống rửa tiền

1.2.2.1 Những văn bản luật

Trong những năm vừa qua, cùng với quá trình xây dựng đất nước, phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Đảng và Nhà nước ta đã luôn nhất quán chủ trương xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đồng bộ, tổ chức phòng chống rửa tiền có hiệu quả ở Việt Nam Kết quả là công tác phòng, chống rửa tiền ở Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trên tất cả các phương diện từ hệ thống pháp luật đến việc hình thành và triển khai cơ chế thực thi cũng như hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này, góp phần quan trọng vào công tác phòng, chống tội phạm, bảo vệ an ninh quốc gia, giữ ổn định và phát triển kinh tế bền vững, đặc biệt là đảm bảo sự an toàn và phát triển trong lĩnh vực tài chính, tiền tệ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về phòng chống rửa tiền, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế

Để phù hợp pháp luật quốc tế và các cam kết quốc tế về phòng chống rửa tiền, lành mạnh và minh bạch hóa các giao dịch về tài chính trong nước và quốc tế, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của quốc gia, của các tổ chức và

cá nhân trong nền kinh tế Việt Nam trong thời kỳ hội nhập Việt Nam đã ban hành các quy định pháp luật liên quan tới rửa tiền như Luật Phòng chống rửa tiền (được Quốc hội thông qua vào tháng 6/2012, và có hiệu lực từ ngày 01/01/2013); các văn bản thực thi Luật Phòng, chống rửa tiền; Luật Phòng, chống khủng bố năm 2013; Luật Hải quan năm 2014 … các quy định trong Bộ luật Hình sự và văn bản thực thi

Bộ luật Hình sự; văn bản của các cơ quan chuyên ngành khác

Thứ nhất, Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 đã có quy định về trách

nhiệm của các tổ chức tín dụng đối với các khoản tiền có “nguồn gốc bất hợp pháp” nhưng chưa sử dụng thuật ngữ “rửa tiền”

16

Viện Đại học Mở Hà Nội (2013, 2016), Giáo trình Luật Kinh tế Việt Nam, Nhà xuất bản Tư Pháp

Thứ hai, Luật Phòng, chống rửa tiền đã quy định về phạm vi điều chỉnh, đối

tượng áp dụng, nguyên tắc chung để phòng, chống rửa tiền, trách nhiệm của các cơ quan chính phủ trong phòng, chống rửa tiền và các biện pháp phòng ngừa liên quan đến rửa tiền phù hợp với tiêu chuẩn của FATF Biện pháp phòng ngừa bao gồm trách nhiệm của các tổ chức tài chính để xác định khách hàng và giám sát hoạt động của khách hàng, để báo cáo cho đơn vị tình báo tài chính (Cục Phòng chống rửa tiền) về các giao dịch vượt quá mức quy định cũng như về các giao dịch đáng ngờ Luật này cũng đưa ra các biện pháp tạm thời để ngăn chặn và phong tỏa các giao dịch Điều 38 của Luật quy định các quyền hạn của thanh tra cấp Bộ trong việc kiểm tra, khám xét các cá nhân và các tổ chức và xử phạt vi phạm hành chính đã được phát hiện Điều 45 của Luật quy định về bảo mật thông tin liên quan đến rửa tiền giữa các cơ quan trong nước bao gồm Cục Quản lý xuất nhập cảnh, Tổng cục Hải quan, Tổng cục Thuế và Cục Phòng, chống rửa tiền Điều 46 của Luật có quy định nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác quốc tế liên quan đến rửa tiền

Thứ ba, theo khoản 1 Điều 55 Luật Hải quan 2014 quy định người xuất cảnh,

nhập cảnh mang theo ngoại tệ tiền mặt, đồng Việt Nam tiền mặt, công cụ chuyển nhượng, vàng, kim loại quý, đá quý thì phải chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan Trường hợp người nhập cảnh mang theo ngoại tệ tiền mặt, đồng Việt Nam tiền mặt, công cụ chuyển nhượng, vàng, kim loại quý, đá quý mà vượt mức quy định cho phép của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì phải khai hải quan tại cửa khẩu (khoản

2) Trường hợp người xuất cảnh mang theo ngoại tệ tiền mặt, đồng Việt Nam tiền

mặt, công cụ chuyển nhượng, vàng, kim loại quý, đá quý vượt mức quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì ngoài việc phải khai hải quan còn phải xuất trình

giấy tờ theo quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tại cửa khẩu (khoản 3)

Mặc dù Luật Hải quan năm 2001 được sửa đổi, bổ sung năm 2005 không quy

định về kiểm tra, giám sát hải quan đối với ngoại tệ tiền mặt, đồng Việt Nam tiền mặt, công cụ chuyển nhượng, vàng, kim loại quý, đá quý của người xuất khẩu, nhập khẩu nhưng đây không phải là quy định mới mà quy định này được xây dựng trên

cơ sở kế thừa quy định hiện hành đã thực hiện ổn định tại các văn bản dưới Luật

Thứ tư, theo quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 chưa quy định tội rửa

tiền, nhưng đã quy định Tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội

mà có (Điều 250), và Tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có (Điều 251) chứa đựng yếu tố cấu thành hành vi của tội rửa tiền

Bộ luật hình sự sửa đổi năm 2009 có hiệu lực từ ngày 01/01/2010 đã sửa đổi Điều 251-Tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có thành “Tội rửa tiền”

Theo các quy định trong Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã có những sửa đổi, bổ sung đối với Điều 250 và Điều 251 của Bộ luật hình sự năm 2009 (nay là Điều 323 và Điều 324) theo hướng phù hợp hơn với các chuẩn mực quốc tế về phòng, chống rửa tiền

Điều 323 của Bộ luật Hình sự năm 2015 (chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có) đã xác định chứa chấp tài sản do người khác mà có là trường hợp người đó che giấu tài sản có được do phạm tội trong nhà, nơi cư trú của mình hoặc các tài sản khác mà mình có quyền kiểm soát trực tiếp như phương tiện vận tải, nhà kho, nhà xưởng….; các tài sản nêu tại điều này là là tài sản có được do người khác phạm tội, ví dụ như ăn trộm, ăn cướp, gian lận… Người phạm tội không trực tiếp tham gia thực hiện hành vi phạm tội mà chỉ chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản

do người khác phạm tội mà có, sau khi hành vi phạm tội đã được thực hiện

Hành vi phạm tội được chứng minh qua hành động chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có Để khởi tố một người với tội danh này thì phải hội đủ 2 điều kiện: một là người tham gia chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản không có thỏa thuận, hứa hẹn trước với người phạm tội danh nguồn để chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do phạm tội mà có Trường hợp có thoả thuận trước, thì người

đó sẽ được coi là phạm tội danh nguồn với tư cách là đồng phạm Hai là người tham gia vào việc chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản rõ ràng phải biết rằng tài sản là do phạm tội mà có Người đó không cần biết tội phạm xảy ra khi nào hoặc ở đâu

Đối tượng phạm tội có thể là bất kỳ người nào, có đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự và đủ tuổi để chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự Các mức hình phạt tương ứng với từng hành vi vi phạm của tội phạm này

Tội rửa tiền được quy định cụ thể tại Điều 324 của Bộ luật Hình sự năm

2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) Tội danh này được chứng minh dựa trên việc thực hiện một trong bốn hành vi dưới đây: Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào giao dịch tài chính, ngân hàng hoặc giao dịch khác nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là

do người khác phạm tội mà có; Sử dụng tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; Che giấu thông tin về nguồn gốc, bản chất thực sự, vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do mình phạm tội mà có hoặc biết hay có cơ sở để biết là do người khác phạm tội mà có hoặc cản trở việc xác minh các thông tin đó; Thực hiện một trong các hành vi nêu trên đối với tiền, tài sản biết là có được từ việc chuyển dịch, chuyển nhượng, chuyển đổi tiền, tài sản do người khác thực hiện hành vi phạm tội mà có

Theo quy định, Bộ luật Hình sự của Việt Nam không hạn chế tội phạm nguồn của tội rửa tiền Bởi vậy, bất cứ tội nào làm phát sinh tài sản do phạm tội hình sự thì đều là tội phạm nguồn của tội rửa tiền Đặc biệt để đáp ứng yêu cầu công tác phòng, chống rửa tiền, cam kết quốc tế, đáp ứng từng bước các khuyến nghị của FATF, bên cạnh đối tượng phạm tội là người có đủ năng lực chịu trách nhiệm hình

sự và đã đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định, Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã bổ sung phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại khi phạm tội rửa tiền Hành vi phạm tội có thể do người phạm tội (tội phạm nguồn) hoặc do một người khác thực hiện, miễn là có thực hiện

ít nhất một hành vi nêu tại Điều 324 và nhận thức được tài sản là do phạm tội mà

có Các mức hình phạt tương ứng với từng hành vi vi phạm của tội phạm này

Căn cứ vào Điều 9 của Bộ luật Hình sự, thì các tội danh theo quy định tại các Điều 323 và 324 có thể là tội nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng, do đó người phạm tội sẽ bị tịch thu tài sản trên cơ sở kết án theo quy định tại Điều 45 của Bộ luật Hình sự Đặc biệt, tại Khoản 1 Điều 47 Bộ luật hình sự năm 2015 đã bổ sung quy định tịch thu đối với khoản lợi bất chính từ việc phạm tội

1.2.2.2 Những văn bản dưới luật

Ngoài những văn bản luật nêu trên, Chính phủ, các bộ ngành cũng đã ban hành văn bản dưới luật hướng dẫn cụ thể việc thực thi luật phòng, chống rửa tiền

- Thứ nhất, Nghị định số 74/2005/NĐ-CP ngày 07/6/2005 của Chính phủ, lần

đầu tiên khái niệm rửa tiền được đề cập đến nhưng phạm vi của thuật ngữ này được hiểu khá hẹp, mới chỉ giới hạn trong 3 nhóm hành vi: Tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một giao dịch liên quan đến tiền, tài sản do phạm tội mà có; Thu nhận, chiếm giữ, chuyển dịch, chuyển đổi, chuyển nhượng, vận chuyển, sử dụng, vận chuyển qua biên giới tiền, tài sản do phạm tội mà có; Đầu tư vào một dự án, một công trình, góp vốn vào một doanh nghiệp hoặc tìm cách khác che đậy, nguỵ trang hoặc cản trở việc xác minh nguồn gốc, bản chất thật sự hoặc vị trí, quá trình di

chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có (khoản 1 Điều 3)

Nghị định số 74/2005/NĐ-CP ngày 07/6/2005 được đánh giá là cơ sở pháp lý đầu tiên cho sự ra đời một cơ chế phòng, chống rửa tiền toàn diện tại Việt Nam, bên cạnh việc chính thức sử dụng thuật ngữ ”rửa tiền” đã đưa ra quy định cụ thể về biện pháp phòng ngừa hoạt động rửa tiền, về cơ chế triển khai thực hiện các biện pháp phòng, chống rửa tiền trong giao dịch tiền tệ hay tài sản khác, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng chống rửa tiền, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phòng, chống rửa tiền; quy định, về hệ thống tổ chức công tác phòng, chống rửa tiền

Để hướng dẫn thực hiện Nghị định 74, các bộ, ngành có liên quan đã ban hành các văn bản hướng dẫn phòng, chống rửa tiền trong các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, kinh doanh bất động sản, trò chơi giải trí có thưởng, cụ thể:

Ngày 17/11/2009, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành Thông tư số 22/2009/TT-NHNN hướng dẫn các biện pháp phòng, chống rửa tiền áp dụng đối với các tổ chức tín dụng và tổ chức khác có hoạt động ngân hàng; Ngày 15/12/2011, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành Thông tư số 41/2011/TT-NHNN về hướng dẫn nhận biết và cập nhật thông tin khách hàng trên cơ sở rủi ro phục vụ công tác phòng, chống rửa tiền

Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 148/2010/TT-BTC ngày 24/9/2010, hướng dẫn thực hiện các biện pháp phòng, chống rửa tiền đối với lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán và trò chơi giải trí có thưởng

Bộ Xây dựng ban hành Thông tư số 12/2011/TT-BXD ngày 01/9/2011, hướng dẫn thực hiện một số nội dung của Nghị định số 74/2005/NĐ-CP về các biện pháp phòng, chống rửa tiền trong hoạt động kinh doanh bất động sản

Thứ hai, Nghị định số 116/2013/NĐ-CP ngày 04/10/2013 của Chính phủ quy

định chi tiết thi hành một số điều của Luật phòng, chống rửa tiền về các biện pháp phòng, chống rửa tiền, thu thập, xử lý và chuyển giao thông tin về phòng, chống rửa tiền, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong phòng, chống rửa tiền và hợp tác quốc tế trong phòng, chống rửa tiền Nghị định này có hiệu lực từ ngày 10/10/2013, thay thế Nghị định số 74/2005/NĐ-CP về phòng, chống rửa tiền Nghị định 116 gồm 5 chương, 31 điều, được thể hiện trong những nội dung cơ bản sau đây:

Liên quan đến biện pháp nhận biết khách hàng Trường hợp phải thực hiện

biện pháp nhận biết khách hàng thì tùy theo từng đối tượng cung ứng dịch vụ mà đối với tổ chức tài chính phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng trong các trường hợp khi khách hàng lần đầu mở tài khoản, bao gồm tài khoản thanh toán, tài khoản tiết kiệm, tài khoản thẻ và những tài khoản khác; khi khách hàng lần đầu thiết lập mối quan hệ với tổ chức tài chính nhằm sử dụng sản phẩm, dịch vụ do tổ chức tài chính cung cấp; khi khách hàng thực hiện giao dịch không thường xuyên có giá trị lớn (giao dịch của khách hàng không có tài khoản hoặc có tài khoản thanh toán nhưng không giao dịch trong vòng 6 tháng trở lên với tổng giá trị từ 300 triệu đồng trở lên trong một ngày); khi thực hiện chuyển tiền điện tử nhưng thiếu thông tin về người khởi tạo; khi nghi ngờ giao dịch hoặc các bên giao dịch có liên quan đến hoạt động rửa tiền; khi nghi ngờ về tính chính xác hoặc tính đầy đủ của các thông tin nhận biết khách hàng đã thu thập trước đó

Trường hợp là tổ chức, cá nhân kinh doanh trò chơi có thưởng, casino phải tiến hành các biện pháp nhận biết khách hàng đối với khách hàng có giao dịch tài chính với tổng giá trị từ 60 triệu đồng trở lên trong một ngày Đối với tổ chức, cá

nhân kinh doanh dịch vụ quản lý bất động sản, môi giới bất động sản và sàn giao dịch bất động sản phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng đối với bên mua, bên bán trong hoạt động môi giới bất động sản; chủ sở hữu tài sản trong việc cung cấp dịch vụ quản lý bất động sản Tổ chức, cá nhân kinh doanh kim loại quý

và đá quý phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng trong trường hợp khách hàng có giao dịch bằng tiền mặt mua, bán kim loại quý, đá quý có giá trị từ 300 triệu đồng trở lên trong một ngày

Tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ công chứng, kế toán; dịch vụ pháp lý của luật sư, tổ chức hành nghề luật sư phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng khi thay mặt khách hàng chuẩn bị các điều kiện để thực hiện giao dịch hoặc thay mặt khách hàng thực hiện giao dịch chuyển giao quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà; dịch vụ quản lý tiền, chứng khoán hoặc các tài sản khác của khách hàng; dịch

vụ quản lý tài khoản của khách hàng tại ngân hàng, công ty chứng khoán; dịch vụ điều hành, quản lý hoạt động công ty của khách hàng; tham gia vào hoạt động mua, bán các tổ chức kinh doanh Tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ ủy thác đầu tư phải

áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng đối với bên ủy thác

Tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ thành lập, quản lý, điều hành doanh nghiệp; cung cấp văn phòng đăng ký, địa chỉ hoặc địa điểm kinh doanh; cung cấp dịch vụ đại diện cho doanh nghiệp phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng

sử dụng hoặc yêu cầu các dịch vụ đó Đối với trường hợp tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ cung cấp giám đốc, thư ký giám đốc của doanh nghiệp cho bên thứ ba phải

áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng đối với bên thứ ba và giám đốc hoặc thư ký giám đốc đó Cuối cùng, đối với tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ cung cấp người đại diện cho cổ đông phải áp dụng các biện pháp nhận biết khách hàng đối với cổ đông và người đại diện cho cổ đông đó

Liên quan đến tiêu chí xác định chủ sở hữu hưởng lợi Chủ sở hữu hưởng lợi

bao gồm cá nhân sở hữu thực tế đối với một tài khoản hoặc một giao dịch là chủ tài khoản, đồng chủ tài khoản hoặc bất kỳ người nào chi phối hoạt động, thụ hưởng của tài khoản, giao dịch đó; cá nhân có quyền chi phối pháp nhân là cá nhân nắm giữ từ

10% trở lên vốn điều lệ của pháp nhân đó, cá nhân nắm giữ từ 20% trở lên vốn điều

lệ của các tổ chức góp trên 10% vốn của pháp nhân đó, chủ doanh nghiệp tư nhân,

cá nhân khác thực tế chi phối pháp nhân đó; cá nhân có quyền chi phối một ủy thác đầu tư, thỏa thuận ủy quyền là cá nhân ủy thác, ủy quyền, cá nhân có quyền chi phối

cá nhân, pháp nhân hoặc tổ chức ủy thác, ủy quyền

Nội dung ba liên quan đến phân loại khách hàng theo mức độ rủi ro rửa tiền

Nghị định 116 quy định cụ thể trách nhiệm của tổ chức tài chính, tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành nghề phi tài chính phải xây dựng quy định về phân loại khách hàng trên cơ sở rủi ro rửa tiền dựa vào bốn yếu tố sau:

Yếu tố loại khách hàng Bao gồm người cư trú hoặc không cư trú; tổ chức hoặc cá nhân; khách hàng thuộc hoặc không thuộc danh sách đen, danh sách cảnh báo; lĩnh vực, phương thức hoạt động, kinh doanh

Yếu tố loại sản phẩm, dịch vụ khách hàng sử dụng, gồm cả dự kiến sử dụng Yếu tố vị trí địa lý nơi khách hàng cư trú hoặc có trụ sở chính Các nước trong danh sách cấm vận nêu tại các Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc; các nước trong danh sách công khai không tuân thủ hoặc tuân thủ không đầy đủ khuyến nghị về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố do FATF công bố; quốc gia hoặc vùng, lãnh thổ được, nhận định có nhiều hoạt động ma túy, tham nhũng, rửa tiền

Yếu tố khác do đối tượng báo cáo tự xác định, phân loại phù hợp với thực tế

Liên quan đến giao dịch có giá trị bất thường, giao dịch phức tạp Giao dịch

có giá trị lớn bất thường là giao dịch không tương xứng với thu nhập hoặc không phù hợp với mức giá trị giao dịch thường xuyên của khách hàng với đối tượng báo cáo Giao dịch phức tạp là giao dịch được thực hiện thông qua phương thức không phù hợp với bản chất của giao dịch như giao dịch được thực hiện thông qua nhiều bên trung gian, nhiều tài khoản không cần thiết; giao dịch được thực hiện giữa nhiều tài khoản khác nhau của cùng một chủ tài khoản tại các khu vực địa lý khác nhau; bất kỳ giao dịch nào do đối tượng báo cáo nhận định không bình thường và cần có sự giám sát chặt chẽ Việc quy định mức giao dịch lớn hiện nay do Thủ tướng Chính phủ quyết định tùy thuộc vào tình hình kinh tế, xã hội đất nước