Pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án từ thực tiễn tỉnh nam định

- Luận văn Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo quy định của Bộ Luật tố tụng Dân sự - Những vướng mắc và giải pháp khắc phục của tác giả Cung Mỹ Anh; - Luận văn Vai trò của

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi, không sao chép từ công trình nghiên cứu hay của bất cứ tác giả nào Mọi nguồn tài liệu tham khảo trong luận văn đều được trích dẫn cụ thể, rõ ràng…

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính trung thực trong luận văn của mình./

Hà Nội, ngày 10 tháng 12 năm 2018

Họ và tên

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến tất cả các thầy, cô đã giảng dạy trong chương trình Cao học Luật kinh tế Viện Đại học Mở Hà Nội, những người đã truyền đạt cho tôi kiến thức hữu ích về Luật kinh tế làm cơ sở cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Anh Tuấn đã tận tình hướng dẫn cho tôi trong thời gian thực hiện luận văn Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến tất

cả các thầy cô tại Khoa Sau đai học Viện Đại học Mở Hà Nội đã tận tình giúp

đỡ trong việc hoàn thành mọi thủ tục khi làm luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế và khuyết điểm, rất mong nhận được sự thông cảm và những ý kiến đóng góp của các thầy, cô và các anh chị học viên

Xin trân trọng cảm ơn!

Họ và tên

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Kết cấu của luận văn 7

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI TẠI TÒA ÁN 8

1.1 Khái niệm, đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại 8

1.1.1 Khái niệm: 8

1.1.2 Đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại 9

1.1.3 Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 11

1.1.3.1 Khái niệm 11

1.1.3.2 Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 12 1.1.4 Tiêu chí đánh giá hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án 22

1.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án 27

1.1.5.1 Mức độ hoàn thiện pháp luật 27

1.1.5.2 Điều kiện cơ sở vật chất, chất lượng nguồn nhân lực của tòa án 30 1.1.5.3 Năng lực, trình độ, trách nhiệm, đạo đức của đội ngũ luật sư 32

1.1.5.4 Mức độ hiểu biết và tuân thủ đạo đức, pháp luật và văn hóa kinh doanh của các chủ thể kinh doanh 32

1.2 Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án ở Việt Nam 35

1.2.1 Khái niệm pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 35

1.2.2 Cấu trúc pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại 36

1.2.2.1 Pháp luật hình thức (pháp luật tố tụng) 36

1.2.2.2 Pháp luật nội dung 37

Kết luận chương 1 39

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH NAM ĐỊNH 40

2.1 Thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án nhân dân tỉnh Nam Định 400

2.1.1 Kết quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 400

2.1.2 Hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 434

2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của tòa án nhân dân tỉnh Nam Định 655

2.2.1 Yếu tố pháp luật 655

2.2.2 Đội ngũ thẩm phán và hội thẩm nhân dân 677

2.2.3 Đội ngũ luật sư 72

2.2.4 Chủ thể kinh doanh 733

Kết luận chương 2 78

CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI BẰNG TÒA ÁN 79

3.1 Hoàn thiện các quy định pháp luật 79

3.2 Nâng cao chất lượng đội ngũ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân 822

3.3 Nâng cao chất lượng đội ngũ Luật sư 877

3.4 Nâng cao ý thức pháp luật và đạo đức kinh doanh của chủ thể kinh doanh 900

3.5 Nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật đối với người dân 933 Kết luận chương 3 977

KẾT LUẬN 98

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1000

PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây, nhất là năm 2017 vừa qua, tình hình thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Nam Định tiếp tục ổn định và phát triển Các lĩnh vực xây dựng, thủy sản, công nghiệp, xuất khẩu, thu hút đầu tư đều có mức tăng trưởng cao hơn so với bình quân chung của cả nước Năm 2017, Tổng sản phẩm GRDP năm 2017 của Nam Định tăng 7% so với năm 2016, cao hơn mức bình quân chung của cả nước Cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực: Khu vực nông lâm, thủy sản chiếm 20,6%; khu vực công nghiệp, xây dựng, dịch vụ chiếm 76,8%

Thu hút đầu tư của tỉnh Nam Định năm 2017 đạt kết quả khá, đã cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư mới và điều chỉnh tăng vốn cho 59 dự án đầu

tư trong nước với tổng số vốn đăng ký là 2.358 tỷ đồng và 25 dự án FDI với tổng số vốn đăng ký là 2.229 triệu USD (Trong đó dự án Nhà máy nhiệt điện BOT Nam Định 1 là 2.072,2 triệu USD) Tỉnh tiếp tục cho triển khai một số dự

án lớn, công trình trọng điểm của tỉnh: Cụ thể, tỉnh đã cơ bản hoàn thành xây dựng các tuyến đường Tỉnh lộ 487, 488 Khởi công xây dựng Tỉnh lộ 489C (đoạn từ cầu Lạc Quần đến cầu Sa Cao); Dự án đường trục phát triển nối vùng kinh tế biển của tỉnh với đường cao tốc cầu Giẽ Ninh Bình; phối hợp với Bộ Giao thông Vận tải khởi công xây dựng cầu Thịnh Long Triển khai các thủ tục đầu tư Dự án xây dựng tuyến đường cao tốc đoạn Ninh Bình - Nam Định - Thái Bình và dự án đầu tư xây dựng tuyến đường bộ ven biển đoạn qua tỉnh Nam Định

Về tài chính, ngân hàng, đăng ký kinh doanh Tổng thu ngân sách trên địa bản đạt 4.171 tỷ đồng, đạt 106,9% dự toán, tăng 15,8% so với năm 2016 Đảm bảo đầy đủ các khoản chi lương, chi cho các đối tượng chính sách, chỉ an sinh xã hội Tổng nguồn vốn huy động của các tổ chức tín dụng trên địa bàn tỉnh đạt 48.253 tỷ đồng, tăng 23,9% so với đầu năm; tổng dư nợ cho vay đạt 47.543 tỷ đồng, tăng 20,2% so với đầu năm Đã cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp cho 802 doanh nghiệp và 104 chi nhánh, văn phòng đại diện với tổng số vốn đăng ký 6 859 tỷ đồng

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế - xã hội, số lượng các

vụ tranh chấp kinh doanh, thương mại tại tòa án ở tỉnh Nam Định cũng đang có

sự gia tăng và ngày càng có những vụ án phức tạp Thực tiễn giải quyết loại tranh chấp này trên địa bàn tỉnh Nam Định còn tồn tại một số hạn chế, bất cập dẫn đến việc giải quyết chưa dứt điểm, dẫn đến kéo dài gây tổn hại lợi ích kinh

tế cho các bên đương sự cũng như ảnh hưởng đến tâm lý của cộng đồng kinh doanh nói chung nên rất cần có sự nghiên cứu, tìm hiểu nguyên nhân về vấn đề này, đề xuất các giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của tòa án theo tinh thần cải cách tư pháp Trong

bối cảnh đó, học viên đã chọn đề tài: “Pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh

doanh thương mại bằng Tòa án từ thực tiễn Tỉnh Nam Định” làm đề tài luận

văn tốt nghiệp thạc sỹ

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến đề tài nghiên cứu, thời gian qua đã có các công trình nghiên cứu sau đây:

- Nguyễn Vũ Hoàng (2003), Giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế

bằng con đường Tòa án, Nxb Thanh Niên

- Vũ Thị Hồng Vân (2008)Về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh

doanh, thương mại của toà án theo Bộ luật tố tụng dân sự 2004, Tạp chí Luật

học, số 4

- Vũ Thị Huệ (2010), Hỗ trợ của Tòa án đối với giải quyết tranh chấp

thương mại bằng trọng tài, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội

- Nguyễn Văn Cường (2010), Một số vấn đề cần đặt ra khi sửa đổi, bổ

sung Bộ Luật tố tụng Dân sự, Tạp chí TAND số 11

- Nguyễn Thị Hoài Phương (2012), Thủ tục khởi kiện và giải quyết tranh

chấp tại Tòa án, Trọng tài – Cơ chế hiện hữu bảo vệ quyền dân sự, Nxb Lao động

- Đinh Thị Hồng Trang (2013), Pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh

doanh thương mại theo thủ tục tố tụng tòa án ở Việt Nam hiện nay, Luận văn

Thạc sĩ, trường Đại học Quốc gia Hà Nội

- Viên Thế Giang, Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo

quy định của Bộ Luật tố tụng Dân sự năm 2004, (Tạp chí Nhà nước và Pháp

luật số 12/2005);

- Vũ Thị Hồng Vân Về mở rộng thẩm quyền của toà án cấp huyện trong

việc giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại theo Bộ Luật tố tụng Dân sự (Tạp chí Kiểm sát, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Số 01/2006);

- Dương Nguyệt Nga Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh,

thương mại theo pháp luật Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế

(Toà án nhân dân Toà án nhân dân tối cao, Số 16/2007);

- Đặng Thanh Hoa, Có cần thiết phân biệt "Tranh chấp dân sự" với

"Tranh chấp kinh doanh, thương mại" trong quá trình giải quyết tại toà án?

(Tạp chí Dân chủ và Pháp luật Bộ Tư pháp, Số 9/2011);

- Phạm Công Bảy, Tranh chấp lao động hay tranh chấp kinh doanh

thương mại? (Tạp chí Toà án nhân dân Toà án nhân dân tối cao, Số

3/2012).v.v…

- Lã Hoàng Giáp (2016), Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình,

Luận văn Thạc sĩ, Viện Đại học Mở Hà Nội

- Nguyễn Đình Thơ có nhan đề Giải quyết tranh chấp trong kinh doanh nên

chọn cách nào? đăng trên Tạp chí Doanh nhân và Pháp luật số 19 năm 2009

- Nguyễn Minh Đức có nhan đề Cơ chế và kiến nghị hoàn thiện giải

quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng Tòa kinh tế, đăng trên Trang điện tử

của Bộ Tư pháp (năm 2011)

- Phan Chí Hiếu, Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp kinh doanh theo

Bộ Luật tố tụng Dân sự và các vấn đề đặt ra trong thực tiễn thi hành (Tạp chí

Nhà nước và Pháp luật số 6/2005);

- Bùi Thành Trung, Xác định thẩm quyền giữa toà án và trọng tài trong

quá trình thụ lí vụ án dân sự giải quyết tranh chấp về kinh doanh, thương mại

tại toà án và một số kiến nghị hoàn thiện (Tạp chí Luật học Trường Đại học

Luật Hà Nội, Số 12/2014);

- Bùi Thành Trung, Xác định địa chỉ của người bị kiện khi tòa án thụ lý

vụ án giải quyết tranh chấp về kinh doanh, thương mại (Tạp chí Kiểm sát Viện

Kiểm sát nhân dân tối cao, Số 4/2015);

- Vũ Gia Trưởng, Những vướng mắc khi giải quyết tranh chấp kinh

doanh thương mại tại tòa án (Tạp chí Luật sư Việt Nam Liên đoàn Luật sư Việt

Nam, Số 3/2016.);

- Vũ Thị Lan Anh, Tranh chấp và giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt

động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch (Tạp chí Nghề Luật Học viện Tư

pháp, Số 3/2016.);

- Nguyễn Thị Hằng Nga, Về việc áp dụng chế tài phạt hợp đồng và bồi

thường thiệt hại vào thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng trong hoạt động thương mại (Tạp chí Toà án nhân dân Toà án nhân dân tối cao, Số 9/2006);

- Vũ Đức Hoàng, Một số khó khăn khi áp dụng các biện pháp khẩn cấp

tạm thời trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại toà án (Tạp chí

Toà án nhân dân Toà án nhân dân tối cao, Số 19/2010);

- Triệu Thị Huỳnh Hoa Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết

các tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án (Tạp chí Tòa án nhân dân Tòa

án nhân dân tối cao, Số 19/2012);

- Luận án Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế bằng con đường Toà

án ở Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Kim Vinh;

- Luận án Thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân đối với các vụ việc

kinh doanh thương mại theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam của tác giả

Nguyễn Văn Tiến;

- Luận văn Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh

doanh thương mại tại Tòa án nhân dân cấp huyện của tác giả Nguyễn Vũ Hoàng;

- Luận văn Thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh của Toà án

theo Bộ Luật tố tụng Dân sự - Những điểm mới và các vấn đề đặt ra cho thực tiễn thi hành của tác giả Bùi Nguyễn Phương Lê;

- Luận văn Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo quy định

của Bộ Luật tố tụng Dân sự - Những vướng mắc và giải pháp khắc phục của tác

giả Cung Mỹ Anh;

- Luận văn Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc giải quyết

tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án theo quy định của pháp luật hiện hành của tác giả Khuất Thu Hương;

- Luận văn Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại tòa án

nhân dân - Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tác giả

Phạm Thị Ban;

- Luận văn Phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

bằng trọng tài và toà án dưới góc độ so sánh của tác giả Cao Thị Thanh

Thuỷ.v.v…

- Nguyễn Thị Vân Anh, Một số bài viết như: Một số kiến nghị liên quan

đến quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo điều 29 Bộ Luật tố tụng Dân sự (Tạp chí Nghề Luật Học viện Tư pháp,

Số3/2010);

- Nguyễn Thị Thu Thủy, Hoàn thiện các quy định về biện pháp khẩn cấp

tạm thời để đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án (Tạp chí Kiểm sát Viện Kiểm sát nhân dân tối cao,

Số 22/2014);

- Nguyễn Duy Phương, Hoàn thiện quy định về thẩm quyền giải quyết

tranh chấp kinh doanh, thương mại của tòa án (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp

Viện nghiên cứu lập pháp, Số 1/2015);

- Lê Văn Thiệp, Chứng cứ điện tử trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án - Một số kiến nghị (Tạp chí Kiểm sát, Viện Kiểm

sát nhân dân tối cao, Số 5/2016)

Các công trình nghiên cứu nói trên đã có những đóng góp quan trọng cả

về lý luận, hoàn thiện pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật liên quan đến

hoạt động kinh doanh thương mại Đây là những tri thức quan trọng mà luận văn có thể kế thừa trong quá trình nghiên cứu của mình

Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại từ thực tiễn tỉnh Nam Định để đưa ra các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại trên địa bàn tỉnh Nam Định

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu

Thông qua nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án nhân dân tỉnh Nam Định, luận văn hướng đến mục đích kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài nghiên cứu cần thực hiện các nhiệm vụ

- Kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động áp dụng pháp luật trong giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn: là những vấn đề lí luận và pháp luật về

giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại cũng như quá trình giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại từ thực tiễn tòa án nhân dân tỉnh Nam Định

Phạm vi nghiên cứu của luận văn: Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu

các vụ án về tranh chấp kinh doanh thương mại được giải quyết tại Tòa án nhân

dân tỉnh Nam Định giai đoạn 2013-2017, từ đó khái quát các hạn chế, bất cập, khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án nhân dân tỉnh Nam Định để kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, Pháp luật của Nhà nước về phát triển kinh tế xã hội, về xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế cũng như trong quá trình giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại

-Các phương pháp được sử dụng chủ yếu để nghiên cứu trong đề tài bao gồm các phương pháp nghiên cứu khoa học nói chung và phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý nói riêng như phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê,

so sánh, hệ thống hóa pháp luật, suy luận logic, nghiên cứu tài liệu, nghiên cứu bản án, quy nạp, diễn dịch

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài lời nói đầu và kết luận, luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án

Chương 2: Thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án nhân dân tỉnh Nam Định

Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIẢI

QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI

TẠI TÒA ÁN Ở VIỆT NAM 1.1 Khái niệm, đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại

1.1.1 Khái niệm:

Tranh chấp là một khái niệm được hiểu khác nhau tùy vào cách tiếp cận

khác nhau Trong đời sống hàng ngày tranh chấp được hiểu là những mâu thuẫn,

những bất đồng, những xung đột phát sinh giữa các bên liên quan đến quyền và

lợi ích của các bên trong một mối quan hệ về một vấn đề nhất định nào đó mà

các bên không thể giải quyết được

Theo Từ điển Tiếng Việt, “tranh chấp” là: “Giành nhau, một cách giằng

co, cái không rõ thuộc về bên nào” hoặc có thể hiểu rộng hơn là “Đấu tranh

giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa các bên”1 Định nghĩa này nhấn mạnh yếu tố bất đồng ý kiến dẫn đến xung đột về

quyền lợi của hai bên khi quyền và lợi ích này có sự xung đột

Dưới góc độ kinh tế, tranh chấp là những mâu thuẫn, những xung đột, bất

đồng về lợi ích kinh tế giữa các bên trong quan hệ kinh doanh thương mại mà

các bên không tự giải quyết được “Tranh chấp kinh doanh được hiểu là những

mâu thuẫn, bất đồng ý kiến giữa các chủ thể kinh doanh với nhau hoặc với các

bên có liên quan khi họ tham gia quan hệ kinh doanh, phát sinh do một bên

không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ pháp lý của mình”2

Giáo trình Luật Thương mại, tập 2 của trường Đại học Luật Hà Nội cũng

đưa ra quan điểm về tranh chấp thương mại: “Tranh chấp thương mại là những

mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong

quá trình thực hiện các họat động thương mại”3

Theo quy định tại khoản 2 điều 4 Luật Doanh nghiệp năm 2014: “Kinh

doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi”

Theo quy định tại khoản 1 điều 3 Luật Thương mại năm 2005: “Hoạt

động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”

Như vậy, cả hai hoạt động kinh doanh và thương mại theo các quy định trên đều có cùng nội hàm là việc các chủ thể kinh doanh cùng hoạt động đầu tư, kinh doanh, cung ứng các dịch vụ…nhằm mục đích sinh lợi

Từ những phân tích trên, có thể thấy hiện nay, chưa có văn bản quy phạm nào quy định cụ thể khái niệm tranh chấp kinh doanh, thương mại Khái niệm tranh chấp kinh doanh thương mại mới chỉ được một số tác giả trên cơ sở tiếp cận thông qua luật nội dung và luật tố tụng để đưa ra định nghĩa Trong phạm vi

luận văn này, học viên sử dụng khái niệm: “Tranh chấp kinh doanh thương mại

là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền, nghĩa vụ giữa các chủ thể trong các hoạt động kinh doanh thương mại”

1.1.2 Đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại

Do tranh chấp kinh doanh thương mại là tranh chấp liên quan tới hoạt động kinh doanh thương mại, do vậy nó có những đặc điểm cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Lĩnh vực phát sinh tranh chấp là lĩnh vực kinh doanh, thương mại.4 Quan hệ thương mại và mâu thuẫn giữa các bên trong quan hệ thương mại

là điều kiện cần và đủ để tranh chấp phát sinh Các quan hệ thương mại có bản chất

là các quan hệ tài sản nên nội dung tranh chấp thường liên quan trực tiếp tới lợi ích kinh tế của các bên Thông thường, những mâu thuẫn bất đồng về quyền và nghĩa

vụ giữa các bên phát sinh trong các mối quan hệ cụ thể bao gồm:

4

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Thương mại, tập 2, Nxb Công an nhân

dân, tr 432

- Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận

- Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận

- Tranh chấp giữa người chưa phải là thành viên công ty nhưng có giao dịch về chuyển nhượng phần vốn góp với công ty, thành viên công ty

- Tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty; tranh chấp giữa công ty với người quản lý trong công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc thành viên Hội đồng quản trị, giám đốc, tổng giám đốc trong công ty cổ phần, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, bàn giao tài sản của công ty, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty

- Các tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật.5

Thứ hai: Chủ thể tranh chấp thương mại chủ yếu là các thương nhân.6 Ngoài thương nhân là chủ thể chủ yếu, trong một số trường hợp, các cá nhân, tổ chức không phải là thương nhân cũng có thể là chủ thể của tranh chấp thương mại Điều này xuất phát từ đặc điểm của từng mối quan hệ thương mại

cụ thể Có mối quan hệ thương mại phải được giao kết giữa các thương nhân với nhau, tuy nhiên cũng có những mối quan hệ thương mại có thể được giao kết giữa thương nhân với các nhân, tổ chức không phải là thương nhân Khoản 4 Điều 30 BLTTDS 2015 có quy định về một loại tranh chấp không diễn ra giữa các thương nhân với nhau Đó là tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty; tranh chấp giữa công ty với người quản lý trong công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc thành viên Hội đồng quản trị, giám đốc, tổng giám đốc trong công

ty cổ phần, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành

lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, bàn giao tài sản của công

ty, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty

Thứ ba: Việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại là do các bên

trong tranh chấp tự định đoạt Điều này thể hiện ở việc các bên trong tranhchấp

có nhiều cách để giải quyết tranh chấp như: hòa giải, thương lượng, trọng tài, tòa án Việc chọn phương pháp giải quyết nào là quyền của các bên nhưng vẫn trên cơ sở tôn trọng lợi ích của nhau và lợi ích của nhà nước

Thứ tư: Tranh chấp kinh doanh thương mại là tranh chấp mang yếu tố vật

chất và có giá trị lớn Các tranh chấp này đều chủ yếu tranh chấp về những lợi ích vật chất có ảnh hưởng lớn và liên quan trực tiếp đến lợi ích khác của các bên

1.1.3 Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

1.1.3.1 Khái niệm

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo nghĩa chung nhất có thể hiểu là cách thức, phương pháp cũng như các hoạt động để khắc phục và loại trừ các tranh chấp phát sinh nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể kinh doanh, bảo vệ trật tự kỷ cương xã hội.7

Trong hoạt động kinh doanh thương mại, khi xảy ra tranh chấp các bên luôn tìm cách nhanh chóng để giải quyết các xung đột, mâu thuẫn này để sớm đưa hoạt động kinh doanh, sản xuất của mình trở lại bình thường ổn định bởi các tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến các bên tranh chấp mà còn có thể ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của cả cộng đồng doanh nghiệp Do vậy, nếu không được giải quyết một cách triệt để, nhanh chóng, đảm bảo quyền lợi của các bên thì sẽ tác động tiêu cực tới sự phát triển kinh tế xã hội nói chung

và chính các chủ thể trong quan hệ tranh chấp kinh doanh thương mại nói riêng

Vì tranh chấp kinh doanh thương mại là việc phát sinh các mâu thuẫn, bất đồng từ hoạt động sản xuất, đầu tư hay cung ứng các dịch vụ.v.v… (được

7

Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (2001), Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam, Nhà xuất bản

Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 287

gọi chung là các hoạt động kinh doanh thương mại), là một trong các loại việc thuộc lĩnh vực tư, do đó các bên có quyền thỏa thuận lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp kinh doanh ngay từ trước khi nó xảy ra (quyền định liệu trước) hoặc sau khi tranh chấp xảy ra Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp của các bên được thực hiện trên cơ sở sự nhanh chóng, ít tốn kém và đảm bảo được các quyền tự do kinh doanh của các chủ thể, không cản trở các hoạt động kinh doanh của chủ thể và không làm mất cơ hội kinh doanh của họ

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại chính là quá trình phân xử

để làm rõ quyền và nghĩa vụ hợp pháp của các bên, buộc bên vi phạm nghĩa vụ phải thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của mình đối với bên bị vi phạm Việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại được tiến hành khi có ít nhất một bên cho rằng mình có quyền lợi hợp pháp bị bên kia xâm phạm và có yêu cầu được giải quyết Các bên tranh chấp thông qua hình thức, thủ tục thích hợp tiến hành các giải pháp nhằm loại bỏ những mâu thuẫn, xung đột, bất đồng về lợi ích kinh tế nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình Kết quả là các quyền và nghĩa vụ của các bên được xác định lại hoặc mâu thuẫn hay xung đột giữa các bên được dung hòa thông qua các phán quyết của người hoặc đại diện hợp pháp đứng ra giải quyết tranh chấp

1.1.3.2 Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Ở Việt Nam, pháp luật hiện hành công nhận các phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh, thương mại chủ yếu sau: Thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án.8 Khi xảy ra tranh chấp trong kinh doanh, thương mại các bên

có thể tự giải quyết tranh chấp thông qua việc trực tiếp thương lượng với nhau Trường hợp không thương lượng được, việc giải quyết tranh chấp có thể được thực hiện với sự trợ giúp của bên thứ ba thông qua phương thức hòa giải, trọng tài hoặc tòa án Nguyên tắc quan trọng trong giải quyết các tranh chấp trong kinh doanh là nguyên tắc cơ bản dựa trên quyền tự định đoạt của các bên Cơ

8

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Thương mại, tập 2, Nxb Công an nhân

dân, tr 434.

quan Nhà nước hay trọng tài thương mại chỉ can thiệp khi các bên không tự hòa giải hoặc theo yêu cầu của các bên tranh chấp Thương lượng, Hòa giải, Trọng tài hay Tòa án đều là những phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại nhằm hướng tới một mục đích chung đó là giải quyết các tranh chấp

mà cụ thể là giải quyết các mâu thuẫn phát sinh

a)Thương lượng

Thương lượng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua việc các bên tranh chấp cùng nhau bàn bạc với nhau hoặc tự dàn xếp, thỏa thuận tìm ra cách giải quyết các vấn đề tranh chấp trên cơ sở lợi ích và trách nhiệm của các bên với nhau để loại bỏ tranh chấp mà không cần có sự trợ giúp hay phán quyết của bất kì bên thứ ba nào.9

Thương lượng là phương thức thường được các bên tranh chấp lựa chọn đầu tiên khi có tranh chấp xảy ra Đây là phương thức được lựa chọn nhiều bởi

lẽ phương thức này mang đến cho các bên tranh chấp nhiều lợi thế như nhanh chóng, đơn giản, ít tốn kém và cũng giữ được hòa khí trong hoạt động kinh doanh để sau này các bên tiếp tục mối quan hệ kinh doanh với nhau Các quy định của pháp luật Việt Nam cũng khuyến khích áp dụng phương thức tự thương lượng để giải quyết tranh chấp trên tinh thần hoàn toàn tôn trọng quyền thỏa thuận của các bên khi có tranh chấp xảy ra Pháp luật hiện hành không có quy định loại tranh chấp thương mại nào mới được thương lượng Chỉ quy định khi có tranh chấp các bên có thể lựa chọn thương lượng để giải quyết Một yêu cầu đặt ra khi sử dụng phương thức thương lượng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại đó là đòi hỏi các bên phải thực sự có thiện chí, khách quan, trung thực và hợp tác, đồng thời cũng phải rất am hiểu về chuyên môn, về pháp luật.10 Không giống với giải quyết tranh chấp thương mại bằng hòa giải, trọng tài hay tòa án là các bên phải có thỏa thuận giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng phương thức hòa giải, trọng tài, tòa án trước trong hợp

đồng hay được thỏa thuận sau khi xảy ra tranh chấp mới có thể áp dụng các phương thức này vào giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại Thì đối với việc sử dụng phương thức thương lượng để giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại chỉ đòi hỏi các bên phải có thiện chí và sự nhượng bộ cần thiết

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng thương lượng, thông qua những cuộc đàm phán, tiếp xúc trực tiếp, các bên nhanh chóng hiểu biết được quan điểm, thái độ hợp tác và thiện chí của mỗi bên và có sự điều chỉnh thích hợp để ý chí của các bên sớm được gặp nhau tiến tới một giải pháp chung nhất có thể lựa chọn để giải quyết vụ tranh chấp Vì thế sẽ rất tốt cho các bên khi thấy quan điểm, thái độ thiếu thiện chí và biết rằng khó có thể đạt được sự thỏa thuận nhất định, từ đó có sự lựa chọn mới cho vụ tranh chấp mà không phải dây dưa, kéo dài vụ tranh chấp gây tốn kém Ngoài ra thương lượng có thể được thực hiện với việc gửi tài liệu, chứng cứ… qua hòm thư, telex, fax… Cho nên, quá trình thương lượng trở nên nhanh chóng, ít tốn kém khắc phục được việc các bên tranh chấp ở quá xa nhau

Tuy nhiên, cũng có thể xảy ra trường hợp các bên không đạt được thỏa thuận nào nhằm giải quyết tranh chấp đã phát sinh mà có thể làm cho chúng trở nên phức tạp hoặc trầm trọng hơn hoặc làm phát sinh nhiều tranh chấp khác Trong những trường hợp thương lượng không thành công như vậy, các bên có thể tiếp tục lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp khác phù hợp để giải quyết tranh chấp phát sinh giữa các bên

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng thương lượng, nếu đạt được thỏa thuận, các bên tự nguyện thi hành phương án giải quyết bất đồng

đã lựa chọn Đây vừa là ưu điểm vừa là hạn chế của phương thức giải quyết tranh chấp này Ưu điểm là ở chỗ các bên tự nguyện và tự mình đạt được thỏa thuận về phương án giải quyết tranh chấp nên cũng dễ dàng tự mình đạt được thỏa thuận về phương án đó Tuy nhiên, việc thực hiện kết quả thương lượng hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện, hợp tác và thiện chí của các bên khi tham gia Mặc dù kết quả thương lượng thường được ghi nhận bằng văn bản với tính chất như một thỏa thuận hợp pháp về giải quyết tranh chấp đã phát sinh nhưng thỏa thuận đó không có giá trị bắt buộc thi hành trong trường hợp

một bên không tự nguyện thực hiện những điều khoản đã cam kết trong thỏa thuận Khi đó tính tự nguyện thi hành của phương án giải quyết tranh chấp mà không có sự hỗ trợ của bên thứ ba có quyền lực pháp định sẽ trở thành hạn chế của phương thức giải quyết tranh chấp này

b) Hòa giải

Hòa giải là hình thức giải quyết tranh chấp mà trong đó các bên trong quá trình thương lượng có sự tham gia của bên thứ ba độc lập do hai bên cùng chấp nhận hay chỉ định là vai trò trung gian để hỗ trợ cho các bên nhằm tìm kiếm những giải pháp thích hợp cho việc giải quyết xung đột, chấm dứt tranh chấp bất hòa.11

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng hòa giải khác với thương lượng ở chỗ có sự tham gia của nhân tố trung gian Người trung gian (hòa giải viên) này không có vai trò quyết định trong việc giải quyết tranh chấp

mà chỉ là người hỗ trợ, giúp đỡ cho các bên trong việc tìm ra giải pháp tốt nhất

để giải quyết tranh chấp, còn việc giải quyết tranh chấp vẫn là do các bên cùng quyết định

Trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng hòa giải, Hòa giải viên phải là người không có quyền lợi, lợi ích liên quan đến vụ tranh chấp

và phải hoàn toàn trung gian Tính trung gian của hòa giải viên tạo nên sự tin cậy của các bên tranh chấp khi yêu cầu hòa giải những bất đồng của mình

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng hòa giải không bị gò

bó về mặt thời gian cũng như trình tự thủ tục, đồng thời nếu các bên tranh chấp

có thể hòa giải được thì vấn đề quan hệ mang tính thân thiện, các bên có thể vẫn duy trì được quan hệ trong hợp tác kinh doanh vì lợi ích cả hai bên Hòa giải cũng đạt được mục đích là dàn xếp vụ việc sao cho hai bên không bên nào bị đặt vào tình huống bị thua cuộc dẫn đến đối đầu nhau

Trong quá trình tố tụng tại Tòa án, hòa giải cũng là một thủ tục bắt buộc trong quá trình chuẩn bị xét xử Ngoài ra, trong tất cả các giai đoạn, kể cả ngay tại phiên tòa, vấn đề hòa giải cũng được khuyến khích các bên thực hiện; điều

11

Viện đại học Mở Hà Nội (2011), Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam, Nxb Công an nhân dân,

tr 411, 412.

này thể hiện mối quan hệ bình đẳng trong tranh chấp dân sự nói chung Như vậy, thủ tục hòa giải được lồng ghép trong tố tụng tại Tòa án khi giải quyết tranh chấp dân sự nói chung, tranh chấp kinh doanh thương mại nói riêng Tuy nhiên, có những điểm khác biệt giữa hòa giải là một phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại với hòa giải là một khâu trong hoạt động tố tụng của Tòa án Thể hiện đối với hòa giải là phương pháp giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại thì các bên được chủ động trong việc tìm kiếm các hòa giải viên, thời gian, địa điểm hòa giải nhưng khi hòa giải là một giai đoạn trong

tố tụng tại Tòa án thì các bên không có quyền lựa chọn người giải quyết

Kết quả hòa giải phụ thuộc vào thiện chí của các bên tranh chấp và uy tín, kinh nghiệm, kỹ năng của trung gian hòa giải, quyết định cuối cùng của việc giải quyết tranh chấp không phải của trung gian hòa giải mà hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp Kết quả hòa giải thành không có bất kì cơ chế pháp lý nào để bảo đảm thi hành những cam kết của các bên trong quá trình hòa giải

c) Trọng tài

Trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập nhằm chấm dứt xung đột bằng việc đưa ra một phán quyết buộc các bên tranh chấp phải thực hiện.12

Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường hiện nay và ngày càng được các nhà kinh doanh ưa chuộng Phương thức giải quyết tranh chấp này được Pháp luật quy định theo khuôn mẫu, trình tự (Luật Trọng tài thương mại 2010) Theo đó, thông qua hoạt động của trọng tài viên, tranh chấp được giải quyết bằng một phán quyết trọng tài mà hai bên tranh chấp phải thực hiện Theo phương thức này, các bên được bảo đảm quyền tự do định đoạt như: lựa chọn tổ chức trọng tài, lựa chọn trọng tài viên…Đây là phương thức có tính ràng buộc cao, thủ tục cũng đơn giản, nhanh chóng đảm bảo được

12

Viện đại học Mở Hà Nội (2011), Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam, Nxb Công an nhân dân,

tr 415.

bí mật kinh doanh và uy tín Tuy nhiên, việc áp dụng phương thức trọng tài để giải quyết tranh chấp trong kinh doanh thương mại đòi hỏi các bên phải có thỏa thuận trọng tài Thỏa thuận trọng tài phải được các bên tranh chấp lập ra trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp và thỏa thuận trọng tài chưa bị tuyên vô hiệu Trọng tài thương mại tồn tại dưới hai hình thức là trọng tài vụ việc và trọng tài thường trực Trọng tài vụ việc là phương thức trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận để giải quyết vụ tranh chấp giữa các bên và trọng tài sẽ chấm dứt tồn tại khi giải quyết xong vụ tranh chấp Và trọng tài thường trực (còn gọi là trọng tài quy chế) là hình thức trọng tài được thành lập có tổ chức, có trụ sở cố định,

có danh sách trọng tài viên, hoạt động theo điều lệ tổ chức và các quy tắc tố tụng riêng

Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài có nhiều ưu điểm nổi bật so với hai phương thức giải quyết tranh chấp bằng thương lượng, hòa giải

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài có tính

linh hoạt, tạo quyền chủ động cho các bên; tính nhanh chóng, tiết kiệm được thời gian có thể rút ngắn thủ tục tố tụng trọng tài và đảm bảo bí mật Trọng tài tiến hành giải quyết tranh chấp theo nguyên tắc án, quyết định trọng tài không được công bố công khai, rộng rãi

- Trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài, các

bên tranh chấp có thể giữ được bí quyết kinh doanh cũng như danh dự, uy tín của mình Giải quyết trọng tài không bị giới hạn về mặt lãnh thổ do các bên có quyền lựa chọn bất kỳ trung tâm trọng tài nào để giải quyết tranh chấp cho mình

- Phán quyết của trọng tài có tính chung thẩm, đây là ưu thế vượt trội so với hình thức giải quyết tranh chấp bằng thương lượng và hòa giải Sau khi trọng tài đưa ra phán quyết thì các bên không có quyền kháng cáo trước bất kỳ một tổ chức hay tòa án nào

Bên cạnh những ưu điểm, hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại cũng bộc lộ một số nhược điểm Trước hết, giải quyết bằng phương

thức trọng tài chi phí không tính toán được trước, có thể đòi hỏi chi phí tương đối cao đối với những trung tâm trọng tài có uy tín, do đó, vụ việc giải quyết càng kéo dài thì phí trọng tài càng cao Việc thi hành quyết định trọng tài không phải lúc nào cũng trôi chảy, thuận lợi như việc thi hành bản án, quyết định của tòa án Phạm vi giải quyết tranh chấp của trọng tài chỉ giới hạn trong một số lĩnh vực tranh chấp thương mại Ngoài ra, trọng tài còn bị hạn chế về thẩm quyền, ví

dụ, trường hợp áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời thì vẫn phải thực hiện thông qua Tòa án

Như vậy, thương lượng, hòa giải và trọng tài thương mại là các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại không mang ý chí quyền lực nhà nước,

mà chủ yếu được giải quyết dựa trên nền tảng ý chí tự định đoạt của các bên tranh chấp hoặc phán quyết của bên thứ ba độc lập theo thủ tục linh hoạt, mềm dẻo, phù hợp.13

Trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, hoạt động kinh doanh, thương mại ngày càng đa dạng và không ngừng phát triển trong tất cả mọi lĩnh vực sản xuất, thương mại, dịch vụ, đầu tư Việc lựa chọn phương thức giải quyết nào cần phải được các bên cân nhắc, lựa chọn phù hợp dựa trên các yếu tố như mục tiêu đạt được, bản chất của tranh chấp, mối quan hệ làm ăn giữa các bên, thời gian và chi phí dành cho việc giải quyết tranh chấp Chính vì vậy, khi lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp, các bên cần hiểu rõ bản chất và cân nhắc các

ưu điểm, nhược điểm của một phương thức để có quyết định hợp lý nhằm tiết kiệm thời gian, công sức và tiền bạc phục vụ tốt cho quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh

d) Tòa án

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án là hình thức giải quyết các tranh chấp thuộc phạm vi hoạt động kinh doanh thương mại do cơ quan tài phán của Nhà nước là tòa án tiến hành, mang ý chí quyền lực Nhà

13

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Tố tụng Dân sự, Nxb Công an nhân

dân, Hà Nội

nước, được tiến hành theo trình tự, thủ tục nghiêm ngặt, chặt chẽ Các phán quyết của tòa án mang tính cưỡng chế cao, được cơ quan Nhà nước bảo đảm thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước Hiệu lực của bản án, quyết định

có giá trị pháp lý cao, buộc các bên phải thực hiện.14 Chính vì vậy, việc đưa tranh chấp ra giải quyết tại tòa án hiện có nhiều ưu điểm đồng thời cũng có những nhược điểm nhất định

* Ưu điểm:

- Tính đảm bảo thi hành trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương

mại bằng tòa án là rất cao Toà án là cơ quan nhân danh nhà nước để giải quyết

tranh chấp, do đó, phán quyết của toà án được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước Cơ quan thi hành án là một cơ quan chuyên trách và

có đầy đủ bộ máy, phương tiện để thi hành các bản án đã có hiệu lực pháp luật Đặc điểm này được có thể coi là yếu tố hấp dẫn nhất khiến các bên tranh chấp thường tìm đến phương thức giải quyết tranh chấp tại toà án

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án bảo đảm tính

khách quan, công bằng, đúng pháp luật Khi giải quyết tranh chấp tại toà án,

việc giải quyết có thể qua nhiều cấp xét xử, vì thế, nguyên tắc nhiều cấp xét xử bảo đảm cho quyết định của toà án được chính xác, công bằng, khách quan và đúng với pháp luật

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án bảo đảm tính

bao quát, toàn diện Thẩm quyền giải quyết của toà án được mở rộng đến tất cả

các ngành kinh tế Chính vì thế, khi xảy ra tranh chấp, người ta thường nghĩ đến toà án như là nơi bao quát giải quyết mọi vấn đề

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án có tính hiệu

quả về chi phí Với điều kiện thực tế ở Việt Nam hiện nay, chi phí cho việc giải

quyết tranh chấp kinh tế tại toà án thấp hơn rất nhiều so với việc nhờ đến các tổ chức trọng tài thương mại hay trọng tài quốc tế

14

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Tố tụng Dân sự, Nxb Công an nhân

dân, Hà Nội.

*Hạn chế:

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án có tính cứng

nhắc, khuôn mẫu Khi lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp bằng toà án, các

bên phải nắm rõ bản chất, vì việc giải quyết tranh chấp của toà án phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định mang tính hình thức của pháp luật tố tụng, và đặc điểm này đôi khi có thể gây trở ngại cho các bên tranh chấp vì tính chất của hoạt động kinh doanh, thương mại đòi hỏi mọi thủ tục phải rất linh hoạt và mềm dẻo.15

- Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án có thể ảnh

hưởng đến uy tín của các bên trong hoạt động kinh doanh, thương mại Một điều

bất lợi nữa của toà án, đó là nguyên tắc xét xử công khai Điều này xuất phát từ bản chất của hoạt động xét xử là bảo vệ pháp chế và duy trì công lý đã được pháp luật quy định, xã hội thừa nhận Mặt khác, hoạt động xét xử công khai của toà án còn

có tác dụng răn đe, cảnh cáo những hành vi vi phạm pháp luật Tuy nhiên, trong một số trường hợp, để giữ bí mật nhà nước hoặc bí mật nghề nghiệp theo yêu cầu chính đáng của đương sự, toà án có thể xử kín nhưng phải tuyên án công khai Các doanh nghiệp làm ăn trên thương trường đều không muốn mang dấu đen phải ra toà để giải quyết tranh chấp, nó có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của

họ, cho nên đây có thể coi là khuyết điểm lớn nhất của phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng tòa án.16

- Giải quyết tranh chấp tại tòa án có nhiều khả năng phải kéo dài Mặc dù nguyên tắc xét xử nhiều cấp đảm bảo cho quyết định của toà án là chính xác, công bằng Tuy nhiên, nguyên tắc này cũng sẽ khiến cho vụ việc có thể bị kéo dài, xử đi xử lại nhiều lần gây bất lợi cho đương sự, nhất là những tranh chấp kinh tế có giá trị lớn đòi hỏi phải giải quyết nhanh chóng, dứt điểm Việc dây

15

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (tập 1), Nhà

xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội

16

Vũ Gia Trưởng (2016), “Những vướng mắc khi giải quyết tranh chấp kinh doanh thương

mại tại tòa án”, Tạp chí Luật sư Việt Nam, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Số 3, tr 52 – 56.

dưa, kéo dài vụ việc sẽ gây căng thẳng tâm lý, làm mất thời giờ, tiền bạc của doanh nghiệp và có khi phải bỏ lỡ một cách đáng tiếc các cơ hội kinh doanh.17

Ngoài ra, khả năng tác động của các bên trong quá trình tố tụng rất hạn chế, đôi lúc nó không thể hiện hết được nguyện vọng của các bên tranh chấp.18

Vì có những nhược điểm nêu trên mà phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án được xem là phương thức lựa chọn cuối cùng của các bên tranh chấp khi các phương thức giải quyết tranh chấp khác như thương lượng, hòa giải, trọng tài không mang lại hiệu quả Thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án được bắt đầu khi một trong các bên tranh chấp khởi kiện ra Tòa án yêu cầu giải quyết các nội dung tranh chấp của họ khi các lợi ích của họ bị xâm phạm Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp loại này tuân theo các quy định của Bộ luật tố tụng dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành Bao gồm các thủ tục tại nhiều cấp xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm) và thủ tục xem xét lại bản án, quyết định (giám đốc thẩm hoặc tái thẩm) Thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại thường không phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự Bản án hay quyết định có hiệu lực của tòa án bắt buộc thi hành đối với các bên và có thể được cưỡng chế thi hành nếu các bên không tự nguyện thi hành Đây là đặc điểm khác biệt với các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng hòa giải, thương lượng hay trọng tài thương mại

Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án mang tính chất

nghiêm ngặt, theo quy trình được quy định chặt chẽ bởi pháp luật tố tụng dân

sự Đồng thời, giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án mang bản chất cưỡng chế cao của cơ quan thi hành pháp luật của Nhà nước, bắt buộc các bên khi tham gia tố tụng phải tuân theo và thực thi Phương thức giải quyết này được hỗ trợ bởi các cơ quan bổ trợ tư pháp thông qua các hoạt động bổ trợ

17

Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (tập 1), Nhà

xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội

18

Gia Trưởng (2016), “Những vướng mắc khi giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại

tòa án”, Tạp chí Luật sư Việt Nam, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Số 3, tr 52 – 56

tư pháp khác nhau như hoạt động giám định, định giá, các hoạt động trợ giúp pháp lý, cơ quan thi hành án,…góp phần tạo điều kiện cho tòa án giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại được nhanh chóng, thuận lợi hơn so với các thủ tục khác

Tóm lại, giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án có những đặc điểm pháp lý như sau:

- Thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án thường phát sinh khi một trong các bên cho rằng quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm nên khởi kiện ra tòa án yêu cầu tòa án giải quyết các tranh chấp Việc khởi kiện được thực hiện tại tòa án thông qua thủ tục khởi kiện và thụ lý đơn khởi kiện của đương sự

- Thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại được thực hiện thông qua thủ tục tố tụng tại tòa án, chịu sự điều chỉnh của BLTTDS, thông qua các cấp sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm

- Quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại chịu sự chi phối bởi các quy định pháp luật nội dung cụ thể của từng loại tranh chấp mà không phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự hay Hội đồng xét xử

- Bản án hoặc quyết định của tòa án khi không bị kháng cáo, kháng nghị

có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với các bên và có thể bị cưỡng chế thi hành nếu các bên không tự nguyện thi hành

Ngoài những cơ chế giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại nêu trên, tại Việt Nam, còn có các cơ chế giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại riêng của các tổ chức quốc tế được giới kinh doanh lựa chọn như: Thiết chế giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tổ chức thương mại thế giới (WTO), ASEAN, ICSID.v.v…

1.1.4 Tiêu chí đánh giá hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án

Hiệu quả của việc giải quyết tranh chấp có thể được đánh giá từ các tiêu chí sau:

- Ý thức trách nhiệm và năng lực giải quyết tranh chấp của tòa án

Với tư cách là cơ quan giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại, hiệu quả của hoạt động được đánh giá theo sản phẩm đầu ra của tòa án Đó là chỉ tiêu số lượng và chất lượng giải quyết vụ án Chỉ tiêu số lượng là một chỉ tiêu khá đơn giản Đó là số lượng hoặc tỷ lệ các vụ tranh chấp mà Tòa án đã giải quyết trong một đơn vị thời gian nhất định Chỉ tiêu này có thể thấy rõ qua hai tiêu chí: tỷ lệ số lượng tranh chấp kinh doanh, thương mại đã giải quyết được trên số lượng mà Tòa án đã thụ lý; thời gian trung bình để tòa án giải quyết một vụ tranh chấp kinh doanh, thương mại Thời gian trung bình càng ngắn thì tổng số vụ án được giải quyết trong một đơn vị thời gian càng nhiều và ngược lại Thường, mỗi năm Tòa án nhân dân các cấp và toàn ngành tòa án đều

có những báo cáo tổng kết trong đó thống kê số lượng các vụ án đã giải quyết được và tổng số các vụ án đã được thụ lý trong năm Số liệu thống kê này cho thấy một bức tranh khá tổng quát về tình hình xét xử trong một năm và tốc độ làm việc của các tòa án

Với chỉ tiêu số lượng thì hiệu quả càng cao khi số lượng đầu ra (đã giải quyết) càng lớn, thời gian trung bình giải quyết một vụ án càng ngắn và ngược lại Tuy nhiên, chỉ tiêu số lượng có một điểm yếu là không phản ánh đầy đủ được thực chất của sản phẩm Chẳng hạn, Tòa án trong một năm có thể giải quyết được rất nhiều vụ tranh chấp kinh doanh thương mại nhưng các phương

án giải quyết hoặc không thể thi hành hoặc các bên không tìm được tiếng nói chung hoặc lợi ích thiết thực của mình trong phương án đó thì không thể nói quá trình giải quyết tranh chấp đã đạt hiệu quả Vì vậy, để bổ sung cho chỉ tiêu số lượng, cần phải có chỉ tiêu chất lượng để đánh giá sản phẩm đầu ra

Chỉ tiêu chất lượng là chỉ tiêu đánh giá phức tạp, là tổng hợp các tiêu chí thể hiện chất lượng giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án gồm:

- Tỷ lệ các vụ án bị kháng cáo, kháng nghị trên tổng số các vụ án đã được giải quyết Tiêu chí này phản ánh mức độ hài lòng của các bên trong quan hệ giải quyết tranh chấp đối với phương án mà Tòa án đưa ra Nếu mức độ hài lòng

của họ tốt hoặc vừa phải, chắc chắn họ sẽ không kháng cáo phán quyết của Tòa

án và ngược lại

- Tỷ lệ các tranh chấp bị giải quyết lại bởi cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm theo chiều hướng hủy án sơ thẩm hoặc sửa cơ bản án sơ thẩm Tiêu chí này thể hiện các “sản phẩm lỗi” trong quá trình giải quyết Các lỗi này đã bị phát hiện và khắc phục

- Tỷ lệ các vụ án không thể thi hành trên tổng số các vụ án đã được giải quyết Tiêu chí này phản ánh những “sản phẩm” tuy đã được đưa ra nhưng không phù hợp với tình hình thực tế và không thể thi hành, không thể “tiêu thụ” được Trong khi đánh giá chỉ tiêu số lượng và chất lượng giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án, cần chú ý đến sự khác biệt về nội dung vụ việc được giải quyết Có những vụ tranh chấp kinh doanh, thương mại rất đơn giản nhưng cũng có những vụ tranh chấp rất phức tạp Do đó, nếu chỉ lấy đơn thuần chỉ tiêu cả số lượng và chất lượng của những vụ án đơn giản để so sánh với các vụ án phức tạp là không tương thích Vì vậy, trong đánh giá cần có sự phân vùng khu vực mang tính địa lý và khu vực của nền kinh tế có thể xảy ra những tranh chấp kinh doanh, thương mại phức tạp và đánh giá hiệu quả dựa trên sự kết hợp của cả hai yêu tố chất lượng và số lượng, không quá coi trọng bất cứ một mặt nào Nếu chỉ coi trọng số lượng sẽ dẫn đến hiện tượng chạy đua hình thức mà bỏ qua chất lượng, chỉ tạo được sự hào nhoáng các số liệu ở bề nổi, còn bản thân kết quả giải quyết tranh chấp lại không được quan tâm Chỉ coi trọng số lượng dễ dẫn đến suy giảm số lượng tổng thể vì không có chất lượng nên không tạo niềm tin của các bên giải quyết tranh chấp và họ sẽ không lựa chọn Tòa án là cơ quan giải quyết tranh chấp của họ nữa

Nếu chỉ coi trọng chất lượng có thể dẫn tới việc kéo dài thời gian giải quyết và số lượng các vụ án được giải quyết không cao trong khi quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại đòi hỏi nhanh chóng để không cản trở hoặc làm mất cơ hội kinh doanh của các doanh nhân Như vậy, nếu chỉ quan tâm đến chất lượng mà không quan tâm đông đốc đẩy nhanh tốc độ giải quyết

và nâng cao số lượng vụ án cần được giải quyết thì cũng không giải quyết được tổng thể các tranh chấp kinh doanh, thương mại của địa phương và khu vực cũng như của cả nền kinh tế

- Mức độ tin tưởng của cộng đồng doanh nghiệp đối với việc giải quyết

tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng tòa án

Về phía các doanh nghiệp coi việc giải quyết tranh chấp của tòa án có hiệu quả khi phương án giải quyết của tòa tối đa hóa được lợi ích cho họ và tối thiểu hóa chi phí họ phải bỏ ra

Các lợi ích thu lại của đương sự là lợi ích kỳ vọng mà họ được hưởng

từ hoạt động kinh doanh nếu không có tranh chấp xảy ra Các chi phí mà đương

sự phải bỏ ra để theo đuổi vụ kiện gồm: chi phí cơ hội (giá trị tốt nhất đã bị bỏ qua khi họ theo đuổi vụ kiện); chi phí đi lại để theo kiện, thuê Luật sư, chuẩn bị các tài liệu, giấy tờ để có thể được Tòa án chấp nhận; án phí và phí thi hành án nếu bên đối tác không tự nguyện chấp hành phán quyết của tòa; các chi phí

“ngầm” và các chi phí khác mà đương sự có thể phải bỏ ra để thúc đẩy nhanh chóng vụ kiện

Căn cứ vào tỷ lệ giữa lợi ích trực tiếp và tổng các khoản chi phí phải bỏ

ra mà đương sự quyết định lựa chọn có dùng Tòa án làm phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại hay không hoặc dùng các phương thức khác Nếu tỷ lệ này càng cao có nghĩa là hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại càng lớn và ngược lại

Đồng thời, về phía cộng đồng doanh nhân, cách đánh giá hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án sẽ nhằm vào sự tín nhiệm của cộng đồng doanh nhân với Tòa án Sự tín nhiệm này có thể xuất phát từ truyền thống giải quyết tranh chấp của giới doanh nhân, từ kinh nghiệm thực tiễn các vụ án đã được giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng con đường Tòa án, từ sự tin tưởng của cộng đồng doanh nhân rằng phán quyết của Tòa có tác dụng thúc đẩy hoạt động kinh doanh Cộng đồng doanh nhân trông đợi Tòa án như đại diện cho công lý đưa ra một phương án giải quyết làm tiền lệ

cho các doanh nhân khác trong các ứng xử tiếp theo Sự giải thích hợp lý của Tòa án sẽ có tác dụng điều chỉnh hành vi của các doanh nhân trong các hoạt động kinh doanh, làm giảm thiểu các tranh chấp có thể xảy ra và do đó sẽ có tác dụng thúc đẩy hoạt động kinh doanh phát triển Mức độ tin tưởng của cộng đồng doanh nghiệp đối với Tòa án càng cao thì họ sẽ lựa chọn Tòa án là nơi bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ và việc giải quyết tranh chấp của Tòa án sẽ

có nhiều thuận lợi Đồng thời, việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án là có hiệu quả

- Phản ứng của dư luận xã hội đối với các bản án của Tòa án

Mức độ hài lòng của dư luận xã hội thể hiện ở sự đồng thuận hay phản ứng của dư luận xã hội đối với các bản án Khi bản án được tuyên, ngoài việc các bên đương sự phải thi hành thì nó còn có ảnh hưởng tới dư luận xã hội Nếu bản án tuyên công bằng, khách quan, đúng Pháp luật sẽ nhận được nhiều sự đồng tình ủng

hộ của xã hội, tức là việc giải quyết tranh chấp của Tòa án có chất lượng và hiệu quả Ngược lại, những vụ án xét xử sai sẽ gây bức xúc trong dư luận, gây mất lòng tin của người dân đối với công lý, tức là việc giải quyết tranh chấp của Tòa án không có hiệu quả Do đó, mức độ hài lòng của dư luận xã hội đối với các bản án của Tòa án chính là một trong những tiêu chí quan trọng đánh giá chất lượng và hiệu quả của việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án Người dân chính là người giám sát cũng là người “chấm điểm” chất lượng và hiệu quả hoạt động của Tòa án nói chung, chất lượng và hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án nói riêng

- Tác động đối với nền kinh tế - xã hội

Tác động của việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa

án đối với sự ổn định và phát triển của nền kinh tế - xã hội tại địa phương là một tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của Tòa án bởi lẽ, việc giải quyết tranh chấp kịp thời và hiệu quả các tranh chấp cho phép hạn chế đến mức tối thiểu sự gián đoạn của sản xuất kinh doanh cũng như đặt ở mức chi phí thấp nhất Giải quyết tốt tranh chấp là động lực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế Bởi vì, muốn có được một nền kinh tế phát triển thì các quan hệ xã hội nói chung và

quan hệ kinh tế thương mại nói riêng phải được điều chỉnh bằng Pháp luật, phải đảm bảo bằng pháp luật Việc đầu tiên là hạn chế các tranh chấp có thể xảy ra bằng cách đặt ra các chế định và chế tài tạo thành một "sân chơi" lành mạnh và công bằng Khi tranh chấp xảy ra phải có các thủ tục, biện pháp để giải quyết, nếu không giải quyết kịp thời thì hậu quả sẽ dây dưa kéo dài và thiệt hại rất lớn Điều đó không những làm thiệt hại, kìm hãm phát triển của nền kinh tế mà còn gây nên một khuyết điểm lớn cho môi trường kinh doanh, các chủ thể sau tranh chấp có thể "quay lưng" lại với nhau và không tin tưởng lẫn nhau Một tâm lý yên tâm làm ăn kinh tế, mạnh dạn đầu tư sẽ góp phần cải thiện nền kinh tế Giải quyết hậu quả kịp thời tranh chấp kinh doanh, thương mại còn có ý nghĩa cực kỳ quan trong việc quản lý xã hội bằng Pháp luật, vừa tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp, vừa góp phần tạo môi trường pháp lý có kỷ cương trong hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo niềm tin, thực hiện công bằng và bình đẳng cho các doanh nghiệp trong nước và ngoài nước, từ đó họ có thể thực hiện sản xuất kinh doanh có hiệu quả, là tiền đề thúc đẩy nền kinh tế phát triển

1.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án

1.1.5.1 Mức độ hoàn thiện pháp luật

Có thể khẳng định, mức độ hoàn thiện của hệ thống Pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án có tác động lớn đối với giải quyết tranh chấp Các văn bản pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại càng hoàn thiện thì việc giải quyết của Tòa án đối với các loại tranh chấp này càng có hiệu quả Sự hoàn thiện của hệ thống văn bản Pháp

luật thể hiện ở các khía cạnh sau:

- Tính ổn định của pháp luật: Đây là yêu cầu cần thiết, bởi không thể

thường xuyên đảo lộn các quan hệ xã hội bằng việc thay đổi Pháp luật

- Tính chuẩn mực của pháp luật: Bản thân pháp luật là hệ thống các quy

phạm, tức là các chuẩn mực Giá trị của pháp luật chính là tạo ra các chuẩn mực cho các chủ thể khác nhau trong đời sống xã hội Nếu pháp luật không chứa

đựng các chuẩn mực thì ý nghĩa của nó trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội không lớn

- Tính nhất quán, tính hệ thống của pháp luật: Pháp luật phải có tính nhất

quán, thể hiện ở chỗ các văn bản pháp luật trong cùng một lĩnh vực, có khi trong nhiều lĩnh vực khác nhau đều phải bảo đảm thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể Ví dụ, quyền sở hữu của công dân được Hiến pháp quy định phải được bảo đảm bởi các văn bản luật và văn bản dưới luật Các văn bản pháp luật phải quy định trách nhiệm cho các cơ quan Nhà nước tạo mọi điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện được quyền sở hữu những gì mà pháp luật không cấm Do vậy, ví dụ, việc hạn chế công dân sở hữu xe máy, xe ô tô đương nhiên không bảo đảm tính nhất quán của hệ thống pháp luật

- Tính hệ thống: Tính hệ thống cũng có những khía cạnh tương đồng với

tính nhất quán Tuy nhiên, tính nhất quán của pháp luật hàm chứa khía cạnh nội dung và chính sách, trong khi đó, tính hệ thống được thể hiện nhiều qua cấu trúc, cách sắp xếp, phân loại các thứ bậc, hiệu lực của các văn bản quy phạm pháp luật

- Không hồi tố: Bảo đảm không hồi tố là một trong những đòi hỏi của

pháp luật trong Nhà nước pháp quyền Giá trị nhân đạo của yêu cầu không hồi

tố thể hiện ở chỗ không thể bắt một cá nhân phải chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi mà khi thực hiện người đó không thể biết rằng, trong tương lai đó sẽ là hành vi vi phạm Pháp luật Do vậy, về cơ bản, nguyên tắc pháp luật trong Nhà nước pháp quyền không có giá trị hồi tố Một số quy phạm pháp luật nhất định

có thể có giá trị hồi tố, nhưng chỉ trong trường hợp việc hồi tố đó có lợi cho những chủ thể có liên quan

- Tính minh bạch: Tính minh bạch của pháp luật là một đòi hỏi rất quan

trọng Cũng có quan điểm cho rằng, tính minh bạch của pháp luật thể hiện ở việc pháp luật được công bố, được phổ biến rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng Quan niệm này không sai, song chưa toàn diện, chưa đầy đủ Tính minh bạch của Pháp luật còn thể hiện ở sự chính xác, tính hệ thống và nhất

quán Một hệ thống pháp luật cồng kềnh, khó tiếp cận, khó hiểu, khó vận dụng

và chứa đựng những mâu thuẫn nội tại không thể được coi là minh bạch và không thể trở thành nền tảng cho Nhà nước pháp quyền

Khi áp dụng pháp luật nói chung, áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Toà án nhân dân nói riêng, Thẩm phán, Hội đồng xét xử phải áp dụng các quy định của Hiến pháp, pháp luật tố tụng dân

sự và hệ thống các văn bản pháp luật khác có liên quan như Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Xây dựng… nhằm đưa ra bản án và quyết định dân sự chính xác, đúng pháp luật, có hiệu quả và tính hiệu lực cao Chính vì vậy, nếu hệ thống pháp luật có liên quan đến hoạt động áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án không hoàn thiện, thì chất lượng áp dụng pháp luật sẽ không cao, thậm chí không thực hiện được Vì vậy, để hoạt động áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Toà án nhân dân đạt hiệu quả cao, đòi hỏi phải có

sự đảm bảo về pháp lý, bao gồm sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật thực định;

sự hoàn thiện của cơ chế thực hiện và áp dụng pháp luật; ý thức pháp luật của cán bộ, công chức trong ngành Tòa án và nhân dân

Có thể nói, các quy định pháp luật hay môi trường pháp lý là yếu tố hàng đầu ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án Vì vậy, để hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án đạt hiệu quả cao đòi hỏi pháp luật cần phải đảm bảo tính thống nhất, công bằng, hợp lý, yêu cầu nội dung rõ ràng, đầy đủ Môi trường pháp lý hoàn hảo sẽ tạo điều kiện cho việc giải quyết án của tòa án được nhanh chóng, thuận lợi, đạt hiệu quả chất lượng tốt, góp phần đảm bảo cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp được hiệu quả, an toàn, đúng pháp luật.v.v Các quy định của pháp luật đặc biệt là Luật tố tụng càng khoa học và hợp lý tránh rườm rà, gây khó khăn, sách nhiễu cho đương sự sẽ tạo ra các công đoạn làm việc hợp lý khoa học, không bị trùng lắp, có tác dụng thúc đẩy thời gian giải quyết nhanh chóng, đảm bảo chất lượng đầu ra

1.1.5.2 Điều kiện cơ sở vật chất, chất lượng nguồn nhân lực của tòa án

Thứ nhất: Cơ sở vật chất là điều kiện quan trọng, tạo sự yên tâm trong công tác của cán bộ, thẩm phán tòa án Nếu cơ sở vật chất thiếu thốn, trang thiết

bị phục vụ xét xử không có, hoạt động xét xử của các Tòa án nhân dân sẽ bị ảnh hưởng nhất định Chẳng hạn, những phiên tòa đáng ra phải được xét xử trong nhiều ngày nhưng do thiếu kinh phí nên thường phải rút ngắn thời gian xét xử, ảnh hưởng tới thời gian tranh tụng tại phiên tòa và việc xem xét và đánh giá chứng cứ Hoặc khi tiến hành các phiên tòa xét xử lưu động, nhất là ở cấp huyện, kinh phí hạn hẹp, không có ô tô vận chuyển các phương tiện khác phục

vụ cho công tác nghiệp vụ của Thẩm phán, công tác định giá.v.v…, các Thẩm phán sẽ gặp nhiều khó khăn trong giải quyết tranh chấp Ngoài ra, trường hợp thiếu thốn kinh phí cũng có thể dẫn đến việc Thẩm phán không được cập nhật đầy đủ, thường xuyên các loại văn bản pháp luật mới Công tác theo dõi hồ sơ,

số liệu, thụ lý vụ án và lưu trữ được thực hiện theo phương pháp thủ công, do đó

sẽ không đáp ứng được yêu cầu của công việc ngày càng đa dạng và phức tạp Ngược lại, nếu tài liệu, sách báo về khoa học pháp lý được cung cấp đầy đủ và cập nhật thường xuyên cho các Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân sẽ họ có thể kịp thời nắm bắt được những thành tựu và sự phát triển của khoa học pháp lý trong tình hình mới Cơ sở vật chất đầy đủ, trang thiết bị hiện đại cũng như việc ứng dụng công nghệ thông tin trong các hoạt động của Tòa án sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải quyết án, tạo dựng sự tin tưởng, yên tâm để các doanh nhân lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh thương mại bằng Tòa án Ngoài ra, do tính chất nghiêm trang, uy nghi của tòa án nên các tòa án càng cần phải được trang bị điều kiện cơ sở vật chất tốt để thu hút được số lượng các loại án tranh chấp kinh doanh thương mại nhất là các loại tranh chấp

có liên quan đến doanh nghiệp nước ngoài

Thứ hai: Thẩm phán giữ vị trí quan trọng trong việc xét xử, giai đoạn trung tâm của hoạt động tố tụng Vị trí của Thẩm phán còn thể hiện ở việc Thẩm phán là người đảm bảo sự công bằng thông qua hoạt động xét xử và do vậy bảo

vệ công bằng trong hoạt động xét xử là yêu cầu không thể thiếu trong hoạt động nghề nghiệp của người Thẩm phán Công bằng trong xét xử là công bằng đối với tất cả mọi người bất kể người đó là ai, giữ cương vị gì, chức vụ gì trong xã hội đều phải xử lý nghiêm minh theo đúng tội trạng và hậu quả của hành vi phạm tội Công bằng ở đây là không được thiên lệch, không được nhân nhượng

về bên nào, tất cả các đương sự, bị cáo không phân biệt thành phần xuất thân, địa vị xã hội, thành phần kinh tế đều phải được bình đẳng như nhau trước Pháp luật, các hành vi, quyền và lợi ích hợp pháp của họ được Thẩm phán nhìn nhận đánh giá một cách khách quan Vì thế số lượng, chất lượng của đội ngũ Thẩm phán cũng như cách thức tổ chức, cơ chế vận hành đối với đội ngũ Thẩm phán

là yếu tố mang tính quyết định đến hiệu quả quá trình giải quyết vụ án nói chung và giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án nói riêng

Nếu số lượng Thẩm phán thiếu thì các Thẩm phán sẽ phải tăng cường độ

về số lượng vụ án phải giải quyết và sẽ bị quá tải Khi đó, các vụ án phải giải quyết hoặc là bị tồn đọng lại, hoặc là dễ bị sai sót không đáng có về nghiệp vụ, tức là việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại sẽ không đạt hiệu quả

Nếu đội ngũ Thẩm phán có trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng,

có phẩm chất đạo đức tốt, luôn khách quan và công bằng trong hoạt động xét xử thì việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án sẽ đạt hiệu quả cao Trái lại, đội ngũ Thẩm phán hoặc là trình độ chuyên môn nghiệp vụ còn yếu hoặc trình độ cao nhưng về phẩm chất đạo đức nghề nghiệp kém thì việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án sẽ không chính xác, khách quan và công bằng, tức là không đạt hiệu quả tốt

Số lượng và chất lượng của đội ngũ Hội thẩm nhân dân cũng có ảnh hưởng tới hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án tương tự như Thẩm phán bởi lẽ, khi xét xử Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán

1.1.5.3 Năng lực, trình độ, trách nhiệm, đạo đức của đội ngũ luật sư

Năng lực, trình độ, trách nhiệm, đạo đức của đội ngũ luật sư cũng có ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án

Luật Luật sư năm 2006 đánh dấu một bước tiến mới trong quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế về Luật sư ở nước ta, góp phần nâng cao vị trí của luật sư và nghề luật sư trong sự nghiệp bảo vệ công lý, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Trong thời gian qua, đội ngũ Luật sư ở nước ta đã có

sự phát triển nhanh chóng về số lượng, chất lượng cũng như tính chuyên nghiệp trong hoạt động hành nghề Hoạt động nghề nghiệp của luật sư thời gian qua không những đáp ứng nhu cầu giúp đỡ pháp lý ngày càng cao của cá nhân, cơ quan, tổ chức, góp phần tích cực trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân mà còn phục vụ tích cực trong công cuộc cải cách tư pháp

Trong quá trình Tòa án giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án, Luật sư là yếu tố góp phần làm cho hoạt động tố tụng trở nên minh bạch hơn và giảm bớt những hạn chế, bất cập trong hoạt động tư pháp Sự tham gia tích cực của Luật sư với những kiến thức pháp luật đầy đủ sẽ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự

Ngược lại, nếu các luật sư còn thiếu kinh nghiệm, kỹ năng về hành nghề cũng như việc tuân thủ quy tắc đạo đức nghề nghiệp và kỷ luật hành nghề luật

sư còn chưa cao sẽ làm ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ việc nói chung cũng như chất lượng tranh tụng nói riêng

1.1.5.4 Mức độ hiểu biết và tuân thủ đạo đức, pháp luật và văn hóa kinh doanh của các chủ thể kinh doanh

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, để một doanh nghiệp phát triển bền vững thì trước hết phải thực hiện đúng các quy định của pháp luật Việc quán triệt

và tuân thủ pháp luật sẽ giúp doanh nghiệp tự do cạnh tranh và được đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp trong hoạt động kinh doanh, sản xuất Đồng thời, doanh nghiệp có thể ngăn ngừa được những thiệt hại đáng tiếc có thể xảy ra Một vấn đề

hết sức quan trọng là việc tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp chính là nền tảng vững chắc để xây dựng văn hóa kinh doanh cho doanh nghiệp

Hoạt động trong nền kinh tế thị trường ngày càng đi vào chiều sâu, cạnh tranh và rủi ro đi cùng doanh nghiệp, vì vậy có thể khẳng định rằng, doanh nghiệp nào am hiểu thực hiện và tuân thủ pháp luật, xây dựng được văn hóa kinh doanh sẽ tiến xa, còn ngược lại nguy cơ bị đào thải luôn rình rập Am hiểu

và tuân thủ pháp luật có nghĩa là chuẩn bị cho sự phát triển lâu dài trong tương lai Khi có “tâm”, người kinh doanh sẽ biết tôn trọng luật pháp, không dùng nghệ thuật, thủ đoạn thấp hèn để cạnh tranh trục lợi, sẽ nghĩ đến lợi ích của khách hàng, đặt khách hàng lên vị trí hàng đầu, như thế thì kinh doanh mới có

uy tín dài lâu và xã hội cũng sẽ hưởng lợi từ đó như tạo thêm công ăn việc làm cho người lao động, thêm các sản phẩm, dịch vụ chất lượng tốt Khi gặp tranh chấp trong kinh doanh, thương mại, các doanh nghiệp có hiểu biết pháp luật và

có ý thức tuân thủ pháp luật thường rất tôn trọng phương thức, phương án giải quyết của Tòa án khi Tòa án giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của

họ và thường nghiêm chỉnh tuân theo phán quyết của Tòa án Đối với những trường hợp này, việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng Tòa án

có nhiều thuận lợi

Trái lại, những doanh nghiệp không hiểu biết pháp luật hoặc vì lợi nhuận

mà bất chấp pháp luật, bất chấp đạo đức trong kinh doanh sẽ có những hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong kinh doanh hoặc lừa dối khách hàng, không

từ một thủ đoạn nào để có lợi nhuận cao Những doanh nghiệp này, khi gặp tranh chấp và bị khởi kiện đến tòa án, họ sẽ tìm mọi cách để lách luật, để trốn tránh nghĩa vụ hoặc trì hoãn giải quyết, hoặc cố tình không thi hành án.v.v… Việc giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại khi đương sự là doanh nghiệp thuộc dạng này sẽ rất khó khăn, phức tạp và thường bị kéo dài, thậm chí việc thi hành án cũng gặp khó khăn

Ngoài ra, khi tiến hành giải quyết mỗi vụ án tranh chấp kinh doanh thương mại thì các bên đương sự có thể cung cấp cho Tòa án hoặc Tòa án thu thập các tài liệu, các chứng cứ đảm bảo đầy đủ, phản ánh chân thực những bất

đồng, mâu thuẫn từ hoạt động sản xuất, kinh doanh và cung ứng dịch vụ Chỉ khi

có đầy đủ các tài liệu này thì Tòa án mới đánh giá đúng và chính xác được nội dung tranh chấp và phân xử mới đúng đắn, công bằng, khách quan Tuy nhiên, trên thực tế việc cung cấp chứng cứ của đương sự hoặc Tòa án tự mình thu thập chứng cứ chưa thực sự đạt hiệu quả, do đó gây cản trở cho hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại Các bên đương sự vì các lý do khác nhau đã

cố tình che giấu những chứng cứ chân thực hoặc thậm chí trong nhiều trường hợp thực tế các bên đương sự còn cố tình tạo ra chứng cứ giả mạo nhằm che giấu sự thực, đánh lạc hướng cơ quan Tòa án, dẫn đến nhiều phán quyết sai lầm của Tòa

án khiến cho vụ án không được đánh giá khách quan, gây mất niềm tin trong cộng đồng doanh nghiệp đối với phán quyết của Tòa án, tức là đã làm giảm hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng tòa án

Ngoài những yếu tố tác động trực tiếp đến hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại nêu trên, còn có các yếu tố gián tiếp tác động đến các hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án, tạo ra môi trường lành mạnh để quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án diễn ra được thuận lợi hay là khó khăn Có thể kể đến một số yếu

tố gián tiếp như: sự phát triển của nền kinh tế, tâm lý, quan điểm của cộng đồng doanh nghiệp đối với vấn đề tranh chấp và giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại

Trường hợp nền kinh tế kém phát triển và mang tính tự cung, tự cấp, quan hệ hợp đồng dường như không tồn tại thì hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại không khác biệt so với các hoạt động giải quyết tranh chấp dân sự thông thường, khi đó cơ chế giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại không có sự khác biệt, đặc thù Do đó, phát triển nền kinh tế chính

là cơ hội, tạo ra sự đa dạng và sáng tạo trong kinh doanh, có nhiều loại tranh chấp kinh doanh thương mại thì hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại mới trở nên sáng tạo, đặc thù, tách biệt với các loại tranh chấp dân

sự thông thường

Quan điểm về vấn đề tranh chấp và giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại từ những doanh nghiệp là yếu tố quan trọng có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng con đường Tòa

án Việc lựa chọn hay không lựa chọn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án chịu sự ảnh hưởng từ cách nhìn nhận của giới Doanh nhân về vấn đề này Do đó, phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án chỉ trở nên phổ biến khi các Doanh nghiệp tin tưởng và lựa chọn

1.2 Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng tòa án ở Việt Nam

1.2.1 Khái niệm pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Pháp luật XHCN là hệ thống các quy tắc xử sự thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo của Đảng, do Nhà nước XHCN ban hành và bảo đảm thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước trên cơ sở giáo dục và thuyết phục mọi người tôn trọng và thực hiện.19

Trên cơ sở định nghĩa trên, có thể hiểu:

Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại là tổng hợp các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Đối tượng điều chỉnh của pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bao gồm:

- Các quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết các tranh chấp trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận

- Các quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận

19

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật, Nxb Công an nhân dân, 2009, tr 336