Học phần: NHỮNG NGUYÊN LÝ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN Tên bài: Chương 2 – Phần IV Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vậtSố tiết: …Tiết giảng: …Ngày giảng: …I – PHẦN GIỚI THIỆUVới tư cách là một môn khoa học, phép biện chứng duy vật (PBCDV) nghiên cứu những quy luật phổ biến nhất tác động trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy con người. Bởi vậy khi nhắc đến những quy luật cơ bản của PBCDV tức là muốn nói đến sự phản ánh quá trình vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng từ những phương diện cơ bản nhất, tức là nó sẽ chỉ ra: Phương thức, nguồn gốc và khuynh hướng của sự vận động và phát triển. Những phương diện này tương ứng với ba quy luật cơ bản của PBCDV đó là: Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại (quy luật lượng – chất), quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đôi lập (quy luật mâu thuẫn), quy luật phủ định của phủ định.
Trang 1GIÁO ÁN LÝ THUYẾT
Học phần: NHỮNG NGUYÊN LÝ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN
Tên bài: Chương 2 – Phần IV Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật
cơ bản nhất, tức là nó sẽ chỉ ra: Phương thức, nguồn gốc và khuynh hướng của sự vận động và phát triển Những phươngdiện này tương ứng với ba quy luật cơ bản của PBCDV đó là: Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đếnnhững thay đổi về chất và ngược lại (quy luật lượng – chất), quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đôi lập (quy luậtmâu thuẫn), quy luật phủ định của phủ định
Trang 2- Nắm được nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập và ý nghĩa phương pháp luận.
- Năm được nội dung của quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận
- Thấy được vai trò của các quy luật cơ bản của PBCDV trong hoạt động nhận thức và thực tiễn là như thế nào
3. Về thái độ
- Nâng cao trình đột tư duy của người học
- Góp phần nâng cao khả năng vận dụng triết học vào trong đời sống thực tiễn và hoạt động nhận thức của người học
- Góp phần nâng cao khả năng nhận thức đúng đắn về tính khoa học của chủ nghĩa Mác – Lê-nin để từ đó tích cực họctập với thái độ tự giác và biết đấu tranh bảo vệ chủ nghĩa Mác khỏi những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thùđịch
Trang 3III – CHUẨN BỊ
1. Giảng viên
- “Đề cương bài giảng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin”, giáo án tự soạn, tài liệu tham khảo
- Phương tiện, đồ dùng dạy học: Phấn, bảng, …
- Dự kiến hình thức, phương pháp đánh giá kỹ năng của sinh viên: Thông qua qua các câu trả lời tình huống ở lớp vàbài tập ở nhà để đánh giá kết quả giờ giảng
2. Sinh viên
- Sinh viên đã được trang bị kiến thức về hai nguyên lý và sáu cặp phạm trù cơ bản của PBCDV
- Sinh viên có thái độ học tập tốt, tập trung và tiếp thu những kiến thức của giáo viên truyền đạt, hăng hái phát biểu ýkiến, sôi nổi trong quá trình học tập
Trang 4STT Tên sinh viên Nội dung kiểm tra Điểm
3. Giảng bài mới (Thời gian: 41 phút)
Đặt vấn đề vào bài mới: (Thời gian: 1 phút)
- Trong cuộc sống chúng ta thường xuyên phải sử dụng tư duy để quyết định nhiều vấn đề liên quan đến lượng và chất.Đặc biệt là khi các bạn đi chợ, đi mua sắm,…
- Những vấn đề như vậy chỉ là những cách tư duy về chất và lượng theo cách hiểu thông thường Trong triết học, chất
và lượng sẽ được tư duy theo nghĩa chung nhất, phổ biến nhất và rộng nhất để các anh/chị có thể hiểu được sâu sắcbản chất của nó và đem vận dụng vào giải quyết mọi vấn đề liên quan trong cuộc sống
- Trong tiết học này, chúng ta cùng nghiên cứu quy luật đầu tiên: Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượngdẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại – đây là quy luật chỉ ra cho chúng ta thấy phương thức của sự vận động
và phát triển của sự vật, hiện tượng
Nội dung Thời gian Phương pháp Hoạt động của giảng viên và sinh viên Thiết bị, đồ dùng
dạy học
Trang 52. 1 Quy luật chuyển hóa từ những sự
thay đổi về lượng dẫn đến những thay
đổi về chất và ngược lại
3. 1 1 Nội dung quy luật
4. a) Khái niệm về chất và khái niệm về
Bảng,phấn
Chất: là phạm trù triết học dùng để chỉ
tính quy định khách quan vốn có của sự
vật hiện tượng, là sự thống nhất hữu cơ
của các thuộc tính làm cho nó là nó và
phân biệt nó với những cái khác
“Phạm trù triết học” là kháiniệm chung nhất phản ánhnhững mặt, những thuộc tính,những mối liên hệ cơ bản phổ
Ghi đầy đủ địnhnghĩa vào vở
Trả lời câu hỏi
Chú ý nghegiảng
Bảng,phấn
Trang 6biến nhất của toàn bộ thế giớihiện thực.
Theo các anh/chị, đường vàmuối ăn có những đặc trưng,tính chất gì?
Đường: ngọt, tan trong nước,màu sắc (trắng, vàng),…
Muối: mặn, tan trong nước,màu sắc (trắng),…
Tất cả những đặc trưng củađường/muối đều tồn tạikhông phụ thuộc vào ý chícủa con người
Chú ý nghegiảng
Trả lời câu hỏi
Bảng,phấn
- Chất là “sự thống nhất của các
Trang 7thuộc tính”
Thuộc tính: là những tính chất của sự
vật, là những cái vốn có của sự vật đó
Thuộc tính chỉ bộc lộ ra bên ngoài qua
sự tác động qua lại của sự vật mang
thuộc tính đó với sự vật khác
- Mỗi sự vật có nhiều thuộc tính
Tổng hợp các thuộc tính tạo thành
chất của sự vật đó
- Mỗi thuộc tính của sự vật cũng có
rất nhiều những đặc trưng riêng
khiến cho mỗi thuộc tính lại trở
Tính chất ngọt/mặn chỉ là 1trong vô vàn những tính chấtcủa đường/muối
Bảng,phấn
Bảng,phấn
Trang 8bản đặc trưng cho chất của sự vật.
- Chất là “sự thống nhất hữu cơ của
các thuộc tính”
Chất của sự vật còn được xác định bởi
cấu trúc của sự vật (hay bởi phương
thức liên kết của các yếu tố cấu thành sự
Ta nhận thấy trong ví dụđường và muối thì tất cảnhững thuộc tính cơ bản vàkhông cơ bản thống nhấttrong một tổng thể tạo nên chất của sự vật, hiện tượngChính sự thống nhất đó tạocho sự vật thành một chỉnhthể cho phép phân biệt sự vậtnày với sự vật khác
Các anh/chị hãy cho biết tạisao kim cương và than chìđều có cấu tạo từ 1 loạinguyên tố là cacbon ( C ) màkim cương thì cứng, còn thanchì lại mềm?
Kim cương và than chì có cácnguyên tố cacbon nhưng cáchcác sắp xếp các nguyên tố ấykhác nhau (sắp xếp theo
Chú ý nghegiảng và ghi bài
Trả lời câu hỏi
Chú ý nghegiảng
Trang 9mạch thẳng thì tạo thành thanchì, sắp xếp theo mạch vòng– hình lục giác thì thành kimcương) Nên đã làm cho hai
sự vật này có những đặc tínhhoàn toàn khác nhau
• Khái niệm lượng
Lượng: là một phạm trù triết học được
Kết luận
Phát vấn
Hai chiếc bàn hoàn toàngiống nhau về chất liệu vàhình dáng nhưng lại khácnhau về kích thước
Cùng với những quy định vềchất, bất cứ sự vật nào cũng
Trả lời câu hỏi
Bảng, phấn
Bàn BBàn A
Trang 10Lượng được xác định bằng hai phương
học này nên đó là lượng.
Vậy nếu tôi nói “Tôi yêu bạnlắm!” thì có phải là lượngkhông?
Tình cảm của con người làthứ trừu tượng mà ta khôngthể đong đếm được Tuynhiên, nó cũng biểu thị sựvận động và phát triển củatình cảm, tinh thần của con
người nên đó là lượng.
Lượng cụ thể: dân số của 1quốc gia, kích thước của cáibảng, cục phấn,…
Lượng trừu tượng: cách mạngđang dâng cao, lòng tốt của
Chú ý nghegiảng
Trả lời câu hỏi
Chú ý nghegiảng
Chú ý nghegiảng và ghichép
Trang 11- Định lượng: đơn vị đo lường cụ
thể vă chính xâc, như: chiều dăi,
khối lượng, v.v
- Định tính: trừu tượng vă khâi
quât, như: tình cảm của người với
người, trình độ giâc ngộ câch
mạng của một con người, trình độ
phât triển của một xê hội, v.v
Sự phđn biệt giữa chất vă lượng chỉ
mang tính tương đối, (chất tương đối ổn
định, còn lượng thường xuyín biến đổi)
trong quan hệ năy lă lượng nhưng trong
- Sự khâc nhau giữa nước
đâ vă nước thường đượcquy định bởi nhiệt độ
- Sự khâc nhau giữa “nướcnặng” vă nước thườngđược quy định bởi tỷ lệgiữa nồng độ hyđrô vẵxy trong cấu tạo phđn tử
Lấy ví dụ vềlượn cụ thể vă
tượng
Chú ý nghegiảng vă ghichĩp
Trang 121 2 3 4 5 6
b) Mối quan hệ giữa sự thay đổi về
lượng và sự thay đổi về chất
Trong trạng thái đứng im:
Độ: là khoảng giới hạn mà ở đó lượng
và chất thống nhất với nhau, nghĩa là
mọi sự biến đổi về lượng chưa làm cho
chất bị biến đổi về căn bản
Diễn giảng Ta xét trạng thái tồn tại khác
nhau của nước trong điềukiện bình thường (chất làtrạng thái của nước, lượng lànhiệt độ):
Trong khoảng giới hạn 00Cđến 1000C dù nhiệt độ củanước có nóng lên và có sựthay đổi nhất định nhưngnước vẫn luôn ở thể lỏng
Sự thay đổi về lượng vẫnchưa dẫn tới sự thay đổi vềchất trong những giới hạnnhất định
Chú ý nghegiảng
Lấy ví dụ về độ
sống?
Bảng,phấn
Trang 13Điểm nút: là những điểm giới hạn mà
tại đó bất kỳ sự thay đổi về lượng nào
cũng sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất của
sự vật
Bước nhảy: là quá trình chất cũ chuyển
thành chất mới do những sự thay đổi về
lượng trước đó gây ra
Diễn giảng
Diễn giảng
Nếu nhiệt độ của nước giảmtới 00C và được duy trì ở đóthì nước từ trạng thái lỏng sẽchuyển thành trạng thái rắn,tức là thay đổi về chất
Điểm giới hạn như 00C hay
1000C đối với trạng thái nước
lỏng được gọi là: Điểm nút.
Những sự thay đổi về lượngkhi đến điểm nút sẽ diễn ra sựthay đổi về chất và làm nảysinh ra chất mới với độ mới
và điểm nút mới
Chú ý nghegiảng và ghichép
Bảng,phấn
Khi chất mới ra đời tạo điều kiện cho
lượng mới phát triển
Thông qua bước nhảy chất mới ra đời
thay thế cho chất cũ và có sự tác động
trở lại với sự thay đổi của lượng (chất
mới có thể làm thay đổi quy mô tồn tại
của sự vật, thay đổi nhịp điệu vận động
và phát triển của sự vật,…)
Diễn giảng Tốc độ vận động của các
phân tử nước ở trạng thái hơicao hơn rất nhiều so với tốc
độ vận động của phân tửnước ở trạng thái lỏng => Takhông thể dùng chai 1 lít (thểtích có thể chứa được 1 lítnước lỏng) để chứa hết 1 lít
Chú ý nghegiảng
Bảng,phấn
Trang 14Bước nhảy cục bộ: là bước nhảy làm
thay đổi về chất của một số mặt, một số
yếu tố, một số bộ phận của sự vật
- Xét về mặt nhịp điệu:
Bước nhảy đột biến: là khi chất của sự
vật biến đổi một cách nhanh chóng ở tất
cả các bộ phận cơ bản cấu thành của nó
Bước nhảy dần dần: là quá trình thay
đổi về chất diễn ra bằng con đường tích
lũy dần dần những yếu tố của chất mới
và mất đi dần dần những yếu tố của chất
cũ
Tóm tắt quy luật:
Diễn giảng vàđàm thoại
Diễn giảng vàđàm thoại
Diễn giảng
nước hóa hơi
Ví dụ: nước gặp nhiệt độ >0
độ C sẽ bị đóng băng hoàntoàn
Lấy ví dụ về bước nhảy độtbiến?
Ví dụ: vụ nổ bom nguyên tử,một biến cố cách mạng,…
Lấy ví dụ về bước nhảy dầndần?
Chú ý nghegiảng và ghichép bài
Lấy ví dụ vềmỗi loại bướcnhảy
Trả lời câu hỏi
Trả lời câu hỏi
Chú ý nghegiảng
Trang 15Ví dụ: cuộc cách mạng xãhội, sự tiến hóa,…
c) Ý nghĩa phương pháp luận
=> Không muốn thay đổi chất thì phải
duy trì lượng ở trong độ
=> Nếu muốn thay đổi chất thì phải tích
lũy đủ về lượng, đồng thời tạo điều kiện
để bước nhảy được thực hiện
- Trong hoạt động nhận thức và hoạt
động thực tiễn cần tránh 2 khuynh
hướng
Tả khuynh: Tư tưởng nôn nóng, chủ
quan duy ý chí (khi chưa có sự thay đổi
về lượng nhưng đã vội vàng thay đổi về
chất)
Hữu khuynh: Chống bảo thủ trì trệ (đã
3phút
Diễn giảng
Nếu muốn biến đổi chất của
sự vật, hiện tượng thì cần
Chú ý nghegiảng và ghichép bài
Trang 16đủ về lượng nhưng không cho biến đổi
về chất)
Trong xã hội: con người có thể góp
phần thúc đẩy tạo điều kiện về lượng để
4 Củng cố bài học
Tóm tắt nội dung chính của tiết giảng (Thời gian: 1 phút)
- Khái niệm chất và phân biệt nó với thuộc tính
- Khái niệm lượng và những cách xác định lượng
- Mối quan hệ giữa chất và lượng
- Ý nghĩa phương pháp luận
5. Giao nhiệm vụ về nhà cho sinh viên (Thời gian: 1 phút)
Trình bày nội dung quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại? Nếu ýnghĩa phương pháp luận của quy luật này?
Trang 176. Rút kinh nghiệm sau tiết giảng
7. Tài liệu tham khảo
- Hội đồng Lý luận Trung ương - Giáo trình kinh tế chính trị Mác- Lênin, xb Chính trị Quốc gia, Hà Nội năm 2003
- Bộ Giáo dục và Đào tạo - Giáo trình kinh tế chính trị học Mác- Lênin (dùng trong các trường đại học, cao đẳng), Nxb Chính trị Quốc gia,
Hà Nội năm 2004
Trang 18- Bộ Giáo dục và Đào tạo - Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác- Lênin (dùng cho sinh viên đại học, cao đẳng khốikhông chuyên ngành Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội năm 2009
- Đề cương bài giảng môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, do khoa Mác - Lênin trường Đại học
Công nghiệp Hà Nội biên soạn
Hà Nội, ngày 1 tháng 1 năm 2013
Trưởng bộ môn Giáo viên hướng dẫn Người soạn
Phùng Danh Cường Trần Thị Tùng Lâm Trần Diệu Thương
ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNGChương II
PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
Trang 19IV Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật
- Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong của
sự vật, hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau
- Quy luật có tính khách và được hình thành trong sự vận động của sự vật hiện tượng
1. Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại
a) Khái niệm về chất và khái niệm về lượng
• Khái niệm về chất:
Câu hỏi: đường/muối có những đặc trưng, tính chất gì?
- Ví dụ:
+ Đường có những tính chất, đặc trưng: ngọt, tan trong nước, có màu sắc (trắng, vàng), …
+ Muối có những tính chất, đặc trưng: mặn, tan trong nước, có màu sắc (trắng), …
- Đường và muối có vô vàn những tính chất, những tính chất ấy được gọi bằng khái niệm: Thuộc tính
- Thuộc tính là những tính chất của sự vật hiện tượng đó, nó chỉ bộc lộ ra bên ngoài qua sự tác động qua lại của sự vậtmang thuộc tính ấy với sự vật khác
- Mỗi sự vật có nhiều thuộc tính, tổng hợp các thuộc tính tạo thành chất của sự vật
- Mỗi thuộc tính cũng có những tính chất, đặc trưng riêng khiến cho mỗi thuộc tính lại trở thanh một chất, nên sự vật là
sự thống nhất giữa một chất và nhiều chất
- Thuộc tính bao gồm: (Câu hỏi: Chỉ ra thuộc tính cơ bản và không cơ bản của đường/muối?)
Trang 20+ Thuộc tính cơ bản: khi nó thay đổi hay mất đi thì sự vật sẽ không còn là nó nữa (Ví dụ: đường – ngọt, muối – mặn,…)+ Thuộc tính không cơ bản: khi nó thay đổi hay mất đi thì sự vật vẫn là nó (Ví dụ: đường – màu trắng, muối – dạng hạt, …)
- Trong số những thuộc tính của sự vật chỉ có những thuộc tính cơ bản mới đặc trưng cho chất của sự vật
+ Ví dụ: Ngọt là tính quy định của đường, mặn là tính quy định của muối, lao động và ngôn ngữ là tính quy định của conngười, …
- Tất cả những thuộc tính cơ bản và không cơ bản của sự vật đều thống nhất hữu cơ với nhau trong một tổng thể tạonên chất của sự vật, hiện tượng Chính sự thống nhất đó tạo cho sự vật thành một chỉnh thể cho phép phân biệt sự nàyvới sự vật khác
Chất là một phạm trù triết học được dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, là sự thống nhất hữu
cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là nó và phân biệt nó với những cái khác
• Khái niệm lượng
- Ví dụ: có hai cái bàn hoàn toàn giống nhau về chất liệu và hình dáng, tuy nhiên ta vẫn có thể phân biệt được hai chiếcbàn với nhau do chúng có sự khác biệt về kích thước (1 cái bàn to hơn, 1 cái bé hơn)
Cùng với tính quy định về chất thì bất cứ sự vật nào cũng có tính quy định về lượng
- Lượng là một phạm trù triết học được dùng để chỉ những quy định vốn có của sự vật về quy mô, trình độ, nhịp điệucủa sự vận động và phát triển ở sự vật, hiện tượng
Câu hỏi: Số người trong lớp học này có phải là lượng không? Vì sao?
Trang 21Khi một người nói: “Tôi yêu bạn lắm!” có phải là lượng không? Vì sao?
- Lượng được xác định bằng hai phương pháp:
+ Định lượng: những đơn vị đo lường cụ thể và chính xác, như: chiều dài, khối lượng, v.v
+ Định tính: trừu tượng và khái quát, như: tình cảm của người với người, trình độ giác ngộ cách mạng của một con người,trình độ phát triển của một xã hội, v.v
Câu hỏi: Hãy lấy 1 ví dụ lượng được xác định bằng phương pháp định và 1 ví dụ về lượng được xác định bằng phương pháp định lượng?
- Sự phân biệt giữa chất và lượng chỉ mang tính tương đối, (chất tương đối ổn định, còn lượng thường xuyên biến đổi)trong quan hệ này là lượng nhưng trong quan hệ khác lại là chất
b) Mối quan hệ giữa sự thay đổi về lượng và sự thay đổi về chất
- Chất và lượng là hai mặt của một sự vật, không có chất thuần túy hay cũng không có lượng thuần túy