nghệ thuật là gì? Đặc trưng của nghệ thuật? phân biệt giữa mối quan hệ giữa nghệ thuật và thẩm mỹ?

Vd: “ nghệ thuật tạo ra đồ gốm” nguồn: internet Trong mỹ học và lí luận văn học, từ nghệ thuật được dùng để chỉ một hành động sáng tạo mang tính đặc thù với mục đích sáng tạo ra những

MỸ HỌC ĐẠI CƯƠNG

NHÓM 6:

ĐỀ: nghệ thuật là gì? Đặc trưng của nghệ thuật? phân biệt giữa mối quan hệ giữa nghệ thuật và thẩm mỹ?

I Khái niệm nghệ thuật?

1 Các quan điểm

2 Nguồn gốc của nghệ thuật

3 Cấu trúc của nghệ thuật

4 Nghệ sỹ

II Đặc trưng của nghệ thuật

III Phân biệt mối quan hệ giữa nghệ thuật và thẩm mỹ

WORD

Trong thực tế, khái niệm này được dùng với nhiều nghĩa khác nhau:

Nghệ thuật đồng nghĩa với một tài nghệ nào của con người.

Vd: “1 cú sút bóng nghệ thuật” , “ 1 cách trồng cây nghệ thuật”

nguồn: internet

Nghệ thuật dùng để chỉ hoạt động sáng tạo theo nguyên tắc của cái đẹp.

Vd: “ nghệ thuật tạo ra đồ gốm”

nguồn: internet

Trong mỹ học và lí luận văn học, từ nghệ thuật được dùng để chỉ một hành động sáng tạo mang tính đặc thù với mục đích sáng tạo ra những cái đẹp lảm thỏa mãn nhu cầu thẫm mĩ cho con người mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.

Nhưng đó chưa phải là tất cả những gì về nghệ thuật, đó chỉ là những thứ bề ngoài, trên bề mặt mà thôi Thực tế thì:

thật khó thống nhất được quan niệm “thế nào là nghệ thuật?” Văn hào L.Tôlxtôi trong Nghệ thuật

là gì? có đưa ra gần 70 định nghĩa, song không một định nghĩa nào khiến ông hài lòng Có hai khuynh hướng chính trong việc đi tìm bản thể của nghệ thuật theo nghĩa hẹp nhất ĐÓ LÀ:

- trong mối liên hệ với thực tại, nghệ thuật là sự thống nhất sinh động của nhận thức hình tượng

về hiện thực và sự tái hiện cảm tính hiện thực trong một chất liệu nhất định nhờ lao động sáng tạo của người nghệ sỹ.

- trong mối liên hệ với con người, nghệ thuật là phương tiện bộc lộ tư tưởng, tình cảm của con người.

Có thể chấp nhận đồng thời cả hai quan niệm đó Bởi vì, nghệ thuật là một lĩnh vực vô cùng phong phú và phức tạp Nhiều cách tiếp cận sẽ bổ sung cho nhau, góp phần xác lập một quan niệm đầy đủ

và thấu đáo về một trong những hiện tượng tinh thần kỳ diệu vào bậc nhất của con người và xã hội

là nghệ thuật

Nghiên cứu kỹ sẽ thấy mối quan hệ sâu xa của hai quan niệm vừa nêu Trung tâm của hiện thực là đời sống của con người Hơn thế, con người là con người xã hội Nghệ thuật vì xã hội cũng chính là nghệ thuật vì con người Có điều, quan niệm đầu có phần “hướng ngoại” còn quan niệm sau thì

“hướng nội” nhiều hơn Khi “hướng ngoại”, nội dung phản ánh được đề cao, trong khi “hướng nội” thì lại coi trọng nội dung tư tưởng Do thế, việc kết hợp hai cách xem xét bản chất của nghệ thuật là hoàn toàn cần thiết

-Trong bối cảnh toàn cầu hóa nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật của phương Đông và phương Tây cũng xích lại gần nhau hơn, chịu ảnh hưởng lẫn nhau Nghệ thuật bonsai của Nhật Bản trở nên thời

thượng ở phương Tây Nhiều nhạc sĩ phương Tây sử dụng nhiều yếu tố âm nhạc phương Đông trong các tác phẩm của mình

VẬY: Không một định nghĩa nào về nghệ thuật có thể đầy đủ và khái quát hết Nhưng nhìn chung, nghệ thuật là sản phẩm của trí óc được tạo ra để diễn tả ý tưởng của con người và thế giới xung quanh

Nghệ thuật là lỉnh vực sáng tạo đa dạng gồm nhiều loại hình: hội họa, điêu khắc, sân khấu, điện ảnh, kiến trúc, múa, văn học, âm nhạc…

VINCENT VAN GOGH Starry night, France, 1889 Canvas

The Kiss (nụ hôn) của Auguste Rodin năm 1889

cuộc thi Nghệ thuật sân khấu Chèo 2013

Cảnh quay bằng 100% nến của phim Barry Lyndon 1974, Đạo diễn Staley Kubric

2 Nguồn gốc của nghệ thuật

Khoảng một triệu năm trước đây con người đã đứng thẳng, thoát thai khỏi giới động vật Hình thức

sơ khai nhất của xã hội loài người được hình thành: Xã hội cộng sản nguyên thuỷ

Công cụ lao động của các cư dân đầu tiên này đều được làm từ đá Vì vậy, theo khảo cổ học thời kỳ này được gọi là thời kỳ đồ đá, gồm ba giai đoạn: Đồ đá cũ - đồ đá giữa và đồ đá mới Ở thời kỳ đồ đá

cũ con người sống bằng săn bắt và đánh cá Họ biết chế tạo công cụ lao động Trải qua một thời gian dài với người Crôma nhông, dấu hiệu về sự làm đẹp đã xuất hiện

Họ chú ý tới cách ăn mặc, trang trí vách hang bằng các hình vẽ thú vật và họ còn làm những bức tượng nhỏ bằng nhiều chất liệu như ngà, xương… Tộc người này sống vào cuối thời kỳ đồ đá cũ Phải chăng đây là lúc nghệ thuật tạo hình xuất hiện và một đời sống thẩm mỹ đã dần được hình thành? Không ai có thể khẳng định một cách chắc chắn nghệ thuật tạo hình bắt đầu ra sao và từ bao giờ Tuy vậy căn cứ trên các hình vẽ tìm thấy ở một số hang động như Antamira (Tây ban nha) Látxcô (Pháp),

Hình vẽ được khắc trên đá trong Động Altamira, phía Bắc Tây Ban Nha

một số bức tượng phụ nữ đã được xác định niên đại có thể cho ta hình dung về sự ra đời của nghệ thuật tạo hình trong đời sống nguyên thuỷ Từ 30.000 năm đến 10.000 năm trước công nguyên đã bắt đầu để lại những dấu vết về nghệ thuật tạo hình, theo như cách gọi của chúng ta ngày nay Cách chúng ta hơn 5.000 năm trước đây, con người mới phát hiện ra chữ viết, lúc đầu chỉ là những hình vẽ tượng trưng, những ký hiệu để trao đổi Ví dụ hình tròn có chấm ở giữa là mặt trời ( )… Dần  )… Dần dần các chữ tượng hình xuất hiện

Như vậy thì từ “Nghệ thuật tạo hình” hay “Mỹ thuật” như ta thấy ngày nay xuất hiện sau những hình vẽ trên vách hang động thời tiền sử rất nhiều Khi con người thời tiền sử vẽ hoặc khắc vạch lên vách, trần hang động nơi họ sinh sống có lẽ họ cũng chưa nghĩ rằng đó là những tác phẩm nghệ thuật tạo hình Những hình vẽ đó gắn với cuộc sống, với các đồ vật, nơi sinh hoạt của con người

Lascaux, thuộc tỉnh Dordogne, mien tây nước pháp

Về một mặt nào đó, trong tư duy nguyên thuỷ việc vẽ hình cũng giống như việc săn bắt hay các công việc khác Nó không chỉ mang ý nghĩa nghệ thuật mà còn gắn với cái có ích Ngoài ra nghệ thuật tạo hình lúc này còn gắn với những tín ngưỡng, ma thuật Theo E H Gombrich, tác giả cuốn “Câu chuyện nghệ thuật” thì “Tranh và tượng được họ dùng để thực hành pháp thuật” “Những người thợ săn thời kỳ này nghĩ rằng chỉ cần vẽ hình con mồi và có lẽ tấn công chúng bằng giáo mác hay rìu

đá, những con thú thật sẽ khuất phục sức mạnh của họ” Tất nhiên đây là sự phỏng đoán của con người ngày nay khi nghiên cứu về 2 lịch sử mỹ thuật của thời nguyên thuỷ

Ngoài 2 ý nghĩa trên, các hình vẽ còn có ý nghĩa là những thông tin nhắn gửi cho các thế hệ sau về cuộc sống, sinh hoạt của con người thời tiền sử Ví dụ qua các hình vẽ thú vật như bò rừng, ngựa, voi, ma mút… cho chúng ta biết về các động vật thời nguyên thuỷ, ở bức tranh khác ta được chứng kiến cách đánh cá, cách quăng lưới, cách sử dụng các con cá mồi lớn Thậm chí con người thời kỳ đó

vẽ chỉ để giải trí

-Thuyết bắt chước: là sự mô phỏng các sự vật xung quanh, nghệ thuật là sự sáng tạo trên căn cứ

có sẵn của thế giới hiện thực khách quan

-Thuyết Du hí: Nghệ thuật giải trí lành mạnh: nghệ thuật Múa, âm nhạc ra đời

-Thuyết ma thuật: Nghệ thuật không phải thứ tôn giáo thần bí, ma thuật Tính chất ma thuật được thể hiện ở những gia đoạn sơ khai, mông muội khi con người cảm thấy mình quá nhỏ bé trước thế lực siêu nhiên

- Thuyết Biểu hiện: Biểu hiện cảm xúc của tác giả được thể qua tác phẩm

Còn theo quan điểm của chủ nghĩa mac- lê nin thì: nghệ thuật ra đời từ thực tiễn đời sống, cụ thể là từ lao động sáng tạo, từ sự đòi hỏi được thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của con người xã hội

3 CẤU TRÚC CỦA ĐỜI SỐNG NGHỆ THUẬT

(Sinh hoạt nghệ thuật)

Sinh hoạt nghệ thuật là một bộ phận quan trọng của đời sống thẩm mĩ

Công chúng nghệ thuật

Nghệ sĩ và Tác phẩm nghệ thuật Giới nghiên cứu,phê bình, giảng dạy,

đánh giá – định hướng Đây là mối quan hệ tay ba, xoay quanh một trung tâm là tác phẩm nghệ thuật Ba chủ thể này

có quan hệ gắn bó, mật thiết, tác động ảnh hưởng lẫn nhau

4 Nghệ sỹ

Những khái niệm của Phương Tây về nghệ thuật và nghệ sĩ:

Art, Artist, Fine Arts, Arts, Artistic,

Phân biệt ý nghĩa và quá trình biến đổi của những thuật ngữ ấy :

Ban đầu, châu Âu dùng “Art” chỉ để gọi mĩ thuật (hội họa), về sau mới gọi chung mọi nghệ thuật là arts, và dùng “Fine Art“ để gọi riêng mĩ thuật

Tương tự, lúc đầu Artist chỉ dành gọi họa sĩ, về sau gọi tất cả các nghệ sĩ (trừ nhà văn nhà thơ gọi là writer, poet)

Ngày nay, “Arts” lại được dùng chỉ các bộ môn khoa học xã hội – nhân văn (ví dụ: Master of Arts – thạc sĩ thuộc các ngành KHXH – nhân văn, viết tắt MA, hoặc cử nhân KHXH –nhân văn là Bachelor of Arts – viết tắt BA )

Hi Lạp cổ đại :

Nghệ sĩ chính là những vị thần linh cao quí như: Apollon, Athena, rồi đến những người có dòng máu thần linh (có cha hoặc mẹ là thần linh, như Pigmalion, Orphee )

Ấn Độ cổ đại có các nàng tiên múa Apsara Trung Quốc có các nàng Tố nữ thần ca múa Khi

ấy con người coi trọng nghệ thuật đến mức sùng bái, nghệ thuật là điều kì diệu chỉ có thần linh mới sáng tạo ra được, nên người xưa đã thần thánh hóa (thần tượng hóa) các nghệ sĩ

Người Việt Nam cũng tin rằng nghệ sĩ được trời phú cho tài năng đặc biệt

Trong bộ môn Mỹ học, tất cả những người sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật đều gọi chung là nghệ sĩ

a Nghệ sĩ là ai ?

Nhà văn

Văn nhân

Văn sĩ

Thi nhân, thi sĩ

Họa sĩ

Nhạc sĩ

diễn viên

ca sĩ

thuật gia

tác gia

học trò, thư kí

tác gia

thi nhân

họa gia

âm nhạc gia

diễn viên

ca thủ

Nghệ sĩ là người sáng tạo những giá trị thẩm mĩ, trước hết là cái đẹp Nghệ sĩ lao động tự nguyện, đam mê để sáng tạo ra tác phẩm, sống hết mình với mọi xúc cảm trong cái thế giới nghệ thuật của mình Tác phẩm nghệ thuật phải chứa đựng tình yêu, niềm tin và lòng nhân ái của nghệ sĩ

Sáng tạo nghệ thuật phải luôn luôn đổi mới không lặp lại) và tạo ra một dòng chảy liên tục (theo truyền thống, tránh sự quái dị) Do đó, lao động của nghệ sĩ là không ngừng tìm tòi sáng tạo Nghệ sĩ là người trước hết có năng lực bẩm sinh (năng khiếu) Ví dụ, họa sĩ có khả năng nhận thức, phân biệt màu sắc, sáng tối, nhạc sĩ nghe rõ mọi âm thanh và có thể tạo ra những âm thanh trữ tình (giai điệu, nhịp điệu …) Nhà văn dùng ngay ngôn ngữ của dân tộc mình để kể chuyện, miêu

tả, biểu lộ xúc cảm và tư tưởng Nhưng trước hết, nghệ sĩ là người giàu cảm xúc, tình cảm, kế đó là: trí tưởng tượng

Nghệ sĩ cần phải có vốn sống và kiến thức văn hóa

Và cuối cùng, một điều kiện tưởng như chỉ là phụ nhưng không thể thiếu: nghệ sĩ phải có sức khỏe (không ít nghệ sĩ kiệt sức, chết sớm vì sáng tác)

b Ba cấp độ năng lực nghệ sĩ

- Năng khiếu

- Tài năng (nhiều vẻ khác nhau)

- Thiên tài (đỉnh cao của thời đại, tác phẩm khái quát được cả thời đại, xây dựng được nhân vật

lí tưởng của thời đại, đặt ra hoặc/ và trả lời được vấn đề của thời đại )

c Sáng tạo nghệ thuật là gì ?

Là quá trình tái tạo hiện thực và tự biểu hiện (đưa cái tôi vào tác phẩm)

Người họa sĩ vẽ cái cảm thấy chứ không phải cái nhìn thấy, đồng thời gởi gắm tình cảm, tư tưởng (tâm hồn) của mình vào tác phẩm nghệ thuật

Khi vẽ người là vẽ tâm hồn nhân vật thể hiện qua diện mạo, dáng người, đôi mắt, nụ cười (kể

cả trang phục, cảnh vật, ánh sáng) Bức tranh có hồn thường được biểu hiện rõ nét theo thứ tự

từ cao xuống thấp với: đôi mắt – miệng – đôi tay – dáng người -cảnh vật và ánh sáng

d - Bút pháp – Phong cách – Phương thức sáng tác

Người ta thường lẫn lộn giữa bút pháp và phong cách, chúng ta cần phân biệt rõ

Bút pháp

Là những biện pháp cụ thể và các phương tiện sáng tạo (ví dụ : bút pháp Nguyễn Bính, bút pháp Nguyễn Tuân )

Phong cách

Thiên về tính cách, thói quen riêng của nghệ sĩ, phong cách chi phối bút pháp Phong cách thường ổn định, hầu như suốt thời gian dài, có thể suốt đời Còn bút pháp có thể thay đổi, tự trùng lặp với mình hoặc tác giả khác Nghệ sĩ được coi là thành công khi đã hình thành được phong cách nghệ thuật của mình

Phong cách có 2 tính chất tối thiểu là:

- tính dân tộc (phong cách dân tộc)

- tính thời đại (phong cách thời đại)

Ví dụ, họa sĩ Bùi Xuân Phái ưa vẽ phố cổ Hà Nội, thích dùng bột màu đen, nâu, xám Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh quen vẽ tranh lụa, màu nâu diễn tả làng quê Việt Nam truyền thống Họa sĩ nhà bác học thiên tài Leonardo Da Vinci ưa vẽ màu hồng và trắng, con người trần tục nổi bật trên nền phông cảnh Hai nhà thơ Nguyễn Khuyến và Nguyễn Bính đều thích làm thơ về cảnh vật và tình quê nhưng thuộc hai giai đoạn khác nhau, có một số bút pháp giống nhau nhưng phong cách thì hoàn toàn khác biệt

Nhìn chung , bút pháp và phong cách hợp lại thành cá tính sáng tạo

Phương thức sáng tác: là sản phẩm của một trào lưu sáng tác văn học Nhiều người thường gọi là “phương pháp sáng tác” Nhưng nhiều người phản đối, cho rằng nghệ sĩ sáng tác theo cách riêng, không theo “phương pháp” nào (Vì những lẽ trên, chúng tôi đề xuất cách gọi “phương thức sáng tác” bao gồm cả trào lưu chung và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ)

Theo Từ điển văn học (Nxb Giáo Dục –1992): mục từ “Phương pháp sáng tác”- là hệ thống những nguyên tắc tư tưởng- nghệ thuật chi phối toàn bộ quá trình hoạt động sáng tạo để xây dựng

nên tác phẩm nghệ thuật mà trước hết là biến nội dung cuộc sống thành nội dung nghệ thuật và cùng với nội dung, chi phối sự tạo thành hình thức tác phẩm

Trong hội họa có những phương thức như cổ điển, hiện thực, lãng mạn, dada, trừu tượng, lập thể, biểu hiện, siêu thực v.v…Trong văn học cũng có nhiều phương thức như : phương thức huyền thoại, phương thức sử thi, p.t ngụ ngôn, p.t hiện thực, p.t lãng mạn , p.t cổ điển, pt huyền ảo v.v… Tuy nhiên, Hiện thực và Lãng mạn là hai phương thức chủ yếu hầu như chi phối suốt lịch sử văn học nghệ thuật của loài người (những phương thức khác gần gũi hoặc là nhánh phái sinh, hỗn hợp của 2 phương thức đó)

Học thuyết Mác–Lê nin khẳng định: dù sáng tác theo phương thức nào cũng phải lấy cái đẹp chân chính làm chuẩn mực gắn kết trong bộ ba Chân-Thiện- Mĩ Cái đẹp chân chính phải là sự gợi

mở con đường đi đến một thế giới mới tốt đẹp hơn

II ĐẶC TRƯNG CỦA NGHỆ THUẬT

- Phản ánh, sang tạo bằng hình tượng: Để làm nổi trội lao động và tư duy của người nghệ sĩ, người ta hay so sánh với lao động và tư duy của nhà khoa học Biêlinxki từng phân biệt tư duy luận lý với tư duy hình tượng là người này chứng minh và người kia phơi bày và cả hai đều thuyết phục, có điều người này bằng luận chứng lôgíc còn người kia lại bằng những bức tranh

Sau giờ trực chiến (Tranh: Hoàng Hoa Mai)

Kết quả cuối cùng là nhà khoa học có được những khái niệm, còn người nghệ sĩ đưa ra những hình tượng Cả hai đều sáng tạo, song tính chất của sự sáng tạo ở họ không hoàn toàn giống nhau Nhà khoa học phát hiện ra những bản chất và qui luật vốn tiềm ẩn trong thực tại Người nghệ sĩ phải tự mình làm ra những sản phẩm mới mẻ chưa từng xuất hiện Giữa khái niệm khoa học và hình tượng nghệ thuật, vì vậy, có những điểm khác biệt cơ bản

- vẻ độc đáo của thẩm mỹ Nghệ thuật luôn chú ý tới cái cụ thể, sinh động muôn hình vạn trạng của

sự vật, hiện tượng, con người ngoài đời sống Cái cá biệt, đơn lẻ luôn có chỗ đứng và luôn được yêu cầu có chỗ đứng trong tác phẩm nghệ thuật Cái chung, cái khái quát phải tìm được sự biểu hiện thông qua cái riêng, cái cụ thể

Chẳng hạn: miêu tả đôi mắt Không thể có đôi mắt trừu tượng trong nghệ thuật Phải là đôi mắt này, đôi mắt kia, không giống nhau và không được phép giống nhau Càng đặc sắc, phẩm chất thẩm mỹ càng cao

-Tình cảm, tư tưởng của con người trong nghệ thuật Nói một cách đơn giản, bất kỳ hiện tượng nào

từ đời sống muốn đi vào tác phẩm nghệ thuật phải được đặt trong tương quan tư tưởng - thẩm mỹ với con người Nghệ thuật là tiếng nói đặc biệt của con người về cuộc sống, vì cuộc sống Mọi cái xa

lạ với con người, với đời sống vật chất và tinh thần của con người đều khó tìm thấy chỗ đứng trong tác phẩm nghệ thuật Ngày trước có nhà phê bình ở ta đưa ra hai ví dụ để phân biệt thơ với những

gì không phải là thơ Một câu văn vần:

Con mèo, con chó có lông

Bụi tre có mắt, nồi đồng có quai

Và câu kia là ca dao:

Gió đưa cây cải về trời

Rau răm ở lại chịu lời đắng cay

Nhà phê bình nhận định rất đúng rằng câu sau là thơ, là nghệ thuật, còn câu đầu dẫu có vần có điệu nhưng không có gì dính dáng với thi ca, nghệ thuật cả Đó là bởi câu ca dao muốn nhắn gửi một tâm tình sâu nặng đến người đọc bản chất của nghệ thuật vốn luôn được xem là phương tiện chủ yếu để biểu lộ tư tưởng và tình cảm của con người trước tự nhiên và xã hội

Em thúy của trần văn cẩn