Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại theo pháp luật việt nam

Bởi vậy, với việc lựa chọn đề tài “Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại theo pháp luật Việt Nam”, tác giả muốn khẳng định tính cấp thiết và ý nghĩa to l

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO

THƯƠNG MẠI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

LÊ XUÂN QUẢNG

HÀ NỘI - 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO

THƯƠNG MẠI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

LÊ XUÂN QUẢNG

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

MÃ SỐ: 8380107

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS VŨ THỊ NHUNG

HÀ NỘI – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu

khoa học của riêng tôi Các số liệu trong luận văn đảm

bảo độ tin cậy Những kết luận khoa học của Luận văn

chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình khoa

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu, được sự hướng dẫn, giảng dạy của các thầy cô, tôi đã hoàn thành Luận văn thạc sĩ Luật học Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

Ban giám hiệu cùng các thầy cô Trường đại học Mở Hà Nội, đã tận tình giảng dạy, truyền đạt nhiều kiến thức, kinh nghiệm quý báu trong suốt thời gian học tập tại trường

Đặc biệt, tôi xin gửi lòng biết ơn sâu sắc nhất đến TS Vũ Thị Nhung, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả

Lê Xuân Quảng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn 5

7 Kết cấu luận văn 6

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO THƯƠNG MẠI 7

1.1.Khái quát chung về người tiêu dùng và yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 7

1.1.1.Người tiêu dùng và sự cần thiết phải bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 7

1.1.2 Khái quát về hoạt động quảng cáo thương mại 15

1.1.3 Yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 20

1.2.Kinh nghiệm pháp luật các nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 22

1.2.1.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Vương quốc Anh 23 1.2.2.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Hoa Kỳ 24

1.2.3.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Trung Quốc 25

1.2.4 Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của một số nước khác 26

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 28

2.1 Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt

động quảng cáo thương mại 28 2.1.1.Khái quát về pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 28 2.1.2 Thực trạng các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 32 2.2 Thực trạng thực thi pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 49 2.2.1.Thực tiễn hoạt động quảng cáo thương mại ảnh hưởng quyền lợi của người tiêu dùng 49 2.2.2.Những vướng mắc trong quá trình áp dụng các quy định của pháp luật quảng cáo với vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 60

CHƯƠNG 3 CÁC GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ

QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 67

3.1 Một số kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 67 3.1.1.Nghiên cứu việc sửa đổi khái niệm “quảng cáo thương mại” theo hướng phân biệt rõ với hoạt động “trưng bày giới thiệu hàng hoá, dịch vụ” 67 3.1.2 Giải pháp đối với một số hoạt động quảng cáo bị cấm 68 3.1.3.Nghiên cứu xây dựng Nghị định riêng về xử lý vi phạm hành chính trong hoạt động quảng cáo, trong đó bao gồm quảng cáo thương mại 71 3.1.4.Nghiên cứu việc sửa đổi các quy định về trình tự, thủ tục thực hiện quảng cáo thương mại theo xu hướng cải cách hành chính 72 3.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 73 3.2.1.Các giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại 73

3.2.2.Các giải pháp hoàn thiện các thiết chế liên quan nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 77

KẾT LUẬN 79 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 NHỮNG VĂN BẢN PHÁP LUẬT ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN 85

VINASTAS : Hội tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam

CI : Tổ chức quốc tế người tiêu dùng

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Các hoạt động xúc tiến thương mại ngày càng phát triển với nhiều hình thức, quy mô khác nhau, kéo theo nhiều hệ quả nhất định Quảng cáo thương mại là một trong những hoạt động xúc tiến thương mại quan trọng giúp các doanh nghiệp giới thiệu về hoạt động sản xuất hàng hoá, dịch vụ của mình Trong đời sống hiện nay, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp các hoạt động quảng cáo diễn ra thường xuyên, phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng hoặc trong các phương tiện sinh hoạt thường ngày Có thể nói, chưa bao giờ hoạt động quảng cáo thương mại lại có vai trò quan trọng không chỉ đối với các thương nhân, mà còn có tầm ảnh hưởng lớn đến cả người tiêu dùng như hiện nay Quảng cáo không chỉ đem lại lợi ích cho doanh nghiệp,

mà còn góp phần định hướng cho người tiêu dùng trong việc lựa chọn sản phẩm hàng hóa, dịch vụ

Trong hoạt động thương mại, yếu tố lợi nhuận luôn được đặt lên hàng đầu Vì vậy, trong nhiều trường hợp, các thương nhân đã vì lợi ích trước mắt

mà kinh doanh những hàng hóa, dịch vụ kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) Thị trường kinh doanh càng sôi động, thì các doanh nghiệp càng cố gắng tạo ra nhiều hình thức thúc đẩy kinh doanh mạnh mẽ hơn, trong đó có việc tận dụng triệt

để ưu thế của hoạt động quảng cáo thương mại Bất cứ một hoạt động kinh doanh nào cũng cần đặt ra vấn đề bảo vệ quyền lợi NTD Bản thân hoạt động quảng cáo thương mại là hoạt động mang tính chất mở, dễ bị lạm dụng để thực hiện các hành vi bất chính Hình thức tổ chức của hoạt động quảng cáo khá đa dạng, khó kiểm soát và thẩm định chất lượng, nên số lượng các vụ việc

vi phạm pháp luật xảy ra khá nhiều trong thực tế Thực tế, quá trình các thương nhân thực hiện hoạt động quảng cáo đang tiềm ẩn những rủi ro cho lợi

ích khách hàng Cùng với sự bùng nổ thông tin như hiện nay làm cho hoạt động quảng cáo thương mại ngày càng khó kiểm soát, hàng loạt vụ việc xâm hại đến quyền và lợi ích chính đáng của NTD xảy ra khiến cho vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trở nên nóng bỏng Bởi vậy, với việc lựa chọn đề

tài “Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại theo pháp luật Việt Nam”, tác giả muốn khẳng định tính cấp thiết và ý

nghĩa to lớn của công tác bảo vệ quyền lợi NTD trước những hoạt động quảng cáo đang diễn ra phổ biến trong điều kiện kinh tế thị trường; mong muốn tìm kiếm giải pháp nâng cao trách nhiệm và đạo đức kinh doanh của giới thương nhân trong hoạt động quảng cáo thương mại phải xuất phát từ bảo vệ quyền

và lợi ích chính đáng của NTD, cũng như trong các hoạt động thương mại nói chung Đây cũng là lý do mà tác giả lựa chọn đề tài để làm Luận văn Thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu

Dưới góc độ luật học, hầu hết các công trình nghiên cứu trước đây thường tách riêng vấn đề quảng cáo thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng để nghiên cứu độc lập Gần đây, pháp luật về quảng cáo cũng như pháp luật quảng cáo với vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu Công trình lớn nhất là Luận án

Tiến sỹ luật học của tác giả Nguyễn Thị Dung: “Pháp luật về xúc tiến thương

mại trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam - Lý luận, thực tiễn và giải pháp hoàn thiện” (năm 2006) Cho đến nay, đây là công trình nghiên cứu có hệ

thống và đầy đủ nhất về cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề hoàn thiện pháp luật về xúc tiến thương mại ở Việt Nam, trong đó, vấn đề pháp luật quảng cáo với việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được phân tích và đưa ra phương hướng hoàn thiện luật một cách khái quát nhất

Bên cạnh đó, có thể kể đến những công trình khác như: “Pháp luật về quảng cáo, những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Luận văn Thạc sĩ luật học của

Hà Thu Trang, năm 2014; “Pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực quảng cáo ở Việt Nam”, Luận văn Thạc sĩ luật học của Vũ Vân Anh, năm 2018; “Pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn Thạc sĩ luật học của Bùi Thị Long, năm 2018; “Trách nhiệm của thương nhân trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn Thạc sĩ luật học của Nguyễn Thị Thu Hiền, năm 2014; “Thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của hệ thống các cơ quan nhà nước tại Việt Nam”, Luận văn Thạc sĩ luật học của Nguyễn Hoàng Mỹ Linh,

năm 2014 Ngoài ra, còn có các bài viết như: “Bảo vệ quyền lợi người tiêu

dùng trong pháp luật cạnh tranh” của ThS Ngô Vĩnh Bạch Dương, Tạp chí

Nhà nước và Pháp luật; “Pháp luật và vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu

dùng” của TS Đặng Vũ Huân, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 11/2000

Năm 2007, tác giả Đào Tuyết Vân đã có công trình nghiên cứu: “Pháp luật

quảng cáo với vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùn” tập trung phân tích về

pháp luật quảng cáo nói chung đặt trong mối quan hệ với vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Có thể nhận định rằng, các công trình nghiên cứu trên đây mới chỉ nêu

ra vấn đề pháp luật quảng cáo nói chung liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi NTD mà chưa đi sâu phân tích và nghiên cứu về quảng cáo thương mại Trên thực tế, vấn đề bảo vệ quyền lợi NTD trong hoạt động quảng cáo thương mại

ở Việt Nam còn khá mới mẻ, cho nên, việc nghiên cứu về quyền lợi NTD và pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD ở lĩnh vực này chưa được quan tâm một cách thoả đáng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đặt ra mục đích nghiên cứu làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại, từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm bảo vệ hiệu quả quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam

Để đạt được mục đích nghiên cứu, Luận văn đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, làm rõ những vấn đề lý luận pháp luật về bảo vệ người tiêu

dùng, về hoạt động quảng cáo thương mại; yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại; đồng thời, luận văn cũng nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật của một số nước về bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Thứ hai, khái quát, phân tích và đánh giá thực trạng các quy định pháp

luật, thực trạng thực thi pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu

quả thi hành pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Quảng cáo thương mại là cầu nối giữa nhà kinh doanh với người tiêu dùng, là một hoạt động xúc tiến thương mại của các thương nhân nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh để tìm kiếm lợi nhuận Điều này rất có thể xâm hại quyền lợi của người tiêu dùng nếu như không được sự điều chỉnh và kiểm soát chặt chẽ của pháp luật Vì vậy, đối tượng nghiên cứu của luận văn này là

hệ thống các quy định pháp luật cũng như quá trình thực thi pháp luật về bảo

vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đặt trong mối tương quan với pháp luật điều chỉnh hoạt động quảng cáo thương mại do thương nhân tiến hành

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu các vấn đề thuộc đề tài này, tác giả đã sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác -

Lênin, những quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước ta về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Ngoài ra, luận văn cũng sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như:

Phương pháp phân tích, bình luận, diễn giải, so sánh và phương pháp lịch sử được sử dụng chủ yếu trong Chương 1 khi nghiên cứu các vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Phương pháp so sánh luật học, phân tích, tổng hợp, thống kê, đánh giá được sử dụng chủ yếu trong Chương 2 khi khái quát, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực thi pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại nhằm chỉ ra ưu điểm và hạn chế của pháp luật trong lĩnh vực này

Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng ở Chương 3 khi xem xét, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về mặt lý luận, luận văn là công trình chuyên khảo góp phần xây dựng các luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật, nhằm nâng cao tính minh bạch, khả thi của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại; tạo hành lang pháp lý thuận lợi góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng; nâng cao hiệu quả quản

lý nhà nước, hoàn thiện cơ chế và các thiết chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam hiện nay

Về mặt thực tiễn, Luận văn sẽ là tài liệu tham khảo có giá trị cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập về vấn đề pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận của pháp luật về bảo vệ quyền lợi

người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về bảo vệ quyền

lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam hiện nay

Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi

hành pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại ở Việt Nam

Chương 1: KHÁI QUÁT NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT

ĐỘNG QUẢNG CÁO THƯƠNG MẠI 1.1.Khái quát chung về người tiêu dùng và yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

1.1.1.Người tiêu dùng và sự cần thiết phải bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 1.1.1.1.Khái niệm người tiêu dùng

Trên thế giới, pháp luật mỗi quốc gia chủ yếu dựa vào tư cách chủ thể

và mục đích sử dụng để quy định thế nào là người tiêu dùng Hầu hết theo hai quan điểm sau:

Quan điểm thứ nhất (nghĩa hẹp): Người tiêu dùng là cá nhân mua và sử

dụng hàng hóa hoặc dịch vụ Như vậy, người tiêu dùng bao gồm người mua hàng hóa (mua lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, quần áo, thiết bị máy móc, đồ dùng sinh hoạt, phương tiện đi lại ) và người sử dụng dịch vụ (dịch

vụ bảo hiểm, vận tải, vui chơi, giải trí, khám chữa bệnh, sửa chữa, lắp đặt thiết bị ) Cách quy định này thể hiện rõ luật bảo vệ người tiêu dùng chỉ bảo

vệ đối với người nhận hàng hóa, dịch vụ để sử dụng cho mục đích cá nhân, sử dụng trong hộ gia đình, mà không vì mục đích thương mại hoặc sử dụng vào quá trình sản xuất vì pháp nhân có những vị thế và điều kiện tốt hơn so với cá nhân trong quan hệ với nhà cung cấp nên luật bảo vệ người tiêu dùng không cần thiết phải can thiệp vào quan hệ tiêu dùng của họ Cụ thể, trong bản Hướng dẫn của Liên Hợp quốc về bảo vệ người tiêu dùng ban hành từ năm

1985 và đã được hiệu chỉnh vào năm 1999, khái niệm người tiêu dùng không được giải thích một cách rõ ràng Tuy nhiên, theo bản hướng dẫn này người tiêu dùng được hưởng 8 quyền sau đây: (i) Quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản, (ii) quyền được an toàn, (iii) quyền được thông tin, (iv) quyền được lựa chọn, (v) quyền được lắng nghe, (vi) quyền được khiếu nại và bồi thường, (vii) quyền được giáo dục, đào tạo về tiêu dùng, (viii) quyền được có

môi trường sống lành mạnh và bền vững [1, Tr.33] Xem xét tổng thể nội dung của 8 quyền, có thể thấy rằng, đây chỉ có thể là các quyền mà chỉ chủ thể là cá nhân con người mới đầy đủ tư cách để thụ hưởng Nói cách khác, 8 quyền năng này không thể trao trọn vẹn cho chủ thể là tổ chức Điều này cũng

có nghĩa rằng, trong quan niệm của bản Hướng dẫn vừa nêu, người tiêu dùng chỉ được hiểu là cá nhân người tiêu dùng

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1993 của Trung Quốc tuy không có điều khoản riêng giải thích khái niệm người tiêu dùng, nhưng tại Điều 2 của Luật này có quy định: “Trường hợp người tiêu dùng, vì nhu cầu cuộc sống, mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ thì các quyền và lợi ích hợp pháp của mình sẽ được bảo vệ theo quy định của Luật này và trường hợp Luật này không quy định thì sẽ được bảo vệ theo các quy định khác có liên quan của pháp luật”[33] Điều luật này đã ngụ ý, người tiêu dùng theo quan niệm của pháp luật Trung Quốc chỉ là cá nhân (mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ vì nhu cầu sinh hoạt của mình chứ không phải vì mục đích kinh doanh hoặc hoạt động nghề nghiệp)

Các quy định về bảo vệ người tiêu dùng ở Hoa Kỳ được quy định trong pháp luật của liên bang và pháp luật của các bang Theo các chuyên gia pháp luật của Hoa Kỳ, khái niệm người tiêu dùng cũng chỉ được quan niệm là cá nhân người tiêu dùng Cụ thể, “người tiêu dùng là cá nhân tham gia giao dịch với mục đích chủ yếu vì nhu cầu cá nhân hoặc sinh hoạt hộ gia đình.”[34]

Điều 3 của Luật Bảo vệ người tiêu dùng năm 1999 của Malaysia giải thích: “Người tiêu dùng là người mua hoặc sử dụng hàng hóa hoặc dịch vụ cho mục đích sinh hoạt cá nhân hoặc sinh hoạt gia đình và không gồm việc mua hoặc sử dụng hàng hóa vì mục đích chính để bán lại hoặc đưa vào quá trình sản xuất hàng hóa, dịch vụ khác hoặc để dùng cho việc sửa chữa, gắn thêm vào hàng hóa khác.”[35]

Điều 3 Luật Bảo vệ người tiêu dùng Thái Lan năm 1979 giải thích:

“Người tiêu dùng là người mua hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc được chào mua hàng hóa hoặc dịch vụ từ một người kinh doanh, bao gồm người thực sự sử dụng hàng hóa, tiêu thụ dịch vụ có nguồn gốc từ người kinh doanh mặc dù người này không trực tiếp trả tiền cho việc sử dụng hàng hóa, tiêu thụ dịch vụ đó” Trong khi đó, cũng tại điều khoản này, “người kinh doanh” được giải thích là người bán hàng, nhà sản xuất, nhà nhập khẩu để bán hàng, người mua hàng để bán lại, người cung cấp dịch vụ, người tiến hành việc quảng cáo.”[36]

Quan điểm thứ hai (nghĩa rộng): Người tiêu dùng bao gồm cả cá nhân

và tổ chức mua và sử dụng hàng hóa vì mục đích tiêu dùng hoặc mục đích thương mại Người tiêu dùng ngoài mục đích mua hàng hoá, sử dụng dịch vụ

để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thì còn có thể phục vụ cho mục đích tái sản xuất kinh doanh (mua sản phẩm này để chế biến, sản xuất thành sản phẩm khác, ví

dụ như mua vải để may thành quần, áo và mang đi bán) Quan điểm này mở rộng về đối tượng được bảo vệ theo luật bảo vệ người tiêu dùng Trong số này, phải kể đến Ấn Độ và Đài Loan (Trung Quốc) Luật Bảo vệ người tiêu dùng của Ấn Độ năm 1986 có một số quy định như sau (Điều 2(1d) và 2(1m)): Điều 2(1d): “Người tiêu dùng là bất cứ người nào mua hàng hóa

mà không có mục đích để bán lại hoặc vì mục đích thương mại khác” Điều 2(1m) giải thích chữ “người” (nhân) ở đây được hiểu bao gồm: hãng (doanh nghiệp), cá nhân, hộ gia đình, hợp tác xã, tổ chức xã hội.[37]

Quy định này đã khắc phục được hạn chế của cách quy định trên vì không phải lúc nào pháp nhân cũng là người đủ khả năng để đối mặt được với các vi phạm từ phía nhà sản xuất kinh doanh và hậu quả là nếu luật bảo vệ người tiêu dùng không bảo vệ họ như đối với các cá nhân tiêu dùng khác thì quyền lợi của một nhóm đối tượng khá lớn trong xã hội bị xâm phạm, gây thiệt hại chung cho toàn xã hội

Có thể nói, xu hướng chung mang tính thông lệ trong pháp luật bảo vệ

người tiêu dùng ở các quốc gia trên thế giới (nhất là các quốc gia phát triển và các quốc gia thuộc khu vực ASEAN) là người tiêu dùng là cá nhân mua sắm hàng hóa, dịch vụ không nhằm mục đích hoạt động kinh doanh, thương mại hoặc hoạt động nghề nghiệp chuyên nghiệp

Ở Việt Nam, theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì: “Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch

vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức” Đây là định nghĩa phù hợp với hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người tiêu dùng

Về quyền của người tiêu dùng, theo Nghị quyết số 39/248 ngày 09/4/1985 của Đại hội đồng Liên Hợp quốc thông qua “Bản hướng dẫn bảo

vệ Người tiêu dùng”, thì người tiêu dùng có tám quyền cơ bản sau:

(i) Quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản: Là quyền được cung

cấp những sản phẩm và dịch vụ cơ bản, thiết yếu như các nhu cầu về lương thực, thực phẩm, quần áo, nhà ở, đi lại, giáo dục, vui chơi, giải trí, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ công cộng ;

(ii) Quyền được an toàn: Là quyền được bảo vệ để không phải sử dụng

các sản phẩm hàng hóa, quy trình sản xuất và dịch vụ nguy hại cho sức khỏe hoặc đời sống của người tiêu dùng;

(iii) Quyền được cung cấp thông tin: Người tiêu dùng được quyền có

các số liệu và dữ liệu cần thiết để trên cơ sở đó lựa chọn, chống gian dối, lừa đảo, quảng cáo, ghi nhãn không rõ ràng, không chân thực;

(iv) Quyền được lựa chọn: Người tiêu dùng được tự do lựa chọn sản

phẩm và dịch vụ có giá cả, chất lượng phù hợp với yêu cầu của người tiêu dùng;

(v) Quyền được đại diện: Người tiêu dùng được đưa ra các ý kiến với

đại diện của người tiêu dùng trong việc hoạch định các chính sách của Chính phủ trong phát triển hàng hóa và dịch vụ;

(vi) Quyền được khiếu nại và bồi thường thiệt hại: Người tiêu dùng

được quyền khiếu nại với nhà sản xuất kinh doanh khi mua phải hàng hóa kém chất lượng, không phù hợp và được giải quyết thỏa đáng những khiếu nại, được bồi thường những thiệt hại do mua phải hàng hóa, dịch vụ không đúng cam kết của doanh nghiệp, nhà sản xuất;

(vii) Quyền được giáo dục về tiêu dùng: Người tiêu dùng được quyền

có những kiến thức và kỹ năng cần thiết để yêu cầu được cung cấp thông tin, được hướng dẫn sử dụng; có kiến thức để lựa chọn hàng hóa, dịch vụ; có kiến thức về các quyền cũng như trách nhiệm của người tiêu dùng và cách thức thực thi các quyền và trách nhiệm đó;

(viii) Quyền được sống trong một môi trường trong sạch và lành mạnh:

Người tiêu dùng có quyền sống và làm việc trong một môi trường không bị ô nhiễm cả trong hiện tại và tương lai

Các quốc gia đã căn cứ vào tám (8) quyền cơ bản của người tiêu dùng nêu trong Bản hướng dẫn bảo vệ người tiêu dùng này của Liên Hợp quốc để thể chế hoá thành văn bản pháp luật quốc gia phù hợp với tình hình kinh tế -

xã hội, phong tục tập quán cũng như đặc điểm riêng của quốc gia mình để đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng được bảo vệ Đồng thời, người tiêu dùng cũng có năm (5) trách nhiệm: (i) Biết phê bình; (ii) Biết hành động; (iii) Quan tâm đến xã hội; (iv) Hiểu biết về tiêu dùng; (v) Có ý thức cộng đồng cao

Ở nước ta, quyền lợi của người tiêu dùng được quy định trong nhiều văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao, như Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Luật Thương mại 2010, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật

2007, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007, Luật An toàn thực phẩm 2010 Và đặc biệt là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 (Điều 8) đã quy định cụ thể quyền của người tiêu dùng Việt Nam bao gồm:

- Được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền, lợi ích

hợp pháp khác khi tham gia giao dịch, sử dụng hàng hóa, dịch vụ do tổ chức,

cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ cung cấp

- Được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ; nội dung giao dịch hàng hóa, dịch vụ; nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa; được cung cấp hóa đơn, chứng từ, tài liệu liên quan đến giao dịch và thông tin cần thiết khác về hàng hóa, dịch vụ mà người tiêu dùng

đã mua, sử dụng

- Lựa chọn hàng hóa, dịch vụ, tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ theo nhu cầu, điều kiện thực tế của mình; quyết định tham gia hoặc không tham gia giao dịch và các nội dung thỏa thuận khi tham gia giao dịch với tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ

- Góp ý kiến với tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ về giá

cả, chất lượng hàng hóa, dịch vụ, phong cách phục vụ, phương thức giao dịch

và nội dung khác liên quan đến giao dịch giữa người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ

- Tham gia xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

- Yêu cầu bồi thường thiệt hại khi hàng hóa, dịch vụ không đúng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, chất lượng, số lượng, tính năng, công dụng, giá cả hoặc nội dung khác mà tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ đã công bố, niêm yết, quảng cáo hoặc cam kết

- Khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định của pháp luật

- Được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn kiến thức về tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ

1.1.1.2 Sự cần thiết phải bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Trong nền kinh tế thị trường, người tiêu dùng có vai trò quan trọng, mang tính quyết định sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, một

thương hiệu Có thể nói, người tiêu dùng chính là động lực để thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế và là trọng tâm của kế hoạch kinh tế Nếu như sản phẩm làm ra mà không có người tiêu thụ sẽ dẫn đến tình trạng khủng hoảng thừa, nền kinh tế không phát triển và các doanh nghiệp không thể tồn tại Với

xu thế toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, nhiều sản phẩm hữu ích cùng với phương thức kinh doanh hiện đại đã ra đời và phát triển đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng Tuy nhiên, bên cạnh

đó, vì mục đích lợi nhuận nên một số doanh nghiệp, nhà sản xuất đã vi phạm nghiêm trọng quyền lợi của người tiêu dùng khi đưa ra thị trường các sản phẩm, hàng hóa không đảm bảo chất lượng, thậm chí có sản phẩm còn gây nguy hại tới sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng

Những vi phạm của nhà sản xuất, nhà cung cấp dịch vụ đối với người tiêu dùng thường xảy ra như: Vi phạm về chất lượng hàng hóa, dịch vụ như lưu thông hàng kém chất lượng, chất lượng hàng hóa không bảo đảm, vi phạm

vệ sinh an toàn thực phẩm (thường liên quan đến hàng giả, hàng nhái và hàng thật kém chất lượng) và chất lượng dịch vụ không đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng (như các dịch vụ về viễn thông, tài chính, bảo hiểm với các loại hình internet, điện thoại, giao dịch bằng thẻ ATM, chi trả tiền bảo hiểm ) chưa đáp ứng được yêu cầu và kỳ vọng của người tiêu dùng Vi phạm về bảo hành hàng hóa (chủ yếu là các sản phẩm điện tử, điện lạnh, tin học) Nhiều doanh nghiệp đưa việc bảo hành hàng hóa nhằm làm yên lòng người tiêu dùng hoặc quảng cáo cho sản phẩm của mình Phiếu bảo hành sơ sài, không quy định cụ thể và không có giá trị pháp lý, có nhiều doanh nghiệp đổ lỗi cho người tiêu dùng để không chấp nhận bảo hành hoặc sửa chữa qua loa, hoặc kéo dài thời gian sửa chữa làm cho người tiêu dùng mất công sức, tốn thời gian chờ đợi, đi lại Vi phạm về giá, định lượng của hàng hóa (như việc tăng giá sữa, giá gas, giá thuốc hoặc đong thiếu xăng, thiếu gas ) Quảng cáo khuyến mại không trung thực, lừa dối người tiêu dùng (thường sử dụng các

cụm từ “số 1 thế giới”, “chất lượng tuyệt hảo”, “chuyên gia hàng đầu”, “bán giá gốc” hoặc “mua hàng có quà tặng” hay “mua một tặng một”, “bốc thăm trúng thưởng” Vi phạm quyền lựa chọn của người tiêu dùng, thường thấy trong các hợp đồng cung cấp điện, nước, thông tin truyền thông, tín dụng trong các hợp đồng này nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ đã soạn thảo sẵn hợp đồng, khách hàng chỉ việc ký và không có cơ hội để thỏa thuận về những điều khoản trong hợp đồng (về giá, về bồi thường vi phạm hợp đồng ) Không hướng dẫn cách sử dụng, bảo quản sản phẩm, hàng hóa dẫn đến người tiêu dùng không biết cách bảo quản hàng hóa hoặc sử dụng sai mục đích ảnh hưởng đến sự an toàn về tính mạng, sức khỏe của người tiêu dùng Những vi phạm về quyền lợi người tiêu dùng ngày càng gia tăng với mức độ nghiêm trọng (đặc biệt là các vi phạm về chất lượng hàng hóa, gian lận định tính, định lượng ), đó là những hành vi vi phạm đạo đức trong sản xuất kinh doanh, cần lên án, đấu tranh chống lại những hành vi này nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng nói riêng và lợi ích cho toàn xã hội nói chung để xây dựng xã hội phát triển lành mạnh vì lợi ích cộng đồng

1.1.1.3.Các yếu tố ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng

Một là: Yếu tố lợi nhuận của các tổ chức sản xuất kinh doanh

Quan hệ kinh tế chủ yếu trong xã hội bên cạnh quan hệ giữa các nhà sản xuất với nhau là quan hệ giữa NTD và nhà sản xuất kinh doanh NTD là lực lượng hết sức đông đảo, nhưng vì chưa nhận thức đầy đủ các quyền và trách nhiệm của mình, không có đầy đủ kiến thức về mọi mặt và thường hành động riêng lẻ nên trong mối quan hệ đó, NTD thường đứng ở thế yếu và chịu nhiều thiệt thòi Để tăng lợi nhuận, một số doanh nghiệp thường lợi dụng những khe hở của pháp luật, công tác quản lí và lòng tin của NTD để thực hiện những hành vi, thủ đoạn gian dối như cung cấp hàng hoá kém chất lượng, đưa ra thông tin nhầm lẫn, ép giá Khi đó, NTD thường mắc phải những sai lầm trong việc lựa chọn tiêu dùng và có nguy cơ sử dụng hàng hoá,

Ba là: Sự hạn chế thông tin về quyền lợi, cách thức tiêu dùng của người tiêu dùng

Người tiêu dùng nói chung thường không có đủ kiến thức cũng như điều kiện cần thiết để có thể nhận biết được hàng hoá, dịch vụ có thực sự tốt như những thông tin được công bố hay không Nói cách khác, NTD luôn ở vào vị trí bất lợi về thông tin sản phẩm hàng hóa, dịch vụ Chính vì những lý

do trên, những nhà sản xuất, cung ứng hàng hoá dịch vụ có rất nhiều động cơ

có thể gây tổn hại đến quyền lợi NTD Nếu sự quản lý của Nhà nước không

đủ mạnh và không hiệu quả, thì quyền lợi hợp pháp của NTD sẽ khó được đảm bảo

1.1.2 Khái quát về hoạt động quảng cáo thương mại

1.1.2.1 Khái niệm và đặc điểm quảng cáo thương mại

Hiện nay phần lớn các quốc gia trên thế giới không định nghĩa về

“quảng cáo thương mại” mà chủ yếu chỉ giải thích thuật ngữ “quảng cáo” Điều này cũng dễ hiểu vì theo pháp luật các nước, quảng cáo là hoạt động luôn gắn với yếu tố lợi nhuận, mang tính thương mại và gắn liền với thương nhân, do vậy, không còn cái gọi là “quảng cáo phi lợi nhuận” Trong tiếng

Anh, “quảng cáo” là từ “advertise”, từ này xuất phát từ tiếng Latinh

“adverture” có nghĩa là sự thu hút lòng người, sự gây chú ý và viện dẫn, do đó

từ “advertise” được giải nghĩa là sự gây chú ý ở người khác, thông báo cho người khác một sự kiện gì đó [2, Tr.151] Theo Từ điển tiếng Việt, “quảng cáo là nói nhà buôn hay cơ quan kinh doanh làm cho mọi người biết đến hàng của mình” [7, Tr.700] Xét dưới góc độ học thuật, các nhà luật học phân tách khái niệm quảng cáo và quảng cáo thương mại Điều này xuất phát từ quan niệm quảng cáo là một khái niệm rộng mà trong đó quảng cáo thương mại là một loại hình quảng cáo Theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học Pháp lý năm 2006, thì “quảng cáo thương mại” được hiểu là “hoạt động xúc tiến thương mại của thương nhân nhằm giới thiệu với khách hàng về hoạt động kinh doanh hàng hoá, dịch vụ” [8, Tr.635]

Luật Thương mại 1997 đã từng định nghĩa về quảng cáo thương mại trong Điều 186, theo quy định này, “quảng cáo thương mại là hành vi thương mại của thương nhân nhằm giới thiệu hàng hoá để xúc tiến thương mại” Tuy nhiên, quy định này bộc lộ nhiều hạn chế trong nhận thức về hoạt động quảng cáo cũng như hoạt động xúc tiến thương mại Do đó, đến khi Luật Thương mại 1997 được thay thế bằng Luật Thương mại 2005, định nghĩa này đã được sửa đổi theo hướng xác định rõ quảng cáo thương mại là một hoạt động xúc tiến thương mại, cụ thể là: “Quảng cáo thương mại là hoạt động xúc tiến thương mại của thương nhân để giới thiệu với khách hàng về hoạt động kinh doanh hàng hoá, dịch vụ của mình” (Điều 102 Luật Thương mại 2005)

Xét về bản chất, quảng cáo thương mại là một hoạt động thương mại,

do thương nhân tiến hành và phải thông qua phương tiện quảng cáo và sản phẩm quảng cáo Vì vậy, ngoài các đặc điểm của quảng cáo, quảng cáo thương mại còn có những đặc điểm riêng biệt:

- Thứ nhất, quảng cáo thương mại trước hết là một hoạt động thương mại Cũng như các hoạt động xúc tiến thương mại khác, quảng cáo thương

mại là một hoạt động mang tính bổ trợ, được thực hiện không phải để trực tiếp tiêu thụ hàng hoá, dịch vụ mà chỉ đóng vai trò thúc đẩy nhóm hành vi mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ thương mại được thực hiện thường xuyên, liên tục Do vậy, quảng cáo thương mại thường không mang lại lợi nhuận trực tiếp cho thương nhân (trừ thương nhân kinh doanh dịch vụ quảng cáo thương mại), nhưng có thể nhận thấy vai trò quan trọng của hoạt động bổ trợ này trong việc thúc đẩy hoạt động mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ trên thị trường diễn ra nhanh chóng và thuận lợi hơn rất nhiều Nhờ vậy, thương nhân sẽ bán được nhiều hàng hoá, cung ứng được nhiều dịch vụ hơn,

từ đó lợi nhuận thu được sẽ tăng lên

-Thứ hai, quảng cáo thương mại là hoạt động thương mại do thương nhân tiến hành

Thương nhân theo pháp luật Việt Nam bao gồm “tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh” (Điều 6 Luật Thương mại 2005) Hoạt động quảng cáo thương mại có thể do các thương nhân cung cấp hàng hoá, dịch vụ

tự tiến hành để giới thiệu về hàng hoá, dịch vụ của mình hoặc cũng có thể được tiến hành bởi các thương nhân chuyên kinh doanh dịch vụ quảng cáo thương mại theo yêu cầu của thương nhân khác So với Luật Thương mại năm

1997, chúng ta có thể nhận thấy, nội hàm của khái niệm “thương nhân” theo Luật Thương mại 2005 đã được mở rộng bao trùm lên toàn bộ những chủ thể

có hoạt động thương mại Điều này là cần thiết và phù hợp với thông lệ quốc

tế Thương nhân tiến hành hoạt động quảng cáo thương mại theo pháp luật Việt Nam được xác định bởi các tiêu chí: Có hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh, trong đó, “có hoạt động thương mại” được coi là đặc điểm quan trọng và đặc trưng để phân biệt thương nhân với các chủ thể khác Tính chất “độc lập, thường xuyên” trong hoạt động thương mại của thương nhân, tuy không được Luật Thương mại

quy định cụ thể, nhưng có thể hiểu rằng, khi hoạt động thương mại, thương nhân phải nhân danh chính mình, tự chịu trách nhiệm về mọi hoạt động của mình Thương nhân phải hoạt động thương mại một cách thực tế, thường xuyên, liên tục và mang tính chất nghề nghiệp Bên cạnh các tiêu chí trên thì

“có đăng ký kinh doanh” là một điều kiện quan trọng để xác định chủ thể nào

là thương nhân Trên thế giới, luật pháp của hầu hết các quốc gia đều quy định về đăng ký kinh doanh thương mại và xem đó là yếu tố có tính bắt buộc đối với thương nhân Tại Việt Nam, việc đăng ký kinh doanh là yêu cầu bắt buộc đối với thương nhân Nhà nước chỉ thừa nhận và bảo hộ những thương nhân đáp ứng đầy đủ các quy định của pháp luật

-Thứ ba, quảng cáo thương mại là hoạt động nhằm giới thiệu hàng hoá,

dịch vụ thông qua sản phẩm và phương tiện quảng cáo để xúc tiến thương mại

Thông qua quảng cáo thương mại, thương nhân sẽ truyền tải đến người tiêu dùng những thông tin về hàng hoá, dịch vụ của mình để xúc tiến thương mại Đây được coi là mục đích có ý nghĩa lớn nhất của hoạt động quảng cáo thương mại

1.1.2.2 Vai trò của quảng cáo thương mại trong nền kinh tế thị trường

Với sự chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường, hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp có sự thay đổi về căn bản Hoạt động quảng cáo thương mại trở thành hoạt động vô cùng quan trọng, đóng vai trò quyết định trong sự tồn tại và phát triển của các doanh nghiệp Bởi lẽ có bán được hàng hoá hay không một phần phụ thuộc vào quảng cáo Lịch sử ngành quảng cáo đã chứng minh vai trò không thể thiếu và ngày càng quan trọng của quảng cáo trong việc xây dựng thương hiệu, khẳng định vị thế của một doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường Đặc biệt trong thời đại thông tin như hiện nay, quảng cáo là phương tiện hữu hiệu nhất giúp tạo ra danh tiếng cho sản phẩm hay dịch vụ Đó cũng là lí do vì sao ngày nay các doanh nghiệp đều chú trọng đầu tư cho quảng cáo

Cùng với sự phát triển của mình, quảng cáo không chỉ có ý nghĩa quan trọng với một doanh nghiệp mà còn mang ý nghĩa ở tầm vĩ mô với một quốc gia Về mặt kinh tế, phải khẳng định rằng, ngành quảng cáo đang đóng góp một phần vào GDP nhất là đối với một đất nước đang phát triển như Việt Nam Sự phát triển của ngành quảng cáo đem đến gia tăng trong các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô như GDP, tổng lượng nhu cầu lao động, tổng lượng xuất nhập khẩu hàng hoá Tỉ lệ ngành quảng cáo cũng gia tăng theo mức thu nhập Khi thu nhập của người dân được nâng cao, nhu cầu ăn no mặc ấm chuyển dần sang ăn ngon mặc đẹp, lúc này các sản phẩm đáp ứng nhu cầu thay đổi của người dân sẽ đòi hỏi rất nhiều dịch vụ quảng cáo Về mặt xã hội, quảng cáo góp phần quảng bá văn hoá dân tộc và qua đó tuyên truyền hình ảnh của một đất nước Điều này xuất phát từ mục tiêu của quảng cáo là lôi cuốn và thuyết phục khách hàng Muốn vậy, sản phẩm quảng cáo phải dễ hiểu, dễ nhớ và tốt nhất là gần gũi với quần chúng Để làm được điều đó, một sản phẩm quảng cáo phải mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam cũng đã có rất nhiều công ty quảng cáo thành công cho sản phẩm của mình khi nhấn mạnh yếu tố dân tộc như Bitis với khẩu hiểu “Nâng niu bàn chân Việt”, Thánh Gióng (công ty máy tính giá rẻ) với khẩu hiệu “đi cùng trí tuệ Việt Nam” Trong lĩnh vực du lịch, càng phải nhấn mạnh vai trò quảng bá văn hoá, thông qua quảng cáo Việt Nam đang xây dựng cho mình hình ảnh một đất nước Việt Nam xinh đẹp, hoà bình với khẩu hiệu “Việt Nam - một vẻ đẹp tiềm ẩn” hay

“Hạ Long - kỳ quan thiên nhiên của thế giới” Có thể nói, trong thời đại toàn cầu hoá như hiện nay, quảng cáo đang phát triển vô cùng mạnh mẽ cả về chiều rộng và chiều sâu Quảng cáo có mặt ở khắp nơi với tính chất ngày càng hiện đại và ảnh hưởng sâu rộng Việc nhận thức đúng đắn về vai trò của quảng cáo sẽ giúp cho doanh nghiệp biết xây dựng chiến lược phát triển sản xuất đúng đắn, quốc gia biết xây dựng chính sách và cơ cấu ngành thương mại hợp lí, qua đó phát triển kinh tế trong nước, nâng cao đời sống nhân dân,

củng cố vị thế trên trường quốc tế

1.1.3 Yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Cuộc sống ngày càng phát triển, chất lượng cuộc sống của người dân không ngừng được tăng lên và với nguồn tài chính ổn định, mọi người bắt đầu nghĩ đến việc ăn ngon, mặc đẹp, sử dụng những sản phẩm tốt nhất Nắm bắt được nhu cầu này, các hãng sản xuất không ngừng tung ra thị trường những sản phẩm mới, những chiến lược quảng cáo rầm rộ Quảng cáo trở thành phương tiện không thể thiếu Thế giới quảng cáo ngày nay không còn bó hẹp trong các hình thức truyền thống mà đã tận dụng mọi phương tiện để quảng

bá cho sản phẩm Điều này cũng cho thấy, trong đời sống thường nhật, người tiêu dùng đang bị “bủa vây” bởi các sản phẩm quảng cáo thương mại Theo các chuyên gia quảng cáo, trung bình một người Việt Nam hiện nhận được khoảng 3.000 thông điệp/ngày từ các quảng cáo, khuyến mãi sản phẩm, thông tin từ truyền thông xã hội Với một lượng thông tin khổng lồ tiếp nhận hàng ngày, người tiêu dùng vô tình hay hữu ý đều là đối tượng tác động trực tiếp của quảng cáo, chịu ảnh hưởng của quảng cáo theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực Quảng cáo tác động đến người tiêu dùng cả về tâm lý, thị hiếu và hành vi ứng xử trong cuộc sống

Xét về mặt tích cực, quảng cáo thông tin đến người tiêu dùng biết đến những sản phẩm có thương hiệu Tùy từng lứa tuổi, giới tính, sở thích, nhu cầu , khách hàng dễ dàng tìm thấy cho mình loại sản phẩm phù hợp nhất Quảng cáo tạo ra nhiều sự lựa chọn cho khách hàng, qua đó sẽ thúc đẩy tính cạnh tranh giữa các doanh nghiệp Chất lượng, mẫu mã của sản phẩm ngày càng được quan tâm và khi đó, khách hàng là đối tượng được hưởng những lợi ích từ sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp Đặc biệt, đối với những quảng cáo có nội dung lành mạnh, phù hợp văn hoá thuần phong mỹ tục, vai trò của quảng cáo lúc này không chỉ dừng lại ở việc xây dựng thương hiệu, mà còn

góp phần nâng cao nhận thức, hiểu biết văn hoá xã hội, hướng họ đến những ứng xử xã hội tích cực như bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm

Tuy nhiên, hiện nay tác động tiêu cực của quảng cáo đến người tiêu dùng lại được quan tâm nhiều hơn Để gây ấn tượng với người tiêu dùng, các nhà quảng cáo không ngần ngại sử dụng mọi ý tưởng, mọi cách thức thể hiện đôi khi mang tính phản cảm, miễn sao người tiêu dùng chú ý và ghi nhớ nội dung quảng cáo Trên truyền hình, phương tiện quảng cáo hữu hiệu nhất, nhiều sản phẩm quảng cáo xuất hiện không đúng lúc, đúng chỗ, gây tâm lý khó chịu cho người xem (Ví dụ: Quảng cáo sản phẩm băng vệ sinh vào giờ

ăn tối của các gia đình, quảng cáo sản phẩm phòng tắm, phòng ngủ sử dụng hình ảnh không đẹp mắt) Trên mạng truyền thông, tình trạng phát tán thư rác (spam) trong các email cá nhân, các tin nhắn trong điện thoại di động , khiến người tiêu dùng trở thành “khổ chủ” phải nhận những quảng cáo không mong muốn Đối với quảng cáo ngoài trời, những tấm biển quảng cáo cỡ lớn được đặt ở những nơi công cộng, nơi điểm nút giao thông với những hình ảnh phản cảm, không những không phát huy hiệu quả mà còn gây khó chịu cho người

đi đường, gây ách tắc giao thông Đó là những tác động tiêu cực ở mức độ thấp của quảng cáo Ở mức độ ảnh hưởng nặng hơn, quảng cáo tác động mạnh đến tâm lý, hành vi ứng xử của giới trẻ Những quảng cáo mang tính bạo lực, giới tính sẽ tác động không tốt đến nhận thức các em dẫn đến những hành vi ứng xử sai lệch của đối tượng này

Ngoài ra, nội dung của sản phẩm quảng cáo cũng tác động tiêu cực đến người tiêu dùng Người tiêu dùng có thể là nạn nhân của những quảng cáo không trung thực khi mua phải những sản phẩm không đúng chất lượng quảng cáo, đắt hơn giá trị thực tế hoặc hàng khuyến mại giá trị thấp , chỉ vì

họ tin vào những lời quảng cáo hoa mỹ Tác động xấu nhất của quảng cáo là những quảng cáo hàng giả, hàng nhái khiến người tiêu dùng bị mắc lừa và

việc sử dụng những sản phẩm giả nguy hiểm như thuốc, thực phẩm, mỹ phẩm còn gây nguy hại đến sức khoẻ, tính mạng của người tiêu dùng Những tác động của quảng cáo đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ người tiêu dùng bằng mọi biện pháp, trước hết bằng pháp luật

1.2.Kinh nghiệm pháp luật các nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Ở các nước trên thế giới, nhất là các nước có nền kinh tế thị trường phát triển, công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang phát triển mạnh

mẽ Sau tuyên bố Kennedy 1962 và đặc biệt sự ra đời của “Bản hướng dẫn của Liên Hợp quốc về bảo vệ người tiêu dùng” năm 1985, Chính phủ các nước đều thực hiện việc xây dựng nền tảng pháp lý bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Nhìn chung, pháp luật các nước đều đặt ra các yêu cầu cho quảng cáo là:

- Quảng cáo phải trung thực, thông điệp quảng cáo phải rõ ràng, không cường điệu quá đáng, không gây sự hiểu nhầm tai hại trực tiếp hay gián tiếp cho người tiêu dùng, không được quảng cáo trá hình để đánh lừa người tiêu dùng; tránh bắt chước những ngôn ngữ, hình ảnh, biểu ngữ quảng cáo bao bì, nhãn hiệu của những mẫu quảng cáo khác đã tung ra trước đó nhằm cố ý tạo

ra sự nhầm lẫn hay lập lờ trên thị trường

- Quảng cáo phải vô tư, thông điệp quảng cáo không được lạm dụng lòng tin và khai thác sự thiếu kinh nghiệm và hiểu biết của công chúng Không lợi dụng danh tiếng, nhãn hiệu của doanh nghiệp, sản phẩm đã nổi tiếng từ trước hay đăng thông tin hình ảnh nhân vật có thật mà không có sự cho phép trước của người này hoặc người đại diện hợp pháp của người này trước pháp luật

- Quảng cáo phải lịch sự, đòi hỏi quảng cáo không đưa ra những thông điệp có tính cách phỉ báng, xúc phạm đến tôn giáo, tín ngưỡng, thuần phong

mỹ tục Không được khai thác và đưa ra những nội dung gây tai hại đến thể

xác, tinh thần và đạo đức của trẻ em và vị thành niên Nhiều nước còn ngăn cấm các quảng cáo có nội dung kích động bạo lực và tình dục Những yêu cầu trên được “luật hoá” và trở thành các nguyên tắc về đạo đức nghề nghiệp mà các công ty quảng cáo phải tuân thủ khi thực hiện một sản phẩm quảng cáo

1.2.1.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Vương quốc Anh

Theo những kết quả nghiên cứu lịch sử có thể khẳng định gốc rễ của quảng cáo chính là từ nước Anh, nơi mà cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất đã tạo tiền đề thúc đẩy sự hình thành và phát triển của quảng cáo Ngày nay, để có một sản phẩm quảng cáo gửi tới công chúng, dù qua phương tiện nào cũng đều chịu sự điều chỉnh của pháp luật về quảng cáo Việc kiểm soát ngành quảng cáo được thực hiện khá chặt chẽ, thông qua hệ thống cơ quan nhà nước có thẩm quyền Để điều chỉnh hoạt động quảng cáo, ở Anh có Bộ luật quảng cáo và khuyến mại Đây được coi là “sách vàng” cho tất cả các loại hình quảng cáo, ngoại trừ đài truyền thanh, vô tuyến truyền hình và các truyền thông thương mại, bởi những lĩnh vực này có các luật áp dụng riêng Bên cạnh Bộ luật quảng cáo và khuyến mại là văn bản pháp lý quy định chủ yếu về quản lý hoạt động quảng cáo, Vương quốc Anh còn có các văn bản pháp luật chuyên ngành cũng tham gia điều chỉnh hoạt động quảng cáo như: Luật Bảo vệ người tiêu dùng (1984), Luật Diễn tả mậu dịch (1968), Luật Dược phẩm (1968)

Cơ quan giám định các tiêu chuẩn quảng cáo (ASA) có thẩm quyền độc lập trong việc thẩm định các sản phẩm quảng cáo, các cáo buộc có liên quan đến quảng cáo Nếu như ASA đồng ý rằng, người quảng cáo đã vi phạm Bộ luật quảng cáo và khuyến mại Anh quốc thì có quyền yêu cầu dỡ bỏ hoặc sửa đổi lại sản phẩm quảng cáo đó Tiếp theo, phải kể đến vai trò của cơ quan tiêu chuẩn quảng cáo được thành lập năm 1962 để bảo đảm cho các quảng cáo được thực hiện đúng quy định Bên cạnh đó, việc thực thi các quy định quảng cáo thương mại còn được giám sát bởi Ủy ban thực hành quảng cáo với sự

tham gia của Nhà nước, đại diện các nhà quảng cáo, các cơ quan và lĩnh vực truyền thông quảng cáo

Mặc dù, giữa Việt Nam và Anh quốc có sự khác biệt lớn về thể chế, cơ cấu tổ chức nhà nước, nhưng thông qua việc nghiên cứu một cách khái quát pháp luật về quảng cáo và quảng cáo thương mại của Anh quốc, chúng ta có thể nhận thấy cơ chế giám sát, tổ chức thực hiện các quy định về quảng cáo khá chặt chẽ, khoa học với sự tham gia của Nhà nước, của các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực quảng cáo và của chính nhà sản xuất hàng hoá, dịch vụ Sự phối hợp mang tính đại diện cho nhiều lợi ích sẽ giúp cho hệ thống quảng cáo vận hành có hiệu quả trên thực tế Đây là kinh nghiệm quan trọng để Việt Nam có thể tham khảo vì một trong những hạn chế của pháp luật Việt Nam về quảng cáo là hiệu quả của cơ chế tổ chức thực thi còn thấp

1.2.2.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Hoa Kỳ

Mặc dù, quảng cáo lần đầu tiên xuất hiện ở Anh nhưng “cái nôi” thực

sự của quảng cáo hiện đại lại ở Hoa Kỳ Tại quốc gia này, quảng cáo đã thực

sự phát triển thành một “ngành công nghiệp”

Là một quốc gia liên bang, do đó hoạt động quảng cáo ở Hoa Kỳ có điểm đặc thù là được điều chỉnh bởi quy định của pháp luật liên bang và pháp luật mỗi bang Cơ quan có thẩm quyền quản lý hoạt động quảng cáo là Hội đồng thương mại liên bang (FTC) Hội đồng thương mại liên bang với Đạo luật FTC có khả năng tác động lớn tới các hoạt động thương mại của thương nhân nói chung và tới lĩnh vực quảng cáo nói riêng FTC có quyền cấm hành

vi hay động thái không công bằng và dối trá làm ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng, có quyền ra lệnh phải đính chính sửa đổi, miêu tả rõ ràng và các thông báo cho khách hàng Văn bản pháp lí quan trọng khác điều chỉnh hoạt động quảng cáo là Luật Lanham 15 U.S.C Mặc dù, nội dung chính của đạo luật này điều chỉnh nhãn hiệu hàng hoá, nhưng tại Chương 43 có các quy phạm pháp luật điều chỉnh về quảng cáo Luật này chỉ áp dụng đối với quảng

cáo thương mại, theo đó thuật ngữ này trong định nghĩa bao gồm “phát ngôn thương mại mà một người cạnh tranh sử dụng thể hiện mục đích gây ảnh hưởng tới người tiêu dùng để mua hàng hoá hay dịch vụ của mình” Nội dung của Luật Lanham chủ yếu điều chỉnh các hành vi quảng cáo như: Quảng cáo sai sự thật, quảng cáo cạnh tranh, quảng cáo so sánh và các biện pháp trừng phạt Bên cạnh đó, pháp luật Hoa Kỳ còn có những quy định riêng cho một số sản phẩm và lĩnh vực nhạy cảm Pháp luật cũng đề cập tới các phương tiện truyền thông và quy định giới hạn sử dụng như: quảng cáo dán tường, quảng cáo cho trẻ em

Những thông tin nêu trên chỉ là những nét khái quát nhất về quảng cáo

ở Hoa Kỳ, qua đó cho thấy, các chế định đều trực tiếp hoặc gián tiếp đảm bảo quyền lợi cho đối tượng người tiêu dùng

1.2.3.Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của Trung Quốc

Pháp luật về quảng cáo của Trung Quốc được xây dựng từ những năm

80 của thế kỷ XX Thời kỳ này, hoạt động quảng cáo chủ yếu chịu sự điều chỉnh của Nghị định về giám sát quảng cáo (ngày 10/09/1987) với tính chất nhằm ngăn ngừa các hành vi cạnh tranh bất hợp pháp Tuy nhiên, do có hiệu lực pháp lý không cao, nên đến năm 1993, Trung Quốc đã ban hành “Luật chống cạnh tranh không lành mạnh”, trong đó điều chỉnh cả hoạt động quảng cáo của các doanh nghiệp

Luật này đã khẳng định “quảng cáo sai sự thật” là một trong những hành vi bị coi là cạnh tranh không lành mạnh Luật Quảng cáo của Trung Quốc được thông qua tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khoá VIII ngày 27/10/1994 Mục đích của đạo luật này là “nhằm chấn chỉnh các hoạt động quảng cáo, tạo điều kiện để lĩnh vực này phát triển lành mạnh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng, bảo đảm sự ổn định xã hội và trật tự kinh tế, nhằm đưa quảng cáo đóng vai trò tích cực trong nền kinh tế thị trường XHCN” Trong đạo luật này, cũng có những quy định khá cụ thể về các quảng cáo bị cấm, về

vấn đề thẩm định quảng cáo, giao trách nhiệm giám sát các hoạt động quảng cáo cho các cơ quan quản lý về thương mại

Với việc ban hành Luật Quảng cáo, Trung Quốc đã thiết lập một cơ chế pháp lý đồng bộ, thống nhất điều chỉnh hoạt động quảng cáo, mà không tách biệt quảng cáo và quảng cáo thương mại Các quy định về nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực thương mại cũng được quy định trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng, Luật Cạnh tranh dựa trên lập luận rằng, những hành

vi thương mại gây tổn hại đến người tiêu dùng thường là những hành vi nhằm vào đối thủ cạnh tranh Nghiên cứu pháp luật Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng vì Trung Quốc là nước có điều kiện kinh tế - chính trị tương đồng với Việt Nam

1.2.4 Quy định pháp luật về quảng cáo thương mại của một số nước khác

Ở Australia, quy định về “quảng cáo nhử mồi” được đưa ra trong Đạo

luật Kinh doanh công bằng 1992 Theo nội dung quy định này, các nhà kinh doanh không được quảng cáo sản phẩm ở mức giá thấp mà không cung cấp cho người tiêu dùng, chỉ nhằm mục đích dẫn dụ người tiêu dùng đến cửa hàng mình “Đạo luật thực hành thị trường cách biệt” của nước này điều chỉnh hoạt động quảng cáo bán hàng trên truyền hình với hình thức gọi điện mua hàng qua điện thoại, giao hàng tại nhà Đạo luật cung cấp cho người tiêu dùng các biện pháp phòng vệ chính xác và rõ ràng trong trường hợp hàng hoá có sai sót [16, Tr.21-22]

Ở Pháp, hệ thống pháp lý về bảo vệ người tiêu dùng trong quảng cáo được đánh giá là một trong những hệ thống hoàn thiện nhất thế giới Một trong những nghĩa vụ chung được yêu cầu trong Bộ luật Tiêu dùng (1993) của Pháp là tất cả những sản phẩm và dịch vụ được đưa ra trong quảng cáo phải

có thực để người tiêu dùng đặt hàng trong toàn bộ thời gian quảng cáo có hiệu lực và với mức giá đã được ghi như trong quảng cáo Đối với những loại hàng hoá quan trọng nhằm phục vụ nhu cầu thiết yếu của con người, Bộ luật bổ

sung những quy định đặc biệt nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng thông tin cho người tiêu dùng Trong đó có những quy định về quảng cáo một số sản phẩm như bánh mì, thịt, sữa, nhiên liệu, điện và quảng cáo về một số dịch

vụ như tiệm cà phê, khách sạn, quần áo [16, Tr.22]

Cùng với việc xây dựng các quy định luật nội dung đầy đủ, các nước đều quan tâm xây dựng luật hình thức và thiết chế bảo đảm thực hiện (biểu hiện là sự hình thành các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng) Điều này tạo ra một cơ chế bảo vệ người tiêu dùng đồng bộ và hiệu quả Có nước còn thành lập thiết chế riêng bảo vệ người tiêu dùng như Toà án của người tiêu dùng ở

Ấn Độ Các nước đều thành lập những tổ chức lớn mạnh bảo vệ người tiêu dùng như Ủy ban người tiêu dùng và cạnh tranh của Australia, Viện quốc gia

về tiêu dùng ở Pháp, Liên đoàn bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Mỹ, Hội đồng bảo vệ người tiêu dùng do Thủ tướng đứng đầu ở Nhật Bản [16, Tr.22]

Qua việc tham khảo một cách khái quát nhất pháp luật của các quốc gia

về vấn đề bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại, có thể nhận thấy các quốc gia đều có những đạo luật riêng quy định về quảng cáo đảm bảo cho một sản phẩm quảng cáo khi được giới thiệu đến công chúng sẽ không xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ Ở Việt Nam, hoạt động quảng cáo, đặc biệt là quảng cáo thương mại ra đời khá muộn, nhưng trong những năm gần đây đã và đang đóng vai trò rất quan trọng Vì vậy, việc nghiên cứu pháp luật về quảng cáo trên thế giới nhằm học hỏi kinh nghiệm, tiến tới xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO

VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢNG

CÁO THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

2.1.1.Khái quát về pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

2.1.1.1 Điều chỉnh pháp luật đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt

động quảng cáo thương mại

Ở Việt Nam, trong bối cảnh chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và toàn cầu hoá mạnh mẽ như hiện nay, vấn đề bảo

vệ người tiêu dùng được đặt ra một cách cấp thiết Cũng như các ngành kinh

tế khác của nền kinh tế thị trường đang ngày càng tác động đến đời sống người tiêu dùng, quảng cáo thương mại cần được điều chỉnh bằng pháp luật một cách mạnh mẽ hơn nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Hoạt động quảng cáo thương mại và yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng được điều chỉnh trong các văn bản pháp luật về quảng cáo, về bảo vệ người tiêu dùng và các văn bản khác có nội dung liên quan

Ở nước ta hiện nay, quảng cáo thương mại vẫn được coi là một trong các hoạt động quảng cáo nói chung bên cạnh các hoạt động quảng cáo phi thương mại Quảng cáo thương mại được điều chỉnh bởi hai văn bản luật là Luật Thương mại 2005 và Luật Quảng cáo 2012 cùng với các văn bản hướng dẫn thi hành Cụ thể là Nghị định số 37/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 04/04/2006 quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động xúc tiến thương mại; Nghị định số 181/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 14/11/2013 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Quảng cáo; Thông tư số 10/2013/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ngày 06/12/2013 quy định

chi tiết và hướng dẫn thực hiện một số điều của Luật Quảng cáo và Nghị định

số 181/2013/NĐ-CP của Chính phủ

Nội dung của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại được ghi nhận trong các văn bản pháp luật về quảng cáo và các văn bản pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng Đó là Luật Bảo vệ người tiêu dùng năm 2010; Nghị định số 99/2011/NĐ-CP của Chính phủ ngày 27/10/2011 Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Nghị định số 185/2013/NĐ-CP ngày 15/11/2013 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Riêng đối với lĩnh vực kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung còn có hai văn bản là Quyết định số 25/2019/QĐ-TTg ngày 13/8/2019 của Thủ tướng Chính phủ sửa đổi Quyết định số 35/2015/QĐ-TTg ngày 20/8/2015 về việc sửa đổi, bổ sung Quyết định số 02/2012/QĐ-TTg ngày 13/01/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phải đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch và Thông tư số 10/2013/TT-BCT về ban hành mẫu đơn đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung Tuy nhiên, theo pháp luật hiện hành thì hợp đồng quảng cáo thương mại không phải là hợp đồng theo mẫu phải đăng ký Ngoài ra, đối với những lĩnh vực hàng hoá, dịch vụ khác nhau, vấn đề này còn được quy định tại các văn bản pháp luật liên quan khác như: Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Cạnh tranh, Luật Đo lường, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hoá, Pháp lệnh Thú y

2.1.1.2 Nội dung pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Tùy theo quan niệm của từng quốc gia mà pháp luật về bảo vệ quyền lợi NTD trong hoạt động quảng cáo thương mại có nội dung điều chỉnh khác nhau Tuy nhiên, về cơ bản thì pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD trong hoạt

động quảng cáo thương mại tập trung quy định những vấn đề sau:

- Quy định rõ quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng trong quảng cáo

thương mại

Đây được coi là một trong những nội dung quan trọng nhất của pháp luật bảo vệ NTD nói chung và bảo vệ quyền lợi NTD trong quảng cáo thương mại nói riêng Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của NTD theo Tổ chức quốc tế NTD (CI) và Bản hướng dẫn của Liên Hợp quốc về bảo vệ NTD là: Quyền được an toàn; Quyền được thông tin; Quyền được lựa chọn; Quyền được lắng nghe ý kiến; Quyền được thoả mãn những nhu cầu cơ bản; Quyền được đền bù; Quyền được giáo dục và Quyền được sống trong môi trường trong lành Điều 8 và Điều 9 Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2010 của Việt Nam đã quy định các quyền và nghĩa vụ của NTD, đây cũng là những quyền và nghĩa vụ

cơ bản của người tiêu dùng trong mối quan hệ giữa các chủ thể quảng cáo thương mại Các quy định về quyền và nghĩa vụ của NTD là những nguyên tắc góp phần xây dựng khuôn mẫu về bảo vệ quyền lợi NTD cho các văn bản khác, nhằm giúp cho việc bảo vệ quyền lợi NTD của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền được phối hợp nhịp nhàng, đồng bộ nhất

-Quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh và bên thứ ba

đối với người tiêu dùng trong quảng cáo thương mại

Ở khía cạnh bảo vệ quyền lợi NTD, pháp luật về quảng cáo đặt ra hai vấn đề cơ bản là: (i) Đảm bảo thông tin quảng cáo về hàng hoá, dịch vụ phải trung thực và (ii) Ngăn ngừa những hành vi nói xấu, hạ thấp uy tín của đối thủ cạnh tranh Tác dụng của sự điều chỉnh này chính là đảm bảo khả năng nhận biết về chất lượng thật sự của hàng hoá, dịch vụ và từ đó đảm bảo quyền được lựa chọn thực sự của NTD Theo đó, trách nhiệm được đặt ra đối với những chủ thể sau:

+ Trách nhiệm quản lý nhà nước về hoạt động quảng cáo thương mại của các cơ quan có thẩm quyền;

+Trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực, chính xác và bảo đảm chất lượng sản phẩm hàng hoá, dịch vụ của bên thuê quảng cáo thương mại;

+Trách nhiệm tổ chức quảng cáo trung thực, chính xác theo nội dung được bên thuê quảng cáo đã cung cấp của bên cung ứng dịch vụ quảng cáo thương mại;

+Trách nhiệm thực hiện hợp đồng phát hành quảng cáo của người phát hành quảng cáo;

-Quy định phương thức giải quyết tranh chấp giữa các chủ thể quảng

cáo thương mại với người tiêu dùng

Trong giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng, pháp luật các nước đề cao vai trò của các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế cho phương thức giải quyết tranh chấp tại Toà án đó là thương lượng, hoà giải hoặc trọng tài Đối với các phương thức giải quyết thay thế, người tiêu dùng không phải chịu những bất cập của thủ tục tố tụng tốn kém, phức tạp Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam cũng đã quy định tranh chấp giữa NTD với tổ chức, cá nhân kinh doanh có thể được giải quyết thông qua thương lượng, hoà giải, trọng tài và toà án

-Quy định các biện pháp xử lỷ vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi

người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

Khi quyền lợi của NTD bị xâm phạm, tổ chức, cá nhân vi phạm sẽ phải chịu những biện pháp chế tài như chế tài dân sự (bồi thường thiệt hại) hay chế tài hành chính (phạt tiền, cảnh cáo, tước quyền kinh doanh) và nếu gây nguy hiểm cho xã hội đến mức bị coi là tội phạm thì còn phải chịu chế tài nghiêm nhất là bị truy cứu trách nhiệm hình sự Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam cũng quy định hệ thống chế tài đối với các hành vi vi phạm như: Cá nhân vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định

của pháp luật Nếu tổ chức (pháp nhân) vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử phạt vi phạm hành chính, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật

2.1.2 Thực trạng các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hoạt động quảng cáo thương mại

2.1.2.1 Các quy định cơ bản về quảng cáo thương mại

Các quy định hiện hành về quảng cáo thương mại chủ yếu đề cập đến các nội dung về hàng hoá, dịch vụ quảng cáo, sản phẩm quảng cáo thương mại và phương tiện quảng cáo, chủ thể quảng cáo thương mại và quyền, nghĩa

vụ các bên Đây là các “chất liệu” tạo dựng quan hệ của các chủ thể quảng cáo và cũng là các “tác nhân” gây ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng

- Chủ thể hoạt động quảng cảo thương mại

Có nhiều chủ thể tham gia vào hoạt động quảng cáo thương mại với mục đích, cách thức và mức độ khác nhau Đó có thể là thương nhân quảng cáo (người quảng cáo thương mại), thương nhân kinh doanh dịch vụ quảng cáo thương mại, người phát hành quảng cáo thương mại, người cho thuê phương tiện quảng cáo thương mại Quyền tham gia vào hoạt động quảng cáo của các chủ thể này được quy định tại Điều 103 Luật Thương mại 2005, khoản 5, 6, 7, 8 Điều 2 và Điều 12, 13, 14, 15 Luật Quảng cáo 2012

• Người quảng cáo thương mại

Để tìm hiểu quy định pháp luật về “người quảng cáo thương mại”, cần tiếp cận với khái niệm “người quảng cáo” được quy định tại khoản 5 Điều 2 Luật Quảng cáo 2012: “Người quảng cáo là tổ chức, cá nhân có yêu cầu quảng cáo sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ của mình hoặc bản thân tổ chức, cá nhân đó” Do đối tượng của quảng cáo có thể là hàng hoá, dịch vụ sinh lời hoặc thông tin, dịch vụ không sinh lời nên người quảng cáo có thể là thương nhân hoặc không phải là thương nhân Trong quảng cáo thương mại, người quảng cáo phải là thương nhân Việt Nam, chi nhánh của thương nhân Việt