VAI TRÒ của PHƯƠNG PHÁP PHỎNG vấn TRONG sáng tạo tác phẩm báo chí

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, khi báo chí đang phát triển trong một xã hội mở với sự tương tác và liên kết mạnh mẽ, báo in đang rơi vào sự cạnh tranh với các thể loại báo chí khác. Báo in không có thế mạnh về thời gian thông tin như các thể loại báo chí khác, bởi vậy, báo in chọn độ sâu để bù đắp cho độ trễ thông tin của mình. Báo in hiện nay cần tạo ra độ sâu về mặt thông tin để tạo được lợi thế của riêng mình trong sự cạnh trang quyết liệt với các loại hình báo chí khác. Bởi vậy, phương pháp thu thập thông tin cần được khai thác triệt để và phù hợp nhằm lấy được những thông tin độc quyền để thu hút độc giả.Cách khai thác và chuyển tải thông tin là điểm khác biệt lớn nhất tạo nên sức hút của các sản phẩm báo in đối với độc giả, giúp báo in có sức sống lâu bền. Có ba phương pháp thu thập thông tin cơ bản được sử dụng trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí là nghiên cứu tư liệu văn bản, quan sát, phỏng vấn. Trong đó, phỏng vấn là một trong những phương pháp thu thập thông tin mang lại hiệu quả cao. Phỏng vấn trong báo chí là một khái niệm vừa dùng để chỉ một thể loại báo chí, vừa dùng để chỉ một phương pháp thu thập thông tin trong sáng tạo tác phẩm. Một tác phẩm báo chí sẽ có được sự tin cậy của độc giả khi tác phẩm đó nhiều nguồn thông tin từ nhiều người, người trả lời phỏng vấn có uy tín, chức vụ, độ nổi tiếng càng cao thì thông tin càng được tin tưởng. Các nhà nghiên cứu Mỹ tính toán rằng, phỏng vấn “ngốn mất” 80 – 90% thời gian làm việc của họ. Khác với các phương pháp thu thập thông tin khác, phỏng vấn mang lại những thông tin mới mẻ hơn, khách quan hơn, có tính thời sự hơn so với phương pháp nghiên cứu văn bản hoặc phương pháp quan sát. Vai trò của phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí là điều có thể thấy rõ. Trong các tác phẩm báo chí, việc sử dụng thông tin từ phương pháp phỏng vấn là điều tất yếu và khá phổ biến. Tuy nhiên, sự phổ biến đó thể hiện như thế nào, phương pháp phỏng vấn có vai trò như thế nào đối với quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, các phóng viên, nhà báo hiện nay đang sử dụng phương pháp phỏng vấn như thế nào trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí... Đó là những nội dung mà khóa luận này muốn làm rõ.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, khi báo chí đang phát triển trong một xã hội mở với sự tươngtác và liên kết mạnh mẽ, báo in đang rơi vào sự cạnh tranh với các thể loạibáo chí khác Báo in không có thế mạnh về thời gian thông tin như các thểloại báo chí khác, bởi vậy, báo in chọn độ sâu để bù đắp cho độ trễ thông tincủa mình

Báo in hiện nay cần tạo ra độ sâu về mặt thông tin để tạo được lợi thếcủa riêng mình trong sự cạnh trang quyết liệt với các loại hình báo chí khác.Bởi vậy, phương pháp thu thập thông tin cần được khai thác triệt để và phùhợp nhằm lấy được những thông tin độc quyền để thu hút độc giả.Cách khaithác và chuyển tải thông tin là điểm khác biệt lớn nhất tạo nên sức hút của cácsản phẩm báo in đối với độc giả, giúp báo in có sức sống lâu bền

Có ba phương pháp thu thập thông tin cơ bản được sử dụng trong quátrình sáng tạo tác phẩm báo chí là nghiên cứu tư liệu văn bản, quan sát, phỏngvấn Trong đó, phỏng vấn là một trong những phương pháp thu thập thông tinmang lại hiệu quả cao

Phỏng vấn trong báo chí là một khái niệm vừa dùng để chỉ một thể loạibáo chí, vừa dùng để chỉ một phương pháp thu thập thông tin trong sáng tạotác phẩm Một tác phẩm báo chí sẽ có được sự tin cậy của độc giả khi tácphẩm đó nhiều nguồn thông tin từ nhiều người, người trả lời phỏng vấn có uytín, chức vụ, độ nổi tiếng càng cao thì thông tin càng được tin tưởng

Các nhà nghiên cứu Mỹ tính toán rằng, phỏng vấn “ngốn mất” 80 – 90%thời gian làm việc của họ Khác với các phương pháp thu thập thông tin khác,phỏng vấn mang lại những thông tin mới mẻ hơn, khách quan hơn, có tínhthời sự hơn so với phương pháp nghiên cứu văn bản hoặc phương pháp quansát Vai trò của phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí làđiều có thể thấy rõ

Trong các tác phẩm báo chí, việc sử dụng thông tin từ phương pháp

như thế nào, phương pháp phỏng vấn có vai trò như thế nào đối với quá trìnhsáng tạo tác phẩm báo chí, các phóng viên, nhà báo hiện nay đang sử dụngphương pháp phỏng vấn như thế nào trong quá trình sáng tạo tác phẩm báochí Đó là những nội dung mà khóa luận này muốn làm rõ

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về phỏng vấn trên bình diện một phương pháp thu thậpthông tin có một số cuốn sách đáng chú ý sau:

Lê Thị Nhã, Lao động nhà báo: Lí thuyết và kĩ năng cơ bản, Nxb

Chính trị - Hành chính, năm 2010 Đây là tài liệu được biên soạn tập trungvào lao động của tòa soạn và phóng viên báo in Cuốn sách có trình bày, giớithiệu những kỹ năng cơ bản về phương pháp thu thập thông tin, tư liệu và quytrình sáng tạo tác phẩm báo chí Trong cuốn sách này, phương pháp phỏngvấn được trong chương hoạt động để thu thập thông tin, tư liệu, là một trong 3phương pháp thu thập thông tin tư liệu cơ bản của phóng viên

Lê Thị Nhã, Phỏng vấn báo chí, Nxb Thông tấn, năm 2014 Đây là

giáo trình chuyên ngành về thể loại phỏng vấn Trong giáo trình này, tác giả

đề cập đến phỏng vấn trên bình diện phương pháp trong chương mở đầu Bêncạnh đó, cuốn sách cũng cung cấp những kỹ năng, kinh nghiệm để có mộtcuộc phỏng vấn tốt, đây cũng là một vấn đề quan trọng để sử dụng phươngpháp phỏng vấn tốt

Nguyễn Văn Dững, Cơ sở lí luận báo chí, Nxb Lao động, năm 2012.

Đây là giáo trình môn học trong chương trình đào tạo cử nhân báo chí củakhoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Giáo trình cung cấp nhữngkiến thức cơ bản và hệ thống về hệ thống khái niệm cơ bản của lí luận báo chítrong đó có lao động nhà báo Khái niệm phỏng vấn được đưa ra trong tổngquan quy trình lao động nhà báo với vai trò là một phương pháp tiếp cậnnguồn tin, thu thập dữ liệu – thông tin

Hữu Thọ, Công việc của người viết báo, Nxb Giáo dục, năm 1997.

Cuốn sách là sự chia sẻ về nghề báo của cây đại thụ làng báo, nhà báo HữuThọ Cuốn sách được chia thành hai phần chính, phần thứ nhất: “Công việc

của người viết báo” là tập hợp những bài giảng, bài nói với sinh viên và cáccuộc trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp Còn phần hai: “Nghĩ về nghềbáo” là tập hợp hơn 20 bài nói, bài viết đề cập đến những khía cạnh quantrọng của nghề làm báo, qua đó toát lên sự trải nghiệm và lòng yêu nghề, saynghề của tác giả Trong cuốn sách này, phương pháp phỏng vấn (được gọi làhỏi chuyện) là một trong 3 phương pháp thu thập thông tin chủ yếu của hoạtđộng sáng tạo tác phẩm báo chí.

Đức Dũng, Sáng tạo tác phẩm báo chí, Nxb Văn hóa – Thông tin,

2002 Cuốn sách đề cập đến việc sáng tạo tác phẩm của phóng viên, quy trình

sáng tạo tác phẩm báo chí như thế nào, những lưu ý về từng giai đoạn trongquá trình sáng tạo tác phẩm Phương pháp phỏng vấn được tác giả nhắc đếntrong phần viết về hoạt động thu thập thông tin của phóng viên trên bình diệnphương pháp

Đinh Văn Hường, Các thể loại báo chí thông tấn, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2006 Cuốn sách giới thiệu 3 thể loại của báo chí: tin, phỏng

vấn, tường thuật Ở mọi thể loại, sách trình bày cơ bản và hệ thống lý luận,phân tích và chứng minh qua các ví dụ thực tế và bài tập, bài mẫu để ngườihọc thực hành Trong phần viết về thể loại phỏng vấn, tác giả có đưa ra kháiniệm về phỏng vấn với cách tiếp cận là một phương pháp thu thập thông tin

Maria Lukian, Công nghệ phỏng vấn, Nxb Thông tấn, năm 2004.

Đây là tài liệu nghiên cứu sâu về phỏng vấn với hình thức là một phươngpháp thu thập thông tin Tác giả đặt ra những vấn đề về quan niệm phỏng vấn,lịch sử ra đời của thuật ngữ phỏng vấn, những lưu ý để có một cuộc phỏngvấn tốt Cuốn sách trình bày còncác hình thức phỏng vấn, dạng thức câu hỏiphỏng vấn, kỹ năng, phương pháp để có cuộc phỏng vấn tốt

Samy Cohen, Nghệ Thuật Phỏng vấn các nhà lãnh đạo, Nxb Thông tấn, năm 2004 Đây là cuốn sách đề cập đến phỏng vấn lãnh đạo, đưa đến

những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm để có thể thực hiện thành công mộtcuộc phỏng vấn với đối tượng là nhà lãnh đạo Cuốn sách không chỉ đề cập

hình báo chí Tác phẩm cũng đưa đến những lưu ý, kinh nghiệm để có thểthực hiện một cuộc phỏng vấn tốt.

Benjamin Ngo, Phỏng vấn báo chí, Nxb Trẻ, năm 2013 Đây là tác

phẩm chắt lọc những bí quyết, lời khuyên và những tình huống thực tế củanhững nhà báo giỏi phỏng vấn từ Úc và New Zealand Cuốn sách đưa ranhững định nghĩa và khẳng định vai trò của phỏng vấn đối với báo chí ở cảhai hình thức: thể loại và phương pháp

The Missouri Group, Nhà báo hiện đại, Nxb Trẻ, năm 2007 Cuốn

sách là cẩm nang nghề nghiệp của những nhà báo thế kỉ 21 Cuốn sách đưa ranhững khái niệm, xu hướng báo chí hiện đại Cuốn sách nhắc đến những kỹthuật cốt lõi của nghề báo, trong đó có khinh nghiệm để sử dụng phương phápphỏng vấn có hiệu quả, nâng cao kỹ năng phỏng vấn, đồng thời, cách thứctrích dẫn đối tượng phỏng vấn

Phỏng vấn vừa là một thể loại báo chí, đồng thời là một phương pháp thuthập thông tin Với tư cách một thể loại báo chí, có khác nhiều nghiên cứu vềthể loại phỏng vấn, có thể kể đến như:

Phỏng vấn chân dung qua chuyên mục “Gặp gỡ cuối tuấn” trên báo Lao động của tác giả Nguyễn Thị Thu Phương – cử nhân báo chí Học viện

Báo chí và Tuyên truyền năm 2006 Khóa luận này nghiên cứu sâu về loạihình phỏng vấn chân dung trong thể loại phỏng vấn Khảo sát được thực hiệntrên chuyên mục “Gặp gỡ cuối tuần” của báo Lao động

Bước đầu tiếp cận nghệ thuật làm phỏng vấn của Kiều Thị Ngọc Lan

– Luận văn khoa Báo chí, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Khóa luậnnày nghiên cứu về quá trình thực hiện cuộc phỏng vấn báo chí, đưa ra nhữngkinh nghiệm, bài học về việc tiến hành và duy trì một cuộc phỏng vấn tốt, thuthập được những thông tin giá trị, hấp dẫn

Phỏng vấn các nhà lãnh đạo trên truyền hình của tác giả Phạm Bình

Dương – của nhân báo chí Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2006.Khóa luận này nghiên cứu về thể loại phỏng vấn trên báo truyền hình, đồng

thời tập trung vào loại hình phỏng vấn nhân vật với đối tượng cụ thể đó làchính khách, nhà lãnh đạo.

Với tư cách phỏng vấn là một phương pháp thu thập thông tin, có khóa

luận Phỏng vấn phương pháp và thể loại mối liên hệ của tác giả Hoàng Thị

Xuân Lý – cử nhân báo chí Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tuy nhiên,khóa luận này chỉ đề cập đến cả hai khía cạnh của phỏng vấn và có sự liên hệ,

so sánh hai vấn đề này với nhau

Đề tài của khóa luận đề cập đến phỏng vấn với tư cách là một phươngpháp thu thập thông tin, tìm hiểu về thực trạng sử dụng tư liệu thu thập đượcbằng phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí, qua đó, đưa ranhững kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng sử dụng phương pháp phỏng vấntrong sáng tạo tác phẩm báo chí hiện nay

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu của khóa luận này là tìm hiểu thực trạng sử dụng phươngpháp phỏng vấn để thu thập thông tin trong quá trình sáng tạo tác phẩm báochí trên báo in Việt Nam Trên cơ sở đó, đưa ra đánh giá về thực trạng sửdụng tư liệu thu thập được từ phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tácphẩm báo chí, đồng thời, nêu bật vai trò của phương pháp phỏng vấn đối vớiviệc hình thành tác phẩm Đồng thời, đưa ra những khuyến nghị nhằm nângcao chất lượng thu thập thông tin bằng phương pháp phỏng vấn và sử dụngthông tin từ phỏng vấn trong tác phẩm báo chí

Để thực hiện được mục tiêu đó, khóa luận tập trung vào các nhiệm vụsau:

- Cung cấp khái niệm, lý thuyết về sáng tạo tác phẩm báo chí, phương pháp thuthập thông tin trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, phỏng vấn vàphương pháp phỏng vấn trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí

- Nghiên cứu thực trạng sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tintrong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí trên báo in Việt Nam hiện nay

- Tìm hiểu quá trình sử dụng phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩmbáo chí của các nhà báo, phóng viên ở tòa soạn báo in

- Từ kết quả nghiên cứu, rút ra được những hạn chế trong việc thu thập thôngtin bằng phương pháp phỏng vấn hiện nay, từ đó đưa ra những khuyến nghị,giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thông tin từ phương pháp phỏng vấntrong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của khóa luận này là vai trò của phương pháp phỏng vấn trongsáng tạo tác phẩm báo chí

Vận dụng lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm, nhận định về báo chí của Chủ nghĩaMac – Lenin

Vận dụng lý thuyết về phương pháp phỏng vấn và quá trình sáng tạo tácphẩm báo chí, đạo đức nhà báo trong các tài liệu nghiệp vụ về báo chí 5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lí luận dựa trên nền tảng khoa học lí luận củaChủ nghĩa Mac – Lenin, phương pháp nghiên cứu lí luận biện chứng khoa họcPhương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp nghiên cứu nội dung văn bản đối với hình thứ và nội dungcác tác phẩm báo chí sử dụng thông tin, tư liệu từ phương pháp phỏng vấnPhương pháp so sánh phương pháp phỏng vấn với các phương pháp khác

để bật lên vai trò của phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chíPhương pháp phỏng vấn sâu đối với các nhà báo, phóng viên của các cơquan báo chí

Sử dụng phương pháp so sánh, tổng hợp để đưa ra những kết luận đúngđắn về vấn đề đặt ra

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của khóa luận

Xét về mặt lí luận, nghiên cứu về vai trò của phương pháp phỏng vấntrong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí là một đề tài khá mới Khóa luậnnày sẽ rút ra từ nghiên cứu thực tiễn, nghiên cứu sâu lí thuyết để tổng hợp,khái quát về phương pháp phỏng vấn và vai trò của phương pháp phỏng vấntrong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí Khóa luận này mong muốn đemđến hệ thông lí luận đầy đủ về phương pháp phỏng vấn với tư cách là mộtphương pháp thu thập thông tin trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí.Xét về mặt thực tiễn, khóa luận là sự tổng kết, đánh giá một cách có hệthống về phương pháp phỏng vấn trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí.Xuất phát từ nghiên cứu thực tiễn, khóa luận sẽ đưa ra thực trạng sử dụngthông tin từ phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí, vai tròcủa phương pháp phỏng vấn được thể hiện như thế nào; từ đó đưa ra nhữngkhuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng khai thác thông tin bằng phương phápphỏng vấn, phát huy vai trò của phương pháp phỏng vấn trong quá trình sángtạo tác phẩm báo chí.

7 Kết cấu khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Khóa luận bao

gồm 3 chương ,… tiết,…… trang,… hình ảnh, … biểu đồ minh họa

Chương 1 NHỮNG LÍ LUẬN CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP PHỎNG VẤN

TRONG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ

1.1Hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí

1.1.1 Tác phẩm báo chí, sáng tạo tác phẩm báo chí

“Tác phẩm báo chí là một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ giữa nội dung

và hình thức là quan hệ bên trong cơ bản của nó Tính chất chỉnh thể của tácphẩm báo chí mang tính chất tương đối trong mối quan hệ với sản phẩm báochí hoàn chỉnh” [27, tr 7]

Tác phẩm báo chí là thuật ngữ dùng để chỉ một sản phẩm tư duy của nhàbáo, lấy hiện thực khách quan làm đối tượng nghiên cứu và phản ánh, có hìnhthức tương ứng với nội dung thông tin

Thuật ngữ tác phẩm báo chí còn sử dụng để chỉ hình thức thể loại tác

phẩm báo chí được định danh cụ thể như: tin, tường thuật, phản ánh, phỏng

vấn, phóng sự, điều tra, bình luận, xã luận, chuyên luận,…

Tác phẩm báo chí là bộ phận cấu thành một sản phẩm báo chí, nó có giátrị tạo lập dư luận xã hội, làm thay đổi nhận thức và hành vi của người tiếpnhận thông tin

Tác phẩm báo chí được pháp luật bảo hộ quyền tác giả và được trả tiền

Một tác phẩm báo chí phải đạt các tiêu chí như: mới, thời sự, cập nhật; chân

thực, khách quan; có ý nghĩa xã hội, mang lại giá trị giáo dục và nhân văn…

Tác phẩm báo chí còn phải đảm nhiệm các chức năng xã hội khác

như: định hướng dư luận xã hội; giám sát, quản lý và phản biện xã hội; giáo

dục và giải trí

“Sáng tạo tác phẩm báo chí là lao động trung tâm, nồng cốt trong lao độngbáo chí, là quá trình thu thập thông tin về vấn đề muốn đề cập, xử lí thông tin và

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững, sáng tạo tác phẩm báo chí là lao độngtác giả, “là loại lao dộng dành cho phần đông những người trong tòa soạn báochí” [22, tr 280]

1.1.2 Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo Từ điển tiếng Việt, quy trình là “trình tự phải tuân theo để tiếnhành một công việc nào đó” Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là trình tựcác bước tiến hành cần trải qua để có được một tác phẩm báo chí Nó baogồm nhiều bước và nhà báo cần tuân thủ các bước trong quy trình ấy Người

ta gọi các bước đó là quy trình tác nghiệp

Quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí báo gồm: Nghiên cứu, thâm

nhập thực tiễn, phát hiện đề tài; Thu thập thông tin, dữ liệu; Thể hiện tác phẩm; Tự biên tập tác phẩm; Tổ chức tác phẩm trên sản phẩm báo chí, phát tán thông tin; Theo dõi, nắm bắt và xử lý thông tin phản hồi.

Quy trình này đòi hỏi nhà báo, phóng viên phải có kỹ năng nghiệp vụ tốt,

có năng lực và nhạy cảm nghề nghiệp Kỹ năng báo chí của phóng viên phảiđảm bảo tuân theo đúng quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Ngược lại, quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là bộ khung cơ bản địnhhướng cho nhà báo, phóng viên áp dụng và thực hiện các kỹ năng của mìnhmột cách hợp lý, khoa học nhất, đem lại hiểu quả công việc cao

Quy trình sản xuất ra một sản phẩm báo chí (như tờ báo, chương trìnhphát thanh, chương trình truyền hình gồm nhiều tác phẩm, có sự tham giacủa nhiều khâu kỹ thuật, mỹ thuật) khác với quy trình sáng tạo một tác phẩmbáo chí (bài báo, tác phẩm phát thanh, truyền hình, với sự chủ động sáng tạocủa cá nhân nhà báo là chủ yếu) Tác phẩm báo chí là bộ phận hợp thành mộtsản phẩm báo chí

Nhà báo, phóng viên khi tiến hành thực hiện quy trình sáng tạo tác phẩmbáo chí, bên cạnh những yêu cầu về năng lực chuyên môn, còn phải đảm báotuân thủ Luật pháp và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Sự tuân thủnày phải được thể hiện trong từng bước tiến hành sáng tạo một tác phẩm báochí Một tác phẩm báo chí tốt, có ý nghĩa xã hội là một tác phẩm báo chí tuânthủ đúng những quy tắc trên.

1.1.3 Hoạt động thu thập thông tin trong sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo từ điển Bách khoa mở Wikipedia, thông tin là tất cả những gì manglại hiểu biết cho con người Con người luôn có nhu cầu thu thập tin tức bằngnhiều cách khác nhau: đọc báo, nghe đài, xem truyền hình, giao tiếp vớingười khác Thông tin giúp làm tăng hiểu biết của con người, là nguồn gốccủa nhận thức và là cơ sở của quyết định

Theo Từ điển tiếng Việt, thông tin được tình bày theo 3 nghĩa: một là,

“truyền tin cho nhau để biết”, hai là “điều được truyền đi, cho biết, tin truyềnđi”, ba là “tin”

Theo Từ điển thuật ngữ báo chí – truyền thông, thông tin (tiếng Anh:information; từ nguyên gốc Latinh: information = quan niệm, hình ảnh, sự lýgiải, bài học; informare = sự tạo hình thức phản ánh), xét từ góc độ nhận thức

lý luận, thông tin là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan, được biểuhiện bằng hệ thống ngôn từ, ký hiệu, hành ảnh

Thông tin báo chí là dạng thông tin xã hội đặc thù, mang tính thời sự,phổ cập và rất quan trọng về phương diện chính trị - xã hội, là sự phản ánhhiện thực, thông tin có nội dung khách quan đồng thời lại mang tính chủ quan

“Hoạt động thu thập thông tin là hoạt động nghề nghiệp, là thói quendiễn ra thường xuyên, liên tục của phóng viên Không chỉ phục vụ cho việcsáng tạo ra một tác phẩm đã dự định chủ đề, mà trong cuộc sống hằng ngày, đi

bất cứ đâu, gặp mỗi người, mỗi việc, mỗi cảnh phóng viên đều có ý thứcthực hiện hoạt động thu thập thông tin” [18, tr 91].

Hoạt động thu thập thông tin của phóng viên có hai hình thức: một là thuthập thông tin cho đề tài đang theo đuổi, hai là hoạt động thu thập thông tintrong quá trình hoạt động báo chí, ngay trong cuộc sống hằng này Phóng viên

là đầu nguồn thông tin, bởi vậy, hoạt động thu thập thông tin phải là một hoạtđộng hằng ngày, thường xuyên, để phóng viên tích lũy tri thức Phóng viênphải sống trong dòng thời sự, sống trong thông tin

Những thông tin tốt sẽ giúp nhà báo tạo ra được tác phẩm báo chí có tínhgợi mở nhận thức thực tiễn đúng đắn Người làm báo chủ động tìm kiếmnhững tài liệu, nguồn tin có liên quan đến chủ đề, lĩnh vực của đề tài muốntìm hiểu Đó được gọi là hoạt động thu thập thông tin

1.1.3.2 Vai trò của thu thập thông tin trong sáng tạo tác phẩm báo chí

Hoạt động thu thập thông tin là một trong những giai đoạn của quy trìnhsáng tạo tác phẩm báo chí Mỗi giai đoạn đều đóng vai trò quan trọng, quyếtđịnh đến việc hình thành tác phẩm báo chí và tạo nên giá trị của tác phẩm báochí đối với xã hội

Mỗi giai đoạn của quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí có sự gắn bó chặtchẽ và mật thiết với nhau, phải đảm bảo các giai đoạn được thực hiện mộtcách nghiêm túc thì mới tạo ra được tác phẩm báo chí có giá trị

Giai đoạn thu thập thông tin là một giai đoạn quan trọng trong quy trìnhsáng tạo tác phẩm báo chí Bởi giai đoạn này quyết định hàm lượng và chấtlượng thông tin của tác phẩm báo chí “Phóng viên có thể tìm được một chủ

đề hay, có năng lực ngôn từ, nhưng nếu thiếu hàm lượng thông tin hoặc chấtlượng thông tin không tốt thì tác phẩm của anh khó được bạn đọc quan tâm”[22, tr 91] Một tác phẩm báo chí tốt cần có lượng thông tin tốt, đủ thuyếtphục để thu hút độc giả, để tạo ra giá trị xã hội nhất định

Thông tin luôn xuất hiện ở khắp mọi nơi Phóng viên có nhiệm vụ phảithu thập, tập hợp những thông tin mình cần Những thông tin này sẽ tạo tiền

đề để nhà báo đưa ra những sự đánh giá, nhìn nhận chính xác đối với vấn đềđược nêu ra Tuy nhiên, không phải thông tin nào cũng có thể thu thập mộtcách dễ dàng “Nếu ví thông tin là những vùng mỏ thì không phải lúc nàocũng có mỏ lộ thiên, nếu ví nói như những ngôi nhà thì không phải lúc nàocũng có ngôi nhà mở toang cửa” [22, tr 91]

Hoạt động thu thập thông tin động thu thập thông tin đòi hỏi phóng viênphải lao động nghiêm túc Bản thân phóng viên phải nhận định được đâu làthông tin mình cần, đâu là nguồn tin mình có thể tiếp cận Phóng viên đồngthời phải đánh giá những thông tin mình có được liệu đã thực sự có hiệu quả

để có sự điều chỉnh, sắp xếp phù hợp

Phóng viên phải có phương pháp tiếp cận và khai thác nguồn tin phù hợp

để có thể khai thác được những thông tin thú vị, mang tính chất độc quyền

Để làm được điều này, phóng viên cần phải có kỹ năng nghiệp vụ chắc chắn,thực sự hiểu được đề tài mà mình theo đuổi, có kiến thức rộng và phải cómạng lưới nguồn tin rộng lớn

Hoạt động thu thập thông tin đòi hỏi phóng viên cần phải có trách nhiệm,

có đạo đức nghề nghiệp Phóng viên chịu trách nhiệm về tác phẩm báo chícủa mình Tính chính xác của tác phẩm báo chí bắt nguồn từ quá trình thuthập thông tin của phóng viên Hoạt động thu thập thông tin của phóng viênkhông chỉ đơn thuần là thu thập mà còn phải bao gồm cả hoạt động kiểmchứng thông tin để đảm bảo tính chính xác của thông tin thu thập được

Hoạt động thu thập thông tin của phóng viên phải được thực hiện mộtcách nghiêm túc, đảm bảo tính chính xác, không vi phạm đạo đức người làmbáo Phóng viên đồng thời phải đảm bảo tính chính xác của thông tin tư liệu

mà mình thu thập Có như vậy, tác phẩm báo chí được tạo ra mới có giá trị

1.1.3.3 Các phương pháp thu thập thông tin trong sáng tạo tác phẩm báo chí

Trong hoạt động thu thập thông tin, phóng viên phải có phương pháp phùhợp để có thể khai thác thông tin một cách nhanh chóng, chính xác Thông tin

có thể đến từ nhiều nguồn, dựa vào các nguồn thông tin, có 3 phương phápthu thập thông tin chủ yếu của phóng viên, đó là nghiên cứu tư liệu văn bản,quan sát, phỏng vấn

Mỗi phương pháp thu thập thông tin thể hiện thế mạnh và hạn chế khácnhau đối với hoạt động thu thập thông tin của phóng viên Để có được thôngtin chính xác, nhanh chóng, phóng viên cần có sự kết hợp một cách hiệu quả

và hợp lý các phương pháp thu thập thông tin

- Phương pháp nghiên cứu văn bản là việc thu thập, phân tích, xem xét cácthông tin trong văn bản để rút ra những thông tin, tư liệu cần thiết cho hoạtđộng sáng tạo tác phẩm [22, tr 93] Phương pháp nghiên cứu văn bản là mộtphương pháp được nhiều nhà báo sử dụng vì độ tin cậy và chính xác cao Tuynhiên, phương pháp này thường đưa lại những thông tin không mới, và khôngđộc quyền Phóng viên thường sử dụng phương pháp này làm cơ sở cho việcđánh giá các thông tin khác hay khai thác các khía cạnh mới của vấn đề cầnnghiên cứu Trước khi bắt đầu một đề tài mới, phóng viên thường tìm các tàiliệu liên quan tới vấn đề đó để tìm hiểu trước, từ đó, giúp hình thành thêmnhững ý tưởng mới hoặc gia tăng kiến thức về vấn đề đó Tuy nhiên, khi sửdụng phương pháp nghiên cứu tư liệu văn bản, phóng viên cần có kỹ năngphân tích, tổng hợp tốt để phát hiện ra thông tin mới trên nền tảng cái đã có.Đồng thời, khi khai thác tư liệu văn bản, phóng viên cũng cần chú ý đến giátrị pháp lý, tính xác thực, thời gian hiệu lực của văn bản, đặc biệt cần chú ý,cẩn trọng với các tài liệu bí mật nhà nước

- Phương pháp quan sát là phương pháp quan trọng để khai thác thông tin Đó

là quá trình báo gồm việc quan sát thái độ, hành vi của người đối thoại để ứng

xử hợp lý khi giao tiếp đến việc quan sát hiện tượng, cảnh quan để phát hiện

quen nghề nghiệp của mỗi phóng viên [22, tr 102] Đây cũng là yếu tố quyếtđịnh năng lực sáng tạo của nhà báo Quan sát giúp phóng viên có thể pháthiện ra những vấn đề bất thường, vấn đề mới trong đời sống xã hội Quá trìnhquan sát của phóng viên là nhanh chóng nhận ra cái riêng lẻ, không bìnhthường nói lên cái chủ yếu, cái đặc trưng của sự kiện và con người mình quansát để cuối cùng đi sâu vào chi tiết đó, dùng phương pháp đánh giá đúng đắn

mà tìm ra bản chất sự kiện và con người [10, tr 121] Quan sát giúp đưa đếnnhững thông tin chân thực, sống động cho bài viết, đem hơi thở cuộc sống vàotác phẩm báo chí, giúp tác phẩm báo chí có tính chân thực cao, thuyết phụcđược độc giả Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp quan sát, phóng viên cầnphải xóa bỏ được việc áp đặt tư duy, định kiến vào quá trình quan sát, không

để bị đánh lừa bởi hình thức bên ngoài của sự vật, hiện tượng, sự việc Có nhưvậy, phương pháp quan sát mới có thể giúp phóng viên có được những thôngtin chất lượng, có tính xác thực cao

- Phương pháp phỏng vấn (sẽ được nói rõ trong tiết 1.2)

Ba phương pháp trên đây chỉ là ba phương pháp cơ bản nhất trong hoạtđộng thu thập thông tin của phóng viên Bên cạnh đó, phóng viên còn có cácphương pháp thu thập thông tin khác như: phân tích, tổng hợp, so sánh, điềutra xã hội học Các phương pháp khác nhau thể hiện những thế mạnh khácnhau, điều quan trọng là phóng viên phải có sự lựa chọn phương pháp phùhợp, phối hợp các phương pháp linh động, phù hợp để thông tin thu được cóchất lượng cao

1.2Phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí

1.2.1 Khái niệm phương pháp phỏng vấn

Phỏng vấn trong tiếng Anh là “Interview”, được dịch nghĩa là trao đổi,trò chuyện về vấn đề nào đó giữa người này với người khác bằng hình thứcgiao tiếp trực tiếp hoặc gián tiếp

Theo nghĩa Hán Việt, “phỏng” là thăm hỏi, điều tra; “vấn” là hỏi Theo

đó, phỏng vấn có thể định nghĩa là là hoạt động dưới hình thức trò chuyệnnhằm tìm hiểu, điều tra một vấn đề nào đó giữa một người với một người khác

Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, phỏng vấn là một cuộc đốithoại có chủ đích Trong báo chí, đây là một dạng bài viết theo dạng phóngviên hỏi và người được phỏng vấn trả lời Phỏng vấn thường được dùng tronghai trường hợp: thể hiện chân dung nhân vật hoặc cung cấp thông tin về lĩnhvực mà người được phỏng vấn là chuyên gia hoặc có trách nhiệm trả lời.Theo cuốn Thuật ngữ báo chí – truyền thông, phỏng vấn (tiếng Anh:Interview, từ nguyên gốc tiếng Pháp: entrvoir = trò chuyện, thảo luận) làphương thức khai thác và truyền thông tin theo cấu trúc lời hỏi, lời đáp nốitiếp nhau, trong đó, khác với hình thức tọa đàm, vị trí của người hỏi và ngườitrả lời được định rõ

Theo Benjamin Ngo (tác giả cuốn Phỏng vấn báo chí), phỏng vấn là

“một cuộc trao đổi giữa hai người, thông qua những câu hỏi và trả lời là sựphản biện ý kiến, khai thác hoặc dẫn dắt thông tin” [1, tr 13]

Trong cuốn Cách viết một bài báo, các nhà báo nước ngoài đưa ra quan

niệm: “Phỏng vấn là hình thức đối thoại trong đó nhà báo nêu ra câu hỏi vàngười được phỏng vấn trả lời” [3, tr 57]

Theo TS Đinh Văn Hường (trong cuốn Các thể loại thông tấn báo chí,

2006, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội), thuật ngữ phỏng vấn có thể hiểu theo

3 góc độ:

- Phỏng vấn là hình thức giao tiếp xã hội (trực tiếp hoặc gián tiếp)giữa người này với người khác về một vấn đề mà hai bên quan tâm(chủ yếu mang tính cá nhân) Hình thức này xảy ra trong cuộc sốnghằng ngày hết sức phong phú, đa dạng và phức tạp của các mốiquan hệ xã hội

- Phỏng vấn như một phương thức, phương pháp nhằm thu thập bất

cứ thông tin nào mà con người cần về các lĩnh vực khác nhau củađời sống xã hội Trong lao động báo chí, phỏng vấn hoặc hỏichuyện cũng là phương pháp để hỏi, biết, thu thập thông tin, tư liệu,

số liệu để viết bài về các thể loại báo chí như tin, phóng sự, ký,

- Phỏng vấn như một thể loại báo chí độc lập, là đối tượng nghiêncứu của lí luận và khoa học báo chí, đồng thời là một tác phẩm phổbiến, hiệu quả trong hoạt động thực tiễn báo chí [4, tr 7]

Trong phạm vi khóa luận này, xét đến phỏng vấn dưới góc độ là mộtphương pháp thu thập thông tin trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí (gọi

là phương pháp phỏng vấn)

Tác giả Đức Dũng trong cuốn Sáng tạo tác phẩm báo chí đã gọi

phương pháp phỏng vấn là hỏi chuyện “Một trong những phương pháp thuthập thông tin của người phóng viên là hỏi chuyện Như nhiều người đã đọclời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi người nói ‘Muốn có tài liệu thì phảitìm’, mà trong quá trình tìm tài liệu, Người nhắc đến việc ‘hỏi’ Mỗi chuyến

đi công tác, mỗi cuộc gặp gỡ là nhằm tìm hiểu một vấn đề nào đó, do đó, cáccuộc hỏi chuyện của phóng viên đều có mục đích, có kế hoạch, không phải lànhững cuộc hỏi chuyện tùy tiện” [5,tr 89] Trong hoạt động báo chí, phỏngvấn vừa là phương pháp vừa là mục đích, phỏng vấn là hành vi gặp gỡ, hỏichuyện các nhân vật trong thực tế để điều tra lấy thông tin, tư liệu từ thực tế

Tác giả Hữu Thọ trong cuốn Công việc của người viết báo đưa ra định

nghĩa “phương pháp phỏng vấn là chưa biết thì hỏi để biết, hỏi để thu thậpthông tin, hỏi để tăng cường hiểu biết” [10, tr 12 ]

Theo tác giả Maria Lukina (trong cuốn Công nghệ phỏng vấn), “phỏng

vấn là phương pháp thu thập thông tin phổ cập nhất được các nhà báo ở tất cảcác nước trên thế giới sử dụng” [20, tr 13] “Cuộc phỏng vấn của nhà báo vớinhân vật không chỉ đơn giản là để trao đổi thông tin mà còn hướng tới mụcđích tạo ra một sản phẩm thông tin mới có tính bức thiết, mang ý nghĩa xã hội

và dành cho việc công bố” [20, tr 15 ] “Phỏng vấn là sự giao tiếp bằng ngônngữ giữa con người với nhau để thu nhận thông tin và sản xuất ra những trithức mới nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu thông tin của xã hội” [20, tr 23]

Trong cuốn Cách viết tin, hai nhà báo T.S.Giooc và B.Sumanta cho

rằng: “Một cuộc phỏng vấn báo chí là phương tiện để thu thập tin tức từ mộtngười nào đó có cương vị nắm được thông tin Phỏng vấn không phải là một

cuộc nói chuyện hay đối thoại Người làm báo cần phải làm cho người đượcphỏng vấn nói ra”.

Theo TS Lê Thị Nhã (trong cuốn Lao động nhà báo), “phỏng vấn là

cuộc gặp gỡ, trao đổi, hỏi chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm đốitượng nhằm thu thập, khai thác thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tácphẩm báo chí nói chung (tin, phóng sự, điều tra, phỏng vấn ) tùy theo mụcđích của nhà báo” [18, tr 116]

Từ những khái niệm trên, có thể rút ra được định nghĩa dưới góc độ phương pháp, phỏng vấn là phương pháp thu thập thông tin mà nhà báo

sử dụng hành vi giao tiếp để thu nhận thông tin và đưa những thông tin đó đến với công chúng thông qua các tác phẩm báo chí.

1.2.2 Phân loại phỏng vấn

Có nhiều cách để phân loại phỏng vấn Dưới góc độ là một thể loại haydưới góc độ là một phương pháp thu thập thông tin, phỏng vấn cũng có thểphân chia thành các hình thức khác nhau

Nếu phân chia theo hình thức thu thập thông tin, có thể chia thành phỏngvấn trực tiếp (mặt đối mặt) và phỏng vấn gián tiếp (qua điện thoại, email, chat ).Nếu phân chia theo đối tượng trả lời phỏng vấn thì gồm có: phỏng vấnchuyên gia, phỏng vấn lãnh đạo, phỏng vấn người dân

Nếu căn cứ vào hình thành thể loại thì có phỏng vấn để lấy thông tinsáng tạo tác phẩm phỏng vấn và phỏng vấn để sáng tạo các loại tác phẩm báochí khác

Nếu căn cứ vào mục đích phỏng vấn thì có phỏng vấn lấy tin tức, phỏngvấn lấy ý kiến, phỏng vấn chân dung

1.2.3 Vai trò của phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí Trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, hoạt động thu thập thông tin

là một trong những hoạt động quan trọng Hoạt động thu thập thông tin làhoạt động thường xuyên, liên tục đối với phóng viên báo chí Hoạt động thuthập thông tin đưa lại nguồn thông tin để hình thành nên tác phẩm báo chí

và sâu, có như vậy mới thu hút được độc giả và thỏa mãn sự quan tâm của độcgiả Muốn có được nguồn thông tin hay, độc quyền, phóng viên, nhà báo phảithường xuyên thu thập và xử lí thông tin, nắm bắt được những thông tin nónghổi, nhạy cảm để triển khai sáng tạo tác phẩm báo chí.

Phương pháp phỏng vấn là một trong 3 phương pháp thu thập thông tintrong sáng tạo tác phẩm báo chí Theo tác giả Benjamin Ngo (cuốn Phỏng vấnBáo chí) “Một bài báo hay có chất liệu 80% từ phỏng vấn” Điều này cho thấytầm quan trọng của phương pháp phỏng vấn trong quá trình sáng tạo tác phẩmbáo chí

Nhận định về phương pháp phỏng vấn, tác giả Maria Lukina (trong cuốn

Công nghệ phỏng vấn) đã viết: “Cả ba phương pháp nhận thức trên được

thực hiện đồng bộ, theo nguyên tắc bổ sung cho nhau: tùy thuộc vào cácnhiệm vụ đặt ra mà chúng trở thành công cụ chủ yếu hay bổ sung trong quátrình tìm kiếm của nhà báo Thế nhưng, thực tế cho thấy, phỏng vấn với tínhchất là cuộc giao tiếp với nguồn tin “sống” làm cho tác phẩm dễ được công bốhơn so với các phương pháp khác: những tài liệu được sử dụng trong quátrình chuẩn bị phỏng vấn không thể thay thế cho những chứng cứ “sống” củacon người” [20, tr 13]

Vai trò của phương pháp phỏng vấn trong quá trình sáng tạo tác phẩmbáo chí thể hiện qua:

- Phương pháp phỏng vấn có thể đem lại thông tin nhanh và tiết kiệm thời giancông sức nhất Đối với các sự kiện nóng hổi đang diễn ra, phỏng vấn nhữngngười trong cuộc sẽ đưa đến cho nhà báo, phóng viên những thông tin chânthực, chính xác về sự kiện gần như là ngay lập tức Ngày nay, khi các phươngtiện tác nghiệp ngày càng hiện đại thì việc phóng viên có thể tác nghiệp ngaykhi một sự kiện xảy ra Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp phỏng vấn để thuthập thông tin, phóng viên cần lưu ý kiểm tra chéo thông tin để đảm bảo tínhchính xác

- Phương pháp phỏng vấn giúp phóng viên, nhà báo có thể tái hiện chính xác vàchân thực sự kiện khi không thể có mặt ở sự kiện đó Lời kể của các nhân vật

trong sự kiện chính là những thông tin sinh động và chính xác nhất về sự kiện

mà phóng viên có thể thu thập Phóng viên, nhà báo nếu sử dụng khéo léonguồn thông tin này có thể tạo ra một tác phẩm báo chí đầy tính chân thực,nhân văn, thu hút độc giả

- Thông tin thu thập được từ phương pháp phỏng vấn mang lại tính khách quancho tác phẩm báo chí Thông tin được phát ra trong tác phẩm báo chí nhưnglại là từ một nhân vật có liên quan đến sự việc chứ không phải là nhà báo,phóng viên giúp cho bài báo có tính thuyết phục cao hơn Thông tin khi đượcmột bên thứ ba đưa ra bao giờ cũng tạo ra sự tin cậy cao đối với độc giả, nhất

là khi những người nói ra thông tin đó là các chuyên gia, lãnh đạo, nhữngngười trong cuộc Độc giả có xu hướng thích đọc những tác phẩm báo chí cócàng nhiều tiếng nói khách quan, đa chiều càng tốt

- Phương pháp phỏng vấn sẽ giúp nhà báo, phóng viên được san sẻ bớt những

lo lắng về trách nhiệm đảm bảo thông tin Tất nhiên, điều này chỉ đúng trongtrường hợp nhà báo, phóng viên thực sự phỏng vấn nhân vật đó và có bằngchứng ghi lại cụ thể Một thông tin khi phóng viên đưa ra và kí tên của mình ởdưới, tức là phóng viên phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước những thôngtin đó Tuy nhiên, khi thông tin đó được đưa ra bởi một nhân vật có thẩmquyền thì tính trách nhiệm sẽ được san sẻ Trong một vài trường hợp, khinhững thông tin mà nhà báo, phóng viên có được là những thông tin khôngđược phép công bố, nhiều nhà báo, phóng viên tìm cách khai thác để đốitượng phỏng vấn của mình (người có quyền đưa ra thông tin đó) trực tiếp đưa

ra thông tin quá cuộc phỏng vấn và nhà báo, phóng viên chỉ chịu trách nhiệmđưa thông tin lên mặt báo

Phương pháp phỏng vấn có thể đưa đến cho nhà báo, phóng viên nhữngthông tin độc quyền Trong thời điểm báo chí cạnh tranh gay gắt và quyết liệtnhư hiện nay, thông tin độc quyền là điều mà nhiều tờ báo khao khát có được.Không phải ngẫu nhiên mà nhiều tờ báo tạo dựng được thương hiệu trong

lòng độc giả Thông tin độc quyền cũng có thể thu được bằng hai phươngpháp thu thập thông tin khác là quan sát và nghiên cứu tư liệu văn bản

Tuy nhiên, nếu so sánh với phỏng vấn thì sẽ không lớn bằng Mỗi nhânvật phỏng vấn là cả một kho thông tin, kho trí thức trong lĩnh vực của họ.Tính độc quyền thể hiện ở việc có thể họ là người duy nhất có quyền đưa rathông tin đó, có thể đó là vốn kiến thức tích lũy của họ không chia sẻ cho ai,cũng có thể đó là những chia sẻ, tâm tư, trải nghiệm của riêng bản thân họ Nhà báo, phóng viên khi đứng trước một đối tượng phỏng vấn, nếu có khảnăng để nhân vật của mình “giãi bày hết ruột gan” thì sẽ thu được nhữngthông tin quý giá mà không phải ai cũng có được

1.2.4 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp phỏng vấn

Bất kì phương pháp thu thập thông tin nào cũng có ưu điểm và hạn chếriêng Đối với phương pháp phỏng vấn cũng không ngoại lệ

Về ưu điểm, phương pháp phỏng vấn là một phương pháp không thểthiếu trong hoạt động thu thập thông tin của nhà báo, phóng viên để có thể thuthập những thông tin sinh động, hấp dẫn, có giá trị

Phương pháp phỏng vấn còn mang lại những thông tin khách quan, trựctiếp cho tác phẩm báo chí Một tác phẩm báo chí sử dụng phương pháp phỏngvấn tạo ra nguồn thông tin có độ tin cậy cao, bởi đó không phải chỉ là ý kiếnchủ quan của tác giả mà là ý kiến đa chiều của những người liên quan về vấn

đề Điều này tăng thêm sức thuyết phục của bài viết, tăng sự tin tưởng của độcgiả đối với bài viết “Phương pháp này giúp tăng tính khách quan của thôngtin thu thập được Thông tin được đưa ra từ một người khác, người và việcthật, chứ không phải là chủ quan nhà báo đưa ra Điều này giúp thu hút được

sự quan tâm của công chúng Thông tin hay, đa chiều giúp công chúng thíchthú hơn khi tiếp nhận” (PVS NB1, Nam, Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báoViệt Nam)

Phương pháp phỏng vấn còn tăng sức nặng của bài viết, tăng tính tácđộng của bài viết Thông tin từ những nhân vật có tiếng nói, những quanchức, lãnh đạo, hay những người trong cuộc mang đến cho tác phẩm sức

thuyết phục, tác động mạnh mẽ đến xã hội “Phương pháp này tạo được sự tincậy đối với người trả lời, cung cấp thông tin, sự tin cậy ở đây thể hiện bằngtên tuổi, uy tín của nhà báo, của tờ báo Đây cũng là một cách để quảng bácho thương hiệu của cơ quan, của tờ báo” (PVS NB1, Nam, Trưởng banNghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam).

Phương pháp phỏng vấn còn giúp nhà báo phóng viên được chia sẻ tráchnhiệm thông tin với đối tượng phỏng vấn Khi thông tin được đối tượng đưa

ra, đối tượng sẽ chịu trách nhiệm trước ý kiến, thông tin đó Những ý kiến,thông tin được những người có trách nhiệm đưa ra được uy tín và chức vụ củađối tượng đó bảo lãnh

Nếu sử dụng tốt phương pháp phỏng vấn, phóng viên có thể khai thácđược những thông tin độc quyền, những thông tin có giá trị mà không phảivới ai đối tượng cũng chia sẻ Sử dụng phương pháp phỏng vấn còn giúp chophóng viên nhà báo có thể rèn luyện các kỹ năng khai thác thông tin, nâng caonăng lực phóng viên

Sử dụng phương pháp phỏng vấn còn giúp nhà báo, phóng viên mở rộngcác mối quan hệ, hình thành một mạng lưới nguồn tin rộng Điều này giúpcho nhà báo, phóng viên thuận tiện hơn trong quá trình tác nghiệp sau này

Về hạn chế, đối tượng khai thác thông tin của phương pháp phỏng vấn làcon người “Tuy nhiên, con người cũng là nguồn thông tin, tư liệu phức tạp,tinh vi, khó khai thác” [18, tr116] Bởi vậy, nhà báo, phóng viên có thể gặpnhiều khó khăn khi khai thác thông tin từ đối tượng này Một đối tượng,nhưng nhà báo, phóng viên này có thể khai thác được những thông tin hấpdẫn, độc quyền mà nhà báo, phóng viên khác lại không thể khai thác đượcthông tin Việc khai thác thông tin có tốt hay không phụ thuộc rất nhiều vào

kỹ năng của nhà báo, phóng viên

Phương pháp phỏng vấn phụ thuộc rất nhiều vào đối tượng phỏng vấn.Thông tin mà phương pháp phỏng vấn thu được sẽ là từ đối tượng phỏng vấn.Bởi vậy, cách đối tượng trả lời, thái độ của đối tượng khi cung cấp thông tin

chất lượng thông tin của tác phẩm Bởi vậy, đối tượng phỏng vấn phù hợp làđiều rất quan trọng.

Phóng viên có thể dễ dàng bị dẫn dắt bởi đối tượng phỏng vấn Khi bảnthân phóng viên không nắm rõ về vấn đề, đối tượng phỏng vấn có thể dẫn dắtphóng viên ra xa mục đích ban đầu Điều này có lúc không phải do đối tượngphỏng vấn cố tình mà là vì cách diễn đạt và mạch câu chuyện của họ dẫnphóng viên đến một câu chuyện khác Phóng viên ít kinh nghiệm rất dễ gặpphải hạn chế này khi khai thác thông tin

“Thông tin đưa ra trong cuộc phỏng vấn có thể chưa chuẩn xác và chưasâu Khi trả lời, đối tượng phải đối thoại trực tiếp với nhà báo, phóng viên,điều này khác với sự chỉnh chu của việc trả lời bằng văn bản Bởi khi trả lờibằng văn bản, đối tượng có thời gian suy nghĩ, cân nhắc câu trả lời Còn khitrả lời phỏng vấn trực tiếp, thời gian suy nghĩ là có hạn, đồng thời, đôi khi đốitượng trả lời có thể có chuyên môn tốt, có thông tin tốt, nhưng cách diễn đạtchưa thực sự tốt nên chưa bật lên được thông tin chính Thông tin thu đượcbằng phương pháp này có ưu điểm trực tiếp và nhanh nhưng có thể khôngsâu Bởi vậy, nhà báo, phóng viên có thể hoàn thành bài viết rồi chuyển lạicho đối tượng trả lời hoặc xác nhận lại thông tin ngay sau cuộc phỏng vấn vớingười trả lời để đảm bảo sự chắc chắn về kiến thức, thông tin và diễn đạt(PVS NB1, Nam, Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam)

1.2.5 Quá trình thực hiện phỏng vấn

Trong cuốn Kỹ năng cho người làm báo, một cuộc phỏng vấn được

chia thành 4 giai đoạn: thứ nhất là chuẩn bị sơ bộ cho cuộc phỏng vấn; thứ hai

là bắt đầu trò chuyện với yêu cầu đảm bảo trạng thái tâm lý cho người đốithoại; thứ ba là thực hiện cuộc đàm thoại được dẫn dắt theo chủ đề và mụcđích đã dự kiến, thứ tư là hoàn thành phỏng vấn và phân tích kết quả đạtđược “Bất kỳ một cuộc phỏng vấn nào cũng gồm 4 giai đoạn chủ yếu này.Những sai lầm phạm phải ngay từ khâu đầu rõ ràng sẽ ảnh hưởng đến kết quả

Một cuộc phỏng vấn thường qua các giai đoạn: Xác định mục đích cuộcphỏng vấn, lựa chọn người trả lời phỏng vấn, tìm hiểu nội dung cuộc phỏngvấn và người trả lời, chuẩn bị đề cương câu hỏi, sắp xếp cuộc phỏng vấn, vàtiến hành phỏng vấn.

Trong các giai đoạn của quá trình phỏng vấn, vai trò của việc chuẩn bị làrất lớn Chuẩn bị phỏng vấn tốt sẽ mang lại một cuộc phỏng vấn thành công.Trong cuốn “Phỏng vấn báo chí”, tác giả Benjamin Ngo đã khẳng định: Babước để thành công trong một cuộc phỏng vấn là chuẩn bị, chuẩn bị và chuẩn

bị “Cuộc phỏng vấn được coi là thành công khi có sự chuẩn bị chu đáo, câuhỏi ‘đắt’ và đúng lúc, phóng viên chăm chú lắng nghe từng lời của ngườiphỏng vấn” [1, tr 10]

Quá trình chuẩn bị cho cuộc phỏng vấn bao gồm xác định mục đích củacuộc phỏng vấn, lựa chọn người trả lời phỏng vấn, tìm hiểu trước nội dungđặt ra trong cuộc phỏng vấn, chuẩn bị đề cương và sắp đặt cuộc phỏng vấn.Đây là quá trình tạo ra nền tảng cho cuộc phỏng vấn Nếu quá trình chuẩn bịkhông đúng, không trúng thì cuộc phỏng vấn coi như thất bại

Quá trình tiến hành phỏng vấn lại là quá trình quyết định giá trị củathông tin mà nhà báo thu thập được Bên cạnh việc chuẩn bị kỹ lưỡng chocuộc phỏng vấn, cách nhà báo, phóng viên tiến hành cuộc phỏng vấn Tronggiai đoạn này, kỹ năng giao tiếp, năng lực khai thác thông tin của phóng viênđược thể hiện rõ nét nhất Việc có thu được thông tin hấp dẫn, có giá trị haykhông là phụ thuộc rất lớn vào bản lĩnh nghề nghiệp của phóng viên

1.3Về báo Tiền Phong

Báo Tiền Phong là cơ quan ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sản HồChí Minh, diễn đàn của tuổi trẻ Việt Nam Đối tượng mục đích của báo TiềnPhong được xác định từ độ tuổi từ 16 – 40 tuổi

Tiền thân của báo Tiền Phong là các tờ Hồn nước (1945 – 1946); tờ

tờ Sức trẻ (ra đời năm 1949) do nhạc sĩ Từ Phác làm thư kí tòa soạn, ra được

15 số thì đình bản; tờ tạp chí Thanh niên (1950 – 1952)

Ngày 16/11/1953 tại bản Dồn, xã Minh Thanh (Tuyên Quang) chính thức

ra đời tờ Tiền Phong do đồng chí Nguyễn Lam lúc bấy giờ là Bí thư thứ nhất

TW Đoàn (sau này là Bí thư TW Đảng, Phó Thủ tướng Chính Phủ) làm Chủnhiệm (Tổng biên tập) Lúc ra đời có các đồng chí Nguyễn Thanh Dương(Thư kí tòa soạn), Lê Quân, Văn Quý, Tôn Đức Lượng (họa sĩ) và hai thanhniên trẻ là Tôn Sơn (Mai Nam) và Hậu

Tiền Phong là tờ báo có nhiều ấn phẩm nhất trong làng báo cả nước (sốliệu năm 2010): báo giờ (Tiền Phong online – TPO), báo ngày (nhật báo TiềnPhong), bán nguyệt san (Người đẹp Việt Nam, Tri thức trẻ) và nguyệt san(Nam Châm, Lửa ấm) Tiền Phong là tờ báo ra số chủ nhật đầu tiên trong các

tờ báo Trung Ương (1988)

Tiền Phong đang in đồng thời tại 5 điểm in trên cả nước gồm: Hà Nội,

TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Nghệ An Báo đã thành lập và phát triểncông ty cổ phần Tiền Phong, xây dựng trụ sở hiện tại bằng vốn tự có

Báo Tiền Phong có trụ sở toà soạn tại 15 Hồ Xuân Hương – Hà Nội và 6văn phòng đại diện ở các tỉnh, thành phố: Nghệ An, Huế, Đà Nẵng, Buôn MêThuột, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ Mạng lưới phóng viên, cộng tác viên củaTiền Phong thường trú ở khắp các tỉnh thành trên cả nước

Trong quá trình đổi mới và phát triển, từ năm 1999, báo Tiền Phong đã

có chiến lược hướng đến phát triển thành một tập đoàn báo chí mạnh, và đếnnay đã cơ bản hoàn thành xong bước một Tiền Phong hiện đang ở giai đoạnhai của chiến lược phát triển báo, với mục tiêu hình thành tập đoàn báo chíthực sự mạnh và uy tín

60 năm ra đời và phát triển, báo Tiền Phong già về thời gian nhưng tờbáo thì vẫn trẻ Lớn mạnh qua hai cuộc kháng chiến, đến giai đoạn đổi mớiđất nước, báo Tiền Phong đã hưởng ứng tích cực công cuộc đổi mới và luôn

đồng hành với giới trẻ trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đấtnước Hiện nay, thách thức lớn nhất của báo đó là làm sao để Tiền Phongkhông bị tụt hậu so với những tờ báo hàng đầu trong nước, khu vực, thế giới,không bị tụt hậu với giới trẻ trong thời kì hội nhập.

Báo in Tiền Phong đang là một tờ báo in phát triển, có số lượng pháthành lớn Việc nghiên cứu vai trò của phương pháp phỏng vấn trong sáng tạotác phẩm báo chí trên báo in Tiền Phong sẽ đưa đến những thông tin khái quát

về đối tượng nghiên cứu của đề tài, tạo nền tảng thực tiễn để hình thànhnhững khuyến nghị cho việc nâng cao vai trò của phương pháp phỏng vấntrong sáng tạo tác phẩm báo chí

Tiểu kết chương 1

Phỏng vấn trong khóa luận này được xem xét và nghiên cứu dưới bìnhdiện phương pháp thu thập thông tin trong tác phẩm báo chí Phương phápphỏng vấn là một trong những phương pháp thu thập thông tin quan trọng,thường được nhà báo, phóng viên sử dụng trong thực tiễn Với những vài trò

to lớn của mình, phương pháp này góp một phần lớn trong việc tăng tính tácđộng của tác phẩm đối với xã hội và công chúng Việc lựa chọn nghiên cứuvai trò của phương pháp này trong sáng tạo tác phẩm báo chí nhằm làm bậtlên thực trạng hiện nay, đưa ra những khuyến nghị đúng đắn để giải quyết tìnhhình thực tiễn Muốn như vậy, phải nắm rõ hệ thống khái niệm lí luận vềphương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí Những lí luậnchung về phương pháp phỏng vấn được đưa ra trong chương này sẽ là nềntảng để triển khai nghiên cứu và định hướng đúng đắn cho hướng phát triểntiếp theo của đề tài

Chương 2 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP PHỎNG VẤN TRONG SÁNG TẠO TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO TIỀN PHONG (TỪ

1/10/2014 ĐẾN 31/3/2015) 2.1Về mật độ xuất hiện của phương pháp phỏng vấn

2.1.1 Về mật độ xuất hiện trong tác phẩm báo chí

Trong thời gian khảo sát, số lượng tác phẩm báo chí có sử dụng phươngpháp phỏng vấn để thu thập thông tin chiếm hơn 1/3 số tác phẩm báo chí xuấthiện trên các số báo

Trung bình mỗi ngày, có 19,75 tác phẩm báo chí sử dụng phương phápphỏng vấn để thu thập thông tin/55 tác phẩm báo chí xuất hiện trên 1 tờ báongày

“Phỏng vấn là phương pháp sử dụng rất thường xuyên trong hoạt độngsáng tạo tác phẩm báo chí, bên cạnh quan sát trực tiếp và nghiên cứu tài liệu.Phỏng vấn cũng là phương pháp đạt tới mục đích một cách trực tiếp nhất –hỏi đúng người muốn hỏi và đúng những gì muốn hỏi – bạn đọc muốn biết,muốn có câu trả lời” (PVS NB4, Nam, Phó Trưởng Văn phòng đại điện báoTuổi trẻ TPHCM tại Hà Nội)

Có thể thấy, việc sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tintrong sáng tạo tác phẩm báo chí là thông dụng Trong điều kiện hiện nay, khithông tin có thể đến từ rất nhiều nguồn phong phú, đa dạng, việc sử dụngphương pháp phỏng vấn vẫn không mất đi vai trò và vị trí của nó

Khảo sát này chỉ khảo sát được phương pháp phỏng vấn để thu thậpthông tin được thể hiện rõ ràng trong tác phẩm báo chí Trên thực tế, trong laođộng phóng viên, việc thu thập thông tin bằng phương pháp phỏng vấn còn làviệc thẩm định những thông tin thu được từ tư liệu, văn bản, từ quan sát Tuynhiên, việc này có thể có hoặc không được thể hiện được bằng ngôn ngữ trênmặt báo

Trang nhất tờ báo là nơi các tác phẩm báo chí hấp dẫn, có tính tác độnglớn được trình bày để lôi kéo, hấp dẫn độc giả đến với tờ báo Đây được vínhư nơi bày biện “những món ăn hấp dẫn nhất” của một thực đơn các tácphẩm báo chí trong một ngày “Theo tâm lí thị giác độc giả khi đọc báo, tạpchí thì các trang ngoài bạn đọc thường đọc trước (trang 1 và trang cuối), tiếptheo là các trang giữa (với các tờ báo ít trang) Đại đa số bạn đọc đều cócách đọc trừ trang nhất trở đi” [7, tr 143]

Việc một tác phẩm báo chí xuất hiện ở trang bìa bên cạnh việc thể hiệnvai trò chính trị của tác phẩm (đặc trưng của báo chí Việt Nam), còn thể hiệnđược sức hấp dẫn và tính thông tin quan trọng

Theo kết quả khảo sát, có đến 23% tác phẩm sử dụng phương phápphỏng vấn để thu thập thông tin trong quá trình sáng tạo tác phẩm được lựachọn để trình bày ở trang nhất

Số lượng tác phẩm xuất hiện ở trang nhất là rất hạn chế Bởi vậy, tỉ lệ cáctác phẩm có phương pháp phỏng vấn xuất hiện trên trang nhất như vậy là rấtlớn Trung bình một số báo có 4.45 tác phẩm có sử dụng phương pháp phỏngvấn để thu thập thông tin được trình bày ở trang bìa/11 tác phẩm được trìnhbày ở trang bìa trong mỗi số báo

Qua đó có thể thấy, tính thông tin, thời sự, sức thuyết phục của các tácphẩm có sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tin trong quátrình sáng tạo tác phẩm báo chí là rất lớn

2.1.2 Về mật độ xuất hiện trong thể loại báo chí

Qua khảo sát, các thể loại báo chí thường xuyên xuất hiện trên báo chíđều có sử dụng phương pháp phỏng vấn trong quá trình thu thập thông tin.Phản ánh là thể loại báo chí thường xuyên xuất hiện trên báo chí Phảnánh là thể loại báo chí sử dụng chủ yếu phương pháp quan sát, phương phápphỏng vấn trong quá trình thu thập thông tin Trong thời gian khảo sát, 56%

các tác phẩm báo chí thuộc thể loại phản ánh có sử dụng phương pháp phỏngvấn để thu thập thông tin

Thể loại sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tin phổ biếnthứ hai đó là tin Về mật độ, tin là thể loại được sử dụng nhiều nhất trên báochí hiện nay, mỗi tờ báo giấy đều có ít nhất một trang tin Nguồn thông tin đểviết thể loại tin đến từ rất nhiều nguồn khác nhau trong đời sống Ngày nay,tại các tòa soạn, tin chủ yếu đến từ từ liệu văn bản, họp báo Tuy nhiên, cáctác phẩm báo sử dụng phương pháp phỏng vấn là rất lớn (chiếm 26% số bàikhảo sát) Điều này chứng tỏ vai trò to lớn của phương pháp phỏng vấn trongkiểm chứng và truyền đi thông tin

Số lượng phóng sự sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thôngtin trong quá trình sáng tạo tác phẩm, chỉ chiếm 9% tổng số tác phẩm sử dụngphương pháp phỏng vấn Tuy nhiên, nguyên nhân là vì số lượng tác phẩmphóng sự trên báo in Tiền Phong là không lớn (đối với báo Tiền Phong thì mỗingày có một trang phóng sự – trang 9 – chỉ đăng tải một tác phẩm phóng sự) Tuy nhiên, kết quả khảo sát cho thấy, tất cả các tác phẩm được đăng tảiđều sử dụng phương pháp phỏng vấn trong thu thập thông tin Điều này thể

hiện rất rõ ở các tác phẩm Đắm cùng quần đảo Nam Du (tác giả Sáu Nghệ, báo Tiền Phong số 15, ngày 15/1/2015, chuyên mục xã hội), Điểm tựa giữa trùng khơi (tác giả Lê Hữu Việt, báo Tiền Phong số 19, ngày 19/1/2015)

Tương tự như vậy đối với thể loại phỏng vấn, mật độ xuất hiện củaphương pháp phỏng vấn trong các tác phẩm phỏng vấn chỉ chiếm 9% Phỏngvấn xuất hiện đều đặn trên báo in Tiền Phong trên chuyên mục Trò chuyệnđầu tuần vào mỗi thứ 2 Các chuyên mục khác như Văn hóa, Thời sự, Khoagiáo cũng thường xuyên sử dụng các tác phẩm thuộc thể loại phỏng vấn Tuynhiên, phỏng vấn xuất hiện trên báo in Tiền Phong không thực sự nhiều Đây

là thể loại chủ yếu sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tin,

đồng thời, hình thức trình bày tác phẩm báo chí thể loại phỏng vấn có sự khácbiệt so với thể loại khác

Thể loại điều tra và các thể loại báo chí khác có mật độ xuất hiện phươngpháp phỏng vấn rất thấp (chỉ chiếm 1%) Điều này một phần do các thể loạinày ít xuất hiện trên báo (thể loại điều tra), đồng thời, các thể loại này cũngkhông sử dụng nhiều đến phương pháp phỏng vấn

2.2Về đối tượng phỏng vấn

2.2.1 Về số lượng đối tượng phỏng vấn

Đối tượng phỏng vấn là đối tượng mà phóng viên khai thác thông tin khi

sử dụng phương pháp phỏng vấn trong sáng tạo tác phẩm báo chí Thông tin

mà đối tượng cung cấp sẽ là tư liệu để phóng viên hình thành nhận thức vềvấn đề, làm rõ hơn vấn đề mà mình khai thác, theo đuổi

Trong số các bài báo khảo sát, có đến 381 nhân vật được phỏng vấn đểthu thập thông tin Như vậy, trung bình, mỗi tác phẩm phỏng vấn 2,54 nhânvật Đối với mỗi tác phẩm báo chí, bình quân số lượng nhân vật phỏng vấnnhư vậy là khá phù hợp

Số lượng đối tượng phỏng vấn để khai thác thông tin trong một tác phẩmbáo chí phụ thuộc nhiều vào mục đích, phương pháp khai thác thông tin củanhà báo, vấn đề, góc độ đề tài mà tác phẩm muốn thể hiện

Tuy nhiên, khi thực hiện phỏng vấn, phóng viên càng hỏi chuyện đượcnhiều nhân vật thì lại dễ dàng đối chiếu, kiểm chứng thông tin, đồng thời thuthập được thông tin đa dạng, phong phú Những thông tin từ nhiều nguồn lạicàng tạo ra sự đa chiều, khách quan cho tác phẩm báo chí

2.2.2 Vị trí, vai trò của đối tượng phỏng vấn

2.2.2.1 Vị trí của đối tượng phỏng vấn

Đối với phương pháp phỏng vấn, đối tượng phỏng vấn đóng vai trò rấtquan trọng Đó là nguồn tin, là sự khách quan hóa thông tin, giúp tác phẩm cógiá trị xã hội, có sức thuyết phục và có thể đứng vững trong lòng người đọc

Đối tượng phỏng vấn rất đa dạng và phong phú Nhà báo không kénchọn đối tượng phỏng vấn mà chính đề tài của tác phẩm báo chí kén chọn đốitượng phỏng vấn Với một đề tài báo chí, không quan trọng nhân vật là ai, địa

vị xã hội như thế nào , chỉ cần đối với đề tài đó, thông tin nhân vật đó cungcấp có giá trị thì bản thân nhân vật đó là quan trọng

Qua biểu đồ, có thể thấy, đối tượng trả lời phỏng vấn để cung cấp thôngtin nhiều nhất đó là cán bộ nhà nước (chiếm gần 2/5 số lượng đối tượng trả lờiphỏng vấn) Cán bộ nhà nước ở đây được quy ước là những người đang côngtác tại các cơ quan nhà nước từ cấp tỉnh đến cấp huyện, bao gồm cả quân đội

và công an Đây là đối tượng cung cấp thông tin nhiều trong các tác phẩm báochí bởi đây là đối tượng liên quan đến hầu hết các vấn đề trong đời sống xãhội với những vai trò khác nhau Ý kiến, quan điểm của những nhân vật cósức nặng nhất định đối với những vấn đề mà các tác phẩm báo chí đặt ra Người dân cũng là đối tượng được phỏng vấn để khai thác thông tinchiếm số lượng lớn, hơn 1/5 số lượng đối tượng được phỏng vấn trong các tácphẩm Đây là đối tượng thường xuyên xuất hiện trong các tác phẩm báo chí.Các vấn đề mà tác phẩm báo chí đặt ra gắn liền với hơi thở cuộc sống màngười dân lại là những người trực tiếp chứng kiến, trực tiếp sống trong vấn

đề, sự việc Thông tin do đối tượng này cung cấp mang hơi thở hiện thực cuộcsống, tăng tính sinh động, chân thực cho tác phẩm

Chuyên gia là đối tượng phỏng vấn phổ biến khi nhà báo, phóng viên sửdụng phương pháp phỏng vấn để khai thác thông tin 14% đối tượng phỏngvấn trong các tác phẩm báo chí là các chuyên gia về đầy đủ các ngành nghề,lĩnh vực đời sống xã hội

Gần 11% đối tượng phỏng vấn trong các tác phẩm khảo sát là lãnh đạoĐảng và Nhà nước Thông tin, ý kiến của đối tượng này có sức nặng rất lớnđối với tác phẩm báo chí bởi chính địa vị chính trị và giá trị phát ngôn của họ.Đối tượng này cũng là đối tượng mà nhà báo, phóng viên phải tiếp xúc rất

nhiều nếu mong muốn có thông tin, tuy nhiên, đối tượng này không phải làđối tượng dễ dàng khai thác thông tin và khai thác thông tin hay.

Các đối tượng phỏng vấn cũng rất đa dạng ngành nghề trong xã hội Ví

dụ như trong phóng sự Đắm cùng quần đảo Nam Du (tác giả Sáu Nghệ, báo

Tiền Phong số 15, ngày 15/1/2015, chuyên mục xã hội), tác giả đã phỏng vấnrất nhiều nhân vật ở nhiều ngành nghề như anh xe ôm Nguyễn Văn Hậu; anhHuỳnh Văn Cường quê Châu Đốc (An Giang) ra đảo sống từ 15 tuổi và làmnghề cho thuê phòng trọ; phó chủ tịch UBND xã An Sơn, anh Nguyễn TấtLinh, quê ở xã Vĩnh Hòa, Hưng Bắc (Gò Quao, Kiên Giang), mới 34 tuổi mà

ra đảo đã 11 năm Những con người rất đa dạng và nhiều màu sắc đó để “kể”

về một quần đảo Nam Du đầy tình người, đầy kiên cường

Sự đa dạng của đối tượng phỏng vấn đem đến sự đa dạng, phong phú vànhiều chiều cho thông tin bài viết Điều này giúp bài viết có tính thuyết phụccao hơn, cách thông tin khách quan hơn Đối tượng phỏng vấn phải có sự lựachọn phù hợp mới đem đến cho bài viết những thông tin có giá trị

Việc xác định vị trí của đối tượng còn thể hiện ở cách gọi tên các đốitượng phỏng vấn Theo khảo sát, các đối tượng trả lời phỏng vấn thường đượcnhắc đến trên báo chí với tên gọi đầy đủ chiếm 86% Việc đối tượng đượcphỏng vấn để khai thác thông tin xuất hiện với tên gọi đầy đủ giúp định danhnhân vật, cho độc giả biết nhân vật là ai Chính bản thân đối tượng phỏng vấnvới tên gọi và chức vụ rõ ràng của bản thân mình sẽ là sự đảm bảo chắc chắnnhất cho thông tin mà họ cung cấp Điều này góp phần tăng tính chính xác,sức thuyết phục của thông tin được đối tượng đó cung cấp

Tuy nhiên, trong báo chí, không phải lúc nào cũng có thể đưa tên và chắcdanh nhân vật một cách rõ ràng trong tác phẩm Vì một vài yếu tố và tính chấtnhạy cảm của vấn đối tượng đưa ra, đối tượng sẽ được viết tắt tên, giấu tênhay thay đổi tên Việc sử dụng các hình thức này một phần nào đó cũng gây

ảnh hưởng đến sức thuyết phục của bài viết Bởi vậy, việc sử dụng hình thứcnày cũng khá hạn chế, chỉ chiếm 14% đối tượng phỏng vấn được nhắc đến.Trong một vài trường hợp sử dụng hình thức này, nhiều trường hợpkhiến ảnh hưởng đến chất lượng bài báo.

Một thông tin nữa để định danh đối tượng phỏng vấn để thu thập thôngtin là chức danh của đối tượng phỏng vấn

87% đối tượng phỏng vấn để thu thập thông tin được nhắc đến với chắcdanh đầy đủ, chi tiết Trong khi đó, chỉ có 8% là nhắc đến một cách chungchung và 5% là không nhắc đến Việc nhắc đến chức danh của đối tượngphỏng vấn để thu thập thông tin là để giúp độc giả đánh giá về độ tin cậy củathông tin mà đối tượng đưa ra, xác định vị trí, vai trò của đối tượng với vấn đềđược đề cập đến Việc nhắc đến chức danh của đối tượng phỏng vấn làm tăng

sự tin cậy, sức thuyết phục của tác phẩm

Ví dụ trong bài báo Xăng dầu giảm, cước vận tải 'lặng thinh': Cơ

quan quản lý bất lực? (tác giả Ngọc Mai – Bảo An – Tuấn Đức, số 14 ngày

14/1/2015, chuyên mục Kinh tế) phỏng vấn nhiều đối tượng là những nhânvật có trách nhiệm liên quan đến vấn đề được đưa ra với chức vụ và tên gọiđược nhắc đến đầy đủ, chi tiết, định danh rõ ràng nhân vật Như ông NguyễnTất Thành – GĐ Bến xe Giáp Bát, Nguyễn Mạnh Tuấn – Phó GĐ bến xe MỹĐình, cục trưởng Cục Quản lý giá Nguyễn Anh Tuấn, giám đốc Sở Tài chínhGia Lai Nguyễn Dũng Chức danh của nhân vật được nhắc đến đầy đủ thểhiện được vai trò của nhân vật khi đưa ra phát ngôn, thông tin về vấn đề “sựbất lực của cơ quan quản lý giá cước khi xăng dầu giảm” mà bài viết đặt ra.2.2.2.2 Vai trò trách nhiệm của đối tượng phỏng vấn đối với vấn đề mà tác phẩm nêu ra

Đối tượng được phỏng vấn có vai trò quan trọng đối với bài báo Đối vớivấn đề được bài báo đưa ra, mức độ liên quan của nhân vật được phỏng vấn

có ảnh hưởng lớn đối với chất lượng thông tin và sức thuyết phục của bài viết

Qua khảo sát, có 37% nhân vật được phỏng vấn để thu thập thông tin lànhững người trong cuộc, chứng kiến Đây là đối tượng đưa đến những thôngtin chân thực và thuyết phục nhất bởi họ ở trong lòng sư kiện, vấn đề

Ví dụ như bài báo Điểm tựa giữa trùng khơi (tác giả Lê Hữu Việt, báo

Tiền Phong số 19 ngày 19/1/2015, chuyên mục Phóng sự) Tác giả khắc họanên cuộc sống trên đảo Đá Tây, giữa quần đảo Trường Sa, nơi tàu thuyềnđánh cá xa bờ của ngư dân Việt Nam neo đậu, tránh bão, tìm đến khi gặpnhững sự cố trên biển như một “điểm tựa giữa trùng khơi” Trong bài viết, tácgiả phỏng vấn rất nhiều nhân vật đã từng sống và làm việc trên đảo Đá Tây

nhiều năm liền, từng giúp rất nhiều tàu thuyền gặp nạn Như đoạn viết “Khi

chiếc xuồng còn cách đảo vài trăm mét bỗng mặt biển lặng sóng, xuồng lướt

êm trên mặt sóng vào đảo Thấy lạ, chúng tôi hỏi ông Chu Minh Sơn, Trưởng Ban quản lý Dịch vụ Hậu cần đảo Đá Tây, ông cho biết: Đây là một lòng hồ

tự nhiên giữa biển Đông, xung quanh được bao bọc bởi dải san hô Mỗi khi nước triều xuống bãi san hô nhô khỏi mặt nước, khi triều lên dải san hô nằm sâu dưới mặt nước 2-3m “Nhờ bức tường san hô này, mỗi khi mưa bão, biển động sóng lớn bị ngăn lại, lòng hồ chỉ còn sóng nhè nhẹ nên tàu thuyền của ngư dân vào neo đậu trong lòng hồ an toàn, không bị sóng lớn đánh chìm”, ông Sơn nói, tay chỉ một vòng theo dải san hô ven hồ sóng đánh vào tung bọt trắng xóa” hay “Là một trong những người đầu tiên ra làm việc tại Trung tâm Dịch vụ Hậu cần Nghề cá đảo Đá Tây, anh Dương Đình Vinh (48 tuổi, quê Thái Nguyên), kỹ sư cơ khí kể: Khi tàu gặp sự cố, ngư dân lập tức nghĩ ngay tới các trung tâm dịch vụ hậu cần, hoặc bộ đội trên huyện đảo Trường Sa giúp đỡ Các tàu cá của ngư dân Việt Nam phần lớn là loại nhỏ, khi biển động, máy móc của tàu cá thường xuyên hỏng hóc, đặc biệt bộ phận bánh lái thường bị sóng đánh gãy Khi nhận được tin cầu cứu của ngư dân, trung tâm lại phối hợp với hải quân điều phương tiện kéo tàu của ngư dân vào đảo sửa

thuật lại phải lặn xuống biển tháo bánh lái đưa lên sửa chữa “Không chỉ sửa chữa máy móc ngay trên biển, việc cung cấp nhiên liệu, nước ngọt, thực phẩm đều phải chở từ đảo ra tận tàu để tiếp tế cho ngư dân”, anh Vinh nói”

là những đoạn viết đưa đến cho độc giả một cái nhìn chân thật về cuộc sống ởđảo Đá Tây quá tiếng nói của những người trong cuộc, những người gắn bóvới hòn đảo, với công việc cứu nạn tàu thuyền lâu năm

22% nhân vật được phỏng vấn là những người có thẩm quyền giải quyếtvấn đề mà bài báo đề ra Những ý kiến của các nhân vật này đưa ra góp phầnđưa đến cái nhìn có tính trách nhiệm, quyền lực về vấn đề được đưa ra.Những thông tin khai thác được từ nhân vật này là những thông tin chínhthống về vấn đề được nêu ra

Ví dụ như trong bài báo Xăng dầu giảm, cước vận tải 'lặng thinh': Cơ quan quản lý bất lực? (tác giả Ngọc Mai – Bảo An – Tuấn Đức, số 14 ngày

14/1/2015, chuyên mục Kinh tế) phỏng vấn nhiều nhân vật có thẩm quyền

giải quyết vấn đề chậm giảm giá cước mà bài báo nêu ra: “Cục trưởng Cục

Quản lý giá Nguyễn Anh Tuấn cho biết: Một ngày sau khi xăng dầu giảm sâu

kỷ lục, Bộ Tài chính đã có văn bản ngày 23/12 gửi Bộ GTVT, các UBND địa phương yêu cầu các doanh nghiệp vận tải tính toán, kê khai lại giá cước hợp với xu hướng giảm giá xăng dầu Hiện có một số tỉnh báo cáo đã gửi văn bản yêu cầu các DN vận tải kê khai lại giá, một số địa phương đưa ra hạn chót ngày 15/1 phải kê khai lại giá, còn một số địa phương chưa thấy phản hồi.

“Sau hạn đó, Sở Tài chính cùng Sở GTVT có 5 ngày rà soát lại kê khai giá của doanh nghiệp rồi mới hình thành mức giá mới”, ông Tuấn nói”, “Giám đốc Sở Tài chính Gia Lai Nguyễn Dũng cho biết: Sở đã triển khai quyết liệt phối hợp với các cơ quan địa phương thành lập các đoàn kiểm tra, thanh tra yêu cầu xác minh lại giá cước, niêm yết giá công khai Tuy nhiên, không có khung giá chung cho loại hình giá cước vận tải, có đơn vị giảm nhiều, đơn vị giảm ít “Các quy định chỉ nói đến tăng giá, còn giá giảm thì chưa có chế tài

cụ thể Một số trường hợp rất khó thực hiện Hiện Sở Tài chính Gia Lai chỉ mới có biện pháp đề nghị sang Sở GTVT không cho các hãng vi phạm tăng thêm số lượng xe, hay mở rộng địa bàn kinh doanh”, ông Dũng nói”

Những thông tin các nhân vật đó đưa ra cho thấy sự bất lực trong việc điềuchỉnh giá cước vận tải của các cơ quan quản lí vì cơ chế không đồng bộ Vấn

đề này đã được rút lên thành tiêu đề bài viết, phản ánh nội dung thông tinchính mà bài viết muốn đưa ra

Chuyên gia là một đối tượng phỏng vấn thường xuyên trên báo chí 16%nhân vật được phỏng vấn để thu thập thông tin trong sáng tạo tác phẩm báochí là chuyên gia về vấn đề, sự việc được bài báo nêu ra Những thông tin củachuyên gia đưa ra giúp cho tác phẩm có sức thuyết phục và có tính chuyênmôn cao hơn Với trình độ và tầm ảnh hưởng của mình, chuyên gia là nhữngngười tăng thêm sức thuyết phục, tính khách quan cho bài viết

Trong bài viết Tăng tỷ giá USD 1%: Doanh nghiệp nhập khẩu lo lắng

(tác giả Khánh Huyền – Phạm Anh, báo Tiền Phong số 8, ngày 8/1/2015,chuyên mục Kinh tế) phỏng vấn các chuyên gia về động thái tăng tỷ giá USD

của Ngân hàng Nhà nước: “Trước câu hỏi thời điểm điều chỉnh liệu có hợp lý

chưa? TS Trần Hoàng Ngân, thành viên Hội đồng tư vấn tiền tệ quốc gia cho rằng cả tháng cuối năm 2014, thị trường đã kỳ vọng tăng nên điều chỉnh thời điểm này là hợp lý”; “Ông Lê Thẩm Dương, Trưởng khoa quản trị kinh doanh - Đại học Ngân hàng TPHCM phân tích: “Nghị quyết 01 của Chính phủ ban hành ngày 3/1 cho phép NHNN quyền chủ động và định hướng Trong đó còn yêu cầu phải tiếp tục tăng dự trữ ngoại hối (dù mức hiện tại 35

tỷ USD dự trữ đã đạt kỷ lục cao nhất), thế thì tại sao họ (tức NHNN) lại không được chủ động dẫn dắt, thay vì để thị trường đầu cơ và công phá?” Theo ông Dương hiện các yếu tố cơ bản đang “yểm trợ” NHNN như lạm phát ở mức thấp, xuất siêu năm 2014 đạt 2 tỷ USD, cán cân thặng dư gần

tăng 2% luôn thì sẽ không làm chủ được lạm phát DN nhập khẩu thì rõ ràng

bị ảnh hưởng rồi nhưng việc điều chỉnh đâu chỉ vì một vài DN cụ thể mà phải tính đến lợi ích của nền kinh tế” - ông Dương nói” Tiếng nói của hai chuyên

gia này đưa đến cho độc giả những nhận định mang tính chuyên môn cao vềđộng thái tăng tỷ giá USD của Ngân hàng Nhà nước Đồng thời, những thôngtin mà các chuyên gia này mang lại giúp định hướng thị trường, giúp chonhững cơ quan, doanh nghiệp, cá nhân liên quan có cái nhìn đúng đắn và chấpnhận sự thay đổi để phù hợp với nền kinh tế

2.3Vai trò của việc sử dụng phỏng vấn trong các tác phẩm báo chí

Vai trò của phương pháp phỏng vấn đối với tác phẩm báo chí, đó là: đemlại thông tin nhanh và giúp tái hiện chính xác và chân thực sự kiện; tăng tínhkhách quan cho tác phẩm báo chí; chia sẻ trách nhiệm thông tin và đưa đếnnhững thông tin độc quyền

2.3.1 Tăng tính khách quan

Hơn 81% tác phẩm báo chí có sử dụng phương pháp phỏng vấn nhằmtăng tính khách quan cho bài viết Một thông tin được nhiều người cùngkhẳng định, đưa ra sẽ dễ dàng thuyết phục độc giả hơn là những thông tin mộtchiều, do cá nhân đưa ra Thông tin đó càng được nhân vật có thẩm quyền,trách nhiệm hay là người trong cuộc đưa ra thì càng được tin tưởng “Phươngpháp này giúp tăng tính khách quan của thông tin thu thập được Thông tinđược đưa ra từ một người khác, người và việc thật, chứ không phải là chủquan nhà báo đưa ra Điều này giúp thu hút được sự quan tâm của côngchúng Thông tin hay, đa chiều giúp công chúng thích thú hơn khi tiếp nhận”(PVS NB1, Nam, Trưởng ban Nghiệp vụ - Hội nhà báo Việt Nam)

Ví dụ trong bài viết Đổ xô làm đẹp đón Tết (tác giả Thu Vân, báo Tiền

Phong số 24 ngày 24/1/2015, chuyên mục Xã hội) có sử dụng phỏng vấn củarất nhiều nhân vật liên quan đến đề tài bài viết đặt ra Phỏng vấn những người

sử dụng dịch vụ thẩm mỹ như “Anh Alan, 30 tuổi đến từ Canada cho hay,

tranh thủ dịp Tết truyền thống của Việt Nam, anh đưa vợ con về thăm quê ngoại và tranh thủ thời gian này để vợ đi thẩm mỹ Vợ anh đã sửa mũi tại bệnh viện cách đây 3 tuần và giờ là đến công đoạn làm đẹp da, làm hết mọi thứ mà chi phí chưa đến 5.000 USD”; hay đoạn viết “Tại thẩm mỹ viện Em trên đường Cách mạng Tháng 8 (TPHCM), bà Thái Thanh Phúc, 55 tuổi, Việt kiều Úc, đang ngồi chờ đóng tiền sửa mũi và nâng ngực Chúng tôi hỏi tại sao làm 2 thứ một lúc mà không sợ rủi ro”, bà Phúc nói: “Bác sĩ ở đây giỏi,

họ nhận lời chắc chắn họ sẽ làm được Với lại tui đi chồng không biết, lỡ làm thì làm luôn và tiết kiệm được vé máy bay đi về” hay như nhân vật chị Phương

Nhung “Trong lúc ngồi chờ bác sĩ thẩm mỹ ở Bệnh viện JW, chị Phương

Nhung (quê Bạc Liêu, 38 tuổi) cho hay, đợt này ngoài việc làm trẻ hóa đôi mắt, chị phải đi sửa lại hai cái lúm đồng tiền ở một thẩm mỹ viện tại quận 5, TPHCM nhưng tai biến làm một bên mất, bên còn, không cân xứng”.

Bên cạnh đó, bài viết còn sử dụng phương pháp phỏng vấn đối vớichuyên gia về lĩnh vực phẫu thuật thẩm mỹ để đưa ra những khuyến cáo đối

với độc giả về sự lộn nhộn của dịch vụ thẩm mỹ dịp giáp Tết: “Trao đổi với

PV Tiền Phong ngày 22/1, TS BS Bùi Minh Trạng, Chánh Thanh tra Sở Y tế TPHCM, cho biết, thanh tra đang có chiến dịch thanh, kiểm tra gần 100 phòng khám giải phẫu thẩm mỹ trên địa bàn thành phố về nội dung quảng cáo và giấy phép hành nghề “Mục tiêu là chấn chỉnh vấn đề quảng cáo của

họ trên biển hiệu, trên các phương tiện truyền thông và giấy phép”, ông Trạng nói”.

Một bài báo đưa ra được nhiều ý kiến giúp độc giả có sự so sánh, đốichiếu, kiểm chứng chéo thông tin Một thông tin khách quan sẽ là một thôngtin được đưa ra bởi một nhân vật có trách nhiệm thứ 3 chứ không phải do bảnthân nhà báo tự viết ra

2.3.2 Tái hiện sự kiện

59,3% các bài báo khảo sát sử dụng phương pháp phỏng vấn nhằm táihiện sự kiện đã xảy ra Đây là một trong những vai trò quan trọng của phươngpháp phỏng vấn đối với vấn đề, sự kiện được đưa ra

Ví dụ như trong bài báo Mang nỗi niềm Làng Ho rời bản (tác giả Trần

Nguyễn Anh, báo Tiền Phong số 16 ngày 16/1/2015, chuyên mục Phóng sự),tác giả đã tái hiện lại cuộc sống khốn khó ở làng Ho qua lời kể của nhữngngười sống, bám trụ lại với làng Ho Đó là những nhân vật như cô Huệ (sinhnăm 1988, bế đứa con 7 tháng tuổi trên tay, cô là giáo viên người Kinh dạyhọc tại bản Ho), thầy Thuần, hiệu phó của trường Làng Ho hiện lên với sự

khốn khó, vất vả: “Cô Huệ sinh năm 1988, bế đứa con 7 tháng tuổi trên tay,

cô là giáo viên người Kinh dạy học tại bản Ho Lớp của cô vỏn vẹn 13 học sinh Cô nói: “Các em rất ham học, dù cuộc sống khó khăn hơn em hình dung rất nhiều Trời rét căm căm thế mà các cháu đi chân đất, đầu trần, áo mưa không có Tội nghiệp lắm! Ngày nào các cháu cũng mặc một bộ áo quần đó thôi Cả lớp chỉ vài em đỡ hơn tí chút Quần áo không thay nên cứ vào lớp là

đã nghe mùi” hay “Thầy Thuần nói rằng nhiều bản không chỉ thiếu lớp học

mà nhà tạm trú cho các cô cũng thiếu và tạm bợ: “Ở bản Mít, các cô tắm rửa phải nhờ các thầy đưa ra suối Các cô sợ rắn rít, sợ bất trắc giữa rừng thẳm nên không dám đi một mình” hay như Hồ Văn Thạch, Trung đội trưởng,

người dân tộc Vân Kiều, được ở nhà tình nghĩa “Thạch nói: “Người Vân Kiều

chúng em thường trồng lúa cạn thôi Trồng lúa xung quanh khe suối Nhà em được 2 sào, nhưng thu ít thóc lắm Mỗi năm được 5 tạ, chưa đủ ăn Trồng sắn

ăn thêm” Thạch chỉ nhà bên cạnh, đóng cửa vắng tanh, bảo: “Nhà này vất

vả lắm, ăn sắn, khoai, rau rừng trường kỳ”.

Qua thông tin thu thập được từ phỏng vấn, sự kiện, sự việc sẽ đượcchuyển tải đến độc giả một cách chân thật, trực tiếp nhất bằng tiếng nói củangười trong cuộc chứ không phải chỉ đơn thuần bằng ngôn từ của nhà báo,phóng viên Người trong cuộc được nói lên ý kiến, quan điểm, kể lại câu