Phương Pháp Bồi Dưỡng Học Sinh Giỏi Trong Quá Trình Dạy Học Lịch Sử Lớp 12

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song một trong những lí do làm cho học sinh chán học và bị điểm kém môn LS là do đội ngũ nhà giáo LS ở các trường THPT chưa tìm ra được phươ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Mã số 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS-TS Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập tại trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc Gia Hà Nội tôi đã nhận được sự quan tâm, giảng dạy nhiệt tình của quý thầy cô, nhất là các thầy cô giáo đến từ Khoa Sư phạm

Đặc biệt trong quá trình làm luận văn tốt nghiệp, bản thân tôi rất vinh

dự được PSG.TS Trịnh Đình Tùng trực tiếp hướng dẫn khoa học Thầy đã tận tình chỉ bảo, chia sẻ, động viên và tạo mọi điều kiện để tôi có thể hoàn thành luận văn theo kế hoạch với kết quả tốt nhất

Vì vậy với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi tới PSG.TS Trịnh Đình Tùng cùng quý thầy cô giảng viên Khoa Sư phạm lời cảm tạ chân thành và lòng tri ân sâu nặng nhất

Mặc dù đã rất cố gắng, song luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo và những ý kiến đóng góp quý báu của quý thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Giao Thủy, tháng 11 năm 2017

Tác giả

Vũ Văn Thảo

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1 Các phẩm chất, khả năng, năng lực cần thiết của HSG 11

Bảng 2.1 Bảng mẫu phiếu ghi chép 30

Bảng 2.2 Nội dung, mức độ cần đạt và câu hỏi chuyên đề “Phong trào giải

phóng dân tộc thế giới từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến cuối thế kỉ

XX” 43

Bảng 2.3 Đáp án chính xác của các câu hỏi trắc nghiệm phần luyện tập vận

dụng của giáo án thực nghiệm 87

Bảng 2.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 88 Bảng 2.5 So sánh độ chênh lệch điểm giữa lớp thực nghiệm và 88

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 2.1 Điểm lớp thực nghiệm 89 Biểu đồ 2.2 Điểm lớp đối chứng 90

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 9

PHƯƠNG PHÁP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔTHÔNG 9

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 9

1.1 Cơ sở lý luận 9

1.1.1 Quan niệm về phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT 9

1.1.2 Những phẩm chất và năng lực đối với học sinh giỏi môn Lịch sử ở trường THPT 10

1.1.3 Các cách phân loại đối tượng bồi dưỡng HSG môn LS ở trường phổ thông 11

1.1.4 Những yêu cầu đối với bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử 12

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường THPT 14

1.2 Cơ sở thực tiễn của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường THPT 17

1.2.1 Về Giáo viên 18

1.2.2 Về học sinh 22

1.2.3 Về phụ huynh học sinh 25

1.2.4 Về phía nhà trường 27

CHƯƠNG 2 : CÁC HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT GIAO THỦY.

29

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 29

2.1 Các hình thức bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử ở trường THPT Giao Thủy 29

2.1.1 Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử trong quá trình dạy học các bài trên lớp 29

2.1.2 Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử trong quá trình dạy học các hoạt động ngoài lớp (ngoại khóa) 30

2.1.3 Bồi dưỡng học sinh giỏi trong các lớp chuyên biệt 32

2.1.4 Bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình tự học 34

2.2 Các biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy tỉnh Nam Định 36

2.2.1 Phát hiện, lựa chọn học sinh có khả năng học giỏi môn Lịch sử , thành lập đội tuyển HSG 36

2.2.2 Xác định mức độ kiến thức bồi dưỡng cho học sinh giỏi 40

2.2.3 Bồi dưỡng phương pháp tư duy lịch sử 48

2.2.4 Bồi dưỡng phẩm chất, năng lực 52

2.3 Thực nghiệm sư phạm 84

2.3.1 Mục đích của thực nghiệm 84

2.3.2 Nội dung của thực nghiệm 85

2.3.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 85

2.3.4 Tổ chức tiến hành thực nghiệm 86

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 92

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 95

CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

PHỤ LỤC 99

vệ Tổ quốc” của ngành giáo dục, Nghị quyết về đổi mới căn bản và toàn diện nền Giáo dục của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ ra “ Phương pháp giáo dục, việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả còn lạc hậu và thiếu thực chất…Đội ngũ nhà giáo…bất cập về chất lượng”[28 tr 11]

Như vậy Đảng ta đã đánh giá “ Phương pháp giáo dục” của nước ta còn

“lạc hậu” Sự “lạc hậu” về “phương pháp giáo dục” biểu hiện ở mọi bậc học

và các môn học trong đó có môn LS LS là bộ môn có vai trò quan trọng đối

với việc phát triển năng lực, đặc biệt là các phẩm chất: yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào của người học Tuy nhiên chất lượng dạy và học LS ở các bậc học trong đó có bậc học THPT còn nhiều yếu kém Điều này được minh chứng qua kết quả của học sinh trong các kì thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng

và THPT Quốc gia: mỗi năm số học sinh bị điểm liệt môn LS lên tới hàng nghìn em, trong khi đó số học sinh đạt từ 8,0 điểm trở lên chiếm tỉ lệ rất nhỏ Những con số trên chứng tỏ học sinh khá, giỏi môn LS ở các trường THPT là rất hiếm

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song một trong những lí do làm cho học sinh chán học và bị điểm kém môn LS là do đội ngũ nhà giáo LS

ở các trường THPT chưa tìm ra được phương pháp dạy học tích cực, nhất là chưa có phương pháp hiệu quả nhằm tìm kiếm, bồi dưỡng, phát triển những học sinh có năng khiếu bộ môn trở thành học sinh giỏi LS Điều này không chỉ ảnh hưởng tới việc thực hiện các mục tiêu của ngành giáo dục mà còn để lại hậu quả đáng tiếc cho tương lai của bộ môn: không có học sinh giỏi LS thì làm sao có giáo viên giỏi và nhà khoa học LS giỏi! Không có giáo viên giỏi

Trường THPT Giao Thủy được thành lập từ năm 1965, qua hơn 50 năm xây dựng và phát triển, THPT Giao Thủy đã trở thành một ngôi trường có truyền thống dạy giỏi, học giỏi hàng đầu của tỉnh Nam Định Thành tích đầy

tự hào đó là kết quả của sự nỗ lực phấn đấu không ngừng của tập thể sư phạm

và toàn thể học sinh nhà trường trong đó có giáo viên và học sinh giỏi bộ môn

LS Tuy nhiên, đứng trước những thay đổi mang tính đột phá của kì thi THPT Quốc gia, của sự cạnh tranh khốc liệt giữa các cơ sở giáo dục, giữa các giáo viên trong cùng bộ môn nhằm khẳng định vị thế của mình thì việc tìm ra phương pháp hiệu quả để bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS lớp 12

là vấn đề vô cùng cấp thiết Mặt khác, bằng thực tiễn nhiều năm dạy học, tôi nhận thấy điều kiện đầu tiên quyết định chất lượng dạy và học bộ môn là giáo viên phải có phương pháp dạy học hiệu quả, đồng thời muốn có học sinh giỏi

LS trước hết giáo viên cần có phương pháp bồi dưỡng phù hợp

Bởi vậy việc nghiên cứu về phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 là một đề tài mới cần khai thác và là một đề tài quan trọng cấp thiết góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn LS ở trường THPT Xuất phát từ những lí do trên mà chúng tôi chọn vấn đề “Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học LS lớp l2 ở trường THPT Giao Thủy tỉnh Nam Định” làm đề tài luận văn cao học chuyên ngành lý luận

và phương pháp dạy học LS

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Việc nghiên cứu về phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học LS nói riêng được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước dành tâm

và các khoa học giáo dục Ông cho rằng GV cần “ tổ chức một cách khoa học quá trình sư phạm ở trên lớp Việc tổ chức này được thể hiện ở chỗ làm cho quá trình sư phạm phù hợp với các quy luật nhận thức thông qua việc sử dụng những hình thức học tập có lợi nhất và qua cách thức tổ chức đúng đắn hoạt động của HS”[ 7 tr 20] Như vậy N.G Đai ri đã nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của GV trong “quá trình sư phạm ở trên lớp” và GV cần “tổ chức đúng đắn hoạt động của HS” tức là GV cần thực hiện các phương pháp dạy học hiệu quả

Cuốn “ Phương pháp giảng dạy Lịch sử hiện đại” của NXB Giáo dục Mát – xcơ – va, 1972 được tổ tư liệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội I dịch năm 1976 là công trình chuyên nghiên cứu về phương pháp dạy học LS hiện đại Trong công trình này các tác giả đã khẳng định người GV trong quá trình dạy học cần xác định bằng cách nào để đến với HS có nghĩa là GV cần tìm ra con đường phù hợp để đưa kiến thức đến với HS Như vậy các tác giả của công trình tiếp tục coi phương pháp dạy học là yếu tố quan trọng nhằm đạt hiệu quả cao trong dạy học LS

Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng khẳng định “Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo theo hướng

mở, hội nhập, …, quan tâm hơn đến yêu cầu tăng cường kỹ năng sống… thức nâng cao kiến chuyên sâu … phát huy tư duy sáng tạo, năng lực tự nghiên cứu Đổi mới mục tiêu, nội dung, hình thức kiểm tra, thi và đánh giá.”

[28.tr.34] Từ định hướng này có thể khẳng định trong quá trình đổi mới giáo dục, Đảng ta rất chú trọng đến công tác “ thức nâng cao kiến chuyên sâu … phát huy tư duy sáng tạo, năng lực tự nghiên cứu ” [28.tr.31] điều đó có

4

nghĩa là việc bồi dưỡng phát triển về kiến thức, tư duy và năng lực cho HS cũng như việc đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá là nhiệm

vụ quan trọng của ngành giáo dục

Cuốn Hồ Chí Minh “ Bàn về công tác giáo dục”, NXB Sự thật, Hà Nội

1972 gồm những bài viết, bài nói chuyện, thư gửi các cán bộ giáo viên ngành giáo dục…đã nhấn mạnh động cơ và phương pháp học tập, việc gắn học với hành, lí luận với thực tiễn … Người khuyên GV phải biết dạy cái gì, dạy như thế nào để học sinh hiểu bài nhanh chóng, nhớ lâu, tiến bộ nhanh, dạy và học không câu nệ, hình thức, nhồi sọ cốt yếu là phải làm cho người học hiểu sâu sắc vấn đề

Phan Ngọc Liên và Trần văn Trị trong cuốn “ Phương pháp giảng dạy lịch sử”, NXB Giáo dục, 1976 đã giành một phần nội dung để nói về phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Phan Ngọc Liên (chủ biên) và Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi trong cuốn “ Phương pháp giảng dạy lịch sử”, tập 1, NXB Đại học Sư phạm, 2002 cũng đề cập tới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông như một nhân tố quan trọng trong quá trình dạy học

Cuốn “ Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn Lịch sử” – Nguyễn Thị Côi , Trần Bá Đệ, Nguyễn Tiến Hỷ, Đặng Thanh Toán, Trịnh Tùng, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1998 xác định nội dung cơ bản của các khóa trình lịch sử lớp 12 THPT, kiến thức cơ bản của một số vấn đề chủ yếu trong chương trình Lịch sử lớp 12 THPT

Cuốn “ Ôn tập và bồi dưỡng học sinh giỏi THPT môn Lịch sử” – Nguyễn Sĩ Quế, Hoàng Năng Định, Nguyễn Thanh Lường, NXB Giáo dục,

2003 xác định kiến thức cơ bản trong chương trình lịch sử lớp 12, một số nội dung cần chuẩn bị cho kì thi học sinh giỏi quốc gia, hướng dẫn ôn thi và làm bài thi môn LS, hướng dẫn cách trả lời một số câu hỏi

Các tác giả Trịnh Đình Tùng(chủ biên) - Trần Huy Đoàn – Nguyễn Thị Hương trong cuốn “Bồi dưỡng Học sinh giỏi môn Lịch sử trung học phổ

5

thông”, NXB Giáo dục Việt Nam, 2012 khẳng định “ vấn đề phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng HSG các bộ môn nói chung môn Lịch sử nói riêng là một trong những nhiệm vụ của người GV trường phổ thông” [24.tr.8] Để thực hiện nhiệm vụ đó, các tác giả cho rằng trong phương pháp bồi dưỡng HSG môn LS ở trường phổ thông GV cần “ phải xác định động cơ, hứng thú học tập Lịch sử cho HS và phải sớm hình thành ở HS những năng lực học và làm bài thi môn LS”[24.tr.8]

Tác giả Hoàng Thanh Tú trong cuốn “ Phương pháp ôn tập lịch sử ở trường THPT một số vấn đề lí luận và thực tiễn”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012 khẳng định tầm quan trọng, những yêu cầu cơ bản, hình thức và biện pháp tổ chức hướng dẫn ôn tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Các tác giả Nguyễn Thị Hương, Lê Thị Sông Hương, Nguyễn Hồng Liên, Nguyễn Văn Ninh, Tài liệu ôn thi THPT Quốc gia môn Lịch sử, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội 2015 đã đề xuất nhiều câu hỏi đa dạng theo tinh thần đổi mới của kì thi THPT quốc gia

Như vậy ở những góc độ tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu đã đề cập rất nhiều đến phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học Lịch sử nói riêng Qua các nghiên cứu tiêu biểu của các nhà giáo dục học, sử học trong và ngoài nước nói trên chúng tôi nhận thấy phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quyết định chất lượng dạy và học bộ môn Các tác giả cũng đưa ra nhiều phương pháp cụ thể trong quá trình dạy học LS và nhiều nhà khoa học, nhà giáo đã dày công sưu tầm, tuyển chọn, đề xuất những bộ câu hỏi, đề thi LS ở nhiều cấp độ nhận thức dành cho các đối tượng HS khác nhau Đó là nguồn tư liệu khoa học quý giá giúp chúng tôi lựa chọn và thực hiện đề tài nghiên cứu

Tuy nhiên các tài liệu trên mới tập trung vào việc giới thiệu các dạng câu hỏi, bài tập, các đề thi qua nhiều năm… hoặc một số vấn đề lí luận về phương pháp ôn tập, kiểm tra, còn việc bằng cách nào để HS làm tốt các câu hỏi, bài tập và đề thi đó lại chưa được nghiên cứu một cách chi tiết và thấu

6

đáo Đây thực sự là một khó khăn lớn cho GV và HS trong quá trình dạy học

LS Nói một cách khác, cho đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp bồi dưỡng cho đối tượng HSG trong quá trình dạy học Lịch sử nói chung và HS lớp 12 ở trường THPT nói riêng Xuất phát từ thực tiễn trên đồng thời nhận thấy ý nghĩa to lớn của việc nghiên cứu phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS lớp 12 nên chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy tỉnh Nam Định”

- Thực nghiệm để kiểm chứng các phương pháp sư phạm từ đó rút ra kết luận khoa học về phương phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT

4 Câu hỏi nghiên cứu

Phương pháp bồi dưỡng nào có hiệu quả đối với học sinh giỏi Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy?

5 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu đề xuất được phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi phù hợp trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học bộ môn ở trường THPT

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu cơ sở lý luận về phương pháp dạy học, phương pháp dạy học Lịch sử nói chung, tìm hiểu phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử lớp 12 để rút ra kết luận

7

- Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn: Tìm hiểu tình hình học sinh và thực trạng dạy, học Lịch sử ở trường THPT Giao Thủy, phân tích những mặt mạnh, điểm yếu của giáo viên và học sinh, thời cơ và thách thức của xu hướng đổi mới giáo dục, từ đó tìm ra phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi phù hợp nhằm nâng cao chất lượng trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng các phương pháp mà luận văn đưa ra, từ đó rút ra kết luận khoa học về phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT

7 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

7.1 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình dạy học môn Lịch sử ở trường THPT Giao Thủy

7.2 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy

8 Phạm vi nghiên cứu

- Luận văn không nghiên cứu phương pháp bồi dưỡng cho mọi đối tượng học sinh trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông, mà đề tài giới hạn trong việc đề xuất các phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường phổ thông Giao Thủy tỉnh Nam

Định

9 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Đề tài nghiên cứu dựa trên những quan điểm lí luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước về giáo dục phổ thông, quan điểm giáo dục lịch sử cho học sinh phổ thông trong giai đoạn hiện nay Trên quan điểm này, tác giả tìm hiểu các tác phẩm kinh điển của C Mác, Ph.Enghen, V.I.Lênin, Hồ Chí Minh, văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục, nghiên cứu chương trình SGK lớp 12, các nguồn tài liệu liên quan nhằm trang bị cơ sở lí luận, cơ sở phương pháp của đề tài

8

- Kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp lô-gích trong nghiên cứu các tài liệu khoa học có liên quan đến đề tài trong việc sử dụng phương pháp dạy học, bồi dưỡng học sinh giỏi

- Lý luận về tâm lý học, giáo dục học và phương pháp dạy học LS của các nhà khoa học giáo dục và giáo dục LS

Phương pháp điều tra thực tế và phương pháp quan sát:

+ Dự giờ, điều tra xã hội học, trao đổi thảo luận với GV và HS, phụ huynh HS

+ Sử dụng các giác quan, phương tiện để lưu lại các hình ảnh về học sinh để có cơ sở đánh giá nhận xét học sinh

Phương pháp thực nghiệm: Soạn giáo án dạy thực nghiệm gồm các dạng câu hỏi và bài tập, một số đề kiểm tra ở trường THPT Giao Thủy tỉnh Nam Định để kiểm tra kết quả những biện pháp sư phạm mà đề tài đặt ra

Một số phương pháp nghiên cứu khác: Phương pháp thống kê toán học, phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục, phương pháp chuyên gia

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm hai chương:

Chương 1: Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy

học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Lí luận và thực tiễn

Chương 2: Các hình thức và biện pháp bồi dưỡng bồi dưỡng học sinh

giỏi môn Lịch sử lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy Thực nghiệm sư phạm

9

CHƯƠNG 1 PHƯƠNG PHÁP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔTHÔNG

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lý luận

Phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 là một trong những nhân tố quyết định chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT Vì vậy việc tiến hành bồi dưỡng HSG cần dựa trên các nguyên tắc sư phạm nói chung về phương pháp dạy học LS nói riêng

1.1.1 Quan niệm về phương pháp bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

Theo từ điển Tiếng Việt “ Phương pháp là hệ thống các cách sử dụng

để tiến hành một hoạt động nào đó”[31.tr.1]

Bồi dưỡng “là quá trình làm tăng thêm năng lực hoặc phẩm chất”(của người được bồi dưỡng).[31.tr.1]

lí thuyết chuyên biệt Những học sinh này thể hiện tài năng đặc biệt của mình

từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế” [27.tr.2]

Từ những quan niệm trên có thể kết luận: Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học LS là một yếu tố của quá trình dạy học Lịch

sử Đó là việc GV sử dụng các con đường, hình thức, biện pháp tổ chức các hoạt động học tập trong quá trình tương tác với học sinh nhằm phát triển cao hơn phẩm chất, năng lực của những học sinh có năng khiếu và khả năng học tốt môn LS

1.1.2 Những phẩm chất và năng lực đối với học sinh giỏi môn Lịch sử ở trường THPT

Để quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử đạt hiệu quả tốt, một trong những điều kiện tiên quyết là người dạy phải xác định được các tiêu chí làm căn cứ để xếp loại học sinh, từ đó khoanh vùng chính xác được đâu là học sinh giỏi Lịch sử Nhằm xây dựng chính xác các tiêu chí của một học sinh giỏi Lịch sử, chúng tôi căn cứ vào những tài liệu khoa học có liên quan đến lĩnh vực giáo dục, tham khảo những quan điểm về HSG

Căn cứ vào mục tiêu về phẩm chất và năng lực cần đạt của HS bậc THPT, chúng tôi những phẩm chất và năng lực cần đạt của một HSG Lịch sử,

đó là:

11

Bảng 1.1 Các phẩm chất, khả năng, năng lực cần thiết của HSG

- Có tình cảm, động cơ, mục đích học

tập đúng đắn

- Ghi nhớ nhanh, bền vững, chính xác

- Tính chuyên cần, tích cực cao - Biết cách hình thành kiến thức LS

luật trong mọi hoạt động

- Phát hiện kịp thời và giải quyết hợp

lí các vấn đề

- Có tính phê phán, hoài nghi khoa

học

- Thành thạo các thao tác tư duy

- Có thế giới quan đúng đắn - Sáng tạo, linh hoạt trong học tập

1.1.3 Các cách phân loại đối tượng bồi dưỡng HSG môn LS ở trường phổ thông

Có nhiều cách tiếp cận và phân loại học sinh giỏi trong quá trình dạy học môn LS ở trường phổ thông Dưới góc độ của GV bộ môn nhiều năm thực hiện công tác dạy học và bồi dưỡng HSG, chúng tôi đưa ra cách phân loại là căn cứ vào đối tượng nhiệm vụ, mục tiêu của quá trình bồi dưỡng

Về đối tượng HSG lịch sử ở trường THPT Giao Thủy, chúng tôi căn cứ vào mức độ đạt được về phẩm chất và năng lực của HS để phân chia thành: HSG lịch sử nói chung: các em có khả năng, tư chất khá tốt để học tập bộ môn lịch sử, với đối tượng này chúng tôi sẽ tiến hành bồi dưỡng HSG cấp trường gắn với mục tiêu của kì thi THPT quốc gia là chủ yếu

Đối với các em có tố chất nổi trội nhất trong số các em HSG trên chúng tôi gọi là các em HSG xuất sắc Với đối tượng này chúng tôi lựa chọn và bồi dưỡng các em để thành lập đội tuyển dự thi kì thi HSG cấp tỉnh Với đối tượng này mục tiêu chúng tôi đặt ta là giành giải cao trong kì thi HSG cấp tỉnh và điểm cao xuất sắc trong kì thi THPT quốc gia

12

Ngoài ra trong quá trình bồi dưỡng nếu phát hiện HS có năng lực học

LS xuất sắc chúng tôi sẽ bồi dưỡng để các em tham gia kì thi chọn đội tuyển HSG cấp tỉnh đi thi cấp khu vực và quốc gia

1.1.4 Những yêu cầu đối với bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử

1.1.4.1 Đặc điểm của tri thức Lịch sử

+ Kiến thức LS có tính quá khứ: LS loài người bao gồm những sự kiện

đã xảy ra trong quá khứ vì vậy khi HS học LS tức là các em không thể trực tiếp quan sát mà chỉ nhận thức LS một cách gián tiếp thông qua các nguồn sử liệu hoặc trên cơ sở phân tích, suy luận từ những sự kiện hiện tượng tương tự Nhận thức đúng đặc điểm này của kiến thức LS sẽ giúp GV và HS tránh được việc hiện đại hóa LS trong quá trình dạy và học

+ Tính không lặp lại: các sự kiện, hiện tượng LS đều gắn với bối cảnh

cụ thể về thời gian, không gian, nhân vật, điều kiện kinh tế, xã hội, tư tưởng… và chỉ xảy ra một lần, không bao giờ lặp lại nguyên xi Mặc dù có nhiều sự kiện LS có những điểm tương đồng trong khi chúng xảy ra ở các nước, các thời kỳ khác nhau, đôi khi có vẻ như lặp lại nhưng đó là sự lặp lại trên cơ sở sự kế thừa và phát triển

+ Tính cụ thể: LS xã hội loài người là chuỗi các sự kiện LS có mối liên

hệ lô-gích vì vậy học LS chính là học về các sự kiện LS Tuy nhiên mỗi sự kiện LS bao giờ cũng mang tính cụ thể tức là nó xảy ra phải gắn liền với mốc thời gian, không gian và nhân vật cụ thể Như vậy khi học LS, HS cần học cụ thể các sự kiện LS của mỗi quốc gia, dân tộc theo quá trình từ hoàn cảnh, điều kiện đến diễn biến, kết quả, ý nghĩa của sự kiện đó

+ Tính hệ thống: Tuy nội dung kiến thức LS rất phong phú và diễn ra trong những không gian, thời gian khác nhau song chúng lại có mối liên hệ lo gic chặt chẽ với nhau Mối liên hệ đó không chỉ diễn ra ở các sự kiện xảy ra trong cùng thời điểm mà còn ở các sự kiện diễn ra trước và sau nó

+ Tính thống nhất giữa “sử” và “luận”: Kiến thức LS được ghi chép lại bao gồm hai phần: phần “sử” và phần “luận” Phần “sử” là các sự kiện, hiện

13

tượng đã xảy ra Phần “luận” là cách viết, cách giải thích, bình luận, đánh giá, nhận xét của tác giả Hai phần này có mối quan hệ chặt chẽ, không tách rời nhau

1.1.4.2 Những yêu cầu đối với bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử

- Nhận thức đúng đắn đặc điểm của kiến thức LS và vận dụng chính xác các đặc điểm đó trong các hoạt động dạy và học:

+ GV và HS tránh việc hiện đại hóa LS

+ Thường xuyên kết hợp giữa việc dạy và học kiến thức mới với việc củng cố, ôn tập kiến thức đã học nhằm khắc sâu vững chắc kiến thức

+ Khi học tập và trình bày một vấn đề LS luôn tuân theo quy trình :xuất phát từ bối cảnh, quá trình phát triển, kết quả và ý nghĩa của nó

+ Khi xem xét, đánh giá sự kiện LS, hiện tượng, nhân vật LS cần căn

cứ vào điều kiện LS cụ thể, phân tích, so sánh dưới các góc nhìn khác nhau để đưa ra kết luận khoa học

- Xác định đúng đắn mục tiêu của quá trình dạy và học từ đó gắn mục tiêu bồi dưỡng với mục tiêu của quá trình dạy và học đồng thời tìm ra con đường chung để đạt được mục tiêu đó

- Quá trình bồi dưỡng phải bám sát chương trình, nội dung môn học Chỉ bồi dưỡng những đơn vị kiến thức cơ bản

- Việc bồi dưỡng phải nhằm phát triển các phẩm chất, năng lực chung

và năng lực chuyên biệt cho HS

- Việc bồi dưỡng phải đảm bảo tính vừa sức đối với HS

- Việc bồi dưỡng phải đảm bảo tính liên tục, hệ thống và kế thừa

- Gắn bồi dưỡng với nhu cầu của xã hội

Ngoài yêu cầu cơ bản trên, đối với GV, chúng tôi xác định:

+ Có quan điểm đúng đắn về vấn đề bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS

14

+ Chủ động xây dựng kế hoạch bồi dưỡng Kế hoạch được xây dựng khoa học trên cơ sở nhiệm vụ, mục tiêu, nội dung chương trình môn học và những điều kiện dạy học cụ thể khác

+ Chuẩn bị mọi điều kiện về tâm lý, tri thức, phương pháp, phương tiện

và các điều kiện khác phục vụ tốt nhất cho việc bồi dưỡng

+ Luôn đánh giá, rút kinh nghiệm, sẵn sàng lắng nghe và kịp thời điều chỉnh việc bồi dưỡng cho phù hợp với đối tượng, tính chất, yêu cầu về mức

độ của các kì thi

+ Kiến nghị với các cấp có thẩm quyền để giải quyết những vấn đề có liên quan đến việc bồi dưỡng

Đối với HS:

+ Chủ động, tự giác, tích cực trong quá trình học

+ Thực hiện một cách có trách nhiệm, linh hoạt sáng tạo nhiệm vụ học tập được giao

+ Luôn có ý thức phấn đấu nhằm đạt tới sự phát triển không ngừng về phẩm chất, năng lực tức là đạt được sự tiến bộ trong học tập

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở

trường THPT

Một trong những điều kiện quyết định thành công của quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường phổ thông là vấn đề nhận thức đúng đắn mục đích, ý nghĩa của công việc này tức là ta cần trả lời câu hỏi: Việc bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS có tác dụng như thế nào?

Việc bồi dưỡng HSG không chỉ góp phần hoàn thành tốt mục tiêu giáo dục bộ môn LS nói riêng mà còn góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục của bậc học, cấp học nói chung, đặc biệt là việc hướng tới mục tiêu phát triển con người Việt Nam toàn diện bởi thiên chức cao quý của người giáo viên trong trường phổ thông là đào tạo ra các thế hệ học trò phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực

15

Bồi dưỡng HSG môn LS ở trường THPT là góp phần thực hiện chiến lược đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài của Đảng và Nhà nước, bởi HSG nếu được bồi dưỡng thì có nhiều khả năng sẽ trở thành những nhà chuyên môn, nhà khoa học xuất sắc của bộ môn hoặc người lao động lành nghề trong lĩnh vực nghề nghiệp mà họ công tác HSG như những viên ngọc quý, nhưng ngọc có mài mới sáng, đó là triết lí của ông cha từ bao đời Như vậy việc bồi dưỡng HSG môn LS ở trường THPT còn góp phần làm tốt công tác phân hóa, định hướng nghề nghiệp chính xác cho HS, từ đó đóng góp cho xã hội nguồn nhân lực có chất lượng cao

Làm tốt công tác bồi dưỡng HSG môn LS ở trường phổ thông sẽ làm tăng vị thế, vai trò của bộ môn LS từ đó thu hút được sự yêu thích và đam mê học tập của HS đối với môn học này Điều đó đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đa số học sinh chưa chọn LS là môn học có tính định hướng nghề nghiệp và coi LS là “môn phụ” nên việc học LS chủ yếu chỉ mang tính đối phó với kiểm tra, thi cử Rõ ràng trong bối cảnh không nhiều học sinh chọn LS là “môn chính” thì việc tạo cho học sinh niềm yêu thích LS tức là góp phần tạo ra thế hệ công dân tương lai am hiểu sâu sắc, “tường gốc tích nước nhà Việt Nam” như lời dạy của Bác Hồ “ Dân ta phải biết sử ta”

Làm tốt công tác bồi dưỡng HSG tức là làm tốt công tác giáo dục LS dân tộc, giáo dục truyền thống ý thức, là giáo dục khát vọng vươn lên của người Việt đối với HS, nhất là HS có năng khiếu bộ môn theo tinh thần “ôn

cố tri tân” Đặc điểm nổi bật của LS Việt Nam là quá trình dựng nước đi đôi với giữ nước và yêu nước trở thành truyền thống cao quý nhất của người Việt Nam Truyền thống đó luôn được nuôi dưỡng trong lòng dân tộc, được phát huy trong các thời đại LS và đến với HS qua cuộc sống thường ngày, qua nhiều môn học, song LS là môn học có ưu thế nhất Những HS sẽ trở thành những công dân tương lai giàu lòng yêu nước và tiếp lửa yêu nước cho các thế hệ sau Mặt khác những bài học, kinh nghiệm LS được đúc rút từ mấy nghìn năm dựng và giữ nước của ông cha là hành trang cho các thế hệ học trò

16

bước vào cuộc sống tương lai Những tấm gương vươn lên thần kì từ khắp các dân tộc, quốc gia trên thế giới sẽ trở thành động lực thúc đẩy sự cố gắng phấn đấu hết mình của các thế hệ HS Như vậy công tác bồi dưỡng HSG môn LS trong trường phổ thông còn góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyền thống, ý thức dân tộc từ đó bồi dưỡng tinh thần giữ gìn độc lập, chủ quyền quốc gia, khát vọng ý chí vươn lên xây dựng quốc gia hùng cường sánh vai cùng các cường quốc năm châu cho các thế hệ học sinh LS là bộ môn có vai trò quan trọng đối với việc phát triển năng lực, đặc biệt là các phẩm chất: yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào của người học

Đối với HS nhất là với HSG lớp 12, công tác bồi dưỡng các em càng có vai trò quan trọng Việc các em được bồi dưỡng sẽ góp phần phát triển các phẩm chất và năng lực chung cũng như năng lực riêng biệt của bộ môn LS lên một tầm cao mới Điều này trực tiếp quyết định đến việc học tập tiếp theo và tương lai nghề nghiệp của HS, nhất là những HS chọn môn LS để xét tuyển Đại học cao đẳng Rõ ràng việc bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS ở trường THPT nhất là với HS khối 12 đã góp phần kiến tạo tương lai tốt đẹp cho các em, góp phần vào sự phồn vinh của đất nước

Đối với GV môn LS việc thực hiện nhiệm vụ bồi dưỡng HSG sẽ giúp giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tạo dựng uy tín đối với

HS và đồng nghiệp từ đó có thể hướng tới việc đạt các danh hiệu thi đua cao quý trong quá trình công tác Từ việc tạo dựng được uy tín trong nghề nghiệp

GV có thể có cơ hội thăng tiến trong nghề nghiệp, có khả năng tăng thêm nguồn thu nhập từ đó cải thiện và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của bản thân và gia đình, điều đó góp phần làm tăng thêm tình yêu nghề và khát vọng cống hiến cho xã hội nhiều hơn của GV

Đối với các nhà trường bồi dưỡng HSG là một trong những nhiệm vụ mũi nhọn và là sứ mệnh của các trường vì vậy nếu việc bồi dưỡng HSG môn

LS đạt kết quả tốt sẽ góp phần quan trọng trong việc hoàn thành nhiệm vụ chính trị của nhà trường

17

Đối với trường THPT Giao Thủy, do đặc thù đây là một ngôi trường được tỉnh chọn để xây dựng cơ sở giáo dục chất lượng cao nên lãnh đạo trường rất coi trọng chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt là chất lượng giáo dục mũi nhọn Vì vậy thành tích HSG và thi THPT quốc gia nhà trường luôn đặt ra chỉ tiêu xếp thứ 2 toàn tỉnh trở lên Để đạt được mục tiêu đó kết quả đội tuyển HSG môn LS giữ một vai trò rất quan trọng

1.2 Cơ sở thực tiễn của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường THPT

Để góp phần khẳng định tính khả thi của những vấn đề lí luận đã trình bày ở trên đồng thời tìm câu giải đáp cho thực trạng của công tác bồi dưỡng HSG ở trường THPT hiện nay thì những điều tra cơ bản là vô cùng cần thiết

Mục đích của việc điều tra không chỉ nắm vững tình hình dạy và học

LS cụ thể ở trường THPT, mà qua những số liệu thu được cùng với các phương pháp khoa học như điều tra, quan sát, dự giờ, trao đổi… có thể rút ra những nhận xét kết luận chính xác, khách quan về tình hình bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS ở trường THPT nói chung và trường THPT Giao Thủy nói riêng Kết quả này là căn cứ để chúng tôi đề ra những phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học

LS lớp 12 ở trường THPT Giao Thủy

Thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn 15 GV bộ môn LS ở các tỉnh: Nam Định, Bắc Ninh, Phú Thọ, Hà Nội( có GV đã, đang dạy hoặc chưa tham gia bồi dưỡng HSG), 60 em học sinh( bao gồm HS học khá đều các môn, HS

có khả năng học tốt môn LS, HS học trung bình), 20 phụ huynh học sinh trường THPT Giao Thủy( bao gồm phụ huynh có con là HSG Lịch sử, phụ huynh có con học bình thường nhưng muốn được bồi dưỡng để thi Đại học, phụ huynh có con học khá đều các môn, phụ huynh có con học bình thường) chúng tôi thu được kết quả cụ thể như sau:

18

1.2.1 Về Giáo viên

Chúng tôi đưa ra một số câu hỏi nhằm tìm hiểu nhận thức của GV và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học LS ở trường THPT

Tìm hiểu nhận thức về tác dụng của việc bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS ở trường THPT chúng tôi đưa ra câu hỏi “Thầy cô nhận thức như thế nào về tác dụng của phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học LS?”, đối với câu hỏi này có 60 % GV trả lời là “Góp phần nâng cao hiệu quả dạy học LS ở trường phổ thông” và 40 % GV trả lời là

“Giúp học sinh thi được giải cao hơn” Như vậy đa số GV đã nhận thức đúng vai trò của công tác bồi dưỡng HSG, tuy nhiên vẫn còn một tỉ lệ không nhỏ

GV chưa nhận thức được đầy đủ vai trò của công tác bồi dưỡng HSG, họ nhận thức công tác này chỉ giành riêng cho các HSG được chọn để tham gia

kì thi HSG cấp trường, cấp tỉnh Đây là hạn chế trong nhận thức của một bộ phận giáo viên về tác dụng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT Do sự hiểu biết chưa đúng của bộ phận này

về tác dụng của việc bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS nên họ không chú trọng vào công việc này Như vậy trong điều kiện ngành giáo dục đang thực hiện việc dạy học phân hóa đối tượng với phương châm bồi dưỡng HSG, phụ đạo HS yếu kém thì nhận thức này cần phải thay đổi kịp thời

Tìm hiểu về mức độ thường xuyên của công tác bồi dưỡng HSG, chúng tôi đưa ra câu hỏi “Thầy cô có thường xuyên bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử không?” , có 60 % GV được hỏi trả lời “Thỉnh thoảng”, 30 % GV trả lời “Thường xuyên”, 10 % GV trả lời “chưa bao giờ”

Từ kết quả trên có thấy việc bồi dưỡng HSG đối với các GV là không đồng đều và còn một bộ phận GV chưa quan tâm đến công việc này Khi trao đổi trực tiếp với bộ phận GV chọn đáp án “ chưa bao giờ” chúng tôi được biết sở

dĩ họ chọn phương án đó là vì họ chưa được giao nhiệm vụ bồi dưỡng HSG Như vậy ở bộ phận GV này họ coi bồi dưỡng HSG là công việc chỉ được thực

GV còn rất hạn chế Đây chính là nguyên nhân làm cho kết quả của việc dạy

và học LS còn rất thấp, thậm chí điểm thi THPT quốc gia môn LS trung bình của cả nước luôn ở tình trạng thấp dưới ngưỡng điểm 5,0

Để tìm hiểu về phương pháp bồi dưỡng HSG chúng tôi đưa ra câu hỏi

“Thầy cô sử dụng những phương pháp nào trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử? Đối với câu hỏi này chúng tôi nhận được 5 0% GV trả lời “Áp dụng các phương pháp dạy học Lịch sử” và 50 % GV tiến hành “Tập trung chủ yếu vào việc làm bài tập và luyện đề.” Như vậy GV mới chỉ đưa ra các phương pháp chung cho mọi đối tượng học sinh mà chưa có phương pháp đặc biệt, cụ thể giành cho đối tượng HSG

Để tìm hiểu quá trình bồi dưỡng HSG hiện được GV bồi dưỡng theo hình thức nào, chúng tôi đưa ra câu hỏi “Những hình thức nào được thầy cô

sử dụng trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử?” 100 % GV lựa chọn “Bồi dưỡng theo nhóm, đội tuyển” Đây là một hạn chế trong công tác bồi dưỡng HSG vì đối tượng này chỉ gồm khoảng 3-5 em, như vậy còn rất nhiều HS khác đã bị “bỏ rơi” và vì hiểu như vậy nên chỉ GV nào được giao nhiệm vụ lãnh đội thì mới bồi dưỡng còn những GV khác mặc nhiên không chú ý đến nhiệm vụ này

Để tìm hiểu về nội dung chính của quá trình bồi dưỡng chúng tôi đưa ra câu hỏi “ Thầy cô thường tập trung vào yếu tố nào trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử?” Có 40 % GV chọn “Truyền đạt nội dung kiến thức”

và 60 % GV chọn “Rèn kĩ năng làm bài” Như vậy đa số GV tập trung vào việc rèn kĩ năng làm bài cho HS vì theo họ HSG có khả năng tiếp thu kiến thức nhanh và tự tiếp thu kiến thức

- Đa số GV mới chỉ chú ý bồi dưỡng các em HSG trong đội tuyển tức

là bồi dưỡng theo nhóm nhỏ Các em HS này được lựa chọn trong toàn trường Như vậy đã có sự lệch lạc trong nhận thức và hành động của GV về việc bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS bởi số lượng đó chỉ bao gồm khoảng 3 đến 5 HS Từ nhận thức bồi dưỡng HSG chỉ bao gồm những HS được lựa chọn vào đội tuyển nên nhiều GV “ thỉnh thoảng” mới tham gia Như vậy còn rất nhiều HS khác “bị bỏ rơi”, thực tế cho thấy rất nhiều HS muốn được bồi dưỡng để phát triển tài năng, để thi đỗ vào Đại học, Cao đẳng, nhưng vì số lượng đội tuyển có hạn nên các HS này không được tham gia Hiện tượng này đã làm mất cơ hội được học tập của HS đồng thời chưa thực hiện đúng nguyên tắc “ bình đẳng” trong giáo dục Thực trạng này khá phổ biến chứng tỏ công tác bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS ở trường THPT hiện nay chưa mang tính “tự giác”, chưa xuất phát từ lợi ích của người học, còn nặng về tính hình thức, đối phó với các kì thi HSG Đây cũng

là một nguyên nhân làm cho chất lượng học tập môn LS chưa cao ở bậc

đa số GV chọn biện pháp luyện đề và làm bài tập Đây là cách làm góp phần mang lại hiệu quả nhất định, song qua trao đổi chúng tôi được biết một hiện tượng tồn tại khá phổ biến là các bài tập đưa ra đều được GV làm sẵn đáp án

vì vậy HS sẽ chép lời giải của thầy và học thuộc để đi thi Đó là cách bồi dưỡng hết sức lạc hậu và áp đặt Việc bồi dưỡng như trên là triệt tiêu sự sáng tạo, làm thui chột tài năng của học trò Hậu quả của cách làm này là tạo ra những HS chỉ biết răm rắp nghe và làm theo GV hoàn toàn không phát huy được tính chủ động, tích cực của người học đặc biệt là tư duy phản biện, phê phán trong học tập Những HS được đào tạo theo cách này sẽ khó đạt kết quả cao trong bối cảnh những thay đổi trong thi cử hiện nay và khó thích nghi với thực tiễn Học tập theo phương pháp này sẽ không thể thực hiện được phương châm “ học ” đi đôi với “ hành ” đồng thời không thể phát triển được phẩm chất và năng lực vốn có của HS

- Một hạn chế lớn của việc bồi dưỡng HSG môn LS nữa là GV sa đà vào việc bồi dưỡng tri thức, thiếu các điều kiện, biện pháp rèn luyện về thể chất, phẩm chất, năng lực Thực tế khi tiến hành bồi dưỡng mục tiêu chủ yếu của GV là HS thi chiếm lĩnh được lượng tri thức càng nhiều càng tốt, còn việc

xử lí lượng tri thức đó như thế nào, tri thức đó có tác dụng gì với cuộc sống của HS thì chưa được để ý tới Vì vậy có rất nhiều HSG môn LS tương đối giàu tri thức song chưa biết phát huy giá trị của vốn tri thức đó, đây cũng là một lý do làm cho môn LS bị “coi thường”

Từ thực trạng trên chúng tôi nhận thấy tuy công tác bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS ở trường phổ thông giữ vai trò quan trọng và có

22

tác dụng quyết định hiệu quả dạy và học LS, song trên thực tế công tác này còn nhiều bất cập Vì vậy vấn đề cần được giải quyết cấp thiết là GV cần có nhận thức đúng, vận dụng các phương pháp bồi dưỡng phù hợp để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Đó cũng là những vấn đề mà chúng tôi tập trung giải quyết ở phần tiếp theo của Luận văn

1.2.2 Về học sinh

1.2.2.1 Quá trình điều tra

Để tìm hiểu hứng thú, nguyện vọng, mức độ quan tâm và phương pháp học tập của HS đối với việc bồi dưỡng HSG môn LS của GV chúng tôi tiến hành điều tra, khảo sát thực tiễn:

Đối với câu hỏi “Em có thích học bộ môn Lịch sử không?”, có 5 % HS được trả lời “ không thích”, 60 % HS trả lời “ bình thường”, còn lại 35 % HS trả lời “ rất thích” Như vậy kết quả điều tra cho thấy có khá nhiều HS yêu thích môn LS và chỉ có một tỉ lệ rất nhỏ HS không thích môn học này Tuy nhiên khi trao đổi trực tiếp với các em đó chúng tôi nhận được câu trả lời: nguyên nhân chủ yếu là do GV dạy chưa hấp dẫn lại bắt các em học thuộc lòng kiến thức quá nhiều Nếu GV dạy hấp dẫn các em sẽ thích học vì các em rất muốn khám phá kiến thức LS Bộ phận chọn thích “ bình thường” bởi các

em không chọn LS là môn học để xét tuyển tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, tuy nhiên các em khẳng định rất rõ việc yêu thích bộ môn nào ngoài việc chọn trường thi đại học, cao đẳng thì yếu tố quyết định là ở việc dạy học của GV bởi việc yêu thích LS khác với việc chọn LS là môn thi tốt nghiệp hay đại học Thực tế có nhiều em không thi đại học khối C nhưng lại rất thích môn LS do GV dạy lớp đó “dạy hay”

Khi nhận được câu hỏi “Em học lịch sử chủ yếu bằng phương pháp nào?”

Đã có 5 % HS chọn “Đọc trước sách giáo khoa”, 10 % HS chọn “Sưu tầm, tìm hiểu tư liệu liên quan đến Lịch sử” và 85 % HS học LS bằng cách “Làm các bài tập, học thuộc lòng tri thức lịch sử trong SGK, vở ghi” Như vậy việc học LS của HS hiện tại vẫn chủ yếu được thực hiện bằng cách thức xưa cũ và

23

theo lối mòn Việc phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS trong quá trình học tập còn rất hạn chế Đây là một trong những nguyên nhân mấu chốt làm cho HS chán học LS và kết quả học LS của HS chưa cao Để giải quyết thực trạng này rõ ràng việc thay đổi cách dạy và học LS là vấn đề vô cùng cần thiết và cấp bách

Để tìm hiểu về tác dụng của các phương pháp dạy học do GV thực hiện đối với việc phát triển các phẩm chất và năng lực của HS chúng tôi đưa ra câu hỏi “Phương pháp dạy học của thầy cô có phát huy được phẩm chất và năng lực học tập của em không?” Đối với câu hỏi này chúng tôi nhận được 10 %

HS trả lời là “Không”, 70 % HS trả lời “Bình thường”, còn lại 20 % chọn

“Phát huy tốt” Từ thông tin này có thể kết luận hiệu quả từ các phương pháp dạy học hiện tại của GV lịch sử ở trường THPT còn rất hạn chế Khi trao đổi trực tiếp với các em tại sao các em cho rằng các phương pháp dạy học của GV trong giờ học LS chưa phát huy được khả năng học tập của HS thì chúng tôi nhận được câu trả lời: do các thầy cô chưa tạo hứng thú cho HS trong giờ học

Đa số các thầy cô đều tập trung truyền thụ cho đủ lượng kiến thức của bài học, còn HS chủ yếu nghe, thậm chí phải ghi cả những kiến thức mà SGK đã trình bày Khi kiểm tra, đánh giá HS câu hỏi và bài tập thầy cô nêu ra phần lớn kiểm tra lượng kiến thức LS mà HS nhớ được, GV chưa có nhiều những câu hỏi và bài tập mang tính vận dụng, thực tế hoặc đặt ra những tình huống

để HS giải quyết… Đây là lí do chủ yếu dẫn tới việc các em cho rằng học

LS không có nhiều tác dụng đối với việc phát triển các phẩm chất và năng lực của các em

Để nắm bắt nguyện vọng của HS đối với việc học tập môn LS, chúng tôi đưa ra câu hỏi “ Em có muốn được bồi dưỡng khả năng học tập lịch sử của mình không?” Kết quả đối với câu hỏi này, chúng tôi nhận được 4 % HS trả lời “Có”, 90 % HS trả lời “không”, 6 % HS trả lời “Chưa quyết định” Từ thực tế trên khi được trao đổi trực tiếp chúng tôi được biết những HS trả lời

“có” là HS thi đại học khối C, những HS trả lời “không” là do các em không

24

thi đại học hoặc không thi khối C, những HS trả lời “ chưa quyết định” là các

em chưa chọn được chính xác mình sẽ thi đại học khối gì Kết quả này phản ánh một thực tế: rất ít HS thi đại học khối C và chỉ khi HS chọn thi đại học các em mới muốn được bồi dưỡng Thậm chí vì trong thời gian dài do cách hiểu và cách làm của GV bồi dưỡng chỉ dành cho các em được chọn vào đội tuyển HSG của trường nên có những HS tuy có năng khiếu LS nhưng không muốn được bồi dưỡng vì việc bồi dưỡng tập trung tốn rất nhiều thời gian mà hiệu quả chưa chắc đã tốt Mặt khác các đội tuyển HSG của các trường THPT chỉ tham gia kì thi chọn HSG cấp tỉnh, cho dù có đoạt giải cao các em cũng không có quyền lợi gì trong việc xét tuyển vào đại học, cao đẳng Thậm chí nhiều em vì quá tập trung vào học trong đội tuyển nên không cân bằng được các môn học còn lại dẫn tới trượt đại học Một hạn chế khác của kì thi HSG ở các địa phương cũng tác động đến tâm lí HS đó là hình thức thi, mức độ yêu cầu của đề, tính khách quan, trung thực của kì thi

1.2.2.2 Đặc điểm của HSG Lịch sử trường THPT Giao Thủy

Từ kết quả trên, kết hợp với thực tế giảng dạy, chúng tôi nhận thấy đối tượng HSG môn LS ở trường THPT Giao Thủy có một số đặc điểm:

- Tư chất khá tốt song không đồng đều Sở dĩ có tình trạng trên vì trường THPT Giao Thủy là trường chất lượng cao, chỉ những HS có bằng tốt nghiệp bậc THCS loại khá trở lên mới đủ điều kiện dự thi nên điểm tuyển đầu vào luôn thuộc tốp đầu của tỉnh Song do quá trình học từ cấp học dưới là thi

gì học nấy nên hầu như các em không chú ý học kiến thức LS vì vậy chỉ có một số em có nền tảng kiến thức LS khá tốt còn lại đại đa số các em không nhớ và hiểu về kiến thức LS phổ thông

- Phần lớn các em bộc lộ tư chất ở dạng tiềm năng, kĩ năng học tập bộ môn yếu

- Chưa có phương pháp học tập LS hiệu quả Chủ yếu HS học LS theo kiểu truyền thống: học thuộc lòng kiến thức theo yêu cầu của GV

25

- Việc hiểu biết kiến thức LS giới hạn trong phạm vi chương trình THCS và THPT, khả năng tích lũy kiến thức từ các nguồn khác rất yếu

- Học tập mang tính thực dụng, chạy theo trào lưu của xã hội

- Còn nặng về thụ động trong học tập, chưa nhận thức được việc học và bồi dưỡng năng lực học LS là một nhu cầu thiết yếu

- Có khoảng cách rất xa giữa việc yêu thích học môn LS, khả năng học tốt LS với việc muốn được bồi dưỡng để phát triển năng lực học tập LS Vì vậy số lượng các em HS giỏi LS chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với lượng HS trong toàn trường

- Chịu sự chi phối rất lớn của tư tưởng gia đình

- Có sự chênh lệch rất lớn giữa HS nam và nữ Trong khi HS nữ chiếm

đa số trong những em định hướng muốn theo học LS thì sự thông minh và thành tích học tập tốt lại nghiêng về các HS nam

- Có truyền thống hiếu học và giành nhiều thành tích cao trong các kì thi, nhất là kì thi chọn HSG

1.2.3 Về phụ huynh học sinh

Một trong những yếu tố có tác động lớn tới kết quả giáo dục là gia đình của HS Để nắm bắt được quan điểm của phụ huynh HS về việc bồi dưỡng

HS giỏi LS ở trường phổ thông chúng tôi đã tiến hành thăm dò

Tìm hiểu nhận thức của phụ huynh học sinh về vai trò của môn Lịch sử trong trường THPT, chúng tôi đưa ra câu hỏi “Theo gia đình môn Lịch sử có vai trò như thế nào trong trường THPT?” Kết quả có 85 % gia đình cho LS

là “môn phụ”, 15 % người lựa chọn “ Bình thường”, không có phụ huynh nào đánh giá là môn học “Quan trọng” Như vậy tất cả phụ huynh học sinh đều không nhận thức đúng đắn vai trò của giáo dục LS đối với HS Đây là thực trạng buồn của xã hội và nền giáo dục nước nhà trong nhiều năm qua nhưng chưa được giải quyết

Để biết được đánh giá về tác dụng của việc học giỏi môn LS đối với cuộc sống của người học chúng tôi đưa ra câu hỏi “Theo gia đình học sinh

26

giỏi môn Lịch sử có thể thành đạt không?” Trong khi có 25 % phụ huynh trả lời “Không” và 50 % phụ huynh cho là “Rất khó”, thì chỉ có 25 % phụ huynh chọn “Có thể” Như vậy đa số phụ huynh học sinh chưa hiểu biết sâu sắc về tác dụng, ý nghĩa của việc học giỏi môn LS trong trường THPT Họ cho rằng

LS là môn học phụ và HS học giỏi môn này không có nhiều cơ hội thành đạt bởi vì hiện tại rất ít trường đại học, cao đẳng tuyển sinh khối C hoặc xét tổ hợp các bộ môn trong đó có LS Thậm chí khi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng rồi thì các em cũng rất khó kiếm được việc làm Rõ ràng trong nhận thức của phụ huynh HS môn học nào giúp con họ thi đỗ vào đại học, kiếm được việc làm thì họ mới quan tâm Đây là một hạn chế trong nhận thức của phụ huynh và xã hội cần phải thay đổi bởi học LS không phải chỉ để đi thi đại học, cao đẳng ; là chỉ để phục vụ cho nghề nghiệp có liên quan trực tiếp tới kiến thức LS mà học LS sẽ góp phần phát triển, hoàn thiện nhân cách HS

Để tìm hiểu về phản ứng của gia đình khi con em học được chọn vào đội tuyển học sinh giỏi, chúng tôi đưa ra câu hỏi “ Ý kiến của gia đình ra sao khi con em mình được bồi chọn vào đội tuyển học sinh giỏi Lịch sử” Có 90

% gia đình chọn “Xin ra khỏi đội tuyển” hoặc “Khuyên con em tìm cách để bị loại nếu có thể” và chỉ có 10 % gia đình “Tôn trọng quyết định của con em” Như vậy đa số phụ huynh không muốn con em mình được bồi dưỡng và phát triển năng lực học LS, càng không muốn con mình “bị bắt” vào đội tuyển Đây là thực trạng rất buồn đã tồn tại trong thời gian qua Thực trạng đó không chỉ tác động xấu đối với mục tiêu của ngành giáo dục mà còn làm tổn thương tới đội ngũ GV dạy LS

Từ kết quả điều tra trên đối với phụ huynh HS chúng tôi có thể kết luận

Ưu điểm :

Một số phụ huynh HS đã nhận thức đúng đắn về vai trò của môn LS và ủng hộ con em mình học LS

Hạn chế :

27

Đa số phụ huynh HS chưa có nhận thức đúng đắn về vai trò của môn Lịch sử nên có thái độ xem thường bộ môn, điều này ảnh hưởng rất lớn tới nhận thức của HS Sự sai lầm trong nhận thức của đa số phụ huynh đã dẫn tới việc họ không tạo điều kiện cho con em mình phát triển sở trường học tập, tìm cách ngăn cản việc học tập LS của con em Đây là một hạn chế lớn đã và đang tồn tại rất phổ biến trong xã hội

Như vậy việc coi thường môn LS và nhận thức lệch lạc về bộ môn đang diễn ra phổ biến trong xã hội Tuy nhiên muốn nâng cao chất lượng giáo dục

LS trong trường phổ thông không chỉ nhà trường, thầy cô giáo giảng dạy LS

có trách nhiệm mà còn có vai trò rất lớn từ các bậc phụ huynh học sinh và toàn xã hội Vì vậy sự thay đổi trong nhận thức của gia đình HS theo hướng tích cực về bộ môn LS cũng là một vấn đề cấp thiết cần đặt ra và giải quyết kịp thời

- Có đội ngũ giáo viên nhiệt tình, năng lực chuyên môn tốt

- Lãnh đạo nhà trường rất quan tâm tới công tác bồi dưỡng HSG và cập nhật kịp thời những đổi mới của giáo dục

- Thành tích bồi dưỡng HSG của nhà trường trong nhiều năm đoạt giải nhất toàn tỉnh Đội tuyển HSG và kết quả thi THPT quốc gia môn lịch sử luôn xếp trong top đầu của tỉnh

Bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS nói chung, đặc biệt là với

HS lớp 12 có vai trò quan trọng đối với việc thực hiện mục tiêu giáo dục, nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT đồng thời là nhiệm vụ của nhà giáo cũng như đảm bảo quyền lợi của HS

Kết quả của việc dạy và học LS cũng như công tác bồi dưỡng HSG là sản phẩm tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó phương pháp dạy học và bồi dưỡng của GV là một trong những nhân tố quyết định

Thực tiễn bồi dưỡng HSG trong quá trình dạy học LS lớp 12 ở trường phổ thông tuy đạt được một số kết quả song còn rất nhiều hạn chế: nhận thức của GV, HS, phụ huynh học sinh về vấn đề này chưa đúng đắn, việc bồi dưỡng diễn ra trong phạm vi hẹp, đối tượng được bồi dưỡng còn rất ít, hiệu quả bồi dưỡng chưa cao dẫn đến chất lượng học tập bộ môn thấp Để khắc phục những hạn chế trên, nâng cao chất lượng bộ môn thì một trong những biện pháp cấp thiết là phải tìm ra phương pháp bồi dưỡng HSG phù hợp Vấn

đề này sẽ được giải quyết ở chương 2

29

CHƯƠNG 2 CÁC HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT GIAO THỦY

mà cả HS và GV tập trung tâm thế ở mức cao nhất để thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu của hoạt động dạy học Những hoạt động dạy và học trong giờ học chính khóa có vai trò quyết định chủ yếu đối với hiệu quả dạy và học bộ môn Trong các giờ học chính khóa chúng tôi tập trung vào việc:

- Kết hợp hướng dẫn HS chủ động học kiến thức mới đồng thời với việc ôn tập, củng cố kiến thức đã học

- Xây dựng mục tiêu bài học với nhiều cấp độ phù hợp với từng đối tượng HS Đối với HS có khả năng học giỏi môn LS chúng tôi đặt ra yêu cầu cao hơn về dung lượng mức độ kiến thức đạt được cũng như yêu cầu về kĩ năng, năng lực hướng tới Để đạt được điều đó, chúng tôi thường xuyên tạo điều kiện để các em được: thể hiện mức độ đạt được về kiến thức đã học thông qua các hoạt động học (kiểm tra, phát biểu ý kiến, thảo luận, tranh luận…)

- Yêu cầu HS về nhiệm vụ chuẩn bị bài học mới, hoàn thành bài học cũ cao hơn với HS bình thường: tìm hiểu về nội dung bài học, sưu tầm tài liệu học tập và các vấn đề có liên quan, phát hiện vấn đề cần giải quyết… Khi

đề cần được giải quyết trong bài học và cuối tiết học các em phải viết thu hoạch về nội dung bài học: những gì đã học được, những gì chưa được giải đáp hoặc còn băn khoăn cần tiếp tục trao đổi:

Bảng 2.1 Bảng mẫu phiếu ghi chép

PHIẾU GHI CHÉP

HỌ VÀ TÊN: ……….LỚP:….THỨ:………TUẦN: ……… Chủ đề học:………

1 Điều đã biết, đã làm

được

2 Điều muốn đạt được 3 Kết quả đạt được

2.1.2 Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử trong quá trình dạy học các hoạt động ngoài lớp (ngoại khóa)

Có thể nói ở trường THPT Giao Thủy tuy hoạt động ngoại khóa không diễn ra thường xuyên song khi tổ chức chúng tôi đặc biệt chú ý đến hiệu quả của công việc Hoạt động ngoại khóa được chúng tôi thực hiện mỗi năm một lần theo sự phân công của nhà trường Hoạt động này được tổ chức vào buổi sinh hoạt tập thể đầu tuần của cả trường Bên cạnh hoạt động này, chúng tôi còn tư vấn cho các chi đoàn lớp tổ chức các chủ đề liên quan đến LS để thực hiện trong các buổi sinh hoạt chi đoàn Những chủ đề được lựa chọn thường liên quan đến các vấn đề mang tính thời sự, các dịp kỷ niệm ngày lễ lớn của dân tộc:

31

Chủ đề về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với lịch sử dân tộc,

lý tưởng cộng sản đối với thanh niên ngày nay nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Chủ đề về vai trò của Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh đối với các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc trong thế kỷ XX và vai trò của thanh niên trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay Chủ đề được thực hiện nhân dịp kỷ niệm thành lập Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

Chủ đề: Truyền thống tôn sư trọng đạo trong lịch sử dân tộc và quan niệm của học sinh hiện nay về truyền thống này Chủ đề được thực hiện nhân dịp kỷ niệm ngày nhà giáo Việt Nam 20/11

Những chủ đề trên được giao cho các em HSG chuẩn bị và thực hiện dưới sự hướng dẫn của GV trong các buổi sinh hoạt tập thể dưới cờ đầu tuần

Chủ đề về khẳng định bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lí của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng sa và Trường sa Chủ đề trên giao cho HSG thực hiện có thể tiến hành trước toàn trường hoặc trong buổi sinh hoạt chi đoàn hàng tháng

Khi giao nhiệm vụ cho HSG chuẩn bị chúng tôi hướng dẫn và đồng hành cùng các em từ khâu lên ý tưởng, lựa chọn nội dung, sưu tầm, sắp xếp,

xử lí tư liệu, phác họa bản thảo, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm, làm thử , rút kinh nghiệm và tổng duyệt chương trình Khi thực hiện nhiệm vụ học tập như trên, bản thân các em HS sẽ phải thực hiện rất nhiều công đoạn với những yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, thái độ làm việc…vì vậy quá trình thực hiện hoạt động trên cũng là quá trình bồi dưỡng phẩm chất và năng lực cho các em

Một hoạt động khác gần đây chúng tôi tư vấn cho nhà trường thực hiện

để bồi dưỡng cho HSG là hoạt động tham quan, trải nghiệm thực tế: năm học

2016 – 2017, chúng tôi đã tư vấn cho nhà trường kết hợp với hội cha mẹ HS đưa HS của tất cả các khối lớp đi thăm quan, học tập ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Bảo tàng Lịch sử, bảo tàng các dân tộc Việt Nam Trước khi thực hiện