Đổi Mới Phương Pháp Sử Dụng Tư Liệu Hiện Vật Vào Dạy Học Lịch Sử Việt Nam Thời Kỳ 1946 - 1954

Tập thể các tác giả cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, Phan Ngọc Liên chủ biên NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2010, cũng đề cập đến vấn đề sử dụng tài liệu tham khảo tr

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ CHINH NƯƠNG

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU HIỆN VẬT VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1946 – 1954

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI- 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ CHINH NƯƠNG

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU HIỆN VẬT VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1946 – 1954

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 8 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Lương Quang Hiển

HÀ NỘI- 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này, cho tôi xin tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến thầy giáo: TS Lương Quang Hiển - người đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn Đồng thời tôi xin chân thành cảm ơn tới khoa Sư phạm và Ban giám hiệu trường Đại học Giáo dục- Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi được học tập và nghiên cứu

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo, các em HS của trường THPT Ba Vì, THPT Minh Quang (Ba Vì, Hà Nội), THPT Giao Thủy

B (Giao Thủy – Nam Định) đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Tôi cũng gửi lời chân thành cảm ơn đến bạn học đại học đã hỗ trợ máy tính cho tôi trong lúc gặp khó khăn để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Hà Nội, ngày 28 tháng 10 năm 2017

Nguyễn Thị Chinh Nương

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục chữ viết tắt ii

Danh mục bảng v

Danh mục biểu đồ vi

Danh mục hình vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: 10

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TLHV VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAMTHỜI KỲ 1946 - 1954 Ở TRƯỜNG THPT 10

1.1 Cơ sở lí luận 10

1.1.1 Một số khái niệm 10

1.2.1 Vai trò, ý nghĩa của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử ở THPT 14

1.3.1 Đặc trưng của việc dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 và sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 20

1.2.1 Thực trạng sử dụng TLHV lịch sử trong DHLS ở trường THPT 20

1.2.2 Thực trạng đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS ở trường THPT 21

Tiểu kết chương 1 34

CHƯƠNG 2:MỘT SỐ BIỆN PHÁP ĐỔI MỚI SỬ DỤNG TLHV VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1946 – 1954 Ở TRƯỜNG THPT THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 35

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 35

2.1.1 Vị trí 35

2.1.2 Mục tiêu 36

2.2 Các TLHV cần và có thể khai thác, sử dụng trong dạy học lịch sử Việt

Nam thời kỳ 1946 – 1954 43

2.3 Yêu cầu và quy trình sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 60

2.3.1 Yêu cầu 61

2.3.2 Quy trình 63

2.4 Các biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 64

2.4.1 Sử dụng TLHV để mở đầu định hướng bài học 64

2.4.2 Xây dựng hồ sơ TLHV và hướng dẫn HS khám phá, nghiên cứu các sự kiện lịch sử 68

2.4.3 TLHV được xây dưng thành một trang web để hỗ trợ quá trình dạy học trên lớp và hướng dẫn học ở nhà 70

2.4.4 Sử dụng TLHV để kiểm tra đánh giá 76

2.5 Thực nghiệm sư phạm 78

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 78

2.5.2 Quy trình thực nghiệm 78

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC 94

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1: Tổng hợp ý kiến của GV về mức độ hiệu quả khi sử dụng tư liệu hiên vật vào DHLS (% tính xấp xỉ) 25 Bảng 1.2: Tổng hợp ý kiến của HS về mức độ hiệu quả của việc sử dụng tư liệu hiên vật vào dạy học 30

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1.1: Các cách giáo viên sử dụng TLHV khi dạy học 24 Biểu đồ 1.2 Ý kiến của giáo viên về tác dụng của việc sử dụng TLHV vào dạy học 25 Biểu đồ 1.3: Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng TLHV vào dạy học 27 Biểu đồ 1.4 Mức độ sử dụng tưu liệu hiện vật vào dạy học của giáo viên 28 Biểu đồ 1.5 Mong muốn của HS khi sử dụng TLHV trong hoạt động học 29 Biểu đồ 1.6 Khó khăn của HS khi học các tiết học có sử dụng TLHV 31 Biểu đồ 2.1 Biểu điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm 12A2 82 Biểu đồ 2.2 Biểu điểm kiểm tra lớp đối chứng 83

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Lá cờ “Quyết tử quân” 44

Hình 2.2 Bản chỉ thị “Phải phá tan cuộc tấn công mùa đông của giặc Pháp” trưng bày trong phần Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông 1947 46

Hình 2.3 Bức thư Bác Hồ gửi “Trung đoàn Sông Lô” trưng bày trong phần Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông 1947 49

Hình 2.4 Khẩu badôka do cán bộ, công nhân ngành Quân giới Việt Nam sản xuất năm 1947 51

(nguồn:http://www.btlsqsvn.org.vn) 51

Hình 2.5 Sách "Chính sách ruộng đất của Đảng" 53

Hình 2.6 Sách "bổ sung chỉ thị 37 về chính sách ruộng đất của Đảng" Ban chấo hành Trung Ương Đảng xuất bản năm 1952 54

Hình 2.7 Chiếc cối của Mẹ Việt Nam anh hùng Trương Thị Dư 55

Hình 2.9 Đôi bồ và chiếc đòn gánh này cũng đã góp công trong Chiến dịch 56 Hình 2.10 dép lốp cao su của chiến sĩ Điện Biên 57

Hình 2.11 Pháo bộ bội ta đưa vào mặt trận 57

Hình 2.12 Súng Cối 81mm của Pháp, bộ đội ta thu ở Điện Biên Phủ năm 1954 58

Hình 2.12 Súng phun lửa thực dân Pháp dùng ở Biên Biên Phủ 58

Hình 2.13 Mìn nhảy vũ khí Pháp dùng ở Biện Biên 59

Hình 2.14 Áo chống đạn của lính Pháp ta thu được ở Điên Biên Phủ 59

Hình 2.15 Mũ sắt của lính Pháp bị ta thu ở chiên dịch Điện Biên Phủ 60

Hình 2.16 Xe đạp thồ, ông Ma Văn Thắng chở 10 chuyến lương thực với trọng tải 375-400 kg, vượt đèo dốc phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ 66

Hình 2.17 Guốc chèn pháo của Trung đoàn lựu pháo 45, Đại đoàn 351 tự chế tạo để chèn bánh pháo (1/1954) 69

Hình 2.18 Cuốc chim của Đại đội Công binh 83, Trung đoàn 151 72

Hình 2.19 Dây kéo pháo vượt dốc vào vị trí tập kết của Đại đoàn 351 74

Hình 2.20 Hình ảnh trang chủ web góc nhìn hiện vật 75

(nguồn: Chinh Nương) 75

Hình 2.22 Dây thừng giật cò lựu pháo 105 mm sử dụng trong đợt tấn công thứ nhất (3/1954) 77

Đối với bất cứ nước nào, môn Lịch sử đều có chức năng quan trọng trong đào tạo năng lực của HS, đào tạo con người có bản sắc dân tộc, có tư duy độc lập sáng tạo Riêng đối với Việt Nam, lịch sử càng giữ vai trò cực kỳ quan trọng gắn liền với sự tồn vong của quốc gia - dân tộc Đặc trưng của bộ môn Lịch sử là những tri thức mang tính quá khứ, không thể tri giác một cách trực tiếp như những tri thức khác.Yêu cầu đặt ra là cần nhìn nhận quá khứ một cách khách quan, chân thực.Từ lịch sử thấy được quá khứ, thấy được quy luật của xã hội loài người, soi vào lịch sử để có được tấm gương, rút ra bài học kinh nghiệm cho cuộc sống hiện tại.Cho đến thời điểm hiện nay, giáo dục lịch sử cần thiết phải cho HS tự đánh giá các vấn đề lịch sử trên cơ sở những chứng cứ xác thực Đó sẽ góp phần nâng cao chất lượng DHLS, làm cho HS hứng thú và phát huy được khả năng vốn có của mình một cách năng động và sáng tạo

Hồ Chí Minh đã viết hai câu thơ mở đầu trong cuốn “Lịch sử nước ta”(1941):

“ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Tuy nhiên giai đoạn hiện nay thực trạng dạy học môn Lịch sử trong trường phổ thông đang là vấn đề thời sự nóng hổi, luôn thu hút sự quan tâm của xã hội… Trong những năm gần đây, chất lượng môn lịch sử của HS trung học phổ thông ở nước ta ngày càng giảm sút Môn lịch sử đang có nguy cơ mất dần vị thế vốn có của nó,việc dạy học môn lịch sử gặp nhiều khó khăn

Đó thực sự là những vấn đề đáng báo động do nhiều nguyên nhân khác nhau Dạy học là một hoạt động sáng tạo Không có phương pháp, mô hình nào

là bất biến Vấn đề HS chán học và “ngại” học bộ môn Lịch sử là do nhiều nguyên nhân, do từ nhiều phía Vậy GV phải là người biết tìm ra những phương pháp mới để tạo cho HS tính chủ động nắm bắt, khai thác kiến thức, say mê học tập

Tuy nhiên, một thực tế đang diễn ra với bộ môn Lịch sử, HS tiếp cận với tri thức lịch sử thông qua sự hiện đại hóa lịch sử, qua lăng kính của GV Thực

tế cho thấy, HS không mấy mặn mà với phương pháp DHLS này hơn nữa từ phía HS cho thấy đa phần các em coi môn Lịch sử là môn phụ, học đối phó,

HS không thích học lịch sử, chán học sử, sợ học sử thậm chí ghét nó và có những hành động phản kháng… Việc đó sẽ trở nên ngày càng nghiêm trọng hơn, nếu chúng ta không khắc phục được vị trí, vai trò của bộ môn Lịch sử trong trường THPT và trong xã hội.Để có thể phát huy hết khả năng và nhiệm

vụ của bộ môn trong giáo dục giới trẻ, yêu cầu của xã hội đặt ra với bộ môn Lịch sử ngày càng cấp thiết

Xuất phát từ thực trạng việc học tập lịch sử hiện nay, … chúng ta cần phải có nhận thức mới về bộ môn, về bài học lịch sử Mỗi một bài học phải đem đến cho HS niềm say mê học tập, có mong muốn, nhu cầu học tập, phải đem đến cho HS niềm say mê trong học tập Nói cách khác, nền giáo dục lịch

sử không đặt nặng trọng tâm vào kiến thức, mà phải đặt trọng tâm vào khơi dậy đam mê của HS, kích thích tò mò, hứng thú, sáng tạo để các em có thể tự

tìm kiếm những gì không chỉ trong phạm vi kiến thức ở nhà trường, mà cả kiến thức ngoài xã hội, để các em thấy rằng, mỗi ngày đến trường, mỗi một bài học lịch sử đều có ích Hơn nữa, một nền giáo dục, một bài học Lịch sử như vậy không đặt nặng trọng tâm vào việc giúp HS tiếp nhận kiến thức của bài học mà giúp người học nhận ra những năng lực, trí tuệ của mình

Trong giảng dạy môn lịch sử lớp 12, giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp lần 2 thời kỳ 1946 - 1954 với nhiều sự kiện quan trọng mang dấu ấn lịch sử Bằng nhiều phương pháp để giáo viên truyền đạt bài giảng có hiệu quả, từ trước tới nay giáo viên thường sử dụng phương pháp thuyết trình, phát vấn, hoạt động nhóm kết hợp với đồ dùng trực quan như tranh ảnh, lược đồ,sơ đồ, phim tài liệu Theo chúng tôi ngoài những phương pháp trên, chúng ta có thể sử dụng nguồn TLHV vào trong dạy học Lịch sử Việt Nam phần này

Việc dạy và học Lịch sử trong trường phổ thông phải dựa trên những sự kiện có thật, những sự việc đã diễn ra trong quá khứ hoặc những chứng cứ về

sự tồn tại của các sự kiện lịch sử và quá khứ ấy một phần nằm trong nguồn TLHV

Việc sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử sẽ tạo cho HS hứng thú trong học tập, góp phần hình thành biểu tượng cho HS và một góc độ nào đó cho

HS là phát triển năng lực giải quyết vấn đề với những câu hỏi xung quanh hiện vật Vì thế, mục tiêu của giờ học lịch sử không chỉ cung cấp cho người học những kiến thức lịch sử mà còn hướng đến sự hào hứng cho HS tự đi tìm kiến thức ngoài sách giáo khoa

Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi chọn đề tài “đổi mới phương

pháp sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở THPT”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nói đến vấn đề sử dụng hay đổi mới phương pháp sử dụng tư liệu lịch sử vào DHLS thì đã có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu chuyên sâu, tập trung

đến vấn đề này Mặc dù các bài nghiên cứu với mức độ và cách thức khác nhau nhưng các tác giả đều nhấn mạnh vai trò và đưa ra các biện pháp cụ thể nhằm sử dụng một cách hiệu quả tư liệu lịch sử vào dạy học lịch sử

Sử dụng tư liệu lịch sử vào dạy học lịch sử là một đề tài nhận được khá nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Những vấn đề về việc sử dụng tư liệu lịch sử nói chung và sử dụng nguồn TLHV nói riêng đã và đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam

2.1 Lịch sử nghiên cứu ở nước ngoài

Có khá nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài xoay quanh vấn đề sử dụng và đổi mới phương pháp sử dụng tư liệu lịch sử vào dạy học

Như cuốn sách Dạy học trong bảo tàng (learning in the museum) của tác giả George E Hein, tác giả đề cập khá nhiều vấn đề trong cuốn sách như cách học tại bảo tàng như thế nào, khai thác lý thuyết từ các tư liệu ở bảo tàng ra sao, cho đến việc thăm quan kết hợp học tập phải đảm bảo những yếu tố gì được tác giả trình bày khá kỹ lưỡng trong cuốn sách Đặc biệt tác giả nhấn mạnh việc khai thác nguồn TLHV trong bảo tàng và những lưu ý khi sử dụng nguồn tư liệu này trong DHLS

Hay công trình nghiên cứu Giảng dạy lịch sử vì lợi ích chung (Teaching history for commom good) của Barton và Levstik, hai tác giả đã đề cập đến việc thực hiện dạy những tiết học lịch sử tại các bảo tàng mà nguyên liệu chính cho những tiết dạy đó chính là tư liệu lịch sử trong bảo tàng đang trưng bày, thực tế lớp học như vậy sẽ làm cho việc sử dụng nhiều loại tư liệu thực tế của người học được nâng cao, như vậy không chỉ tốt cho HS ở môn học mà còn tốt trong đời sống thực tiễn

Nhắc đến xung quanh vấn đề dạy học với tư liệu lịch sử thì nghiên cứu History in danger của tác giả Mary Price tác giả đã khẳng định tất cả các nguồn tài liệu, các bảo tàng (các dịch vụ bảo tàng đang làm công việc tuyệt vời trong

việc truyền đạt lịch sử đến với mọi người, đồng thời tác giả cũng nói đến việc lựa chọn và sắp xếp các tài liệu để sử dụng trong các trường học là tốn kém và thời gian thay vào đó có thể cho HS đến bảo tàng để học hơn nữa thậm chí có thể để cho học viên làm việc sản xuất các bộ dụng cụ vật liệu để sử dụng trong lịch sử theo cách của họ

2.2 Lịch sử nghiên cứu ở trong nước

Bên cạnh các nghiên cứu, bài viết của các tác giả nước ngoài xung quanh vấn đề sử dụng tư liệu lịch sử vào dạy học thì cũng đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, học giả của Việt Nam quan tâm đến vấn đề này:

Trong cuốn “Phương pháp luận sử học” của Phan Ngọc Liên (chủ biên),

NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011, tác giả đã xác định vị trí, vai trò của tư liệu trong học tập và nghiên cứu lịch sử

Tập thể các tác giả cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập

II, Phan Ngọc Liên (chủ biên) NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2010, cũng đề cập đến vấn đề sử dụng tài liệu tham khảo trong DHLS.Ở đó, có nhắc đến tài liệu lịch sử và vai trò của nó là dùng để làm dẫn chứng minh họa cho các sự kiện được trình bày

Trong cuốn “Đổi mới phương pháp DHLS ở trường phổ thông” do Phan

Ngọc Liên chủ biên, NXB Đại học Sư phạm, 2008, tác giả đã trình bày các bài viết về việc sử dụng tư liệu trong dạy học lịch sử ở trường THPT Trong

đó, khẳng định sự cần thiết cần phải sử dụng các tài liệu tham khảo, tư liệu lịch sử trong quá trình DHLS

Trong cuốn Bảo tàng, di tích – nơi khơi nguồn cảm hứng dạy và học lịch

sử cho HS phổ thông, do nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản năm

2014 của tác giả Nguyễn Thị Kim Thành (chủ biên) có chỉ ra rằng: Thực tiễn hoạt động của các bảo tàng ở nước ta nói chung, Bảo tàng Lịch sử quốc gia nói riêng và các bảo tàng trên thế giới đều khẳng định không có con đường nào tiếp cận với lịch sử, văn hóa, văn minh của mỗi dân tộc nhanh hơn, đầy

đủ hơn, chính xác hơn con đường bảo tàng Mà thứ mang lại sự chính xác đó chính là tư liệu lịch sử trong bảo tàng

Cuốn sách Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở THPT của hai tác giả

Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú xuất bản năm 2014 tại nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề cập đến rất nhiều phương pháp dạy học trong đó

có đề cập đến phương pháp làm việc với tài liệu, tư liệu và đặc biệt nhấn mạnh về TLHV, một trong những chứng cứ còn lại sâu sắc nhất của lịch sử và một số lưu ý khi sử dụng loại tư liệu này

Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 10, năm 1997, của hai tác giả Nguyễn Thị Côi và Nguyễn Văn Phong, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội với đề tài

nghiên cứu là Khai thác và sửdụng tài liệu của bảo tàng, nhà truyền thống vào

dạy học Lịch sử dân tộc ở trường phổ thông hai tác giảđã khái quát các hình

thức, phương pháp khai thác, sử dụng tư liệu của bảo tàng Lịch sử đặc biệt là cách thức khai tác nguồn TLHV được trưng bày tại bảo tàng

Các công trình nghiên cứu trên đã ít nhiều đề cập đến vấn đề sử dụng nguồn TLHV vào dạy học lịch sử, những chưa thực sự có nghiên cứu nào đề cập đến việc sử dụng nguồn TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ

1946 – 1954 ở THPT Vì vậy, đề tài này sẽ tập trung nghiên cứu, tìm hiểu thực trạng việc đổi mới phương pháp sử dụng nguồn TLHV vào dạy học và

đề xuất một số biện pháp để sử dụng hiệu quả TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khảo sát vấn đề sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ

1946 – 1954 ở trường THPT, từ đó đề xuất một số biện pháp để đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử một cách hiệu quả

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài xác định nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu tìm hiểu cơ sở lí luận về việc khai thác, sử dụng TLHV vào DHLS Việt Nam ở trường THPT

- Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa lớp 12 phần Lịch

sử Việt Nam thời kì 1946-1954, các tài liệu lịch sử ở bảo tàng Cách mạng Việt Nam, bảo tàng Lịch sự Quân sự Việt Nam và xác định những nội dung cần đổi mới phương phápsử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời

kỳ 1946 - 1954

- Khảo sát tình hình dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 - THPT ở một số trường tại Ba Vì - Hà Nội, điều tra thực trạng của việc đổi mới phương phápsử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954

- Đề xuất quy trình, biện pháp đổimới phương phápsử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm các hình thức, biện pháp sử dụng trên làm cơ sở cho việc rút ra những kết luận khoa học, những đề xuất kiến nghị nhằm sử dụng hiệu quả nguồn TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 –

1.4.2 Về địa bàn kháo sát, thực nghiệm

TLHV lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 được trưng bày nhiều tại các bảo tàng ở Việt Nam nhưng do hạn chế thời gian và thực lực nghiên cứu chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát và nghiên cứu tại hai bảo tàng là Lịch sử Cách mạng Việt Nam (Hoàn Kiếm –Hà Nội) và bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam (Ba Đình – Hà Nội)

Tiến hành khảo sát tại trường THPT Ba Vì, THPT Minh Quang, thực nghiệm tại trường THPT Giao Thuỷ - Nam Định

4.2 Đối tương nghiên cứu

Biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa tài liệu nhằm xác định các khái niệm công cụ và cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Mục đích: thu thập thông tin về thực trạng sử dụng TLHV vào dạy học môn Lịch sử và đề xuất một số biện đưa TLHV vào dạy học lịch sử ở trườngTHPT

Phương tiện: phiếu hỏi dùng cho GV và HS

5.2.2 Phương pháp quan sát

Mục đích: Thu thập các biểu hiện sinh động, khách quan về thái độ, hứng thú cũng như mức độ tham gia hoạt động trong giờ học của HS khi tiết học có sử dụng một số biện pháp đưa TLHV vào dạy học

5.2.3 Nhóm phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các kết quả đã thu được nhằm đảm bảo sự chính xác, khách quan, khoa học và độ tin cậy cao

6 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu tiến hành đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch

sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở THPT theo hướng đề xuất của đề tài sẽ giúp HS tăng hứng thú học tập, hình thành biểu tượng lịch sử, phát triển các

kỹ năng năng lực của bản thân, từ đó góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

và học Lịch sử trong trườngTHPT

7 Đóng góp mới của đề tài

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của việc sử dụng nguồn TLHV trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT

- Đánh giá thực trạng việc việc sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT

- Đề xuất một số biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng nguồn TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 một cách hiệu quả

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài luận văn bao gồm hai chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 ở trường THPT

Chương 2: Một số biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT Thực nghiệm

sư phạm

Theo Từ điển tiếng Việt: “Tài liệu là văn bản giúp cho tìm hiểu một vấn

đề gì: tài liệu học tập, tài liệu tham khảo; tư liệu là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu” [27; 1132] Trong tài liệu lịch sử bao gồm tư liệu lịch sử Do đó,

ta thấy tư liệu lịch sử thường được trích ra từ trong các tài liệu lịch sử Nó là phần quan trọng của tài liệu lịch sử, phục vụ cho quá trình nghiên cứu hay học tập lịch sử.Tư liệu lịch sử chứa những sự kiện lịch sử, đó chính là cấu tạo cơ bản của lịch sử.Điều này đã khẳng định vai trò của tư liệu lịch sử hết sức đặc biệt đối với khoa học lịch sử

Từ việc phân tích các đặc trưng của bộ môn và những khái niệm có liên

quan trong sách “Phương pháp luận sử học” do Phan Ngọc Liên NXB ĐHSP

Hà Nội, 2008, các tác giả đã đưa ra cách hiểu “tư liệu lịch sử là khâu trung

gian nối liền giữa nhà sử học với các công trình nghiên cứu lịch sử” “Tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan

hệ xã hội nhất định, mang trong mình những dấu vết của quan hệ ấy, phản ánh trực tiếp và trừu tượng hóa một mặt hoạt động nào đấy của con người”

[21;206]

Theo quan niệm của triết học thì tư liệu lịch sử là khái niệm phản ánh đặc tính của hiện vật có thể để thu nhận tri thức của hiện vật khác

Theo nhà sử học Nga Chi-khơ-mi-rốp cho rằng tư liệu lịch sử là tất cả những gì còn sót lại của cuộc sống đã trải qua hay Re-ban cho rằng tư liệu lịch sử là tổng hợp thành quả từ hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng phương diện xã hội

Nhà sử học Ba Lan J.iopolski đã viết: Tư liệu luôn là tài sản quý giá nhất của nhà sử học, không có nó ta không thể là nhà sử học Và nếu xem một công trình nghiên cứu lịch sử là một món ăn thì các nguồn tư liệu chính là những sản phẩm, những gia vị để chế biến nên món ăn đó Không có nguồn tư liệu thì lịch sử không thể được viết ra vì nguồn tư liệu lịch sử không

có ghi tư liệu lịch sử là nơi lưu giữ các tri thức liên quan đến quá khứ và quan

hệ xã hội của loài người và nó phản ảnh trực tiếp quá khứ Tư liệu lịch sử vừa

là cơ sở vừa là xuất phát điểm của nhận thức lịch sử

Theo chúng tôi tư liệu lịch sử là các sự kiện, tài liệu mà mỗi giáo viên cần phải sưu tầm để tìm hiểu quá trình lịch sử đang học.Tư liệu càng sinh động, phong phú bao nhiêu thì sự kiện càng cụ thể và càng hay bấy nhiêu Trong giảng dạy lịch sử, điều kiện cơ bản nhất để tái tạo hình ảnh quá khứ là

tư liệu lịch sử Nếu không có nguồn tư liệu phong phú, không cung cấp được nguồn tư liệu cụ thể chân thực thì dù có vận dụng phương pháp giảng dạy nào đi chăng nữa cũng không thể đạt hiệu quả mong muốn

Hiện nay, các nhà sử học thường chia tư liệu lịch sử thành các nhóm: tư liệu thành văn, tư liệu vật chất, tư liệu truyền miệng dân gian, tư liệu ngôn

ngữ, tư liệu dân tộc học, tư liệu phim ảnh, băng ghi hình và tư liệu băng ghi

âm (chiếm vị trí chủ yếu là các tư liệu thành văn)

Một là, tư liệu vật chất (hay còn gọi là tư liệu vật thật).Đây là nguồn tư

liệu duy nhất để nghiên cứu về các thời cổ đại khi chữ viết chưa xuất hiện.Nguồn tư liệu này mang ý nghĩa rất quan trọng Đó là những dụng cụ lao động, đồ dùng sinh hoạt, vũ khí của người xưa, các thành quách nhà cửa được các nhà khảo cổ học tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ Đây là nguồn tư liệu chủ yếu trong thời kì chưa có chữ viết và phản ánh một cách khá trung thực

và khách quan một mặt nào đấy của cuộc sống

Hai là, tư liệu thành văn (tư liệu chữ viết): Đây là nguồn tư liệu quý,

ngày nay chúng ta có thể dễ dàng thu thập chúng dưới nhiều hình thức khác nhau Quan trọng là phải có phương pháp nghiên cứu và xử lí tư liệu.Vì lịch

sử mang tính giai cấp, nên tư liệu lịch sử mang tính chủ quan của tác giả (ảnh hưởng của tính giai cấp).Khi tìm hiểu về tư liệu lịch sử chữ viết, cần có sự đối chiếu và xem xét chúng với các tư liệu truyền miệng dân gian để có cái nhìn toàn diện và chân thực nhất về lịch sử Ngoài ra, tư liệu chữ viết còn bao gồm

cả những bảng số liệu được thống kê lại từ những ngành liên quan như quân

sự, kinh tế, chính trị, văn hóa giáo dục Thông qua những bảng thống kê đó lịch sử được cụ thể hóa

Nguồn tư liệu thành văn rất phong phú và đa dạng, nên để nghiên cứu nguồn sử liệu này một cách dễ dàng hơn, người ta thường phân chia thành các loại khác nhau như: phân chia theo lĩnh vực, phân chia theo ngành, theo đặc điểm, nguồn gốc…

Ba là, tư liệu hình ảnh: Là loại tư liệu có tính chất đặc biệt, ta có thể tri

giác được hình ảnh lịch sử Nó giúp ta miêu tả lịch sử một cách sinh động, cụ thể hơn Hình ảnh lịch sử có thể có hai trường hợp: một là tranh, ảnh được chụp, vẽ tại thời điểm xảy ra sự kiện lịch sử Đây là tư liệu lịch sử gốc; hai là

có thể được dựng lại để chụp… Vì vậy, khi sử dụng chúng ta cần có sự đánh giá, phân biệt rõ

Bốn là, tư liệu băng ghi âm, ghi hình: Đây là loại tư liệu mới xuất hiện

cùng với xã hội hiện đại Loại tư liệu này cho phép chúng ta nghe, nhìn hiện thực lịch sử.Nó ghi lại một cách chân thực và tái hiện gần như đầy đủ các sự kiện, hiện tượng xảy ra Tuy nhiên, hiện nay, nguồn tư liệu này rất dễ được xử

lí bằng kĩ thuật công nghệ do đó, khi sử dụng cần lưu ý về tính trung thực, nguyên bản của nó

Ngoài ra, còn có loại tư liệu truyền miệng dân gian: bao gồm những

thông tin lịch sử chưa được tập hợp, còn lưu truyền tự nhiên trong dân gian và

có nhiều dị bản khác nhau Sự tồn tại của các huyền thoại, truyền thuyết, trải qua nhiều thời kì, đã được bao phủ lên bởi một màu sắc kì bí

1.1.1.2 Quan điểm về khái niệm Tư liệu hiện vật

Tư liệu lịch sử bao gồm rất nhiều loại tư liệu khác nhau trong đó có TLHV nằm trong phân loại của tư liệu vật thật (tư liệu vật chất)

Có rất nhiều quan niệm về TLHV được các nhà nghiên cứu lịch sử đưa

ra nhưng chúng ta có thể hiểu TLHV là những vật thực mang trong nó nội dung phản ánh sự kiện lịch sử, theo từ điển bách khoa toàn thư thì những hiện vật này có thể được dùng để làm bằng cớ và chứng minh cho sự kiện lịch sử Sách giáo khoa lịch sử lớp 6 có đưa ra khái niệm TLHV là những di tích, những đồ vật của người xưa còn giữ được trong lòng đất hay trên mặt đất

Chúng tôi xin đưa ra quan điểm của mình về khái niệm TLHV như sau: TLHV là những vật thực mang theo sự phản ánh về sự kiện lịch sử

TLHV nói chung và TLHV ở bảo tàng nói riêng là phương tiện trực quan rất quan trọng góp phần tạo biểu tượng lịch sử chân thực cụ thể, chính xác cho HS, những TLHV không mang tính lý luận mà rất cụ thể, rõ ràng các sự kiện, hiện tượng chứng minh sự kiện quan trọng của một đất nước, ở một thời

kỳ nhất định TLHV ở bảo tàng được sắp xếp có hệ thống theo trình tự thời gian là phương tiện trực quan giúp HS hình thành tri thức lịch sử TLHV ở bảo tàng còn có ý nghĩa giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức sâu rộng cho

HS đặc biệt là trong tình hình hiện nay, bảo tàng có ý nghĩa to lớn đối với việc giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ

Nguồn TLHV là một nguồn tư liệu khó khai thác đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng và có cái nhìn tổng quan của người sử dụng nó.Bản thân TLHV là một nguồn thông tin lịch sử chính xác nhất, không ai có thể thay đổi thông tin mà hiện vật đấy phản ánh.Nhưng TLHV là nguồn tư liệu khó tiếp cận kể cả là góc

độ của nhà nghiên cứu hay góc độ của giáo viên khi sử dụng nguồn tư liệu này vào quá trình dạy học vì tư liệu này tự bản thân nó lại không nói lên những gì nó đang phản ánh thế nên đòi hỏi cách thức tiếp cận cũng khác so với các nguồn tư liệu lịch sử khác

Trong luận văn này chúng tôi tìm hiểu TLHV dưới hai góc độ khác nhau Thứ nhất là nguồn TLHV mang trong nó tri thức và phản ánh sự kiện lịch sử, thứ hai là chúng tôi khai thác nội dung mà tư TLHV đó phản ánh dưới dạng hình ảnh của TLHV chủ yếu đang được trưng bày tại hai bảo tàng là bảo tàng Cách mạng Việt Nam và bảo tàng Lịch sự Quân sự Việt Nam

1.2.1 Vai trò, ý nghĩa của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử ở THPT

1.2.1.1 Vai trò của việc đổi mới phương pháp sử dụng tư liệu hiện vạt vào dạy học lịch sử ở trường THPT

Tư liệu lịch sử đóng vai trong quan trọng đối với hoạt động DHLS nói chung và hoạt động DHLS ở trường THPT nói riêng

Đặc điểm của lịch sử đó là chỉ xảy ra một lần duy nhất trong quá khứ và không bao giờ lặp lại thế nên chỉ có TLHV mấy tiếp cận gần nhất được với sự thật lịch sử

Ví dụ: năm 1954 với chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ làm chấn động

cả năm châu cả thế giới đều biết đến chiến thắng này, nhưng đúng với bản chất của lịch sử thì sự kiện lịch sử đó đã diễn ra trong quá khứ vào đúng thời gian là năm 1954, đúng không gian là lòng chảo Điện Biên, đúng con người là những chiến sĩ đã chiến đấu tại đó vào năm 1954 mà người chỉ huy là Đại

tướng Võ Nguyễn Giáp Điều đó không bao giờ lặp lại nữa, ngày nay chúng ta dựng lại chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, tại lòng chảo Điện Biên với những nhân chứng của trận chiến năm xưa kể lại nhưng thử hỏi xem có còn đúng tất cả những chiến sĩ năm xưa đang chiến đấu họ đều có mặt tại đây hay không, có đúng khoảng thời gian là 1945 hay là đang 2017 còn nữa có còn Đại tướng của chúng ta ở đó chỉ huy trận đánh nữa hay không? Chính những điều đó tạo nên một lịch sử không bao giờ có lặp lại ý như nó đã từng xảy ra ngoài những nhân chứng sống phản ánh phần nào của cuộc chiến năm xưa thì TLHV chính là những nhân chứng không một lời nói dối của chiến thắng đó vấn đề ở đây là chúng ta phải khai thác làm sao, sử dụng như thế nào trong quá trình nghiên cứu đặc biệt là hoạt động DHLS

Như vậy TLHV là những nhân chứng quan trọng nhất còn tồn tại mãi mãi cùng sự thật lịch sử nếu chúng ta gìn giữ chúng một cách cẩn thận và chân trọng nhất.Chúng sẽ là cầu nối giúp cho không chỉ những nhà nghiên cứu tiếp cận sự thật lịch sử mà còn giúp cho GV, HS trong hoạt động dạy và học

TLHV mang trong mình câu chuyện lịch sử về sự kiện lịch sử thế nên khi sử dụng TLHV lịch sử vào hoạt động DHLS thay vì GV sẽ là người nói người thuyết trình cho cả buổi học dễ gây nhàm chán thì giáo viên có thể mang hiện vật đó (nếu có điều kiện) hoặc sử dụng ảnh, phim về TLHV đó để giới thiệu cho HS, hướng HS vào câu chuyện mà hiện vật đó phán ánh Khi

mà HS mới tiếp cận với nguồn TLHV có thể sẽ khó khăn cho cả GV và HS nhưng dần sẽ hình thành thói quen để HS có thể khai thác được nguồn tư liệu này.Việc đưa ra TLHV vào dạy học GV cần phải hướng dẫn học HS như đây

là hiện vật gì?Nó dùng để làm gì?Trong lịch sử thì vật dụng này đã được ai dùng và dùng như thế nào?Bằng chính những gợi ý đó dần dần thông qua TLHV HS sẽ tiếp cận được với sự kiện lịch sử

Như vậy có thể thấy dù TLHV không tự nói lên sự kiện lịch sử mà bản thân nó phản ánh nhưng GV và HS có thể tiếp cận được sự kiện lịch sử thông

qua TLHV bằng những thông tin tư liệu đó phản ánh đã được những nhà nghiên cứu tìm hiểu Vì vậy, có thể nói TLHV là cầu nối giúp hình thành tri thức lịch sử cho HS trong quá trình dạy học

Trong hoạt động DHLS không chỉ hiện nay chúng ta mấy đề cập đến việc sử dụng TLHV vào trong dạy học, vấn đề này không còn là mới nữa đã được rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu Nhưng, thực tế cho thấy gần như những tiết học mà GV đưa TLHV vào dạy học còn rất hạn chế không nói đến những giờ ngoại khóa mà đang đề cập đến những tiết học nội khóa, có may chăng thì chỉ có một số ít tiết học GV đưa nguồn tư liệu này vào bằng hình ảnh hay phim tư liệu nhưng GV chưa thực làm cho nguồn tư liệu mình đưa ra trở nên đắt giá GV khai thác TLHV khi đưa vào bài học gần như chỉ ở mức giới thiệu nó là gì?Ở đâu? Mà không nhìn thấy ẩn sâu bên trong TLHV là những câu chuyện lịch sử chân chính không hề có một ai làm thay đổi được câu chuyện đó, việc đó vô tình làm cho một nhân chứng lịch sử được đưa ra giới thiệu trước khán giả mà lại không được nói gì

Chính vì vậy, đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào dạy học là cấp thiết.Thay vì GV chỉ đưa TLHV ra giới thiệu như một ví dụ minh họa thì GV hãy khai thác triệt để nguồn thông tin khi đưa TLHV ra cho HS GV có thể thay đổi cách thức sử dụng nó trong bài thay vì đưa nó ra làm ví dụ sau khi nói xong hoặc nói xong đưa nó ra thì hãy đưa tư liệu ra và định hướng cho HS tại sao hôm nay cô (thầy) lại đưa ra tư liệu này, nó mang nội dung gì trong bài học hôm nay hay GV cũng có thể dùng để làm tổng kết kiểm tra đánh giá bài học của HS sau khi kết thúc tìm hiểu nội dung

Sự thay đổi cách sử dụng TLHV không chỉ giúp GV chủ động trong việc dạy mà còn giúp nhớ kiến thức nhanh hơn thông qua hình ảnh TLHV

1.2.1.2 Ý nghĩa của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào DHLS

ở trường THPT

Việc sử dụng TLHV vào dạy học mang ý nghĩa rất to lớn, nó không chỉ giúp GV giảng dạy như một công cụ hỗ trợ mà nó còn giúp HS tiếp cận kiện lịch sử bằng tác động từ hình ảnh trực quan

Đó chỉ là những nét khái quát về ý nghĩa của việc sử dụng TLHV vào DHLS vậy khi đổi mới phương pháp sử dụng sẽ đem lại ý nghĩa như thế nào Việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV sẽ giúp HS tiếp cận được với

sự kiện lịch sử một cách chân thật nhất vì sự kiện lịch sử được phản ánh thông qua nguồn TLHV không có gì có thể thay thế được nó Ngoài ra, việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS cũng góp phần chung vào đổi mới việc dạy và học môn Lịch sử ở nhà trường THPT hiện nay

1.3.1 Đặc trưng của việc dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 và

sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học

1.3.1.1 Đặc trưng của việc dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954

Để đưa ra các đổi mới phương pháp sử dụng TLHV đúng đắn nhằm giúp

HS nắm vững Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 trước hết chúng ta phải hiểu rõ các đặc trưng của việc dạy học Lịch sử Việt Nam 1945 – 1954.Nằm trong tiến trình chung của việc DHLS nên việc dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn này cũng mang những đặc trưng của việc DHLS nói chung nhưng bên cạnh đó là những đặc trưng riêng mà chỉ có thời kỳ 1946 – 1954 mới có: Thứ nhất: Quá trình phát triển của xã hội loài người từ lúc con người và

xã hội hình thành đến nay gọi là Lịch sử Tất cả những sự vật, hiện tượng lịch

sử mà chúng ta đề cập đến đều là những chuyện đã xảy ra, nó mang tính quá khứ.Bởi vậy, người ta không thể trực tiếp tiếp xúc, trực tiếp quan sát quá khứ

mà chúng ta chỉ nhận thức chúng gián tiếp thông qua các tài liệu được lưu lại

Vì vậy trong giảng dạy Lịch sử nói chung và Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 -

1954 nói riêng thì việc dạy học cần phải tái hiện lại sự kiện lịch sử một cách

rõ ràng, mạch lạc và các sự kiện phải có sự móc nối lẫn nhau vì mọi sự kiện lịch sử luôn nằm trong một mối quan hệ nhất định để HS có thể hình dung được lịch sử một cách sinh động nhất

Thứ hai: Đó là tính không lặp lại của Lịch sử Vì vậy, khi dạy Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 với cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ (19/12/1946) đén việc thực hiện đường lối kháng chiến hản công sang chủ động tiến công trên chiến trường rồi đi đến chiến thắng lịch sử Biện Biên Phủ (1954) luôn phải xem xét tính cụ thể về không gian và thời gian làm nảy sinh sự kiện và hiện tượng đó, để HS có một cái nhìn rõ ràng nhất về sự kiện đó cả về không gian và thời gian từ đó có thể đánh giá, nhận xét một sự kiện hay một vấn đề lịch sử một cách xác đáng và khách quan nhất trong toàn bộ tiến trình lịch sử

Thứ ba: Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có một diện mạo riêng

dó những điều kiện riêng biệt quy định Mặt khác, các quốc gia, các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động bởi những quy định chung trải quá trình phát triển từ thấp đến cao, đời sống văn hóa con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển lại không hoàn toàn giống nhau Do đó khi trình bày các sự kiện, vấn đề lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 phải cụ thể, và càng cụ thể bao nhiêu thì tính sinh động hấp dẫn lại càng tăng thêm bấy nhiếu Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 -

1954 được chia thành những giai đoạn nhỏ hơn Từ 1946 – 1948 là giai đoạn bảo vệ căn cứ địa Việt Bắc, từ 1948 -1953 phát triển chiến tranh du kích, đẩy mạnh vận động chiến tranh và chiến thắng biên giới, từ 1953 – 1954 tiến hành tổng tiến công trên toàn miền với đỉnh cao là chiên thắng lịch sử Điện Biên Phủ

Thứ tư: Đặc điểm dạy học này của Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 –

1954 là do tính hệ thống quy định Khoa học Lịch sử vừa bao gồm các sự kiện, hiện tượng về cơ sở kinh tế, đấu tranh xã hội vừa bao gồm cả nội dung kiến thức thượng tầng, tình hình kinh tế sản xuất và quan hệ xã hội…Các nội dung đó có mối quan hệ khăng khít, phức tạp điều này ddòi hỏi quá trình dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn này phải luôn luôn chú ý các mối quan hệ ngang dọc, trước sau của vấn đề lịch sử cũng như nội tại giữa các mặt chính

trị, kinh tế, văn hóa để cũng cấp cho HS cái nhìn hệ thống về các sự kiện, chính trị tác động đến kinh tế, văn hóa và văn hóa, kinh tế cũng tác động trở lại đối với nền chính trị

Đặc trưng thứ năm của dạy học Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 được quy định bởi tính hệ thống giữa “sử” và “luận” Từ đặc điểm này của tri thức Lịch sử nó khiến cho qua trình dạy học Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 -

1954 phải đảm bảo tính hệ thống giữa trình bày sự kiện với giải thích sự kiện

và bình luận sự kiện Mọi giải thích, bình luận phải xuất phát từ sự kiện lịch

sử cụ thể chính xác đáng tin cậy và không có sự kiện, hiện tượng nào không đuợc làm sáng tỏ bản chất của sự kiện hiện, tượng đó

Tóm lại, các đặc trưng của dạy học Lịch sử nói chung và dạy học Lịch

sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 là được quy định bởi đặc điểm của tri thức lịch sử Từ đó chúng ta đưa ra những biện pháp phù hợp để quá trình dạy học Lịch sử đạt kết quả cao nhất, HS lĩnh hội được tri thức lịch sử và có cái nhìn

đa chiều về một sự kiện lịch sử trong các mối quan hệ trong cùng một thời điểm không gian và thời gian.Chính những đặc điểm đó mà đòi hỏi người GV khi dạy học phải vận dụng các phươngpháp khác nhau trong quá trình dạy học

1.3.1.2 Sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử

Do những đặc trưng trong dạy học Lịch sử Viêt Nam thời kỳ 1946 -

1954 như vậy ta có thể thấy từng giai đoạn nhỏ trong thời kỳ này là mang nét lớn khác nhau từ đó sử dụng và đổi mới các sử dụng TLHV vào dạy học lịch

sử càng cần thiết

Việc GV sử dụng TLHV trong DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 không còn mới lạ nhưng trên thực tế liệu việc sử dụng của GV đã thực sự hiệu quả và mang lại kết quả như mong muốn hay không?Có phải chăng là hiện nay một số GV vẫn đang sử dụng TLHV vào trong dạy học như một hình thức báo cáo tổng kết mà chưa chú trọng đến hiệu quả sử dụng nguồn tư liệu

này một cách thực tế Có rất nhiều GV nhận thấy TLHV thực sự có hiệu quả trong quá trình dạy học nhưng dường như họ vẫn chưa tìm kiếm cách sử dụng TLHV sao cho hiệu quả như mong muốn chính vì vậy việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 là cần thiết

để mang lại những giờ dạy lịch sử thực sự hứng thú với HS khi mang TLHV

ra sử dụng thay vì đưa nó ra như một ví dụ minh họa điển hình

Trong thời kỳ 1946 – 1954 thì thấy rõ sự phát triển của cách mạng Việt Nam đi từ bước bị động sang chủ động tiến công Nếu GV chỉ dùng cách tường thuật truyền thống ở giai đoạn này thì rất khó để HS có thể trình bày được cơ bản các sự kiện diễn ra trong thời gian này đặc biệt với các mốc sự kiện mang tính bước ngoặt chứ chưa nói đến chuyện HS sẽ đánh giá, nhìn nhận sự kiện, vấn đề lịch sử một cách sắc đáng nhất Việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 không chỉ tạo hứng thú được cho HS trong quá trình hoạc tậ mà còn thúc đẩy trí tó mò,

tư duy giải quyết vấn đề và cả những lập luận cho những sự kiện, quy luật lịch

sử cho HS được, và cũng chỉ khi đó việc DHLS mấy đạt hiệu quả cũng như làm tròn trách nhiệm và vị trí của nó trong hệ thống nền giáo dục Việt Nam

Như vậy, có thể khẳng định việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 là đặc biệt cần thiết, nó không chỉ tạo cho HS một tâm lý tốt trong học tập, đem lại cho HS một khía cạnh mới

để tiếp cận lịch sử mà nó còn tạo động lực thúc đẩy HS phát triển tư duy logic giải quyết vấn đề từ trong bài học để rồi áp dụng vào thực tế cuộc sống

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng sử dụng TLHV lịch sử trong DHLS ở trường THPT

Môn Lịch sử ở trường phổ thông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức, giáo dục nhân cách và hình thành thế giới quan của HS sau này đó cũng chính là vai trò tó lớn mà môn lịch sử đảm nhận Nhưng trên thực tế hiện nay môn lịch sử luôn bị coi là “môn phụ” là môn “học thuộc” đối với HS Cũng không thể trách được người học trong vấn đề này vì thực tế cho

thấy có rất nhiều GV hiện nay đang tự biến môn lịch sử của mình thành một môn phụ và học thuộc như thế, có rất nhiều GV lên lớp ngoài kiến thức sách giáo khoa cung cấp thì gần như không cung cấp cho HS bất kỳ thông tin nào bên ngoài, điều đó cho thây còn không ít bộ phận GV đang lệ thuộc quá vào sách giáo khoa mà không trau dồi thêm kiến thức bên ngoài làm cho bài dạy của chính học đang giết đi nhưng thế hệ HS nhưng mần sống tương lai của đất nước

Để khắc phục tình trạng trên có không ít GV đã chủ động trau dồi, đổi mới phương pháp giảng dạy trong quá trình lên lớp của mình.Điều đó mang lạiphần nào hiệu quả trên thực tế Trong những phương pháp đó thì GV thường xuyên đưa vào bài dạy của mình những thông tin cho HS bằng cách nguồn tư liệu, tài liệu khác nhau trong đó có TLHV mạc dù chỉ dừng lại ở mức hình ảnh của hiện vật nhưng đã gópphần tăng hứng thú học tập cho HSh trong hoạt động dạy học

Nhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụng TLHV vào DHLS các giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử trong nhà trường THPT đã có nhiều phương pháp khác nhau khi sử dụng TLHV trong giảng dạy nhằm tạo và nâng cao hứng thú học tập cho HS cũng như khai thác tri thức lịch sử một cách hiệu quả nhất

Như vậy có thể thấy việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS ở trường hổ thông cũng đang rất được GV và nhà trường chú trong.Trên thực tế đã có những phương pháp được GV áp dụng và mang lại hiệu quả nhất định

1.2.2 Thực trạng đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS ở trường THPT

Để tìm hiểu thực tiễn việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS nói chung và DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 nói riêng ở trường THPT Chúng tôi tiến hành khảo sát, phát phiếu hỏi kết hợp phỏng vấn 11 giáo viên phụ trách giảng dạy môn Lịch sử và 214 HS tại trường THPT Minh

Quang, THPT Ba Vì (Ba Vì – Hà Nội) và THPT Giao Thủy B (Giao Thủy – Nam Định) Nội dung điều tra tập chung các vẫn đề như sau:

1.2.2.1 Mục đích , nội dung khảo sát

 Về mục đích: Phiếu khảo sát tập trung vào 2 vấn đề chính:

+ Thứ nhất: Khảo sát về thực trạng đổi mới phương pháp sử dụng tư liệu lịch

sử trong DHLS nói chung và DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 nói riêng + Thứ hai: Thông qua khảo sát những thuận lợi và khó khăn trong việc đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong DHLS thời kỳ 1946 – 1954, từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào DHLS thời kỳ này

Việc điều tra khảo sát được tiến hành tại 3 trường THPT Minh Quang, THPT Ba Vì (Ba Vì – Hà Nội) và THPT Giao Thủy B (Giao Thủy – Nam Định)

Phương pháp tiến hành : Điều tra bằng phiếu khảo sát đối với cả HS và giáo viên

 Về nội dung: Phiếu khảo sát tập trung vào một số vấn đề sau:

- Đối với giáo viên: Phiếu khảo sát tập trung vào việc tìm hiểu quan niệm của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tư liệu hiên vật

và đổi mới phương pháp sử dụng TLHV Ngoài ra, phiếu khảo sát còn chú ý đến nội dung, phương pháp và ý nghĩa khi giáo viên dạy học có sử dụng TLHV, cùng với những thuận lợi và khó khăn khi dạy học tạo có sử dụng TLHV nói chung và dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 nói riêng Cuối cùng là những đề xuất của giáo viên về phía nhà trường, phía HS và cả phía của người giáo viên để việc sử dụng TLHV vào DHLS thực sự hiệu quả

- Đối với HS: Một số vấn đề mà phiếu khảo sát tập trung đối với HS là:

Ý kiến, quan điểm của HS về đưa TLHVvào da ̣y ho ̣c Li ̣ch sử c ủa giáo viên Khảo sát về nội dung, phương pháp hình thức và tính hiệu quả khi giáo viên tạo hưng thú học tập khi dạy học đối với HS Bên cạnh đó, thì phiếu khảo sát cũng tìm hiểu một số khó khăn của HS khi giáo viên sử dụng TLHV trong

dạy học Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 Phiếu khảo sát còn tập chúng vào việc tìm hiểu mức độ yêu thích của HS khi được giáo viên đưa tư liệu hiên vật vào DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 Thông qua đó, lấy ý kiến

đề xuất của HS để việc dử dụng tư liệu hiên vật trong DHLS Việt nam thời kỳ

1946 – 1954 thực sự hiệu quả

1.2.2.2 Kết quả điều tra khảo sát

Với 214 phiếu hỏi dành cho HS và 11 phiếu dành cho giáo viên được phát ra và kết quả thu về được 209 phiếu hợp lệ của HS, 11 phiếu của giáo viên, kết quả khảo sát đã làm rõ được vấn đề được đề cập đến trong mục đích

và nội dung khảo sát, cụ thể là:

 Về phía giáo viên:

- Quan niệm của giáo viên về việc sử dụng TLHV vào DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 - 1954 thì tất cả 7 giáo viên (100%) quan niệm rằng việc đưa tư liệu hiên vật vào DHLS là rất cần thiết, không giáo viên nào quan niệm việc đưa TLHV vào DHLS Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 là không cần thiết Như vậy, giáo viên đã đánh giá đúng vai trò về việc đưa tư liệu hiên vật vào DHLS

Vấn đề tiếp theo đó là giáo viên thường sử dụng các phương pháp nào

để đưa tư liệu hiên vật vào dạy học thì có tới 4 giáo viên chiếm 36, 36% chọn đáp án dùng TLHV để giúp người học tạo biểu tượng, trong khi đó có 3 giáo viên chiếm 27,28% chọn dùng TLHV như một hình ảnh minh hoạ, có 4 giáo viên chiếm 36,36% là dùng TLHV để định hướng mở đầu bài học, và không

có giáo viên chọn đáp án dùng TLHV để kiểm tranh đánh giá trong giờ học chiếm 0%

Biểu đồ 1.1: Các cách giáo viên sử dụng TLHV khi dạy học

Khi được hỏi đến câu hỏi là mức độ sử dụng TLHV trên lớp của các thầy (cô) như thế nào thì kết quả rất ngạc nhiêu có tới 7/11 GV được hỏi cho biết

họ chưa bao giờ sử dụng chiếm gần 63.64 %, có 3 /11 GV thì cho rằng mình ít khi sử dụng TLHV vào dạy học, còn 1 GV trên tổng số 11 GV được hỏi cho rằng bản thân mình thỉnh thoảng sử dụng tư liệu hiên vật vào dạy học chiếm 9.08% Điều này cho thấy trên thực tế tại các trường phổ thông GV vẫn đang loay hoay không biết hoặc không sử dụng nguồn tư liệu hiên vật vào quá trình DHLS của mình

Tuy nhiên, khi được hỏi đến tác dụng của việc đưa tư liệu hiên vật lịch

sử vào dạy học đã nhận được ý kiến rất tích cực từ GV

Có 3 ý kiến của GV cho rằng khi sử dụng TLHV vào dạy học sẽ giúp tạo hứng thú học tập cho HS chiếm 27,27%, có 6 ý kiến cho rằng sử dụng TLHV vào dạy học sẽ góp phần tạo biểu tượng lịch sử học HS chiếm 54,54%, có 2 ý kiến của Gv cho rằng nếu sử dụng tư liệu hiên vật vào dạy học sẽ giúp rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy cho HS chiếm 18,18%, và không co sý kiến nào của Gv cho rằng việc sử dụng tư liệu lịch sử sẽ có tác dụng khắc sâu

và mở rộng kiến thức chiếm 0%

Tạo biểu tượng Hình ảnh minh họa Định hướng bài học kiểm tra, đánh giá

Biểu đồ 1.2 Ý kiến của giáo viên về tác dụng của việc sử dụng TLHV vào dạy

học

Như vậy qua biểu đồ ta có thể thấy ý kiến của các thầy (cô) có sự chênh lếch rất là lớn đặc biệt là các thầy (cô) đều cho rằng TLHV khi đưa vào bài học đều không có tác dụng là khắc sâu và mở rộng kiến thức

Bảng 1.1: Tổng hợp ý kiến của GV về mức độ hiệu quả khi sử dụng tư liệu

Khắc sâu và mở rộng kiến thức

Tạo biểu tượng

Như vậy, thông qua bảng thống kê chúng ta thấy đa số GV đều khẳng định rằng việc sử dụng TLHV vào dạy học là rất hiệu quả hoặc hiệu qủa tùy theo tiêu chí Tỷ lệ phần đa GV đều cho rằng TLHV rất hiệu quả trong việc tạo biểu tượng lịch ử cho HS và gây hứng thú học tập cho HS Tuy nhiên, do câu hỏi có thể chọn nhiều đáp án nên việc sử dụng TLHV vào dạy học đều được các thầy (cô) đánh giá là hiệu quả đến rất hiệu quả từ việc gây hứng thú học tậ, rèn luyện kỹ năng thực hành tư duy cho HS, khắc sâu kiến thức, mở rộng kiến thức cho đến tạo biểu tượng cho HS Chỉ có số ít GV cho rằng việc

sử dụng TLHV là bình thường Có 8.3% GV cho rằng việc gây hứng thu cho

HS bằng TLHV là bình thường, có 14,5 % GV cho rằng TLHV chỉ đóng vai trò bình thường trong việc rèn luyện kỹ năng thực hành, tư duy cho HS, có tới 25,1 % GV cho rằng việc khắc sâu kiến thức và mở rộng kiến thức của TLHV

là hạn chế nên đã đánh giá ở mức độ bình thường, và cũng có 1,7% GV cho rằng TLHV chỉ đóng vai trò bình thường trong việc tạo biểu tượng lịch sử cho

HS Ở mức độ thấp hơn là ít hiệu quả có 5% GV cho rằng tư liệu lịch sử thực

sự ít hiệu quả trong việc rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy cho HS, cũng

có 2,5% GV cho rằng tư liệu lịch sử ít hiệu quả trong việc khắc sâu và mở rộng kiến thức cho HS Ở mức độ thấp nhất không có % nào GV lựa chọn.Qua thống kê trên ta thấy, phần đa GV đã phần nào đánh giá đúng tầm quan trọng của việc sử dụng TLHV và mức độ hiệu quả của nó trong quá trình hình thành tri thức lịch sử cho HS

Khi điều tra về những thuận lợi và khó khăn của giáo viên nhận được

sự phản hồi tích cực từ phía thầy (cô):

Về thuận lợi có tới 8 /11 thầy cô cho rằng vật chất trang thiết bị nhà trường, tài liệu thiết bị, phương tiện dạy học có sẵn là thuận lợi chiếm 72,72%, chỉ có 1/11 GV cho rằng TLHV dễ tìm hiểu chiếm 9,09 % và có 2/11 GV cho rằng thái độ hợp tác học tập của HS là thuận lợi khi sử dụng TLHV vào dạy học chiếm 18,19%

Tiếp theo là những khó khăn khi sử dụng TLHV vào dạy học có 4 GV chiếm 36.36% chọn đáp án là khi sử dụng TLHV vào bài học sẽ thì tốn thời gian để xây dựng vào thực tế bài dạy và tìm hiểu về tư liệu đó, có 18,19% tương ứng là 2 GV lựa chọn đáp án là nguồn tài liệu về TLHV hạn chế, có 5 giáo viên chiếm 45.45% chọn ý kiến khác và nêu ra ý kiến của mình có hai ý kiến được GV đề cập đến 1 là do không biết lấy đâu ra nguồn TLHV trừ khi thực hiện giờ học ngoại khóa, 2 là nguồn TLHV quá khó để khai thác ngay cả đối với GV chứ không nói HS

Biểu đồ 1.3: Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng TLHV vào dạy học

Từ những khó khăn và thuận lợi được các thầy (cô) đề cập đến thì bên cạnh đó các giáo viên cũng có một số chia sẻ về đề xuất của bản thân để việc tạo hứng thú học tập cho HS trong dạy học Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 -

1954 thực sự hiệu quả Về phía nhà trường: đa số các thầy (cô) đề nghị hoàn thiện cơ sở vật chất và nên có các phòng học chức năng của từng môn học để

HS thực sự hiểu bản chất của môn học từ đó yêu thích môn học, về phía giáo viên thì các thầy (cô) cho rằng giáo viên cần đầu tư hơn nữa trong bài dạy của mình, cần đổi mới các phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp với nhiều đối tượng HS

45.45

36.36

18.19

Tốn thời gian biên soạn và tìm kiếm

Hạn chế nguồn tài liệu về tư liệu hiện vật cho GV

Ý kiến khác

sử vào dạy học và có tới 51,19% tương ứng 107 HS nói rằng GV chưa bao giờ đưa TLHV vào trong giờ học Lịch sử Như vậy có thể thấy đa số GV sử dụng TLHV vào dạy học ở một mức độ là chưa bao giờ sử dụng, nhưng cũng không nhỏ gần một nửa số HS được hỏi cho rằng GV thường xuyên sử dụng

TLHV trong giờ dạy học trong học tập

Biểu đồ 1 4 Mức độ sử dụng tưu liệu hiện vật vào dạy học của giáo viên

Khi hỏi HS về cách đưa TLHV vào bài giảng thì HS muốn: đưa hình ảnh hiện vật lên slide để cùng tìm hiểu chiếm 27,75% nghĩa là có tới 58 bạn chọn phương án này, có 44,97% tướng ứng là 94 HS muốn được xem him về

TLHV, có 27,28% HS nói rằng muốn được dùng các website chuyên cung cấp thông tin về cấc TLHV với 57 lượt chọn từ HS

Biểu đồ 1.5.Mong muốn của HS khi sử dụng TLHV trong hoạt động học

Thăm dò ý kiến HS về mức độ hứng thú khi GV sử dụng các phương pháp đổi mới TLHV được kết quả như sau: có 85 HS thấy rất hứng thú chiếm 22,83% khi GV sử dụng các biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV khi học tập, 97 HS thấy bình thường khi GV sử dụng TLHV vào DHLS chiếm 50%, có 42 HS cảm thấy không thích khi GVsử dụng nguồn TLHV vào dạy học chiếm 23,91% và có 3,26% HS nói chưa quen phương pháp dạy học bằng nguồn TLHV

ảnh tư liệu hiện

vật chiếu him về tư liệu hiện vật website về tư liệu hiện vật

Bảng 1.2: Tổng hợp ý kiến của HS về mức độ hiệu quả của việc sử dụng tư

liệu hiên vật vào dạy học

Tiêu chí Rất hiệu quả Hiệu quả Bình

HS đều cho rằng TLHV rất hiệu quả trong việc tạo biểu tượng lịch sử và gây hứng thú học tập cho HS Đa số HS đều thấy tác dụng của việc GV sử dụng TLHV vào trong dạy học có tới 42,6% HS hứng thú với tiết học được GV đưa TLHV vào, có 57,4 % HS cho rằng mình khắc sâu và được mở rộng kiến thức hơn sau khi học những tiết học có sử dụng TLHV Chỉ có số ít HS cho rằng việc sử dụng TLHV vào dạy học mang lại tác dụng bình thường đặc biệt với phần tác dụng rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy có tới 37,2% HS cho rằng có tác dụng bình thường Cũng đối với việc rèn luyện kỹ năng thực hành

và tư duy có 13,5% HS cho rằng việc sử dụng TLHV vào dạy học mang lại tác dụng ít hiệu quả Đồng với quan điểm ít hiệu quả thì có 0.7% HS cho rằng TLHV thực sự mang lại ít hiệu quả với việc hình thành biểu tượng lịch

sử.Ngoài ra, các HS đều cho rằng sử dụng tư liệu hiên vật trong bài học đều góp phần nào đó trong việc tạo hứng thú học tậ và khác sâu, mở rông kiến thức (không có HS chọn đáp án ít hiệu quả và không hiệu quả phần này).Ở mức độ thấp nhất không có % nào HS lựa chọn Qua thống kê trên ta thấy, phần đa HS đã phần nào đánh giá đúng tầm quan trọng của việc sử dụng TLHV và mức độ hiệu quả của nó trên con đường tiếp cận với tri thức lịch sử

Thăm dò về một số thuận lợi và khó khăn khi HS sử dụng TLHV vào bài học đặc biệt là bài học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 nhận được phản hồi của HS như sau:

Đầu tiên là về thuận lợi: có 82 HS cho rằng khi học các tiết học như vậy sẽ không có tài liệu để tìm hiểu và học tập hơn chiếm 39,23%, có 117 HS cho rằng khi học các tiết học như vậy sẽ không biết trọng tâm vấn đề bài học

là gì 56% Và chỉ có 4,77% HS cho rằng học những tiết học như vậy không hiểu gì cả với số HS chọn là 10 HS, không có HS nêu ra ý kiến cá nhân trong phần này

Biểu đồ 1.6 Khó khăn của HS khi học các tiết học có sử dụng TLHV

không có tài liệu không nắm

được nội dung chính

không hiểu bài ý kiến khác