BÙI THỊ PHƯƠNG điều TRA tài NGUYÊN cây THUỐC của NGƯỜI cơ TU ở xã LĂNG, HUYỆN tây GIANG, TỈNH QUẢNG NAM KHÓA LUẬN tốt NGHIỆP dược sĩ

Đa dạng về tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc của người dân xã Lăng .... Tri thức sử dụng cây thuốc bị mai một dần do không được tư liệu hóa, người dân thay đổi thói quen khám chữa bệnh h

HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ

HÀ NỘI - 2019

HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ

LỜI CẢM ƠN

Sau một quá trình dài điều tra, nghiên cứu, tôi thật sự cảm thấy biết ơn những

cá nhân, tập thể đã giúp tôi vượt qua nhiều khó khăn để hoàn thành khóa luận này

Đầu tiên, với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn tới PGS

TS Trần Văn Ơn – Người thầy đã trực tiếp hướng dẫn khóa luận cho tôi Thầy luôn

chỉ dạy với tất cả tâm huyết và lòng yêu nghề Vì vậy, thầy là nguồn động lực rất lớn

để tôi vững bước trên con đường mình đã chọn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô ở Bộ môn Thực Vật – Trường Đại học

Dược Hà Nội, đặc biệt là thầy Lê Thiên Kim vì đã quan tâm, hỗ trợ và chỉ dạy cho tôi

từ những điều nhỏ nhất Cảm ơn Thạc sỹ Nghiêm Đức Trọng vì đã luôn bao dung và giúp đỡ tôi một cách tận tình Cảm ơn, cô Phạm Thị Linh Giang đã ủng hộ, động

viên tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến UBND huyện Tây Giang đã cho phép và tạo điều kiện cho tôi thực hiện nghiên cứu trên địa bàn huyện Đặc biệt cảm

ơn anh Nguyễn Bá Hiển - Chủ tịch HĐQT HTX Nông nghiệp Thiên Bình và chị

Nguyễn Thị Ngọc Trâm - Chuyên viên phòng NN&PTNT huyện Tây Giang, anh chị

là những cầu nối quan trọng cho đoàn nghiên cứu dễ dàng tiếp cận với người dân địa

phương Đồng thời, tôi xin cảm ơn tấm chân tình của cụ Cơ Lâu Trô, vợ chồng bác

Briu Pố, bác Bhling Đhốch, anh Bhling Môn, anh Alăng Bôn, anh Huỳnh Thanh Nhàng, bác Bòng và những người dân mến khách nơi đây

Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc nhất tới gia đình, bạn bè đã luôn ở bên

động viên, ủng hộ tôi Cảm ơn bạn Nhữ Xuân Triết – Người luôn đồng hành cùng tôi

trong suốt chặng đường khó khăn vừa qua

Xin chân thành cảm ơn tất cả!

Hà Nội, ngày 19 tháng 5 năm 2019

Sinh viên

BÙI THỊ PHƯƠNG

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 2

1.1 Tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 2

1.1.1 Điều kiện tự nhiên và văn hóa 2

1.1.2 Tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 2

1.2 Xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam 4

1.2.1 Điều kiện tự nhiên 4

1.2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 4

1.3 Dân tộc Cơ Tu 5

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

2.1 Đối tượng nghiên cứu 8

2.2 Dụng cụ và thiết bị nghiên cứu 8

2.3 Phương pháp nghiên cứu 8

2.3.1 Điều tra tính đa dạng sinh học của cây thuốc 8

2.3.2 Điều tra tri thức sử dụng cây thuốc theo dịch tễ tại địa phương 11

2.4 Phương pháp xử lý số liệu 12

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 13

3.1 Tính đa dạng sinh học của tài nguyên cây thuốc tại xã Lăng 13

3.1.1 Đa dạng theo bậc phân loại 13

3.1.2 Đa dạng theo dạng sống 16

3.1.3 Đa dạng theo thảm thực vật 17

3.1.4 Mức độ quý hiếm và yêu cầu bảo tồn 18

3.1.5 Mức độ thiết yếu và tiềm năng phát triển 20

3.2 Đa dạng về tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc của người dân xã Lăng 22

3.2.1 Đa dạng về bộ phận dùng 23

3.2.2 Đa dạng về cách sử dụng 24

3.3.1 Dịch tễ tại xã Lăng giai đoạn 4/2018 – 4/2019 25

3.3.2 Tri thức sử dụng cây thuốc phân bố theo các nhóm bệnh thường gặp 26

3.3.3 Hệ số tin cậy của những cây thuốc chữa bệnh thường gặp 27

3.3.4 Tương quan giữa độ tuổi và tri thức sử dụng cây thuốc 30

3.3.5 Một số bài thuốc 31

CHƯƠNG 4 BÀN LUẬN 33

4.1 Sự đa dạng của cây thuốc ở xã Lăng 33

4.2 Phương pháp nghiên cứu 34

4.3 Tiềm năng phát triển của một số loài cây thuốc tại xã Lăng 35

4.4 Tri thức sử dụng cây cỏ đối với dịch tễ tại địa phương 36

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 38

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Ký hiệu Viết đầy đủ

Technology (Phòng tiêu bản - Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật)

Trường Đại học Dược Hà Nội)

học Quốc gia Hà Nội ICD International Classification of Diseases (Phân loại quốc tế về bệnh

tật)

tế)

Vườn bách thảo Hoàng gia, Kew)

NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Vườn bách thảo New York)

(Phòng tiêu bản thực vật bảo tàng Paris - Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia)

Quốc Gia Đài Loan)

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU

Bảng 1.1 Các trung tâm đa dạng sinh học chính tại Việt Nam [25] 3

Bảng 2.1 Dụng cụ và thiết bị phục vụ điều tra thực địa và xử lý mẫu 8

Bảng 3.1 Sự phân bố cây thuốc trong các ngành thực vật 13

Bảng 3.2 Danh mục các họ cây thuốc có từ 4 loài trở lên (xếp theo thứ tự số lượng loài giảm dần) 14

Bảng 3.3 Danh mục các chi cây thuốc có từ 3 loài trở lên (xếp theo thứ tự số lượng loài giảm dần) 16

Bảng 3.4 Danh mục các dạng sống của cây thuốc 16

Bảng 3.5 Một số cây thuốc ở xã Lăng có phân bố sinh thái rộng 18

Bảng 3.6 Danh sách các cây thuốc có trong Nghị định 06, Sách đỏ Việt Nam 2007 và Sách đỏ IUCN 2019 (xếp theo tên khoa học) 19

Bảng 3.7 Danh sách các cây thuốc có trong Danh mục thuốc thiết yếu, Quyết định 206 và Quyết định 1976 ở khu vực xã Lăng (xếp theo tên khoa học) 20

Bảng 3.8 Danh mục các bộ phận dùng của cây thuốc ở khu vực xã Lăng 23

Bảng 3.9 Danh mục các cách dùng thuốc (xếp theo thứ tự tỷ lệ giảm dần) 24

Bảng 3.10 Danh mục các bệnh thường gặp tại xã Lăng 25

Bảng 3.11 Tần số xuất hiện của các cây thuốc chữa bệnh thường gặp 27

Bảng 3.12 Tri thức sử dụng cây thuốc của các KIP phân bố theo độ tuổi 30

Bảng 4.1 So sánh hệ cây thuốc ở xã Lăng và hệ cây thuốc ở Việt Nam 33

Bảng 4.2 So sánh số loài cây thuốc được sử dụng bởi một số cộng đồng dân tộc tại Việt Nam (xếp theo nhóm dân tộc) 33

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Hình 1.1 Trang phục của người Cơ Tu [50] 2

Hình 1.2 Ẩm thực Cơ Tu [45] 7

Hình 2.1 Mẫu cây được xông cồn trong túi nilon để bảo quản 10

Hình 3.1 Phân bố họ thực vật theo số loài trong họ 14

Hình 3.2 Phân bố chi thực vật theo số loài trong chi 15

Hình 3.3 Mức độ đa dạng cây thuốc theo loại thảm thực vật 17

Hình 3.4 Các mục đích sử dụng cây thuốc 23

Hình 3.5 Sự phân bố tri thức sử dụng cây thuốc theo nhóm bệnh thường gặp 27

Hình 3.6 Sự tương quan giữa độ tuổi và tri thức sử dụng cây thuốc 30

Hình 4.1 Đường cong loài 35

ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo ước tính của tổ chức Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), trên thế giới có khoảng 35.000 – 70.000 loài trong số 250.000 – 270.000 loài cây cỏ được sử dụng vào mục đích chữa bệnh [43] Nằm ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, Việt Nam

là một trong những quốc gia trên thế giới có độ đa dạng cây cỏ cao với hơn 10.000 loài thực vật có mạch đã được xác định [41], [42] Trong đó, có tới 5.117 loài cây được sử dụng làm thuốc [34] Việt Nam còn là nơi sinh sống của 54 dân tộc anh em – 54 nền văn hóa với tri thức sử dụng cây cỏ khác nhau trong chăm sóc và bảo vệ sức khỏe Tuy nhiên, đến nay còn rất nhiều dân tộc chưa được nghiên cứu, trong đó có dân tộc Cơ Tu tại xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam Nằm ở độ cao khoảng 700-1200m so với mực nước biển, xã Lăng được bao quanh bởi núi rừng với hàng trăm cây cổ thụ được bảo vệ bởi cộng đồng dân tộc Cơ Tu (chiếm khoảng 95% dân số) [45] Vì vậy, cây cỏ gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân nơi đây Tuy nhiên, trước sự phát triển của du lịch, quá trình đô thị hóa, nhu cầu thu mua dược liệu của thương lái nơi biên giới Việt – Lào và các khu vực lân cận, nguồn cây hoang dại đang ngày càng cạn kiệt do việc khai thác quá mức và sử dụng một cách lãng phí Tri thức sử dụng cây thuốc bị mai một dần do không được tư liệu hóa, người dân thay đổi thói quen khám chữa bệnh hiện đại, thế hệ trẻ thờ ơ với việc học tập kinh nghiệm của cha ông,… Chính vì vậy, việc điều tra tài nguyên và tri thức sử dụng cây thuốc lại càng trở nên cấp bách và có vai trò quan trọng trong công tác y tế và bảo tồn

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Điều tra tài nguyên cây thuốc của người Cơ Tu ở xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam”

MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

Giang, tỉnh Quảng Nam

với các bệnh thường gặp tại xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam

1.1.1 Điều kiện tự nhiên và văn hóa

Lãnh thổ Việt Nam là một dải đất hình chữ S có diện tích phần lục địa rộng 35

kéo dài từ Bắc xuống Nam hơn 1800km Địa hình đa dạng, phức tạp với hai vùng đồng bằng lớn là châu thổ Sông Hồng ở phía Bắc và Sông Cửu Long ở phía Nam, có hai dãy núi lớn là Hoàng Liên Sơn và Trường Sơn với nhiều vùng có độ cao trên 2.000m và các cao nguyên nhỏ như Đồng Văn, Mộc Châu, Lang Biang, Đắk Lắk, Lâm Viên, Di Linh, Ở miền Bắc, hầu hết các dãy núi thấp dần từ Bắc xuống Nam, ở miền Trung thấp dần từ Tây sang Đông, tạo điều kiện cho sự xâm nhập của hệ thực vật Á nhiệt đới

và Ôn đới như họ Dẻ (Fagaceae), họ Đỗ quyên (Ericaceae), …Về phía Nam, địa hình thấp và bằng phẳng Việt Nam có hai vùng khí hậu, nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh ở miền Bắc và nhiệt đới gió mùa với 2 mùa rõ rệt, mùa mưa và mùa khô ở phía Nam Lượng mưa trung bình năm vượt 1.500 mm nhưng phân bố không đều trong năm [36] Các yếu tố địa hình và khí hậu đa dạng như vậy đã phần nào giải thích lý do Việt Nam là một trong những quốc gia nằm trong 34 điểm nóng đa dạng sinh học trên thế giới với khoảng 12.000 loài cây cỏ khác nhau và dự đoán có thể đến 13.000 -15.000 loài nếu được nghiên cứu đầy đủ [44], [36]

Nằm ở khu vực giao lưu của các nền văn hóa khu vực Đông Nam Á, Việt Nam còn là ngôi nhà chung của 54 dân tộc anh em, thuộc 3 họ ngôn ngữ và 8 nhóm khác nhau Trong đó có cộng đồng người Việt (Kinh) dân số lớn nhất, chủ yếu phân bố ở các vùng châu thổ Các dân tộc còn lại chủ yếu phân bố ở các khu vực đồi núi, nơi chiếm ¾ diện tích cả nước Mỗi dân tộc có tập quán, niềm tin, tri thức và kinh nghiệm

sử dụng cây có làm thuốc khác nhau Điều này dẫn dến sự đa dạng về tri thức sử dụng cây thuốc ở Việt Nam [36]

1.1.2 Tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam

Theo thống kê của Viện dược liệu năm 2016, nước ta hiện có 5.117 loài và dưới loài, thuộc 1.823 chi, 360 họ của 8 ngành Thực vật bậc cao có mạch, cùng với một số taxon thuộc nhóm Rêu, Tảo và Nấm lớn, con số này còn tiếp tục tăng theo thời gian

cứu đầy đủ trong tương lai Có tới 87,1% số cây thuốc đã biết là các cây hoang dã, chủ yếu ở vùng đồi núi, từ vùng trung du đến núi cao Chỉ có 12,9% cây trồng (kể cả bản địa và nhập nội) Các loài cây thuốc phân bố ở 8 vùng sinh thái trong nước là Đông Bắc - Bắc bộ, Việt Bắc – Hoàng Liên Sơn, Tây Bắc, đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung

bộ, Đông Trường Sơn và Nam Trung bộ, Tây Nguyên, Đông Nam bộ và đồng bằng sông Cửu Long; tập trung chủ yếu ở 5 trung tâm đa dạng sinh vật là Hoàng Liên Sơn, Phia Oắc - Ba Bể, Cúc Phương – Pù Luông, Bạch Mã – Ngọc Linh, Lâm Viên – Di Linh [36], [5], [25]

Bảng 1.1 Các trung tâm đa dạng sinh học chính tại Việt Nam [25]

Mông, Dao đỏ, Thái

Hoàng liên, Sì to, Tam thất hoang, Sâm Vũ diệp, Táo mèo

2

Phia Oắc -

Ba Bể

Cao Bằng, Bắc Kạn

khai, Xuyên tâm thảo, Hồi, Hoàng liên, Ô rô, Mật mông hoa

3

Cúc Phương

– Pù Luông

Ninh Bình, Thanh Hóa, Hòa Bình, Sơn La

Mường, Kinh, Thái, Mông

Trà hoa vàng, Huyết giác, Trâu cổ, Giảo cổ lam 5 lá nhẵn, Dành dành

4

Bạch Mã –

Ngọc Linh

Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Kon Tum

Kinh, Cơ Tu, Bru Vân Kiều, Tà Ôi,

Xơ Đăng, Gia Rai, Ba Na, Brâu,

Rơ Măm

Vàng đắng, Sâm Ngọc Linh

5

Lâm Viên –

Di Linh

Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai

Kinh, Kơ Ho, Mạ,

Ba Na, Gia Rai, Tày Nùng

Hoàng liên dây, Thạch tùng răng cưa, Thông đỏ, Đảng sâm, Vàng đắng, Ươi

1.2 Xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

1.2.1 Điều kiện tự nhiên

Huyện Tây Giang là một huyện biên giới nằm phía Tây Bắc của tỉnh Quảng Nam, là một huyện miền núi còn giữ cho mình nhiều nét văn hóa nguyên sơ, cổ kính

và đậm đà bản sắc dân tộc Ẩn mình trên dãy Tây Trường Sơn hùng vĩ, điều kiện tự nhiên, khí hậu á nhiệt đới, mát mẻ quanh năm, vì thế hệ sinh thái động thực vật ở độ cao hơn 1000 mét so với mực nước biển rất phong phú và đa dạng, có nhiều loại cây dược liệu quý hiếm như Ba kích, Đẳng sâm, Tr’đin, Bá bệnh, Khúc khắc, Lim xanh,…[45]

bố xung quanh vĩ độ 15°49′ B và kinh độ 107°27′ Đ Phía Tây Bắc của xã sát biên giới Việt – Lào, phía Đông Bắc tiếp giáp xã A Tiêng - Tây Giang, phía Đông giáp xã Dang

- Tây Giang, phía Nam giáp xã Zuôih - Nam Giang, phía Tây giáp Tr’Hy - Tây Giang

Xã Lăng gồm 7 thôn: A Ró, A Rớh, Bha Lừa, Jơ Da, Nal, Pơrning và Tà Ry Nằm ở

độ cao khoảng 700-1200m so với mực nước biển, diện tích rừng tự nhiên nơi đây chiếm đến hơn 50% với hàng trăm cây cổ thụ được bảo vệ bởi cộng đồng dân tộc Cơ

Tu [45]

1.2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Dân cư tại xã Lăng khoảng 1.864 người, trong đó trên 80% là người Cơ Tu Đến cuối năm 2015, xã Lăng là xã thứ 2 của huyện Tây Giang đạt chuẩn nông thôn mới (cùng với xã A Nông), được định hướng là xã trọng điểm phát triển kinh tế, du lịch của huyện Tây Giang [16] Vì vậy, đời sống văn hóa của người dân nơi đây được nâng cao một cách rõ rệt: từ những nếp nhà được dựng trên nền mặt bằng mới theo hình bầu dục, mang hơi ấm truyền thống văn hóa làng Cơ Tu; những con đường dẫn vào thôn, hộ gia đình đã được mở rộng và bê tông hóa; ngôi trường xã và thôn khang trang, sạch đẹp đang phấn đấu đạt chuẩn quốc gia; trạm y tế xã cũng được xây mới phục vụ, chăm sóc sức khỏe người dân; [45]

Du lịch ở xã Lăng phát triển từ rất sớm so với các khu vực khác trong huyện, nhưng luôn gắn liền với công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Cơ Tu Nhiều địa điểm thu hút khách du lịch như: Thác Nal; điểm dừng chân ngắm cảnh thiên nhiên

hình còn giữ nguyên vẹn văn hóa làng truyền thống dân tộc Cơ Tu Nơi đây thường xuyên diễn ra các lễ hội làng, giao lưu văn hóa thập phương Khắp các thôn của xã Lăng đều có đội múa cồng chiêng, hát lý, baboóch [45]

Về kinh tế, xã Lăng chú trọng đến việc trồng cao su để tạo thu nhập cho người dân, giảm dần hộ đói nghèo; kênh mương hóa nội đồng để nhân dân phát triển ruộng lúa nước Bên cạnh đó, xã Lăng còn là đầu mối giao thương mua bán nhiều loại dược liệu giữa Lào, Việt Nam và các khu vực lân cận, như: Đảng sâm, Ba kích, Tiêu rừng, Táo mèo, Ngọc cẩu,… Tuy nhiên, công tác quản lý, kiểm soát chất lượng dược liệu trên địa bàn xã Lăng nói riêng, huyện Tây Giang nói chung, còn gặp nhiều khó khăn

[45]

1.3 Dân tộc Cơ Tu

Người Cơ Tu (hay còn gọi là Catu, C’tu, Katu, K’tu, Phương, Hạ… ) thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer, ngữ hệ Nam Á Họ sống tập trung chủ yếu ở các huyện Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang (Quảng Nam); một số khác cư trú ở huyện Nam Vang (Đà Nẵng), huyện Nam Đông và A Lưới (Thừa Thiên Huế) Ngoài ra, người Cơ Tu còn sinh sống ở tỉnh Sêkông, Saravan, Champasak (Lào) [21],[30]

Về trang phục truyền thống của người Cơ Tu, đàn ông thường đóng khố, cởi trần, đàn bà mặc váy ống, nếu váy dài thì che từ ngực trở xuống, nếu váy ngắn thì mặc

áo không có tay Họ ưa chuộng bộ y phục được dệt hoa văn hạt chì hoặc hạt cườm, đeo vòng ở cổ, tay và tai Cơ Tu là một trong số ít dân tộc cư trú ở vùng Trường Sơn – Tây Nguyên còn bảo lưu nghề dệt vải truyền thống Ngoài giá trị kinh tế, giá trị sử dụng, thổ cẩm Cơ tu còn có giá trị nghệ thuật bởi màu sắc và trang trí hoa văn thể hiện rõ bản sắc dân tộc [49]

Hình 1.1 Trang phục của người Cơ Tu [50]

Cư trú dọc trên dãy Trường Sơn hùng vĩ, người Cơ Tu xưa sinh sống hài hòa với thiên nhiên, đặc biệt là rừng Họ tôn thờ thần rừng và với họ, rừng là cội nguồn, rừng gắn bó mật thiết với sinh hoạt hàng ngày (săn bắt, hái lượm, lấy gỗ dựng nhà,…) Người Cơ Tu xưa không xem rừng là thứ tài nguyên để chiếm lĩnh, khai thác, mua, bán mà rừng là của chung, bảo vệ rừng vì cái chung, cho cả cộng đồng dân tộc Bởi thế, họ luôn ứng xử có văn minh đối với rừng, nhất là rừng thiêng, rừng đầu nguồn, rừng có nghĩa địa và rừng có nhiều gỗ quý hiếm, nhiều cây thuốc chữa bệnh cho dân làng [45], [30]

Trong văn hóa của người Cơ Tu, hình ảnh các vị thần, biểu tượng của các loài động - thực vật rừng luôn được biểu hiện rất sinh động trong kiến trúc nhà mồ, nhà gươl; trong cách đặt tên làng, tên con cái, dòng họ; trong ứng khẩu tinh túy về nghệ thuật nói lý - hát lý; trong những lễ hội và văn hóa ẩm thực [45] Lễ hội truyền thống thường niên phải kể đến là lễ hội mừng lúa mới, diễn ra vào lúc thu hoạch lúa mới Vào tháng 7 âm lịch hàng năm [49]

Trong những lễ hội như thế này không thể không kể đến những hương vị ẩm thực được chế biến từ hoa, trái, rau rừng, gạo, sắn rẫy, ớt, tiêu rừng, cá liêng, thịt rừng phơi khô, hay những đồ uống như rượu cần, rượu tà vạc, rượu ba kích, tr’đin, đẳng sâm, uống giải nhiệt, tráng dương, bổ thận và tốt cho sức khỏe Những gùi cơm lam,

chiến trường, che chở, nuôi dấu cán bộ làm cách mạng để cùng nhau đấu tranh kiên cường bám đất giữ làng, giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước Toàn thể đồng bào dân tộc Cơ Tu đều thờ Bác Hồ [45]

Hình 1.2 Ẩm thực Cơ Tu [45]

Ngày nay, những quan niệm của người Cơ Tu đang bị mai một, vai trò của các

vị già làng cũng không còn được trọng dụng như trước, giá trị của các hương ước không được dân làng chấp thuận cao, luật tục dân tộc bị phá vỡ, không còn trang nghiêm, linh thiêng như xưa nữa Những cánh rừng theo đó cũng dần bị xóa sổ, bị bao đối tượng khai thác, tận diệt cạn kiệt, nhất là những cánh rừng nguyên sinh, rừng đầu nguồn có nhiều gỗ, động – thực vật quý hiếm [21], [30] Do vậy, điều tra này càng

có ý nghĩa hơn, làm nền tảng cho địa phương có những định hướng để bảo tồn, quy hoạch và phát triển những loài cây thuốc quý, đồng thời truyền bá tri thức sử dụng cho các thế hệ mai sau

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Cây thuốc ở khu vực xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

- Người dân Cơ Tu ở xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

- Danh sách bệnh nhân được cung cấp từ trạm y tế xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam

2.2 Dụng cụ và thiết bị nghiên cứu

Bảng 2.1 Dụng cụ và thiết bị phục vụ điều tra thực địa và xử lý mẫu

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Điều tra tính đa dạng sinh học của cây thuốc

Điều tra tính đa dạng sinh học của cây thuốc được thực hiện theo phương pháp điều tra theo tuyến Hoạt động điều tra được thực hiện với những người Cơ Tu am hiểu cây thuốc ở khu vực xã Lăng (thầy lang, người thu hái cây thuốc,…) được gọi là người cung cấp tin cốt yếu (KIP), thông qua các chuyến điều tra thực địa để quan sát, phỏng vấn và thu thập mẫu tiêu bản [15] Mục tiêu điều tra là xác định thành phần loài, cách

sử dụng cây thuốc trong khu vực Các bước thực hiện bao gồm:

(i) Xác định tuyến điều tra: Xác định dựa trên thực trạng thảm thực vật, địa

hình hoặc phân bố cây thuốc trong khu vực Tuyến điều tra phải xuyên qua các môi trường sống của khu vực nghiên cứu để đảm bảo tính đại diện cho khu vực nghiên cứu Có thể chọn nhiều tuyến theo các hướng khác nhau Tổng cộng có 7 tuyến điều tra đã được thực hiện (Phụ lục 1.1)

(ii) Thu thập thông tin tại thực địa: Phỏng vấn bất kỳ cây nào gặp trên đường đi

hoặc dừng lại tại mỗi điểm có sự thay đổi về thảm thực vật và tiến hành phỏng vấn Thông tin được thu thập bao gồm: Tên cây tiếng địa phương (Cơ Tu), bộ phận dùng, công dụng, cách dùng… Thu mẫu tiêu bản và chụp ảnh cây thuốc

(iii) Xử lý thông tin: Thông tin mang tính chất định tính, bao gồm: Danh mục

loài (tên địa phương, tên thường dùng, tên khoa học, công dụng, cách dùng, bộ phận dùng)

2.3.1.2 Tư liệu hóa tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc

Hoạt động này không thể thiếu một công cụ cơ bản là sổ ghi chép thực địa Sổ này nên được chuẩn bị trước (nên kẻ bảng) Nội dung ghi chép được tóm tắt ở phụ lục 2.1 Thông tin cần tư liệu hóa của mỗi loài có được qua 2 con đường chính là: (i)

phỏng vấn dựa trên mẫu vật tại thực địa Đây là nội dung quan trọng vì nó phản

ánh tri thức và kinh nghiệm sử dụng cây cỏ làm thuốc của người dân địa phương; (ii)

kết quả phân tích và tra cứu tại phòng thí nghiệm [15], đối chiếu và chuẩn hóa

thuật ngữ theo các tài liệu khoa học thứ cấp: Từ điển cây thuốc Việt Nam [10]; Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam [33]; Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam [22],…

2.3.1.3 Thu mẫu, xử lý mẫu và làm tiêu bản thực vật

 Các bước thu mẫu: Viết mã → Chụp ảnh mã → Chụp ảnh cây tại thực địa → Cắt mẫu → Đeo nhãn → Bỏ vào bao

 Nguyên tắc thu mẫu:

hay cả cây đối với cây cỏ Mẫu có quả càng tốt

những đặc điểm dễ mất sau khi khô như màu hoa, quả, mùi vị,… Đồng thời ghi chú những đặc điểm về môi trường sống của cây

cho riêng vào túi zip nhỏ (hoa, quả) Túi nylon to được lồng trong bao tải để tránh thủng khi đi rừng

Do không có điều kiện để sấy ngay sau khi thu mẫu nên chúng tôi đã chọn

phương pháp “Xử lý ướt”: Mẫu cây được cắt lại cho vừa kích thước 28x42cm (kích

thước tiêu bản), xông cồn trong túi nilon kín để bảo quản, sau đó được mang về Bộ môn Thực vật – Trường Đại học Dược Hà Nội để ép và sấy khô theo các kỹ thuật tiêu bản thông thường và lưu trữ tại Phòng tiêu bản của Trường Đại học Dược Hà Nội (HNIP)

Hình 2.1 Mẫu cây được xông cồn trong túi nilon để bảo quản

2.3.1.4 Giám định tên khoa học

Tên khoa học của các mẫu được giám định theo 3 phương pháp:

- So sánh hình thái: Dựa trên các mẫu tiêu bản, mẫu tiêu bản chuẩn (type) tại các

phòng tiêu bản trong và ngoài nước: Phòng tiêu bản – Trường Đại học Dược Hà Nội (HNIP); Phòng tiêu bản – Khoa Sinh học – Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU); Phòng tiêu bản – Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (HN); Herbarium of National Taiwan University (TAI); Herbier Muséum Paris – Muséum National d’Histoire Naturelle (P, PC); Royal Botanic Gardens, Kew (K); New York Botanical Gardens (NY);

- Dựa vào khóa phân loại (key) cho từng taxon: Theo các tài liệu Thực vật chí

Việt Nam [35]; Cây cỏ Việt Nam [17]; Từ điển Thực vật thông dụng [11]; Từ điển Cây thuốc Việt Nam [10]; Thực vật chí Trung Quốc (Flora of China) [39]; Thực vật chí Đài Loan (Flora of Taiwan) [37]; Thực vật chí Thái Lan (Flora of Thailand) [40]; Thực vật chí Malesiana (Flora Malesiana) [38]; Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam [12]; The International Plant Names Index (IPNI) [46]; The Plant List [47]

- Nhờ sự trợ giúp của chuyên gia, nhà thực vật học: Thầy Nghiêm Đức Trọng

(Bộ môn Thực vật – Trường Đại học Dược Hà Nội)

2.3.2 Điều tra tri thức sử dụng cây thuốc theo dịch tễ tại địa phương

Lập “Danh mục các bệnh thường gặp” của người dân tại xã Lăng, huyện Tây Giang,

tỉnh Quảng Nam:

4/2019

tuổi), Phụ nữ ( ≥16 tuổi, giới tính nữ), Đàn ông (≥16 tuổi, giới tính nam)

Điều tra tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc của người dân Cơ Tu đối với các bệnh thường gặp:

 Phỏng vấn bán cấu trúc: Dựa trên cơ sở sử dụng một sườn thông tin cần phỏng vấn xoay quanh các bệnh thường gặp tại địa phương, thứ tự câu hỏi và cách đặt câu hỏi có thể thay đổi theo đối tượng phỏng vấn [15] Bao gồm:

trị? (Tên tiếng Cơ Tu)

số xuất hiện) dựa trên công thức Friedman [15]:

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 Tính đa dạng sinh học của tài nguyên cây thuốc tại xã Lăng

3.1.1 Đa dạng theo bậc phân loại

3.1.1.1 Đa dạng theo bậc ngành

Đã có 319 loài cây thuốc được phát hiện ở xã Lăng Trong đó, có 286 loài đã được xác định đến tên khoa học, 33 loài xác định được đến chi (Phụ lục 3.1) Các cây

thuốc được xác định thuộc 5 ngành thực vật là: Lycopodiophyta (Thông đất),

Magnoliophyta (Ngọc lan), Gnetophyta (Dây gắm), Pinophyta (Thông) và Polypodiophyta (Dương xỉ),121 họ, 244 chi khác nhau Trong các ngành thực vật,

ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) có số họ, chi và loài lớn nhất, lần lượt là 108 họ,

230 chi và 304 loài, chiếm 95,30% tổng số loài

Bảng 3.1 Sự phân bố cây thuốc trong các ngành thực vật

Hình 3.1 Phân bố họ thực vật theo số loài trong họ Bảng 3.2 Danh mục các họ cây thuốc có từ 4 loài trở lên (xếp theo thứ tự số

lượng loài giảm dần)

TT

Tên khoa học Tên Tiếng Việt Tổng Tỷ lệ % Tổng Tỷ lệ %

TT

Tên khoa học Tên Tiếng Việt Tổng Tỷ lệ % Tổng Tỷ lệ %

3.1.1.2 Đa dạng theo bậc chi

Trong 244 chi thực vật, có 1 chi có 6 loài (Ardisia), 3 chi có 5 loài (Curcuma,

Ficus, Morinda) và 1 chi có 4 loài (Smilax) Tuy nhiên, có đến 194 chi chỉ có 1 loài

cây thuốc (79,51%) Với 72 cây được người Cơ Tu ở xã Lăng dùng làm thuốc/chăm

sóc sức khỏe, chỉ có 1 chi có 3 loài (chi Curcuma), 10 chi có 2 loài, còn lại 49 chi chỉ

có một loài được sử dụng , chiếm 68,06% (Phụ lục 3.3)

Hình 3.2 Phân bố chi thực vật theo số loài trong chi

79.51%

14.34%

Chi có 1 loàiChi có 2 loàiChi có 3 loàiChi có 4-6 loài

Bảng 3.3 Danh mục các chi cây thuốc có từ 3 loài trở lên (xếp theo thứ tự số

lượng loài giảm dần)

là Cây cỏ (106 loài), Dây leo (58 loài), Cây gỗ (82 loài)

Bảng 3.4 Danh mục các dạng sống của cây thuốc

TT Tên dạng sống Số loài Tỉ lệ %

ở một số loại hệ sinh thái khác nhau (Bảng 3.5)

Hình 3.3 Mức độ đa dạng cây thuốc theo loại thảm thực vật

Ven suối và thung lũng ẩm

Núi đá, vách đá

Đồi và ven đường

Nương rẫy Bãi hoang,

bờ ruộng

Vườn và quanh nhà

Bảng 3.5 Một số cây thuốc ở xã Lăng có phân bố sinh thái rộng

(xếp theo tên khoa học)

3.1.4 Mức độ quý hiếm và yêu cầu bảo tồn

Trong 319 loài cây thuốc đã được phát hiện ở xã Lăng, có 6 loài trong Sách đỏ Việt Nam 2007 [6], 7 loài có trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP về Quản lý thực vật

loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp [13], và 3 loài có trong Sách đỏ IUCN 2019

[48] ở mức VU (Vulnearble) – Sắp bị đe dọa (2 loài) và NT – Sẽ nguy cấp (1 loài)

Bảng 3.6 Danh sách các cây thuốc có trong Nghị định 06, Sách đỏ Việt Nam 2007

và Sách đỏ IUCN 2019 (xếp theo tên khoa học)

Sách

đỏ IUCN

Nghị định

EN B1+2b,c,e

Cibotium barometz (L.)

(Wall ex Hook.) Copel

Sách

đỏ IUCN

Nghị định

3.1.5 Mức độ thiết yếu và tiềm năng phát triển

Trong 319 cây thuốc đã được phát hiện ở xã Lăng, có 16 loài được ghi trong

“Danh mục thuốc thiết yếu lần thứ VI” (DMTTY) [8] Có 11 loài trong Quyết định 206/QĐ-BYT về Danh mục cây dược liệu ưu tiên phát triển giai đoạn 2015-2020 [7],

có 14 loài trong Quyết định 1976/QĐ-TTg về phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030 [27]

Bảng 3.7 Danh sách các cây thuốc có trong Danh mục thuốc thiết yếu, Quyết định 206 và Quyết định 1976 ở khu vực xã Lăng (xếp theo tên khoa học)

Quyết định

206

Quyết định

1976

lưỡi dài

Amomum longiligulare T.L.Wu Zingiberaceae x

Ampelopsis cantoniensis (Hook

& Arn.) Planch

Quyết định

206

Quyết định

Va

Cymbopogon winterianus Jowitt ex

GawL

Quyết định

206

Quyết định

3.2 Đa dạng về tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc của người dân xã Lăng

Trong 319 loài cây đã được phát hiện tại xã lăng, chỉ có 72 loài được người dân

ở đây sử dụng làm thuốc/chăm sóc sức khỏe, 247 loài cây thuốc còn lại, tuy được ghi nhận trong các tài liệu, sách tham khảo nhưng chưa được người dân nơi đây sử dụng làm thuốc Các mục đích sử dụng khác: 63 loài sử dụng làm thức ăn/nấu nướng/gia vị;

16 loài sử dụng ngâm rượu; 12 loài sử dụng trong các tín ngưỡng văn hóa, tâm linh; và

21 loài sử dụng với mục đích khác (làm nhà, thủ công mỹ nghệ,…) Một loài có thể có nhiều hơn 1 mục đích sử dụng Có 174 loài cây thuốc (chiếm 54,55%) chưa có tri thức

sử dụng

Hình 3.4 Các mục đích sử dụng cây thuốc

Có 19 tên mô tả nhóm bệnh/chứng bệnh/thuốc, được người dân ở khu vực xã Lăng sử dụng cây cỏ để chữa Trong đó có 4 nhóm bệnh/chứng bệnh/thuốc sử dụng

nhiều cây cỏ nhất là: Bệnh tiêu hóa (14 loài), Làm mát (13 loài), Bệnh hô hấp (7 loài),

Bổ dưỡng (11 loài) và Cảm sốt (6 loài) (Phụ lục 3.1) Chi tiết về các bệnh thường gặp

tại địa phương và cách người dân Cơ Tu sử dụng cây cỏ như thế nào sẽ được trình bày

kỹ hơn ở mục 3.3

3.2.1 Đa dạng về bộ phận dùng

Trong 72 loài cây thuốc được sử dụng làm thuốc ở xã Lăng, tổng cộng có 14 bộ phận sử dụng đã được xác định Đại đa số các loài chỉ được sử dụng một bộ phận làm thuốc (55 loài, chiếm 76,39%) Có 17 loài, có 2 bộ phận sử dụng làm thuốc, chiếm 23,61%

Bộ phận dùng nhiều nhất là Lá (25,00%), các bộ phận như Củ (9,72%), Ngọn

non, Lá non, Nhựa, Quả và Thân lá được sử dụng ít hơn (8,33%)

Bảng 3.8 Danh mục các bộ phận dùng của cây thuốc ở khu vực xã Lăng

63 21

16 12

Không dùng Làm thuốc/chăm sóc sức khỏe

Làm thức ăn/nấu nướng/gia vị

Khác Ngâm rượu Văn hóa/Tâm linh

Bảng 3.9 Danh mục các cách dùng thuốc (xếp theo thứ tự tỷ lệ giảm dần)

3.3 Tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc đối với các bệnh thường gặp tại xã Lăng

3.3.1 Dịch tễ tại xã Lăng giai đoạn 4/2018 – 4/2019

Trong 3233 bệnh án đã thu thập được, có 1042 bệnh án nhóm Trẻ em (dưới 16 tuổi), 1019 bệnh án nhóm Đàn ông ( ≥ 16 tuổi, giới tính nam) và 1172 bệnh án nhóm

Phụ nữ ( ≥ 16 tuổi, giới tính nữ) Mỗi bệnh án có thể có một bệnh hoặc thêm một bệnh

mắc kèm Số lượng mã bệnh tăng dần ở 3 nhóm Trẻ em, Đàn ông và Phụ nữ lần lượt là

43, 59, 64 (Phụ lục 3.4, 3.5, 3.6) Như vậy, đối tượng Phụ nữ là nhiều bệnh nhất Cả 3

đối tượng đều hay mắc các bệnh về đường hô hấp và đường tiêu hóa Đặc biệt, Viêm

phế quản cấp là bệnh có tỷ lệ cao nhất ở cả 3 nhóm Nổi bật ở nhóm Trẻ em so với 2 nhóm còn lại là bệnh Thiếu Ca do chế độ ăn, tương tự như thế ở nhóm Phụ nữ với

bệnh Thiếu máu do thiếu sắt; hai bệnh này đều liên quan đến chế độ dinh dưỡng

Bảng 3.10 Danh mục các bệnh thường gặp tại xã Lăng

Mã bệnh Tên bệnh theo ICD–10/BYT Số lượng Tỉ lệ %

Trẻ em

Mã bệnh Tên bệnh theo ICD–10/BYT Số lượng Tỉ lệ %

Phụ nữ

Từ bảng trên, ta có thể điều tra tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc theo 6 nhóm bệnh: (1) Bệnh dạ dày, (2) Bệnh do thiếu dinh dưỡng, (3) Bệnh đường hô hấp, (4) Bệnh đường tiêu hóa, (5) Bệnh tiền đình và (6) Bệnh xương khớp, đau lưng Sau khi phỏng vấn 21 KIP người Cơ Tu tại 5 thôn Bha'lừa, Nal, Pơrning, Arớh, Aró (Phụ lục 3.7), 44 loài cây thuốc đã được nhắc đến với tần số và nhiều tri thức sử dụng khác nhau Trong đó, có 33 loài đã được giám định tên khoa học, 11 loài chưa thu được mẫu

vì vậy không đưa vào phân tích đa dạng (Phụ lục 3.8)

3.3.2 Tri thức sử dụng cây thuốc phân bố theo các nhóm bệnh thường gặp

Trong 6 nhóm bệnh được phỏng vấn, Bệnh đường tiêu hóa (đau bụng, tiêu chảy, tả, lỵ…) tập trung nhiều tri thức sử dụng nhất với 16 loài cây thuốc được nêu tên (chiếm 36,36%), tiếp đến là Bệnh đường hô hấp với 13 loài (chiếm 29,55%) Ngược lại, tri thức sử dụng của người dân đối với Bệnh tiền đình và Bệnh dạ dày lại rất ít, chỉ chiếm 2,27% (1 loài) và 4,55% (2 loài)

Hình 3.5 Sự phân bố tri thức sử dụng cây thuốc theo nhóm bệnh thường gặp

3.3.3 Hệ số tin cậy của những cây thuốc chữa bệnh thường gặp

nươu caay pơlây và Trơ jêê (Morinda officinalis F.C.How) với 21/21 lần được nhắc đến Axai (Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm.), Ngải cứu (Artemisia vulgaris L.)

số tin cậy trung bình cao đạt 0,49

Bảng 3.11 Tần số xuất hiện của các cây thuốc chữa bệnh thường gặp

5

Bệnh dạ dàyBệnh do thiếu dinh dưỡng

Benh đường hô hấpBệnh đường tiêu hóa

Bệnh tiền đìnhBệnh xương khớp, đau lưng

TT Tên thường

dùng Tên Cơ Tu Tên khoa học Nhóm

bệnh

Số KIP nhắc đến

(Skan) Rehder &

TT Tên thường

dùng Tên Cơ Tu Tên khoa học Nhóm

bệnh

Số KIP nhắc đến

Serm

3.3.4 Tương quan giữa độ tuổi và tri thức sử dụng cây thuốc

Tuổi càng cao thì tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc càng nhiều Thông tin thu thập được có đến 82,82% là từ những KIP có độ tuổi 56-84 (10 KIP) Trong khi đó, độ tuổi từ 25-27 (6 KIP) chỉ cung cấp 3,30% thông tin về cây thuốc Hệ số tương quan

Hình 3.6 Sự tương quan giữa độ tuổi và tri thức sử dụng cây thuốc

Người có nhiều tri thức sử dụng nhất là cụ Cơ Lâu Trô (KIP14) 73 tuổi, từng là già làng thôn Bha’ Lừa, tri thức sử dụng của cụ được đúc rút từ kinh nghiệm sử dụng cây thuốc từ xưa và đến nay cụ vẫn thường xuyên sử dụng Thứ hai là già Bhriu Pố (KIP8) 70 tuổi, từng tốt nghiệp Đại học Sư phạm Thái Nguyên ngành sinh vật học năm

1977 và trở thành người Cơ Tu đầu tiên có bằng đại học Đến nay, già vẫn thường xuyên đọc sách báo để tích lũy thêm những hiểu biết của mình về cây thuốc

Bảng 3.12 Tri thức sử dụng cây thuốc của các KIP phân bố theo độ tuổi

(xếp theo thứ tự số cây giảm dần)

TT Mã KIP Tuổi Số cây nhắc đến Tỷ lệ %

TT Mã KIP Tuổi Số cây nhắc đến Tỷ lệ %

(i) Bài chữa viêm họng: lấy rễ các cây Ơ châng ta tóc (Rẻ quạt), A bộ (Thạch

xương bồ), riu, T jơl, Jà hơơng và Kờ grâu sắc lấy nước uống, 3 lần/ngày x 2 ngày là

khỏi

(ii) Bài chữa cảm sốt: Lấy rễ cây Cờ lạ, rễ cây Chè hằng (có mùi hôi) và lá non cây Crtia đun nước xông

(iii) Bài chữa đau dạ dày: Lấy củ cây Zơ nươu caay azơi ăn Có vị đắng nên ăn

cùng mật ong (Đây là thuốc cổ truyền của dân tộc Cơ Tu, làng nào cũng có)

(iv) Bài chữa đau bụng: Lấy lá non cây Bhắc Bh'lóc (Cỏ lào), Kapai (Bùng

bục), Cờ trụa a run giã lấy nước, thêm 2 hột muối và nước sôi vào đợi 2-3 phút rồi

uống hoặc nhai nuốt Nếu bị kiết lỵ thì uống thêm nước sắc thân và lá cây Cà đăm

(Thông đất nhỏ) mới hiệu quả

(v) Bài chữa thổ tả, đau bụng (theo hướng tâm linh): lấy than đốt vỏ quả bầu

khô và dây giang thắt nồi niêu (Tờ rờ vành) cùng với đất bếp đang nóng đem cho đột

ngột vào nước lạnh rồi uống