Đề tài chiến tranh trong sáng tác nguyễn thi

MỤC LỤC Chương 1: Những vấn đề chung 3 1.1 Khái quát văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 3 1.2.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội 3 1.2.2. Khái quát về đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 4 1.2. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi 7 1.2.1. Cuộc đời của Nguyễn Thi 7 1.2.2. Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Thi 8 Chương 2: Đề tài chiến tranh nhìn từ phương diện nội dung 13 2.1 Hình tượng con người trong sáng tác của Nguyễn Thi 13 2.1.1. Hình tượng người phụ nữ 13 2.1.2. Hình tượng người lính 16 2.1.3. Hình ảnh trẻ con 18 2.2 Bức tranh thiên nhiên Nam Bộ trong sáng tác của Nguyễn Thi 21 Chương 3: Đề tài chiến tranh nhìn từ phương diện nghệ thuật 26 3.1. Không gian nghệ thuật 26 3.2. Thời gian nghệ thuật 28 3.2.1. Thời gian sự kiện 28 3.2.2. Cấu trúc thời gian: Quá khứ hiện tại – tương lai 30 3.3. Ngôn từ mang đậm phong cách Nam Bộ 32 3.4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật 36 TỔNG KẾT 45 TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA NGỮ VĂN

BỘ MÔN: VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1945 ĐẾN NAY

ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN THI

TP HỒ CHÍ MINH THÁNG 9 NĂM 2018

MỤC LỤC

Chương 1: Những vấn đề chung 3

1.1 Khái quát văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 3

1.2.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội 3

1.2.2 Khái quát về đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 4

1.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi 7

1.2.1 Cuộc đời của Nguyễn Thi 7

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Thi 8

Chương 2: Đề tài chiến tranh nhìn từ phương diện nội dung 13

2.1 Hình tượng con người trong sáng tác của Nguyễn Thi 13

2.1.1 Hình tượng người phụ nữ 13

2.1.2 Hình tượng người lính 16

2.1.3 Hình ảnh trẻ con 18

2.2 Bức tranh thiên nhiên Nam Bộ trong sáng tác của Nguyễn Thi 21

Chương 3: Đề tài chiến tranh nhìn từ phương diện nghệ thuật 26

3.1 Không gian nghệ thuật 26

3.2 Thời gian nghệ thuật 28

3.2.1 Thời gian sự kiện 28

3.2.2 Cấu trúc thời gian: Quá khứ - hiện tại – tương lai 30

3.3 Ngôn từ mang đậm phong cách Nam Bộ 32

3.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 36

TỔNG KẾT 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

Cuộc kháng chiến chống Pháp chín năm kết thúc thắng lợi bằng chiến thắngĐiện Biên “chấn động địa cầu” Miền Bắc được hoàn toàn giải phóng, trên conđường đi lên chủ nghĩa xã hội, miền Nam bước vào cuộc kháng chiến trường kỳchống Mĩ xâm lược Từ 1965, Mĩ leo thang đánh phá miền Bắc Cả nước là chiếntrường Bao trùm lên toàn bộ cuộc sống xã hội là một không khí hừng hực lửachiến đấu Khẩu hiệu lớn nhất lúc này là “Tất cả cho tiền tuyến Tất cả để đánhthắng giặc Mĩ xâm lược” Chân lý của thời đại này là “Không có gì quý hơn độclập tự do” Cả nước là một mặt trận, vừa chiến đấu, vừa xây dựng Tinh thần dântộc, lòng yêu nước được đặt lên hàng đầu Tính cộng đồng, chủ nghĩa tập thể, vaitrò trách nhiệm công dân của “con người mới xã hội chủ nghĩa” được đề cao Tất

cả đều trở thành chiến sĩ, dù người đó là bất kỳ ai, lứa tuổi nào, ngành nghề gì, tôngiáo nào … Thiếu nhi có “chiến sĩ nhỏ”, nhà văn nghệ sĩ có “chiến sĩ văn nghệ”,công nhân lấy nhà máy, hầm mỏ làm trận địa, người nông dân thì “cuốc cày làm

vũ khí, nhà nông là chiến sĩ, hậu phương thi đua với tiền phương”! … Tất cả vì sựnghiệp chung là giải phóng dân tộc Con người tạm gác lại những nhu cầu cá nhân,riêng tư, hòa trong niềm vui chung để quên đi nỗi buồn riêng Đó là những “conngười mới xã hội chủ nghĩa” với tinh thần “làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa” rấtđặc trưng của một thời đại “Mình vì mọi người, mọi người vì mình” là phươngchâm sống và hành động lúc bấy giờ Không khí xã hội nhìn chung là lạc quan, tintưởng Không có sự cách bức con người với con người Có cảm giác rằng người tanhư được sống lại thời đại đẹp đẽ xa xưa khi “muôn dân ca hát vui thời thịnh trị”,hay “tướng sĩ một lòng phụ tử, hòa nước sống chén rượu ngọt ngào” Tất cả cùng

hòa chung trong dòng chảy mãnh liệt của cuộc chiến tranh giải phóng Cả dân tộc

“xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước, mà lòng phơi phới dậy tương lai” Con người tuysống trong thiếu nghèo nhưng rất dư giàu tình thân, tin tưởng Họ sẵn sàng hi sinh

cá nhân vì sự tồn vong của dân tộc Đây là thời đại của chủ nghĩa anh hùng cáchmạng, của “lòng dân ý Đảng” nhất thể về tinh thần và ý chí Đó chính là nguyênnhân của mọi thắng lợi của cách mạng

Đó là thời đại sản sinh ra những anh hùng “Ra ngõ gặp anh hùng”! Anh hùngtrong cả những công việc bình thường, âm thầm nhất Đây là một thời đại lịch sử

mà có thể người ta thấy còn có những hạn chế nhất định về quyền lợi của cá nhân,riêng tư, song lại là một thời đại đầy lạc quan, tin tưởng, và con người được tôntrọng, đề cao hơn trong tầm kích của thời đại

1.2.2 Khái quát về đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn

1945 – 1975

Từ 1945 – 1975, đất nước ta đã trải qua hai cuộc kháng chiến chống thực dânPháp và đế quốc Mĩ Sau đó vào các năm 1978 và 1979, nhân dân ta còn phảiđương đầu với hai cuộc chiến tranh ở biên giới Tây – Nam và biên giới phía Bắc

để bảo vệ chủ quyền Tổ quốc Trong hoàn cảnh chiến tranh kéo dài , để thắng đượcnhững kẻ thù lớn mạnh, chúng ta phải huy động mọi nguồn lực, trong đó có vănhọc Với sứ mệnh tuyên truyền, cổ vũ chiến đấu, với phương châm “phục vụ khángchiến”, văn chương thời chiến xem chiến tranh là “lửa thử vàng”, là môi trường tôiluyện con người mới Trong sinh hoạt văn nghệ, văn học viết về chiến tranh đượcđón nhận nhiệt tình, vì nó trực tiếp khẳng định chính nghĩa dân tộc, củng cố niềmtin cho con người

Trong bài Mấy nét về đề tài chiến tranh và tiểu thuyết Đất trắng, Đặng Quốc

Nhật đã thống kê: “Nếu tính từ 1954 đến 1975, thì đề tài chiến tranh được đề cậpđến ở một số lượng tác phẩm khá lớn so với các mảng đề tài khác: 115 tập truyện

kí, 74 tập tiểu thuyết trong số 397 tập truyện kí, 173 tập tiểu thuyết đã in…”

Văn học phản ánh kháng chiến và phục vụ kháng chiến thường khai thác vàonhững nguồn tình cảm lớn: yêu nước, căm thù giặc; tình đồng chí và tình quân dân

Ví dụ ở giai đoạn chống Pháp là tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu; Nhớ Máu, Tình

Sông núi (Trần Mai Ninh); Đồng chí của Chính Hữu; Đất nước của Nguyễn Đình

Thi; Nụ cười kháng chiến của Tú Mỡ…

Từ năm 1955 trở đi là một loạt bài của Tố Hữu trong Gió lộng, Ra trận,

Máu và hoa; Quê hương của Giang Nam; Quả sấu non trên cao, Những đêm hành quân của Xuân Diệu; Chiều bên sông Vàm Cỏ của Nguyễn Đình Thi; Trường ca Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm; Trường Sơn đông; Trường Sơn Tây

của Phạm Tiến Duật …

Những nguồn tình cảm đó là những nguồn sức mạnh của chủ nghĩa anh hùngcách mạng Văn học phản ánh kháng chiến và phục vụ kháng chiến tất nhiên nhânvật trung tâm phải là người chiến sĩ vũ trang hay những lực lượng trực tiếp phục vụchiến trường

Từ 1945 đến 1954, là giai đoạn văn học chào mừng thành công của cáchmạng tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa và sau đó,phục vụ cuộc kháng chiến chống Pháp Đó là những vệ quốc quân, dân quân du

kích, dân công trong Bầm ơi, Cá nước, Phá đường, Hoan hô chiến sĩ Điện Biên

của Tố Hữu Cuộc kháng chiến chống Pháp còn được tái hiện trong mọi thể loại

văn xuôi: Về thể kí, có thể kể tới Trận phố Ràng, Một cuộc chuẩn bị của Trần Đăng, Ở mặt trận Nam Trung Bộ, Ngược sông Thao của Tô Hoài, Chặt gọng kìm

đường số Bốn của Hoàng Lộc, Kí sự Cao – Lạng của Nguyễn Huy Tưởng… Về

tùy bút, Đường vui và Tình chiến dịch, Tùy bút kháng chiến của Nguyễn Tuân có

một vị trí khá quan trọng trong văn xuôi giai đoạn này Truyện ngắn cũng để lại

được một số thành công đáng kể: Đôi mắt của Nam Cao, Làng của Kim Lân, Con

đường sống của Minh Lộc, Gặp gỡ của Bùi Hiển, Tây đầu đỏ và Bên rừng cù lao Dung của Phạm Anh Tải, Truyện Tây Bắc của Tô Hoài,… Giai đoạn này thuyết

còn hiếm hoi, tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến là Xung kích của Nguyễn Đình Thi.

Giai đoạn 1955 – 1964, hòa bình được lập lại ở miền Bắc, văn học có điềukiện để phát triển Văn xuôi giai đoạn này khá đa dạng về đề tài Bên cạnh bộ phậnquay lại tái hiện bức tranh lịch sử Cách mạng tháng Tám 1945 (Mười năm – TôHoài, Vỡ bờ - Nguyễn Đình Thi, Cửa biển – Nguyên Hồng,…) , hoặc hướng vàođời sống hiện tại, phản ánh sự thay đổi của đất nước, của con người trong côngcuộc xây dựng cuộc sống mới xã hội chủ nghĩa, văn xuôi về chiến tranh vẫn chiếm

vị trí quan trọng cả về số lượng lẫn chất lượng tác phẩm Cuộc kháng chiến chống

Pháp được nhiều nhà văn tiếp tục khai thác Một số tác phẩm tiêu biểu: Đất nước

đứng lên – Nguyên Ngọc, Vượt Côn Đảo – Phùng Quán, Mùa hoa dẻ - Văn Linh, Một truyện chép ở bệnh viện –Bùi Đức Ái, Đất lửa – Nguyễn Quang Sáng,…

Tới giai đoạn 1965 – 1975, văn học giai đoạn này phục vụ cuộc kháng chiếnchống Mĩ trên lập trường dân tộc dân chủ và xã hội chủ nghĩa Là những ngườilính kì cựu vừa rời vũ khí chống Pháp, lại cầm lấy súng lên đường đánh Mĩ, đó lànhân vật nổi bật trong thơ chống Mĩ của Tố Hữu và Phạm Tiến Duật…, khi cuộckháng chiến chống Mỹ lan rộng ra cả nước, văn xuôi viết về chiến tranh cũng nở

rộ Có được thành tựu đó là do đội ngũ nhà văn cách mạng vừa đạt tới độ chín, vừađược bổ sung những cây bút trẻ, xông xáo Xuất phát từ yêu cầu phản ánh và cổ vũkịp thời cho cuộc chiến, nhiều nhà văn từ miền Bắc đã tăng cường cho chiến

trường miền Nam và họ nhanh chóng có được thành tựu: các tập truyện và kí Bức

thư Cà Mau của Anh Đức, Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc của

Nguyễn Trung Thành, các tập truyện kí Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, Họ sống và chiến đấu của Nguyễn Khải, các tập truyện ngắn Chiếc lược ngà, Bông

cẩm thạch của Nguyễn Quang Sáng,… Tiểu thuyết về chiến tranh trở thành bộ

phận chủ đạo của văn học giai đoạn này

Trong chiến tranh, con người trước hết là con người công dân, con ngườichính trị, mọi vấn đề cá nhân, đời tư, phải rút xuống hàng thứ yếu Thậm chí tự xóa

bỏ đi trước yêu cầu chung của đất nước Cá nhân chủ yếu sống với cộng đồng, giaicấp, dân tộc, đối diện với kẻ thù chung ít có điều kiện sống với bản thân mình.Quan hệ cha con, anh em, chồng vợ, tình yêu, tình bạn chỉ là những sắc thái khácnhau của tình đồng chí, tình bạn chiến đấu Người phụ nữ trước hết không phải

người vợ, người mẹ mà là người chiến sĩ – Người mẹ cầm súng (Nguyễn Thi).

Một nền văn học trong chiến tranh triền miên và ác liệt dù thế nào cũng bịđặt vào hoàn cảnh không thuận lợi Khó khăn lớn nhất bao trùm lên tất cả là chiếntranh đã thu hút biết bao sinh lực và tinh hoa, đã hạn chế biết bao tài năng và biếtbao cây bút có tài và có đức, đã ngã xuống trước miệng súng, dưới bom đạn củagiặc: Trần Đăng, Nam Cao, Nguyễn Thi, Lê Anh Xuân, … Cũng cần thấy hếtnhững khó khăn ấy để đánh giá cao đội ngũ nhà văn của nền văn học mới, một độingũ anh hùng đã cùng với bộ đội, nhân dân trèo đèo lội suối, ngủ hầm, khoét núi,

ăn ngô, ăn sắn, để tìm hiểu và cảm thông với nhân dân, với bộ đội, để chiến đấu

và viết Đây là thời kỳ mà những nhà văn – chiến sĩ không chỉ viết bằng mực trêngiấy mà nhiều khi còn lấy máu của mình viết vào trang sử dân tộc Những cây bút

ấy qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ đã tạo nên những thành tựu

được Đảng đánh giá, xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong của những nền vănhọc chống thực dân – đế quốc hiện nay.

Tất nhiên một dân tộc phải luôn luôn đứng lên bảo vệ tổ quốc, hết chốngPháp lại chống Mỹ Văn học của nó trước hết phải là một lưỡi gươm giết giặc: đềtài trung tâm phải là cuộc chiến đấu vũ trang, nhân vật trung tâm là người línhnhưng cuộc chiến đấu của chúng ta là một cuộc chiến đấu toàn dân toàn dân, toàndiện, vừa chiến đấu vừa sản xuất, vừa xây dựng văn hóa giáo dục Từ 1945 – 1975,hiện thực cách mạng và đời sống lịch sử dân tộc là đối tượng phản ánh chủ yếu củanhà văn Vai trò của nhà văn cũng được nhìn nhận ở phương diện “chiến sĩ” Conngười mới, những con người mang tầm vóc sử thi, luôn chiếm vị trí trung tâmtrong đời sống văn học Có thể nói, khuynh hướng gắn liền với các cuộc chiếntranh vệ quốc, là đặc điểm bao trùm cả nền văn học Việt Nam giai đoạn 1945 –1975

1.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi

1.2.1 Cuộc đời của Nguyễn Thi

Nguyễn Thi tên khai sinh là Nguyễn Hoàng Ca (bút danh khác là NguyễnNgọc Tấn), quê ở xã Quần Phương Thượng (nay là xã Hải anh), huyện Hải Hậu,tỉnh Nam Định Phụ thân là cụ Nguyễn Bội Quỳnh, một nhà nho sớm tham gia hoạtđộng cách mạng Trên đường hoạt động, dẫu biết ông đã có vợ, một nữ chiến sĩđem lòng yêu ông, ấy là bà Thành Thị Du Sinh con rồi, con đường cách mạngkhông thể bỏ, phải lặn lội trốn tránh đó đây, kế sinh nhai luôn thúc bách, ông bàphải gồng lưng làm lụng nuôi mấy mạng người Từ bé Nguyễn Hoàng Ca đã phải

bị đem gửi hết nhà này sang nhà khác Miếng cơm nhà người thân, dẫu không phải

ai cũng ghẻ lạnh, nhưng thường có vị đắng và nước mắt

Lên chín, cha mất vì bệnh lao, bà mẹ trẻ một mình không nuôi nổi con, lạitiếp tục gửi nhờ cho người thân Sau đó mẹ lại đi bước nữa, ông học hành dởdang, lắm lúc tự lo kiếm sống, như nhiều đứa trẻ làng quê có chút tài hoa thuở ấy,Nguyễn Hoàng Ca tham gia các ban Đồng ấu đi hát kiếm tiền Năm 1943, mườilăm tuổi, ông lên tàu vào Nam tìm tới ở nhờ người anh khác mẹ đã vào Sài Gòntrước đó Lại bắt đầu những ngày nhọc nhằn kiếm sống trong đói khổ và tủi nhục.Nhưng đã tới tuổi có ý thức tự lập, ông tranh thủ thời gian đi học: học văn hóa, học

vẽ, học nhạc và đọc sách

Cách mạng tháng 8-1945 nổ ra khi ông vào tuổi mười bảy Một bình minhmới đã tới với chàng trai nghèo đi kiếm sống mà cũng là đi tìm lẽ sống Hoạt động

xã hội của thành phố vừa cách mạng lôi cuốn mọi tầng lớp thanh niên: sinh hoạtđoàn thể, mít tinh, công tác xã hội, học hát Ông nô nức tham gia mọi hoạt độngphong trào thanh niên như đã tìm tới chân trời hạnh phúc của mình Nhưng khôngđầy 100 ngày tự do, thực dân Pháp đã gây hấn trở lại

Nguyễn Hoàng Ca theo một người bà con vào Nam từ trước Cách mạng thángTám Bắt đầu tham gia Cách mạng năm 17 tuổi; làm thơ, viết văn với bút danhNguyễn Ngọc Tấn; là đội viên đội Cảm tử quân trong những ngày tổng khởi nghĩa

ở Sài Gòn; được kết nạp Ðảng năm 1947 (19 tuổi) Năm 1953, Nguyễn Ngọc Tấncưới vợ Sau đó, tập kết ra Bắc, công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội, (để lạimiền Nam người vợ trẻ đang mang thai)

Tháng 5-1962, Nguyễn Ngọc Tấn xung phong vào Nam, đổi bút danh thànhNguyễn Thi (tên của đứa con trai, với người vợ sau, ở miền Bắc) Là thành viêntích cực của lực lượng Văn nghệ Quân Giải phóng Tháng 5-1968, theo một đơn vịpháo binh tham dự đợt tổng tiến công Mậu Thân đợt 2 và đã anh dũng hy sinh trênchiến trường vào ngày 09-5-1968 (tại đường Minh Phụng, quận 11 - Sài Gòn)

Trong 06 năm ở miền Nam, Nguyễn Thi có mặt tại hầu hết những điểm nóngcủa chiến sự: Ấp Bắc, Củ Chi, Bến Tre,

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Thi

• Có thể tìm hiểu theo hai thời kỳ chính:

Từ 1950 đến 1962: sáng tác trên miền Bắc, với bút danh Nguyễn Ngọc Tấn

Các tác phẩm tiêu biểu: tập thơ Hương đồng nội, hai tập truyện ngắn: Trăng sáng,

Ðôi bạn.

Từ 1963 đến 1968: sáng tác ở miền Nam, với bút danh Nguyễn Thi Nhữngtác phẩm tiêu biểu ở các thể loại: ký, truyện ngắn, truyện ký, tiểu thuyết được tậphợp trong Truyện và ký Nguyễn Thi

Ở chặng đầu sáng tác: Nguyễn Ngọc Tấn vừa làm thơ vừa viết truyện Ðầu

1950, tập thơ Hương đồng nội ra đời, gồm 20 bài Ðây là tiếng lòng của một người

đang chập chững trên bước đường văn chương, tập quan sát, miêu tả và tự thểhiện- như một cậu học trò tập làm luận- nên giá trị nghệ thuật chưa cao

Hai tập truyện ngắn Trăng sáng, Ðôi bạn tập trung vào ba mảng đề tài khá

quen thuộc bấy giờ: tấm lòng Nam-Bắc trong chia cắt, tình nghĩa quân dân (giữađồng bào miền Bắc với bộ đội miền Nam đi tập kết), tội ác của Mỹ Ngụy Mỗi tậpgồm 07 truyện

Thời kỳ này, truyện của Nguyễn Ngọc Tấn không có gì đặc biệt về đề tài Sựkiện được phản ánh cũng chưa mang tầm vóc lớn lao của lịch sử Nhà văn chưa có

ý định, chưa đủ sức vẽ những bức hoành tráng về dân tộc và kháng chiến Tuynhiên, những trang viết ban đầu ấy vẫn mang sức hấp dẫn, thuyết phục riêng cóđược từ những đặc sắc nghệ thuật

Nguyễn Ngọc Tấn đặc biệt chú ý thể hiện nội tâm nhân vật và nội tâm củachính mình Nhiều chi tiết có ý nghĩa tự truyện Hiện thực chủ yếu là hiện thực tâmhồn, rất chân thực, gần gũi.Văn phong giàu chất trữ tình, chất thơ; ít hành động, sựviệc, giàu tâm tình Kết hợp với những hình ảnh so sánh thông minh, độc đáo tạonên những hứng thú thẩm mỹ bất ngờ: Sự nóng ruột giấu ở trong đôi mắt đảo lia

đảo lịa của cô tưởng có thể tóm ra mà đặt xuống bàn được (Một chuyến về phép); Tin ấy như con rắn luồn từ ngõ này sang ngách khác (Về Nam).

• Đề tài chiến tranh trong các thể loại sáng tác của Nguyễn Thi:

* Truyện và ký Nguyễn Thi:

Ðây là một trong những thành tựu xuất sắc của nền văn học Cách mạngmiền Nam, gồm 11 tác phẩm (4 truyện ngắn, 1 tiểu thuyết, 2 ký, 1 ghi chép và 3tùy bút)

Nguyễn Thi viết truyện ngắn không nhiều nhưng truyện nào cũng có giá trị,đặc biệt: truyện về những nhân vật thanh thiếu niên và người phụ nữ Bối cảnh lànông thôn Nam Bộ những năm tháng ngột ngạt trước xuân Mậu Thân 1968 Ở đó,một khi tội ác giặc càng chồng chất thì lòng căm thù và quyết tâm trả thù càngngùn ngụt bốc cao

Chuyện xóm tôi (1964): Sáng tác đầu tiên với bút danh Nguyễn Thi Nhân

vật chính là hai đứa trẻ tên Ðực và Bỉnh, sống chung trong một xóm nhỏ vùng MỏCày, Bến Tre Cả hai có chung mối thâm thù: hai người cha đều bị tên ác ôn TổngPhòng giết cùng một ngày Qua câu chuyện giữa hai đứa trẻ, tác giả muốn đi tìm

căn nguyên sâu xa sức mạnh quật khởi của người Việt Nam; tất cả bắt đầu từ lòngcăm thù và quyết tâm trả thù nhà, đền nợ nước.

Mùa xuân (1964): Như viết tiếp Chuyện xóm tôi, vẫn những nhân vật và bối

cảnh cũ nhưng không khí khởi nghĩa đã khẩn trương hơn nhiều với cảnh bộ đội vềlàng, thanh niên nô nức lên đường tòng quân, Truyện có cái nhìn bao quát hơn vềtình thế Cách mạng, về vai trò và khả năng của quần chúng

Những đứa con trong gia đình (1966): Chuyện về hai chị em Chiến và Việt

-tiêu biểu cho thế hệ trẻ miền Nam - trong cuộc đối đầu tưởng chừng không cân sứcvới giặc Mỹ và bọn tay sai ác ôn Nặng thù nhà nợ nước, cả hai tranh nhau lênđường tòng quân và đã trở thành những anh hùng trẻ tuổi Truyện có nhiều trangchân thực, cảm động (đêm trước ngày hai chị em lên đường; lúc Việt bị trọngthương, một mình trên chiến trường; cảnh chị em khiêng bàn thờ ba má qua gửinhà chú Năm ) Kết cấu, ngôn ngữ khá tiêu biểu cho phong cách Nguyễn Thi

Mẹ vắng nhà: Viết sau khi Người mẹ cầm súng ra đời, vẫn dựa trên những

tính cách của đám con chị Út Tịch Nguyễn Thi muốn bổ sung thêm việc miêu tảtính cách, sinh hoạt của chúng để cắt nghĩa những băn khoăn của độc giả: vì saomột người mẹ đông con như vậy lại có thể rảnh rang, bình tĩnh theo du kích đánhgiặc suốt ngày đêm ? Truyện cho thấy: những đứa trẻ đã sống thật ấm áp trong sựđùm bọc, cưu mang đầy tình nghĩa và trách nhiệm của bà con lối xóm, dù Ba Máchúng luôn vắng nhà

* Ký: được viết dưới nhiều dạng: ghi chép, tùy bút, truyện ký

Tùy bút: thường ngắn gọn, súc tích chứ không tài hoa uyên bác như NguyễnTuân, cũng không rắn rỏi hào hùng như Nguyễn Trung Thành Câu văn bình dị,thân mật, khiêm tốn; giọng điệu thiết tha; có sức vang vọng sâu xa trong tâm hồnngười đọc: Chúng phải chết trên những hố bom do chúng gây ra, trên những cănhầm chúng lùa hơi độc, trên những vòm cây chúng làm trụi lá, trên những bờ kinhxanh biếc này

Tùy bút Nguyễn Thi đề cập và giải quyết hàng loạt mối quan hệ thuộc về thếgiới quan, nhân sinh quan thời chiến: sống - chết; riêng - chung; sướng - khổ; thểhiện tấm lòng yêu nước và thủy chung của đồng bào Nam Bộ; khẳng định sức sốngmãnh liệt của dân tộc Việt Nam Sức sống ấy bắt nguồn từ truyền thống nhân

nghĩa, vì: Khi nhân nghĩa bị xúc phạm thì nhân nghĩa lại mang sức quật khởi ghêgớm Một sự đổ nát trỗi dậy trăm vạn niềm tin.

Những tùy bút tiêu biểu: Ðại hội anh hùng, Những câu nói trong đại hội,

Dòng kinh quê hương.

Bút ký tiêu biểu: Những sự tích ở đất thép, tập trung thể hiện sự bình tĩnh,

gan dạ của chúng ta giữa sự lồng lộn tuyệt vọng của kẻ thù ở đất thép Củ Chi Nhàvăn hình như không bằng lòng với thuyết lý chung chung về chủ nghĩa anh hùngCách mạng, nên đã xông xáo đi tìm hiểu và thể hiện thật cụ thể, sinh động nhậnthức của chính mình bằng hình tượng nghệ thuật

Truyện ký tiêu biểu: Người mẹ cầm súng, Uớc mơ của đất

Người mẹ cầm súng: tác phẩm được Hội đồng Văn học nghệ thuật của Mặt

trận Dân tộc Giải phóng miền Nam tặng giải chính thức giải thưởng văn họcNguyễn Ðình Chiểu năm 1960-1965 Nguyễn Thi viết tác phẩm này nhằm hai mụcđích Thứ nhất, tập trung lý giải mối quan hệ giữa tư cách công dân (phải đảm bảochức năng xã hội) với tư cách người mẹ, người vợ (phải đảm bảo chức năng gia

đình) Ngay tiêu đề Người mẹ cầm súng cũng đã toát lên ý đồ nghệ thuật của tác

giả Thứ hai, lý giải nguồn gốc tạo nên người anh hùng và quá trình phát triển hợp

lý những tính cách anh hùng: từ tự phát đến tự giác Ðặc sắc nghệ thuật của tácphẩm là điển hình hóa với chất Út Tịch - điển hình tính cách Nam bộ, tức là sứcmãnh liệt đến hồn nhiên của cá tính, thể hiện ở những hoàn cảnh, việc làm, câu nóikhông lẫn với ai khác (ném ớt bột vào mặt con gái địa chủ, trèo lên ngọn dừa caođái xuống; những câu nói nổi tiếng như: còn cái lai quần cũng đánh, đánh Tâysướng bằng tiên chứ cực gì, )

Ước mơ của đất: những trang viết cuối cùng của nhà văn, kể lại cuộc đời

người nữ anh hùng Nguyễn Thị Hạnh Tác phẩm còn ở dạng bản thảo

* Tiểu thuyết:

Nguyễn Thi thường viết nhiều tác phẩm cùng một lúc nên hầu hết đều dởdang khi nhà văn hy sinh Tuy nhiên, với dung lượng hiện thực ngồn ngộn phongphú, tươi rói sức sống cộng với tài năng đang độ sung sức của tác giả- những tác

phẩm dở dang ấy vẫn mang giá trị văn học to lớn Các tác phẩm tiêu biểu: Ở xã

Trung Nghĩa, Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa.

Ở xã Trung Nghĩa viết về vùng đất sẽ là chiếc nôi cho phong trào Ðồng

Khởi sau này Tác phẩm tuy mới 3 chương, chưa có đầu đề, nhưng chiếm vị trí đặcbiệt quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thi Nó đánh dấu một chặngđường mới, khi mà nhà văn tích lũy dồi dào vốn sống, thuộc lòng tính cách Nam

Bộ, bắt đầu triển khai những chất liệu ấy trong một hình thức, một thể loại quy môhơn

Ở xã Trung Nghĩa thể hiện tính hoành tráng của cả một giai đoạn lịch sử.

Không khí truyện được tập trung xây dựng ngay từ đầu, đó là sự căng thẳng trongcái thế tức nước, báo hiệu cơn giông tố lịch sử tất yếu phải đến Nhân vật truyệngồm nhiều tuyến tương phản nhau, rất đa dạng Những nhân vật chính được chạmkhắc thành hình tượng khó quên (ông Tư Trầm, chị Hai Khê, những tên quỷ sứ như

đại diện Hiếm, cảnh sát Âu) Nhà nghiên cứu Vũ Ðức Phúc có nhận xét: Cuốn tiểu

thuyết viết dở Ở xã Trung Nghĩa có thể so sánh với Tắt đèn Lời văn của anh nhẹ nhàng, giàu chất thơ mà rất sâu sắc, mỗi trang đều lôi cuốn người đọc Sen trong đồng cũng là một truyện dài dở dang Nhân vật chính: cô Sáu giao liên Từ trong

mất mát, tù đày và những khắc nghiệt của hoàn cảnh, trên con đường gian khổ tìmđến với Cách mạng- phẩm chất anh hùng, bất khuất của người phụ nữ Nam bộđược khẳng định: Mười tám tuổi, xa nhà đi tìm đến với Cách mạng Mang theotrong hành trang một trái thơm, một buồng chuối chín, một bộ đồ phèn trên người

và một bộ nữa rách te tua bỏ trong một cái tụng bàng

Cô gái đất Ba Dừa tập trung khắc họa phẩm chất trung hậu, đảm đang của

người phụ nữ Việt Nam Nhân vật chính: cô Ba Bằng tính cách mạnh mẽ và tinhthần của người Ðảng viên, cô đã vượt qua những khó khăn lớn trong cuộc sống giađình để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ

Chương 2: Đề tài chiến tranh nhìn từ phương diện nội dung

2.1 Hình tượng con người trong sáng tác của Nguyễn Thi

2.1.1 Hình tượng người phụ nữ

Trong văn học 1945- 1975, người phụ nữ xuất hiện là những người mẹ, người

vợ, người yêu làm hậu phương vững chắc cho chồng con ra trận, họ cũng là những

người tham gia cách mạng ở địa phương, đảm đang việc gia đình Họ thường đượcmiêu tả với phẩm chất anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang Những người phụ

nữ có chồng, con ra trận là niềm tự hào, điều tất yếu Các cô gái tiễn chồng hoặcngười yêu ra trận, tham gia thanh niên xung phong với niềm lạc quan phơi phới,coi nhẹ gian khổ, hy sinh Những khó khăn, mất mát nếu có cũng trở thành cộinguồn nghị lực sống của họ Vâng, trải qua 30 năm kháng chiến, trong truyện ngắnViệt Nam đương đại, hình tượng người phụ nữ chiếm vị trí trung tâm, được nhiềutác giả lựa chọn ký thác tư tưởng về chiến tranh và Nguyễn Thi cũng là một trong

số những nhà văn đó

Đứng trước bối cảnh xã hội bấy giờ, Nguyễn Thi đã giúp chúng ta đi tớinhững khám phá đúng đắn và sâu sâu về con người miền Nam, con người ViệtNam Ông đã dựng lên những chân dung anh hùng nữ đầy sự dũng cảm, kiên nhẫnnhư chị Út Tịch, mẹ Việt, chị Ba, Chiến, Bên cạnh đó, ông còn hướng tới bất cứcon người bình thường khác, ông không hề mô tả họ trong tình trạng bối rối, mình

tự đối lập với mình mà ông đặt họ trong bối cảnh cách mạng, trước những yêu cầucủa cách mạng Họ là nơi hội tụ phẩm chất cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam:

“Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”

Chúng ta có thể bắt gặp một nhân vật điển hình như trong tác phẩm “Người

mẹ cầm súng”: Bao nhiêu khó khăn đặt ra trước mắt chị Út: việc nhà, năm con, lại

tiếp tục bụng mang dạ chửa, và đó cũng chính là bấy nhiêu hoàn cảnh cho chịbộc lộ tất cả sự dồi dào vô hạn những khả năng và nghị lực của mình Nổi bật trongcon người chị đó là phẩm chất anh hùng Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét chị làmột người mẹ anh hùng, người vợ anh hùng và là người con anh hùng của quêhương Tam Ngãi Ngay từ nhỏ, đối tượng căm thù của chị là bọn địa chủ Chúng

hà khắc, áp bức, bóc lột người dân trong đó có chị Chị đã từng bị bọn địa chủđánh ngay trong lúc chiêm bao – thấy mình đang ăn khoai Tỉnh dậy, chị tưởng là

ăn trộm khoai thật nên bị đòn Chị ức lắm, “thù nó thấu xương” Và để người ta không coi thường mình là “đàn bà đi đái không khỏi ngọn cờ” chị liền “leo tuột

lên ngọn dừa đái xuống” Cái ngang bướng ấy phát triển dần và trở thành tính hiên

Cách mạng đến với toàn miền Nam và đi vào lòng chị Út tự lúc nào không biết.Chỉ biết việc làm đầu tiên của chị có ích cho cách mạng đó là cất máy đánh chữ khicác anh bỏ quên Và sau đó không lâu, chị Út đã đến xin các anh đi đánh Tây.Theo chị, đánh Tây sướng bằng tiên vì nó đánh mình thì mình đánh lại Chân lý màchị đưa ra thật giản dị nhưng cũng rất sâu sắc Đó là nhịp cầu, là con đường cho chịđến với cách mạng, hướng về cách mạng, tin vào cách mạng Lòng trung thành với

cách mạng của chị còn thể hiện qua câu nói với chồng: “hễ theo giặc là thôi nhau

luôn, còn đánh lộn chết bỏ cũng thôi nhau luôn” Ở chị ta luôn bắt gặp thái độ bình

tĩnh và thông minh Nhà hết gạo chị tự xoay xở để chồng yên tâm công tác Đi gặpbọn lính giữa đường chị liền nghĩ ra một mẹo gì để đánh nó nhưng nó không thểđánh lại mình Chị luôn tin tưởng vào chính mình, vào tấm lòng của mình đối vớicách mạng

Một trong những đức tính cao quý của chị đó là sự hi sinh lợi ích cá nhân, đặtquyền lợi của cách mạng lên trên Như hồi Tam Ngãi bị đói chị đã đi xin gạo đemvào cho các cơ sở binh vận trong như gạo nhà chị không còn một hột Lúc chuẩn bị

đánh bót Tám Thế chị liền nói với chồng: “Tôi nhứt định lấy cái bót này nhưng lỡ

phải đem thân ra cho nó giỡn bót, giày vò, anh chịu được không?” Anh Tịch nói:

“Em làm sao được cứ làm” Đấy là một trong những đoạn cảm động nhất của

truyện kí Có thể nói, nhà văn miêu tả những chiến công ấy không chỉ để nói vềnhững chiến công ấy Để đạt được nó, chị Út phải vất vả, phải hy sinh tất cả, ngayđến hạnh phúc riêng tư của mình Chính tác giả cũng ngấm ngầm lo lắng, xúc động

nhưng không để lời văn của mình bi lụy Những chữ như “hy sinh thân mình”,

“thương chồng vô cùng”, như là tâm sự từ tận đáy lòng của chị, cốt chỉ mong mọi

người thông cảm và hiểu cho mình Lòng chị đau như cắt, anh Tịch cũng khôngkém Họ đành hy sinh tình cảm cá nhân, làm bất cứ điều gì để có thể đem lại nềnđộc lập, tự do cho nước nhà Chị luôn nghĩ đến mọi người và hầu như không lúcnào nhớ đến bản thân mình, chị chỉ lo làm sao có thể đánh thắng giặc Mỹ để quêhương được yên bình Nỗi lo ấy được chuyển thành hành động và đó là nhữngchiến công oanh liệt khi tiêu diệt kẻ thù Thiết nghĩ những đức tính cao đẹp thậtcao cả Ngay trong biểu hiện của đời thường cũng tiềm ẩn tính phi thường, anhhùng Chị Út là nơi hội tụ những phẩm chất cách mạng cao quý của chủ nghĩa anhhùng cách mạng, những đức tính tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam

Hình ảnh chị Út Tịch đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc với tinh

thần chiến đấu mãnh liệt “còn cái lai quần cũng đánh” Chị mang bầu bảy tháng

nhưng chị vẫn xông pha đánh giặc và chị đã trở thành người phụ nữ đại diện chotất cả những người phụ nữ miền Nam anh hùng bất khuất Bên trong chị, hơn cảngười vợ, người mẹ mà còn là người chiến sĩ cách mạng, hi sinh tất cả vì sự nghiệpgiải phóng đất nước Tác giả đã xây dựng hình tượng chị Út Tịch mang đầy đủ đặcđiểm của người phụ nữ Nam Bộ hết lòng vì chồng, vì con, vì đất nước mà hy sinh

Hay như nhân vật Chiến trong tác phẩm “Những đứa con trong gia đình”,

chị là một nữ thanh niên Mẹ mất, chị thay mẹ lo cho các em Đêm sắp xa nhà đi

bộ đội, ta thấy Chiến giống mẹ hơn bao giờ hết Một cô Chiến biết lo liệu, xốc vác,đảm đang, toan tính việc nhà thật kĩ càng, trọn vẹn Từ việc lo cho em, cái nhà, nồi,

lu, chén đĩa, đến việc chọn nơi gởi bàn thờ má Từ lối nằm với thằng em út trên

giường ở trong buồng nói vọng ra với lối “hứ một cái cóc” Có khác chăng với

người mẹ đó là “không bẻ tay rồi đập vào vế than mỏi” Lồng vào trong con ngườiđời thường của Chiến đó là phẩm chất anh hùng cách mạng Điều này thể hiện ởlòng căm thù giặc sâu sắc, ở câu nói giành với em để được đi bộ đội trước, ở thái

độ cương quyết “đã làm thân con gái ra đi thì tao chỉ có một câu: “nếu giặc còn thì

tao mất, vậy à!” Đối với người thân của mình Chiến hết lòng yêu thương, quý

mến, đối với bọn giặc, Chiến căm thù, quyết không đội trời chung Lý tưởng cáchmạng tiềm ẩn và soi sáng trong Chiến khiến Chiến có thể nhận rõ dã tâm của kẻthù Chiến muốn vào bộ đội là để cầm súng giết giặc trả thù cho ba má, cho quêhương Ngòi bút Nguyễn Thi đã miêu tả nhân vật Chiến thật nhuần nhị Chủ nghĩaanh hùng cách mạng và con người đời thường đan xen vào nhau Con người đờithường trở nên cao vời từ khi chủ nghĩa anh hùng được bộc lộ rõ Biến cố chiếntranh và tội ác của kẻ thù đã đưa đất nước ta vào cuộc chiến tranh tàn khốc, cả dântộc phải đắm mình trong chiến tranh và khói súng Chưa bao giờ, hình ảnh ngườiphụ nữ lại anh hùng, kiên cường và bất hủ như vậy

Cũng trong truyện ngắn này, nhân vật mẹ Việt là hiện thân của truyền thống

và cũng là của thời đại cách mạng Người mẹ mang trong mình những phẩm chấtcao đẹp: Tần tảo, đảm đang, thủy chung và căm thù giặc Qua hồi ức của Việt, hìnhảnh người mẹ hiện lên rất rõ Từ ngoại hình đến đời sống nội tâm Khác với cácnhân vật khác, nét chủ yếu trong đời sống nội tâm của người mẹ này là đau thương.Đau thương nhưng rất anh hùng Trước cái chết của chồng, tuy đau xót lắm nhưng

mẹ đành ghìm nén nỗi đau của mình lại “Má chỉ khóc chứ không kể gì hết” Người

mẹ muốn một mình gánh trọn nỗi đau thay con, sống trên chính nỗi đau ấy để nuôicon khôn lớn Dưới bàn tay chăm sóc, che chở của mẹ, những người con cảm thấy

ấm áp, yên tâm Suốt cả đời, mẹ dành tình thương cho con của mình Chính vì lẽ

đó, khi viết về người mẹ, Nguyễn Thi viết bằng lời văn bình dị, chân chất nhất.Tuy lam lũ với đồng lúa, với công cấy, gặt, nhưng trong mẹ vẫn tiềm ẩn sự cămthù, thái độ thách thức đối với quân giặc Chi tiết hai con mắt cứ ánh lên nhìn lạibọn lính thể hiện khí phách của mẹ Đôi mắt của mẹ như biết nói, như trút cả lòngcăm thù sôi sục lên đầu bọn chúng Bao nhiêu tình thương Nguyễn Thi đều dànhvào việc miêu tả người mẹ Có lẽ vì vậy mà trong tác phẩm của ông, hình tượngngười mẹ là đẹp nhất, kết tinh trong những truyền thống chung thủy, đảm đang,nhân hậu, bất khuất, kiên trinh

Tóm lại, đó là hướng khám phá tính cách con người ở Nguyễn Thi, nhằmsáng tỏ một cách tự nhiên, không chút cố ý, cái hiện tượng có thể xem là đặc trưng

cơ bản của cuộc sống dân tộc Việt Nam trong chiến đấu Cái bình thường đã đượcnâng lên tầm vóc anh hùng, người anh hùng đã trở thành bình thường, tự nhiên nhưđời sống vậy Và có thể nói, Nguyễn Thi đã dành cho nhân vật nữ anh hùng củamình những lời cảm ơn, khâm phục trước những đức tính cũng như tinh thần anhdũng, dám hy sinh của những người mẹ, người vợ, người chị, người em, Tất cả

họ đều xứng đáng trở thành những người anh hùng nữ đáng ghi dấu trong lịch sửdân tộc và đáng để chúng ta ghi nhớ và biết ơn

2.1.2 Hình tượng người lính

Có thể nói, thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Thi rất phong phú: từnhững em nhỏ như Đực, Bỉnh, Bé, đến những người già như chú Năm, ông Tưrầm, từ đứa con chú ấp Sồi đến tên cảnh sát Âu, đại diện Hiếm hay đơn giản lànhững con người chân chất, giản dị mang đậm sắc thái Nam Bộ Mỗi nhân vật đềuthể hiện cái nhìn khách quan của nhà văn và nhân vật chính là người dẫn dắt ngườiđọc đi vào một thế giới riêng của đời sống trong thời kì lịch sử nhất định Và hìnhtượng người lính cũng không nằm ngoại lệ

Là một chiến sĩ, Nguyễn Thi có điều kiện gặp gỡ, gần gũi với người dân Nam

Bộ Do đó, ông có rất nhiều thuận lợi khi viết về họ - những người anh hùng củadân tộc dù viết về đề tài thiếu nhi, người phụ nữ hay là người lính thì ông vẫn thểhiện thành công hai mặt của nhân vật đó là: rất anh hùng nhưng cũng rất đời

thường, chất anh hùng hòa quyện trong chất đời thường Chúng gắn bó chặt chẽ và

bổ sung cho nhau, cái này làm nền để cái kia phát triển và ngược lại Bằng nhữngchi tiết chân thật – ông đã để lại cho người đọc nhiều ấn tượng về người lính, tuytrong sáng tác của ông thì hình tượng người lính không phải là hình tượng nổi bất

so với hình tượng người phụ nữ và hình tượng trẻ con Nhưng bằng ngòi bút củamình thì ông đã nêu lên cho độc giả thấy được phẩm chất quý giá, cao đẹp củanhững người lính Việt Nam đã anh dũng xông pha ra mặt trận để chiến đấu bảo vệđất nước Chính vì vậy mà Nguyễn Thi rất thận trọng khi viết về những nhân vật

đã làm nên lịch sử - nhân vật anh hùng Nhân vật của Nguyễn Thi dường như quên

đi cuộc sống cực khổ hằng ngày, họ vươn lên bằng ý chí, nghị lực, chiến đấu mộtcách ngoan cường và có đời sống nội tâm phong phú, cao đẹp Họ là những ngườilính đại diện cho sự trẻ trung, năng động, dũng cảm và đầy nhiệt huyết

Điển hình như khi đọc tác phẩm “Những đứa con trong gia đình”, ta không

thể nào quên nhân vật Việt Việt gia nhập bộ đội, tham gia trận đánh Lần này anh

bị thương nặng lại lạc trong rừng đến ba ngày Vết thương đau nhức cứ hành hạanh nhưng anh chẳng buồn nghĩ đến nó Quả là một con người dũng cảm Cứ đọcđoạn Việt và tên Mỹ quần với nhau ta sẽ hiểu rõ hơn nỗi đau mà Việt chịu đựng.Hành động dũng cảm, anh hùng của anh khiến ai ai cũng phải khâm phục Tên Mỹcao to như cây su cụt đã bị Việt hạ khi lòng căm thù giặc cùng với sức mạnh trong

cơ thể được bật dậy một cách mãnh liệt nhất Cuộc chiến đấu quyết liệt giữa Việt

và kẻ thù diễn ra chỉ trong chớp nhoáng Tác phẩm được viết lại thông qua hồi ứccủa nhân vật Việt Cứ thế, Việt ngất rồi tỉnh, tỉnh rồi lại ngất đi Trong khoảng thờigian ấy, Việt nhớ về mẹ, nhớ về chú Năm, về chị, Quá khứ hiện về đan xen vớihiện tại Quá khứ là những kỉ niệm thân yêu về một người mẹ tần tảo, xốc vác, suốtmột đời tận tụy lo cho con Quá khứ có khi lại là đêm sắp xa nhà đi bộ đội của haichị em Quá khứ còn là những trò chơi trẻ thơ với chiếc nả thun, Với ngòi búttheo sát mạch diễn biến tâm lí nhân vật cho chúng ta thấy nhân vật Việt khôngnhững chiến đấu dũng cảm mà đồng thời còn có đời sống nội tâm phong phú, caođẹp Đời sống nội tâm của Việt không phải là sự giằng xé gây cấn, phức tạp mà lànhững chuỗi ngày êm đềm, khốc liệt nhưng đau thương Ba mất rồi má mất Nguồn

an ủi lớn nhất mà Việt còn lại đó là chú Năm, chị Chiến và những người xungquanh Chính đời sống nội tâm đã thôi thúc khiến Việt chiến đấu hăng say để trảthù cho ba má, cho quê hương Việt không nghĩ đến bản thân mình Anh lăn xả vào

kẻ thù, quyết đánh đến cùng, hành động của Việt thật cao cả Trong thời điểm ấy, lí

tưởng cách mạng là trước nhất, chiến đấu vì lí tưởng là chiến đấu vì nhân dân.Chính vì vậy mà Việt không ngần ngại, không sợ nguy hại đến tính mạng của bảnthân mình.

Chỉ qua nhân vật Việt chúng ta đã phần nào hiểu được bên cạnh chúng ta vẫncòn rất nhiều những người anh hùng – những người lính kiên trung, dũng cảm,quyết tử, quyết sinh vì Tổ quốc Đọc tác phẩm của Nguyễn Thi, ta thấy nhữngnhân vật trong sáng tác của ông đều là những con người gần gũi với chúng ta Họdám nghĩ, dám làm, dám sống một cách đúng nghĩa, dám hi sinh vì mọi người.Phẩm chất cao đẹp ấy xuyên suốt từ hành động đến đời sống nội tâm khiến chonhân vật người lính trong sáng tác của ông có sức sống lâu bền

2.1.3 Hình ảnh trẻ con

Đến với nhà văn Nguyễn Thi ta bắt gặp rất nhiều hình tượng độc đáo Mộttrong những tiêu biểu ấy là hình ảnh trẻ con Những đứa trẻ của ông rất trưởngthành nhưng cũng đầy hồn nhiên nghịch phá Người ta bất ngờ khi thế giới trẻ thơtrong ông có dấu vết của bom đạn, có máy bay ngụy, có súng có mìn Thế mà chỉvài dòng bút đã đủ để người ta hồi tưởng về một thời trẻ con chăn trâu hái trái, leocây trốn ngủ… Phải nói rằng đặc sắc nhất của Nguyễn Thi chính là khắc họa đượchình ảnh trẻ con vừa hồn nhiên trong trẻo nhưng cũng đầy anh hùng tham gia cùngcác chú các anh tiêu diệt kẻ thù

Các nhân vật như Đực, Bỉnh, Bé, Việt, Chiến, Sáu,… là những đại diện hếtsức tiêu biểu cho thế giới trẻ con trong truyện kí Nguyễn Thi

Truyện kí Nguyễn Thi thể hiện một lát cắt của hiện thực cuộc sống Ở đó, conngười và hành động thể hiện rất rõ Viết về thiếu nhi nhưng nhà văn cũng thể hiệnmột nét đặc trưng tiêu biểu đó là xây dụng hình tượng rất anh hùng nhưng cũng rấtđời thường Chúng gắn bó, bổ sung cho nhau cái này làm nền cho cai kia pháttriển Nhà văn đã gửi gắm tâm sự của mình vào hình ảnh những đứa trẻ ở Nam Bộnhư những đứa con ông yêu thương Chúng thật trong trắng vô tư, yêu hòa bìnhghét chiến tranh Vì chính những đứa trẻ ấy đã cảm nhận một cách rõ ràng sự mấtmát của chiến tranh Đầu óc non nớt của chúng đã ý thức thế nào là mất tự do, thếnào là đè đầu cưỡi cổ Trái tim ngây thơ chúng là hiểu thế nào là tan thương, thềnào là chia lìa

Từ nhỏ Đực và Bỉnh đã thấy những cái xác bị giết hại do tên trưởng đồn ác ôntrôi lềnh bềnh trên dòng sông, chính dòng sông ấy hai đứa trẻ lặn ngụp cũng dòngsông ấy nuôi chúng lớn lên mập mạp như những chồi non như chính sức sốngmãnh liệt của nhân dân Nam Bộ Sống với đau thương từ đau thương ấy mà kiêncường gan gốc tiêu diệt kẻ thù Hình ảnh Đực và Bỉnh (Chuyện xóm tôi) say mêvới trò chơi duổi bắt thằng giặt vô hình nào đấy phải làm chúng ta phải suy nghĩ.Tuy chúng chưa biết thế nào là kẻ thù, chưa biết thế nào là giặc ngụy, nhưng vớichúng kẻ nào phá hoại cuộc sống của chúng, kẻ nào làm các chúc bộ đội chị hai và

mà buồn thì chúng phải đánh Ngay trong cái đầu non nót của hai đứa trẻ ấy đã cósẵn mầm mống của chủ nghĩa anh hùng thời chiến, chúng hăng hái xin đi tân binh,

muốn tổng khởi nghĩa mặc dù chưa biết đó là gì, “chúng say sưa rượt đánh một

thằng giặc vô hình nào đó đang chạy trước mặt ngoan cố chưa chịu khuất phục, đầu hàng.” (Chuyện xóm tôi)

Phẩm chất của người dân Nam Bộ được Nguyễn Thi thu nhỏ vào hình ảnhmột đứa trẻ, càng ngày nó càng đình hình, khắc sâu và phát triển thêm Đọc “Mẹvắng nhà”, hay “Người mẹ cầm súng” ta sẽ thấy một nhân vật Bé, rất đặc biệt Bétuy còn nhỏ nhưng rất đảm đang biết quán xuyến mọi việc khi ba mẹ vắng nhà như

lo cơm nước, chăm sóc cho các em “Tối ngày nó cột cái khăn trên đầu, lúc ngủ

quần cũng còn vo quá gối Nó nấu cơm cho em ăn rồi cho tất cả lên võng ngồi đưa” Phải có một suy nghĩ trưởng thành, phải là một anh hung thực thụ những đứa

trẻ ấy mới có thể giỏi giang phi thường đến vậy

Nguyễn Thi tỏ ra mình rất am hiểu trẻ con, chẳng đứa trẻ nào muốn xa mẹ cả.Nhưng tác giả đã để các nhân vật nhí trưởng thành hơn, cao hơn một bật Bé vànhững đứa em ý thức được rằng mình phải gác lại tình cảm riêng tư đề lo cho cáichung của toàn thể dân tộc Bé tự lo cho các em đề cha mẹ yên tâm đánh giặc Chấtđời thường thể hiện qua từng lời nói việc làm của Bé khi bơi xuồng đi bắt ốc, móccua cắt lát làm dây mang ra chợ bán, dắt em đi mót khoai, lặt khoai nước Thếnhưng sau con người đời thường như thế là một tấm lòng, một trái tim, một khíphách anh hùng Bé phụ mẹ chạy thư hỏa tốc, leo ngọn dừa nhìn xem có tin tức gìkhông báo cho bà con Bé không quản cực nhọc khó khăn, vừa chăm sóc đàn emvừa hoàn thành công việc mẹ giao phó Chỉ mười tuổi đầu Bé đã làm được nhữngcông việc mà ta không ngờ tời Bấy nhiêu thôi cũng đủ để ta nhận ra một nhân vật

Bé anh hùng, anh hùng ngay trong những điều bình dị nhất

Nguyễn Thi khắc họa hình ảnh những đứa trẻ thơ như những búp măng màmai sau đây chính thế hệ ấy sẽ nối bước cha anh đánh giặc giữ nước, giữ gìn truyềnthống văn hóa tốt đẹp của dân tộc Ngòi bút Nguyễn Thi rất thận trọng khi viết vềnhững người anh hùng Cậu bé Việt mới hôm nào còn chơi đùa còn dành với chị

Chiến thì hôm nay cậu đã là người lình gan dạ, kiên cường Đọc Những đứa con

trong gia đình ta không bao giờ quên hình ảnh cậu lính Việt Tuy là chiến sĩ,

nhưng Việt vẫn còn những tính cách rất trẻ con, cậu sợ ma, thích chơi những tròchơi thuở nhỏ, đi đâu cũng mang cái ná trong người Cậu vô tư, lạc quan đến kì lạ.Những người khi ra trận thường rất lo lắng hồi hộp, thế nhưng Việt vẫn ung dungbình tĩnh lạ thường, cậu phó mặc cho chị Chiến sắp xếp Đó là nét đặc trưng của bộđội Cụ Hồ trong Việt

Vết thương đau nhất cứ hành cậu nhưng cậu chẳng buồn nghĩ đến nó Ta lại

càng khâm phục Việt hơn khi cảnh cậu đánh nhau với tên địch Tên Mỹ “cao to

như cây cao su cụt” bị Việt hạ bằng “lòng căm thù giặc với sức mạnh trong cơ thể được bật dậy một cách mãnh liệt hơn” Trong lúc nằm chờ đồng đội, Việt lại nhớ

về mẹ, nhớ chú Năm, nhớ chị Chiến… những kí ức tuổi thơ trong Việt ùa về sốngđộng chân thật Và trong khoảnh khắc ấy, Việt lại trở về với một đứa trẻ, cậu nhớ

về lúc còn ở nhà, nhớ về những trò ná thun… Nhà văn theo sát tâm lý của nhânvật, như thể đang nói chính mình Lúc còn ở nhà, cả hai chị em Việt đều muốntham gia bộ đội Dù Việt nhỏ tuổi, nhưng trong cậu có một nét gì đó giống má ánhhùng, có một tinh thần anh dung kiên cường của gia đình dòng họ Việt, Chiến,Bỉnh, Đực, Bé là những mầm non tương lai Những cô cậu ấy rồi sẽ theo bước chaanh đánh giặc Bé còn nhỏ nhưng đã biết phụ mẹ giao thư hỏa tốc, Bỉnh Đực, tuychưa biết thế nào là cách mạng nhưng các em đã biết đánh tên giặc vô hình trongtrò chơi lúc chăn trâu Chị của Đực đã biết giúp các anh bộ đội giấu lựu đạn… córất nhiều nhưng đứa trẻ trong sáng tác của Nguyễn Thi đánh giặc theo cách riêngcủa chúng Bằng cách này hay cách khác, bằng trò chơi hay thực thụ, bằng tưtưởng hay hành động, mỗi đứa trẻ trong truyện kí Nguyễn Thi đều chứng tỏ vớiđộc giả rằng chúng là một người anh hùng là một nhân tố quan trong cho sự nghiệpchung của đất nước

Miền đất phương Nam không có lịch sử văn hiến lâu đời, nhưng con ngườiphương Nam luôn tự kiến thiết cho vùng đất ấy một truyền thống tốt đẹp Conngười phương Nam chân thật, hiền hậu nhưng cũng anh dũng kiên cường trong

kháng chiến bảo vệ Tổ Quốc Những tấm bằng ghi công, những quyển sổ gia đình

là bằng chứng cho truyền thống tốt đẹp của ông cha ngày trước nhưng nó cũng làbằng chứng đanh thép buộc tội quân thù Hai chị em Việt và Chiến coi trọng giá trịtruyền thống lắm Sắp đi bộ đội xa gia đình hai chị em lại nhớ đến mẹ, cha, nhớđến những người đã ngã xuống cho Tổ Quốc Chiến xuống bếp nấu mâm cơm cònViệt đi câu cá về làm cơm cúng má trước khi mang bàn thờ sang gửi nhà chú Năm.Khi sắp đi đâu xa, người ta thường thấp nén hương lên bàn thờ tổ tiên Đó làtruyền quý báo của dân tộc Từ đó càng cho thấy Việt Và Chiến là những đứa trẻlớn lên trong cái nôi truyền thống dân tộc

Từ những cuốn sổ, những lời kể ấy, trẻ con lớn lên đã thấm nhuần những giátrị tốt đẹp và cũng khắc sâu thêm mối thù của gia đình của đất nước không tựnhiên trẻ con của Nguyễn Thi lại trưởng thành và anh dũng đến thế Thông quahình ảnh của trẻ con, một lời tố cáo mà tác giả giữ gấm lại sống động, mạnh mẽhơn bao giờ hết Chính Đế quốc Mỹ và bọn tay sai đã cướp đi của chúng những gìtốt đẹp nhất, cướp của chúng gia đình, người than, cướp đi tuổi thơ mà đang lẽchúng phải được hưởng thụ

Chưa bao giờ trong văn học trẻ con lại đặc biệt như thế, chính trong hoàncảnh đặc biệt, nhà văn đã sáng tạo ra một lớp hình tượng nhân vật đặc biệt đến thế.Những cái tên quen thuộc, dân dã như chính cuộc sống, chính miền quê của chúnglại là những điều phi thường hình ảnh trẻ con là một trong những hình ảnh đặc sắctiêu biểu nhất trong truyện-kí Nguyễn Thi

2.2 Bức tranh thiên nhiên Nam Bộ trong sáng tác của Nguyễn Thi

Sinh ra và lớn lên tại đất Bắc Chỉ có hơn 6 năm vào vùng kháng chiến Nam Bộ,nhưng dường như “chất” Nam Bộ, con người Nam Bộ, thiên nhiên nơi đây đã ănsâu vào trong huyết quảng của Nguyễn Thi Mang trong mình nhiệm vụ nhà văncủa một người chiến sĩ, mỗi vùng đất, địa danh, con người đều được ghi trong sángtác của ông Mỗi lần hành quân là mỗi lần nhà văn được hòa mình với thiên nhiên.Ông đi, ghi chép, sáng tác Mỗi tác phẩm là một bức tranh mà ở đó dường nhưthiên nhiên Nam Bộ không chỉ là thiên nhiên nữa mà đó là một nhân vật có tínhcách, có vai trò có cả nội tâm

Với truyện ngắn “Mẹ vắng nhà”, tên tuổi Nguyễn Thi đã trở nên quen thuộc với

đông đảo độc giả trong cả nước Tác phẩm là câu chuyện viết về mẹ con chị Út

Tịch sống bên bờ sông Hậu ở miền Nam Việt Nam Sự dịu dàng và sức mạnh củangười mẹ đã in sâu trong trái tim và truyền cho các con sức mạnh ngay cả khi “mẹvắng nhà” Dòng sông Hậu hiền hòa nặng phù sa đã tô điểm cho vùng đất cây lànhtrái ngọt và cũng càng làm sáng lên sự dịu dàng nhưng không hề khuất phục của nữanh hùng.

Sông nước miền Nam hiền hòa nhưng cũng là thành trì chống giặc Dòngsông Hậu thân yêu chở từng lớp bộ đội qua sông đánh giặc, dòng sông ấy cònmang những người con ra đi vì tiền tiêu Tổ Quốc Dòng sông ấy còn là nơi ngườicon gái trút nỗi e thẹn, nỗi ngại ngùng Và dòng sông ấy còn là nơi người ta thươngnhớ

“- Con út nó đã lớn Tôi lựa được thằng nầy tướng tá coi cũng được, chị gả cho nó đi.

Út chạy một hơi ra bờ sông, ngồi.”

Những văn sĩ viết về Nam Bộ ai viết cho mình một dòng sông riêng biệt Ở

đó sông đã chứng kiến bao cuộc đổi thay bao nhiêu tâm tư tình cảm và cũng là mộtnét đẹp, nét đặc trưng của nơi tận cùng Tổ Quốc Cây bút hiện đại như NguyễnNgọc Tư vẻ lên một dòng sông xanh thẳm mà nặng ân tình, một dòng sông mà

người ta chon vùi bao niềm thương nỗi nhớ Nhớ gì như nhớ sông Trong Đất

rừng phương nam, sông hiện lên mạnh mẽ nhưng cũng nặng ân tình Với Nguyễn

Thi, dòng sông không chỉ và một vật tự nhiên mà hơn hết nó là con người, là ngườichứng kiến biết bao số phận, biết bao cảnh đời trong chiến tranh, sông còn là chiếccầu nối chở quân đi, chở đạn về Dòng sông còn là chiến hào, là bức thành lũy chechở cho một miền quê trong trận càng phá của quân thù Nhưng dòng sông ấy chưabao giờ quên nhiệm vụ thiêng liêng cung cấp nước, cá tôm cho vùng quê nghèođói

Miền Nam sông ngòi kênh rạch chằng chịt Người ta lớn lên đã có sông tựbao giờ Dòng sông gắn liền với bao kí ức tuổi thơ là nơi tình bạn bắt đầu, là nơitrẻ con hàng ngày lặn ngụp Chính dòng sông ấy Bỉnh và Đực lớn lên chúng tắmtáp bơi lội và kết bạn với nhau từ ngày còn bé xíu Dòng sông trở nên gần gũi thiết

là quê hương là nguồn cội Người dân làng quê ấy sinh hoạt ăn uống tắm táp cũngchính trên khúc sông nặng phù sa Người dân từ đời này qua đời khác lớn lên ra điđều có nhiều kĩ niệm Người vùng quê ấy còn sinh sống bằng những lợi phẩm mà

mẹ sông mang lại Bé bơi xuồng đi bắt óc, móc cua cắt dây lát đem ra chợ bán, có

khi Bé dắt em đi mót khoai, lặt khoai nước… (Mẹ vắng nhà)

Tuy không được miêu tả lộng lẫy xinh đẹp nhưng dòng sông hiện lên tronglòng người đọc bằng tất cả vẻ ngoài đầy sức sống của nó Dòng sông còn mangmột ý nghĩa hết sức to lớn nó chứng kiến là một người làm chứng hùng hồn chotội ác của quân thù Cha của Đực và Bỉnh bị bắt khi đang bơi xuồng đi làm việc, dù

họ có kêu oan nhưng vẫn bị giết bằng hai phát súng của kẻ thù Rồi cùng dòngsông ấy, nó chở biết bao xác người do tên ác ôn trưởng đồn giết hại Sông cũngtham gia đánh giặc

“Má đi vắng, nó bơi xuồng đến các cơ sở binh vận của má đem về hàng túi đạn.

Mấy mẹ chiến sĩ mà nó vẫn kêu là bà nội, kêu nó ghé xuồng, cho gạo, cho thức ăn, cho bánh đem về cho em Bao giờ nó cũng chừa phần cho má, có khi là một trái chuối đã chín rục.”

“huyện đội báo tin giặc càn Út nghĩ: "Muốn càn thì cho mày càn luôn xuống

sông!".”

“Rồi những đêm đi bố bót, qua ruộng nước, cất cao giò, thả bàn chân nghe tũm

tũm.”

(Người mẹ cầm súng )Tuy không bộc lộ, nhưng nó cũng có những cảm xúc riêng, cũng có nhưngcơn thịnh nộ, cũng tham gia đánh giặc Chính nó là tố cáo đanh thép nhất, là minhchứng sống động nhất buộc tội kẻ thù Quân giặc và bọn tay sai đã làm đảo lộn mộtcuộc sống yên bình, đảo lộn dòng chảy tự nhiên nhất của mảnh đất quê hương

Ngoài dòng sông quê hiền hòa thân thuộc, bức tranh thiên nhiên còn cónhững hàng dừa xanh rì, những cây cối mang những nét riêng vừa là một biểutượng của Nam Bộ, vừa mang nét riêng hình thành nên phong cách Nguyễn Thi.Hàng dừa xanh rì của quê hương Bến Tre là nơi Bé quan sát tình hình để báo vớicác cô chú

“Buông việc ra là nó leo lên ngọn dừa trước nhà Lên đó, nó nhìn thấy dinh quận,

nhà máy, lằn sông, thấy những nơi ba má nó đánh giặc Có máy bay ném bom xa,

nó leo lên dòm hướng: Chà Mẹt, Phong Phú, Tân An, Xẻo Khế, Đường Cức, Trà