Tạ Duy Anh và tác phẩm Đi tìm nhân vật

MỤC LỤC LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI…………………………………………………………4 CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6 1.1. Hoàn cảnh lịch sử xã hội tác động đến văn học Việt Nam giai đoạn từ năm 1986 đến nay 6 1.2. Giới thiệu về tác giả và tác phẩm 8 1.2.1 Tác giả Tạ Duy Anh 8 1.2.2 Tác phẩm “ Đi tìm nhân vật” 8 1.2.3. Tóm tắt tác phẩm 9 CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG TRONG SÁNG TÁC NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH NÓI CHUNG VÀ TÁC PHẨM “ĐI TÌM NHÂN VẬT NÓI RIÊNG 10 2.1. Tác giả Tạ Duy Anh – tín hiệu của một dòng văn học mới 10 2.1.1 Quan niệm về văn chương nghệ thuật của Tạ Duy Anh 10 2.1.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực 10 2.1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người 11 2.1.2 Đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh 15 2.1.2.1 Tính chất phóng sự 15 2.1.2.2 Sự cộng hưởng của truyện ngắn và tiểu thuyết 16 2.2 Tác phẩm “ Đi tìm nhân vật” 18 2.2.1. Chủ đề 18 2.2.2 Hình tượng nhân vật 20 2.2.3 Kết cấu tác phẩm………………………………………………23 2.2.4 Yếu tố kì ảo……………………………………………………24 2.2.5 Motif nghệ thuật………………………………………………26 2.2.6 Giọng điệu……………………………………………………..28 CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ MÀ TẠ DUY ANH MANG LẠI CHO NỀN VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 ĐẾN NAY 30 TÀI LIỆU THAM KHẢO 33

BỘ MÔN VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1945 ĐẾN NAY

Đề tài:

TÁC GIẢ TẠ DUY ANH VÀ TÁC PHẨM

“ ĐI TÌM NHÂN VẬT ”

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, THÁNG 9 – 2018

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Hoàn cảnh lịch sử xã hội tác động đến văn học Việt Nam giai đoạn từ năm 1986 đến nay 6

1.2 Giới thiệu về tác giả và tác phẩm 8

1.2.1 Tác giả Tạ Duy Anh 8

1.2.2 Tác phẩm “ Đi tìm nhân vật” 8

1.2.3 Tóm tắt tác phẩm 9

CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG TRONG SÁNG TÁC NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH NÓI CHUNG VÀ TÁC PHẨM “ĐI TÌM NHÂN VẬT NÓI RIÊNG 10

2.1 Tác giả Tạ Duy Anh – tín hiệu của một dòng văn học mới 10

2.1.1 Quan niệm về văn chương nghệ thuật của Tạ Duy Anh 10

2.1.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực 10

2.1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người 11

2.1.2 Đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh 15

2.1.2.1 Tính chất phóng sự 15

2.1.2.2 Sự cộng hưởng của truyện ngắn và tiểu thuyết 16

2.2 Tác phẩm “ Đi tìm nhân vật” 18

2.2.1 Chủ đề 18

2.2.2 Hình tượng nhân vật 20

2.2.3 Kết cấu tác phẩm………23

2.2.4 Yếu tố kì ảo………24

2.2.5 Motif nghệ thuật………26

2.2.6 Giọng điệu……… 28

CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ MÀ TẠ DUY ANH MANG LẠI CHO NỀN VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 ĐẾN NAY 30

TÀI LIỆU THAM KHẢO 33

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đứng trước hàng loạt những hiện tượng nổi bật dưới một nền văn họcchịu nhiều phân tán, có sự dung hợp cả các yếu tố truyền thống, hiện đại và hậuhiện đại, việc lựa chọn một tác giả trong một thời kỳ cụ thể để làm nổi bật giá trị

mà họ mang lại là một việc không dễ Nhóm chúng em dựa vào việc xét “ haitrục chính” để tìm ra phong cách riêng biệt của một tác giả Trục lịch sử, tức làxem lại trước đó có ai mang phong cách như vậy hay không, và trục xã hội, tức

sự đồng đại, xét trong mối quan hệ với những văn nghệ sỹ khác cùng thời

Bên cạnh những tác giả như Trần Thùy Mai, Nguyễn Ngọc Tư, NguyễnHuy Thiệp, Ma Văn Kháng, Đỗ Hoàng Diệu v.v…theo nhóm, tác giả Tạ DuyAnh có thể nói là nhà văn “ giao thời” khi xã hội ta chuyển từ thời “ bao cấp”sang thời “ đổi mới” Ông được thừa nhận là cây bút có tư tưởng làm mới tiểuthuyết một cách quyết liệt, là một hiện tượng manh nha mà càng về sau này càng

“ phát triển đến mức không kiểm soát được” Ở thời kỳ đó, vấn đề mà mọi ngườiquan tâm nhiều nhất là vấn đề về con người cùng những lí giải mới về thời cuộc.Các tác phẩm của Tạ Duy Anh hầu như đều khiến độc giả có thể chạm sâu vàođời sống thực tế, giúp họ hiểu hơn về bản chất của nó cũng như những trạng tháinhân sinh trong buổi đầu đổi mới, vậy nên độc giả luôn chờ đợi và săn đón ông

Với bút danh là Lão Tạ, trong sự nghiệp sáng tác văn chương của mình,ông gần như đã đạt được cái sự “ lão” trong việc tìm được rất nhiều ý tưởng đểchuyển tải vào tác phẩm của mình Không muốn để những từ ngữ vô nghĩa làmloãng ý tưởng, ông luôn luôn trăn trở để tạo ra những vấn đề mới mẻ, khuôn đúc

ra những cách nghĩ lạ, tạo thành những tác phẩm lạ gây nhiều cảm hứng chongười đọc Một điểm khác biệt rõ rệt giữa ông và các nhà văn cùng thời, đó là ýthức tuyệt vời về tự do cá nhân, ý thức phản biện cuộc sống tích cực mà ôngluôn giữ lửa, đầy trách nhiệm và thuyết phục người đọc bằng tài năng hiếm hoi

Tạ Duy Anh cũng là người khiến cho báo chí tốn không ít giấy mực vềnhững vấn đề xung quanh việc xuất bản, và những cuộc tranh luận giữa nhữngnhà phê bình, tiêu biểu là giữa Đoàn Ánh Dương và Phùng Gia Thế Điều nàycủng cố thêm cho việc hướng đến tiêu chí ( lạ và gây tranh cãi) trong khi lựachọn tác giả của nhóm

“ Đi tìm nhân vật” chính là tác phẩm khẳng định độ “ chín” thực sự củatài năng tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong nỗ lực đổi mới ngòi bút Câu hỏi đượcthốt lên: “ Tôi là ai? Là tôi? Là hắn? Hay không phải là tôi? “ chính là câu hỏi

mà tất cả chúng ta đều phải tự vấn, đều phải tự nhìn thấu được bản chất củamình Cái hay của cuốn tiểu thuyết này ở chỗ, nó như một thiên biến vạn hóaqua mỗi lần lật trang Trinh thám, tình cảm, hiện thực, phê phán, huyền ảo, hàikịch, bi kịch… “ Đi tìm nhân vật” đều có đủ cả nhưng không chắc đâu là cái cốtlõi Vì lẽ đó, Tạ Duy Anh luôn hướng người đọc tới sự cùng khám phá, cùngthưởng thức, cùng tranh luận Nghệ thuật tạo sự bí hiểm, nhiều ẩn dụ cung cấpcho ta cái nhìn khác về thế giới chính là ở đó

Tháng 12/1986 diễn ra Đại hội Đảng lần thứ VI với nhiều chính sách đổimới về kinh tế xã hội Đại hội IV được xem là dấu mốc lịch sử quan trọng vớiđường lối đổi mới đã tác động tích cực đến kinh tế xã hội của đất nước giai đoạnsau.

Tình hình văn học : sau thời kì đổi mới văn học trong nước có nhiều bướcchuyển mình với nhiều thành tựu đáng kể trên tất cả các thể loại, góp phần xâydựng vào nền tảng văn hóa, tinh thần của con người và xã hội Hoàn cảnh kinh

tế xã hội mới đã tạo ra một luồn cảm hứng sáng tác mới, người cầm bút sáng táccũng ý thức sâu sắc hơn, tìm tòi đổi mới về phương thức thể hiện Văn học thời

kì này là một thể đa dạng phong phú thấm đầy tinh thần nhân dân hiện đại Dòngchính vẫn là dòng văn học gắn bó với sự nghiệp cách mạng

*Cao trào đổi mới văn học/tiểu thuyết:

Văn học/tiểu thuyết bước vào cao trào, theo chúng tôi, vào khoảng cuốinhững năm tám mươi, đầu những năm chín mươi của thế kỷ XX Văn học đổimới đã đi được bước đầu tự tin và thành tựu của mình với những tác giả truyệnngắn tài năng như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp Nếu nói văn xuôi là

“mặt tiền” của văn học đổi mới thời hậu chiến thì truyện ngắn là trinh sát viên,người lính xung kích Khi những cỗ máy cái văn học - tiểu thuyết - ngự trị vănđàn thì đó là lúc văn học đổi mới, “lên đỉnh” Có thể kể đến một số tiểu thuyết

mà nếu thiếu chúng thì sự hiện diện của một thể loại nòng cột của văn học chưa

thực sự định vị Đó là Đi về nơi hoang dã (1988) của Nhật Tuấn, Thiên sứ (1988) của Phạm Thị Hoài, Chim én bay (1988) của Nguyễn Trí Huân, Góc tăm tối cuối cùng (1990) của Khuất Quang Thụy, Người đưa đường thọt chân

(1990) của Bùi Việt sỹ,…

Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1991, theo giới chuyên môn, là một

“đỉnh” của văn học/tiểu thuyết đổi mới Giải thưởng đã tôn vinh tiểu thuyết Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh, Bến không chồng của Dương Hướng, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường Đây là những bức

tranh toàn cảnh về xã hội Việt Nam trong thời chiến cũng như thời bình Cả batiểu thuyết thành công này đều được viết bằng hình thức của “cái bi kịch” Vìsao? Vì trong thế kỷ XX thì cuộc kháng chiến thần thánh 30 năm (1945-1975)chống Pháp và Mỹ cũng như xã hội thời hậu chiến chính là một hiện thực phongphú, phức tạp và dữ dội nhất bộc lộ những mâu thẫu, xung đột có tính thời đại.Đây là thời của tiểu thuyết Thời khám phá nghệ thuật cái chưa hoàn tất của hiệnthực và con người, thời khám phá những biến đổi triệt để nhất Những giảithưởng hàng năm và cuộc thi tiểu thuyết sau này của Hội Nhà văn Việt Nam tuykhông gọi là thoái trào nhưng rõ ràng là có sự “đuối sức” Xin dẫn ra một ví dụ

Trong bài Cái thường nhật trong sự vĩnh hằng (Báo cáo của BCH Hội NVVN

do nhà văn Vũ Tú Nam - Tổng Thư ký Hội NVVN - đọc trong Lễ trao Giảithưởng văn học năm 1992) đã thẳng thắn thừa nhận: “Năm nay khi xem xét cáctác phẩm văn xuôi được in trong năm 1991…Những người được giao công việcgiám khảo nhận thấy chưa có tác phẩm văn xuôi nào vượt qua được cái ngưỡng

do các tác phẩm được giải đã tạo nên năm trước…Và thông thường sau mộtbước tiến mạnh, vẫn hay có một bước chững lại, lâu hay mau, để chuẩn bị chomột bước vượt lên tiếp sau…Không trao giải thưởng văn xuôi năm nay, HộiNhà văn Việt Nam muốn thể hiện một đòi hỏi cao hơn của xã hội đối với vănhọc” Như vậy khi nói về những bước thăng trầm của tiểu thuyết là nói về một

thực tế không thể chối cãi về những trồi sụt của sáng tác văn chương nói chung,tiểu thuyết nói riêng.

1.2 Giới thiệu về tác giả và tác phẩm

1.2.1 Tác giả Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh (1959) tên khai sinh là Tạ Việt Dũng Ông còn viết với các bútdanh khác như Lão Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tâm

Quê ông ở Cổ Hiền xã Hoàng Việt, huyện Chương Mỹ, Hà Tây nay thuộc

Hà Nội

Ông từng làm cán bộ giám sát chất lượng bê tông ở Nhà máy thủy điện HòaBình, trung sĩ bộ binh ở Lào Cai Sau đó Tạ Duy Anh tham gia học ở Trườngviết văn Nguyễn Du Trải qua 4 năm học, ông đỗ đầu và được giữ lại làm giảngviên Là cây bút trẻ trong thời kì đổi mới Hiện ông là biên tập viên tại Nhà xuấtbản Hội Nhà văn Tạ Duy Anh trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm1993

Các tác phẩm chính: Bến thời gian, Gã và Nàng, Bố cục hoàn hảo, Ngày hội cuối cùng, Quả trứng vàng, Đi tìm nhân vật, Bức tranh của em gái tôi

Giải thưởng: Giải truyện ngắn nông thôn, giải C cuộc thi truyện ngắn

1989-1990, giải nhì cuộc thi viết "Tương lai vẫy gọi", hai giải thưởng của nhà xuấtbản Kim Đồng cho hai tập truyện Quả Trứng Vàng và Vó Ngựa Trở Về, giảithưởng Văn học Thủ Đô 2012 cho tập truyện ngắn Lãng Du

1.2.2 Tác phẩm Đi tìm nhân vật

Thể loại: Tiểu thuyết

Sáng tác: Hoàn tất năm 1999 bao gồm 15 chương

Mở đầu chương một là cái chết khó hiểu của cậu bé đánh giày mà nhân vậttôi trong tác phẩm là một phóng viên phải đi tìm kiếm mạnh mối để viết bài

Qua từng chương, một câu chuyện khác lại mở ra, có lúc là hồi ức xen lẫn thựctại Ban đầu tác phẩm không được đón nhận rộng rãi vì không gian thời gian,các nhân vật cứ chồng chéo lên nhau Gần mười năm trở lại đây người đọc mớikhai thác được hết những giá trị mà ngòi bút họ Tạ mang lại thông qua tác phẩm

và thông điệp mà tác phẩm mang lại: Hãy đương đầu, hãy dũng cảm thay vì hènnhát cuối đầu than vãn trước sự lộng hành của quỹ dữ

1.2.3 Tóm tắt tác phẩm:

Ở thành phố G sầm uất nhộn nhịp với nhiều tầng mưu sinh, xảy ra cái chết

bí ẩn của cậu bé đánh giày không rõ tên tuổi cũng chả ai buồn quan tâm khi hỏiđến, nhân vật “tôi” trong tác phẩm tên là Chu Quý - một phóng viên tác nghiệp

để thu thập manh mối Anh phải lân la qua nhiều hàng quán, quán bar, tiệmvàng, cửa hiệu điện tử để tìm ra người đã giết đứa trẻ mà anh gọi là "hắn"

"Hắn" đối với anh là một "bóng đen khổng lồ" không rõ tên tuổi mặt mũi, lúc

xa, lúc sắp hiện rõ nguyên hình là người đã gây ra cái chết của cụ nội, cha anhthậm chí anh cũng bị cảnh báo sẽ là cái chết tiếp theo qua những câu chuyệntrong quá khứ đau buồn mà anh hồi ức lại qua từng chương Càng đọc ta càngthấy ranh giới giữa "tôi" và "hắn" càng mong manh hơn, thậm chí có lúc dườngnhư là một Khi nghe người dân khu phố G kể về việc tên lừa đảo giống y hệtanh, đến việc một gã giống anh tự thiêu đúng chỗ hẹn anh với cô gái mà anh cho

là một nửa cuộc đời (Thảo Miên ) về sau câu chuyện diễn biến phức tạp hơnvới hàng loạt những suy nghĩ, tưởng tượng, hồi ức không theo một mạch thờigian nào cả, về cô gái Thảo Miên, Tiến sĩ N, ông Bân ai cũng có một nhân vật

mà họ phải đi tìm kiếm cho riêng mình, và hàng loạt cái chết phần lớn là tự sát

để chạy trốn quá khứ của mình câu chuyện kết thúc bằng cái chết hỏa thiêucủa Thảo Miên, và lá thư với lời dặn dò của người cha "Can đảm lên con đừngsợ!"- như một thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua toàn tác phẩm Và rốt

cuộc "hắn" là ai ? "hắn" có phải là "tôi" một câu hỏi cũng là sợi chỉ đỏ xuyênsuốt tác phẩm mà người đọc phải tự tìm lấy câu trả lời Dũng cảm đối mặt hay tựtay kết liễu bản thân như một cách trốn chạy trước quỷ dữ.

CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG TRONG SÁNG TÁC NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH NÓI CHUNG VÀ TÁC PHẨM “ĐI TÌM NHÂN VẬT NÓI RIÊNG

2.1 Tác giả Tạ Duy Anh – tín hiệu của một dòng văn học mới

2.1.1 Quan niệm về văn chương nghệ thuật của Tạ Duy Anh

2.1.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực

Tạ Duy Anh viết “như đã lĩnh một sứ mệnh từ trên trời, từ khi mới sinhra”, đứng trước trang giấy như một thứ pháp trường trắng nghiệt ngã, mỗi trangđầy ắp suy nghĩ và bản lĩnh nghề nghiệp Viết là cách mà Tạ Duy Anh chống lạinỗi đau tinh thần xuất phát từ hiện thực không ngừng vò xé Viết là cách tốt nhất

để đối mặt và giải phẫu cuộc đời

Ông viết về nhiều thực trạng đen tối của cuộc sống, cũng có khi cách viếtlạnh lùng cố ý trước một sự trả thù của ông lại bị chê là quá tàn nhẫn, mở đườngcho cái ác văn chương vì miêu tả quá chi tiết và khách quan Thế nhưng Tạ DuyAnh không phải là một nhà “hoài nghi chủ nghĩa” Trái lại ông luôn đặt niềm tinvào cuộc sống, tin vào điều kì diệu mà văn chương mang lại cho cuộc đời này,dẫu có lúc “mỏi mệt đến tuyệt vọng vì xem tivi thấy người ta giết một lúc hàngngàn người, thấy bất lực đến chảy nước mắt vì chỉ một thằng quan tham làmnhân dân mất đứt hàng tỉ tiền đóng thuế, thấy những gì mình viết ra vô nghĩađến thảm hại, nhưng rồi vẫn lại cầm bút và viết thôi, và vẫn phải tin là vì nhữngđóng góp nhỏ hơn cả hạt bụi của mình mà ngày mai sẽ sáng hơn hôm nay mộtchút”

Đối với Tạ Duy Anh, “bản thân lịch sử là vô ý, vô cảm và chẳng có giá trị

gì với chính nó Nó chỉ có giá trị với tương lai ở khía cạnh kinh nghiệm vànhững bài học Những bài học lịch sử, đặc biệt là những bài học rút ra từ nhữngthảm họa, cần phải được nhắc đi nhắc lại Mọi sự bóp méo, che giấu hoặc thổiphồng các sự kiện lịch sử đều là tội ác” Bảng lảng trong tác phẩm của ông tinhthần hoài nghi về lịch sử, bởi lẽ một xã hội nhân văn, biết đề cao phẩm giá luônphải tạo điều kiện để các công dân tiếp cận với mọi sự thật lịch sử, thuộc làu nóngay từ trên ghế nhà trường và không ngừng truy tìm cận căn nguyên của từng

sự kiện chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến họ Chậm làm điều đó hoặc làm ngược lại

vì bất cứ nguyên nhân gì đều là vô trách nhiệm và vô minh

Mang trên mình sứ mệnh nhà văn, ông luôn tâm niệm không thể khốntrắng cho lịch sử Dẫu rằng những cái nhìn mới về lịch sử, về con người đôi khi

đã tạo cho số phận văn chương Tạ Duy Anh đầy thăng trầm và cha đẻ của nóchịu những hệ lụy nhất định Thế nhưng ông vẫn sẵn sàng trả giá để bước đi trêncon đường hẹp và đầy chông gai Bởi lẽ, phong trào đổi mới văn học thực sựnào cũng, nếu không xuất phát từ, thì cũng gắn liền với nhu cầu tái tạo lịch sử,

từ đó, không những hiện tại được đổi mới mà cả quá khứ cũng mang một diệnmạo mới, lịch sử được viết lại Trong khi những người thủ cựu nỗ lực – thường

là một cách tuyệt vọng – duy trì nguyên trạng quá khứ, những người đổi mới có

cố gắng viết lại quá khứ để vun bồi gốc rễ cho các dự phóng hướng tới tương lai

và để mọi vận động lại được tiếp tục

2.1.1.2 Quan niệm về nghệ thuật con người

Tạ Duy Anh đề cập đến số phận con người, số phận của những ngườinông dân luôn phải sống trong sự đè nặng của biết bao thù hận, bao định kiến tốităm, bảo thủ Chỉ ở một cái làng bé nhỏ mà lúc nào cuộc sống cũng căng lên,ngột ngạt bởi các mối quan hệ chằng chịt phức tạp và rất nhiều cuộc đời không

được lựa chọn quyền sống cho chính mình Không khinh bạc, không gai gốc,mỗi trang viết của Tạ Duy Anh cứ da diết một cảm giác của những hồi ức đauđớn, nhức nhối

Tạ Duy Anh không viết về nông thơn rộng lớn chung chung, ông là nhàvăn viết về làng của mình – một làng quê nhỏ bé, tuy nhiên cái làng quê nhỏ bé

ấy lại không hề bình yên Ở đó, cuộc sống luôn luôn bị khuấy đảo, những quan

hệ, những mâu thuẫn, những tập tục cổ xưa làm điêu đứng biết bao số phận conngười: Tạ Duy Anh đặc biệt có thiên hướng đi sâu vào mặt tối những mảngkhuất lấp của hiện thực nhưng bao giờ từ đó, người đọc cũng nhận ra đượcnhững tia sáng nhân văn lấp lánh trong từng câu chữ Hơn nữa, các trang viếtcủa ông đều hướng về một miền quê mà theo ông “lầy lội, tăm tối và đầy thùhận”, cho nên không khí hội hè đình đám, tình cảm làng xóm thân tình đầm ấm,hình ảnh những người nông dân đôn hậu mộc mạc… hầu như vắng bóng vàkhông thuộc về cảm hứng của ông

Đọc Tạ Duy Anh, người ta chỉ thấy sau cái vẻ thanh bình, bé nhỏ của làngquê là sự ẩn giấu biết bao nhiêu bão tố Với sự thâm trầm, sâu sắc, trải nghiệmcủa người đã từng sống, chứng kiến (Tạ Duy Anh luôn nói rằng bản thân ơngxuất thân từ làng, là đứa con của làng) Tạ Duy Anh đã đem đến cho người đọcnhững gốc nhìn sinh động, chân thực Đó là những người mang trong mình đầynhững định kiến nặng nề, những nhận thức ấu trĩ, bảo thủ, thù hận Có lẽ chínhcuộc sống khốn khó, vất vả, phải vật lộn với miếng ăn trên cái mảnh đất ấy đãtạo ra họ những nếp nghĩ, nếp sống như vậy Họ sống bằng hồi ức, bằng những

giai thoại và bằng cả những mối thù truyền lại từ bao kiếp trước Bước qua lời nguyền, Đắc đạo… đều nói về những mối thù như vậy Cuộc sống của họ vòng

quanh luẩn quẩn, họ tự làm khổ mình và làm khổ những thế hệ sau Thế giới nộitâm của họ cũng đầy phức tạp, luôn tồn tại những nỗi dằn vặt, vị xé, đau đớn

Họ sống, ứng xử theo những quan niệm và hồi ức của chính mình Khi họ đã

mang một nỗi hận nào đó thì cũng đồng nghĩa với việc họ sẽ mang nó suốt cuộcđời Hơn thế, còn truyền kiếp lại cho những đời con cháu họ, đừng mong chờ haichữ vị tha Tuy nhiên, Tạ Duy Anh lại viết về những vấn đền này với sự cảmthông, chia sẻ Có những đòi hỏi quá sức chịu đựng của con người Bản thânnhững người nông dân đôi khi không hề muốn khoét sâu hơn vết hằn quá khứnhưng tất cả những gì họ đã trải qua luôn nhắc nhở và không cho phép họ bội tínvới những lời thề, những ràng buộc vô tình Không chỉ luẩn quẩn, tăm tối vớinhững hận thù, người nông dân trong cái làng Đồng bé nhỏ ấy còn tự làm khổmình và làm khổ người khác với những nhận thức ấu trĩ và những định kiến sailầm

Trong một số tác phẩm của Tạ Duy Anh hay láy đi láy lại môtíp nhữngngười con gái xinh đẹp vượt trội trong làng luôn luôn phải chịu một cuộc sống

cơ độc, ghẻ lạnh bởi họ bị coi là hiện thân của tình yêu, ác quỷ về hãm hại dân

làng, thậm chí có khi họ còn bị chôn sống (Thiên thần ác quỷ, Truyền thuyết viết lại, Ánh sáng nàng ) Cái đẹp là sự lạc lối nó làm người ta nhớ đến những

bi kịch của làng từ trong truyền thuyết Bản chất của người nông dân là hiềnlành, thường thích cuộc sống an phận ít ham hố danh lợi nhưng khi họ có trongtay một quyền lực nào đó thì cũng nảy sinh rất nhiều những thói hư tật xấu khácnhau Đó có thể là thói chuộng hư danh, quan liêu, bảo thủ, ngu dốt Nhưngtrong Lũ vịt trời, nhật quật trên những con đường ngoằn nghoèo, nhan nhản cạmbẫy Phản ánh của nhân vật trước sự biến dạng, sự tha hóa là chấp nhận, thậmchí thành niềm mong đợi Nó gợi lên một cảm quan bi đát, một sự bất lực nhưtrạng thái tinh thần của nhân vật Có giấc mơ biến dạng giống như sự điệp lạicủa một ám ảnh, mang tính chất kết tội và hoán đổi ngôi vị Đó là giấc mơ của

lão Đình trong “Bí mật của vĩnh cửu”, của giáo sư Bạch trong “Con vẹt” Để

đàn sáo ở lại vườn nhà, tránh rơi vào tay gã Phỉ, lão Đình đã bắt tay vào việclàm một chiếc lồng rất đẹp giống như một cung điện nhỏ Lão không thể hiểu

nổi những lý lẽ riêng thuộc về cuộc sống tự nhiên và tự do Khi lão ngất ngâysay sưa với ý tưởng mình cũng là lúc: “Lão gà gật và lạc vào những giấc mơchập chờn Trong khi nửa thức nửa ngủ, lão thấy lão biến thành con sáo Lão bịcắt lưỡi học tiếng người Bù lại, lão được ở trong một chiếc lồng sơn son thiếpvàng, ăn bột trứng tẩm mật ong Bỗng ở đâu xuất hiện con rắn loang lổ Lão sợrúm rĩ, phá lồng chui ra Lão lao đầu xuống đất trong cái ý thức bay lên bầutrời”.Về sau này, khi lão Phỉ chết do bị rắn độc cắn, thì những ám ảnh đó vẫncòn đeo bám lão: “Chốn hết tâm trí lão là hình ảnh một con rắn đen xì, khoắngđuôi loạn xạ trong chiếc lâu đài, trở thành nỗi bí ẩn lớn nhất đời lão”.Giáo sưBạch cũng bị ám ảnh bởi khả năng hoán đổi ngoi vị trong mối quan hệ với convẹt thông minh “Những giấc mơ của giáo sư Bạch trở nên nặng nề, u ám Mộtđêm nọ ông rơi tõm vào cơn ác mộng sau khi quá mệt mỏi Trong mơ ông thấymình ở trong lồng còn con vẹt thì đang đi đi lại lại, bĩp đầu tìm những câu có thểdạy cho ông Nó đi lạch bạch trên đôi chân ngắn cũn cỡn Chợt nó dừng lại nhưmột nhà hùng biện, ngửa cổ, ưỡn ngực đọc ngân nga chính khổ thơ mà ông đãdán ngay trước bàn làm việc Con vẹt đọc một cách đắc chí rồi cứ thế ngửa cổcười sằng sặc…, trong mơ ông thét vào mặt con vẹt: – Ta thà chết…” Giấc mơcủa giáo sư Bạch khúc xạ những băn khoăn, day dứt về chính hành vi của ông

ta Nó là sự phân hóa, là sự hạ bệ, phỏng nhại đang tạo ra những kẻ đồng dạng.Chính qua giấc mơ, Tạ Duy Anh đã đặt nhân vật vào trong tình huống “tới hạn”,

để diễn đạt những tham vọng vơ nghĩa, hão huyền của nĩ

Tạ Duy Anh thường mượn giấc mơ để cho nhân vật tự giác về sự trừngphạt Thức dậy sau giấc mơ, các nhân vật như bừng tỉnh và biết ghê sợ cái ác.Nhiều khi chính những hư ảo chập chờn, những ám ảnh tâm linh lại là conđường ngắn nhất để tìm lại nhân tính và khả năng phục thiện của con người.Như vậy, bằng thủ pháp giấc mơ biến dạng, nhân vật trong tác phẩm của Tạ DuyAnh thường được soi chiếu từ những ám ảnh, những ấm ức thầm kín riêng tư mà

đôi khi chính cho bản thân người trong cuộc cũng khơng cảm nhận được mộtcách thực sự rõ ràng Đây trước hết là một sáng tạo nghệ thuật làm phát lộ phầnkhuất chìm trong bống tối, một “gương mặt” người không quen thuộc Thôngqua cái chập chờn, mơ hồ, Tạ Duy Anh nêu bật những sự thật cốt lõi nhất, bảnchất nhất trong đời sống tinh thần và tình cảm của con người Việc sử dụngmôtíp giấc mơ, ác mộng đã giúp nhà văn thâm nhập được vào những vùng bí ẩncủa đời sống nội tâm con người Sự có mặt của những yếu tố này làm cho tácphẩm của Tạ Duy Anh càng thêm độc đáo, hấp dẫn.

2.1.2 Đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

2.1.2.1 Tính chất phóng sự

Như một quy luật của sự vận động thể loại, trong một giai đoạn với nhiều

sự kiện, biến cố, trong tính chất tiên phong của mình, phóng sự thể hiện vai tròkép: phóng sự vừa là thể loại mở đường, thể loại “ tiếp sức” đồng thời phóng sựcũng thâm nhập vào tiểu thuyết, tạo nên một chất mới trong tiểu thuyết đươngđại

Dễ dàng nhận thấy những tiểu thuyết trong những năm đầu của cuộc đổimới văn học văn học hầu hết là những tiểu thuyết phóng sự Chất phóng sự đượcthể hiện ở sự đối thoại một cách trực diện trước cuộc sống hiện tại, ở tính thời sựđầy ấm nóng, ở tính phản biện gay gắt của văn học với cuộc sống

Trở lại với Tạ Duy Anh, Người đọc trước hết dễ nhận ra hơi hướng phóng

sự trong tiểu thuyết của ông - một thế giới nghệ thuật với bao tăm tối, ngột ngạt,bao góc khuất nóng hổi tính thời sự cần phải được phơi mở Có thể thấy, màuđen là phông nền, là gam màu chủ đạo trong tiểu thuyết của nhà văn “luôn làmbạn đọc giật mình và suy ngẫm bởi những vấn đề gai góc của xã hội hiện đại”.Trả lời phỏng vấn báo chí, Tạ Duy Anh nói: “Tôi là người thích đi mấp mé bên

bờ vực của cái ác và cái thiện với hi vọng có thể soi rọi vào nó ở những phầnkhuất lấp ít người chạm tới”

“Đi tìm nhân vật” được viết dưới hình thức một cuộc truy tìm thủ phạm

vụ giết chết thằng bé đánh giày của nhân vật “tôi” Bằng lối kể tuyến tính, mentheo hành trình nhập cuộc của nhân vật “tôi”, câu chuyện liên tục được bồi đắp,làm dày thêm bởi rất nhiều mảng bức tranh khác của cuộc sống Đồng hànhcùng “tôi”, người đọc được “lùng sục” vào thế giới của bóng đêm, từ cửa hiệu

“Hơn cả sự gợi cảm”, “Bướm xanh” đến quán bar “Cảm giác thiên đường”,khách sạn “Cổng vòm”, từ những khu ổ chuột nhầy nhụa, rách nát đến nhữngquán nước không tên, từ những tụ điểm tệ nạn đến cuộc sống nhếch nhác củanhững con người trên hè phố… Con mắt của nhà phóng sự cho ta cái nhìn vềdiện “Đi tìm nhân vật” là đi tìm một hình mẫu khả tín của con người hôm nay,hay là đi tìm bản ngã, đi tìm cái tôi vốn mang cảm giác hỗn loạn vì sự vongthân, vong bản của mình? Con mắt quan sát nhanh nhạy, sắc nhọn của phóng sự

là một trợ thủ đắc lực để tiểu thuyết khái quát, tổng hợp, xây dựng nên tư tưởngcủa tác phẩm

2.1.2.2 Sự cộng hưởng của truyện ngắn và tiểu thuyết

Truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loại rất gần gũi, do vậy, để nói đếntương tác thể loại giữa hai thể loại này, dù không đầy đủ những vẫn phải đề cậpđến những đặc tính có tính chất nòng cốt của từng thể loại

Với tính tự do bất tận và sự nỗ lực sáng tạo mạnh mẽ của mình, tiểuthuyết Việt Nam đã không thể không tìm đến “ tấm gương của thể loại nhỏ” để

tự làm mới mình Có thể thấy, sự thâm nhập của truyện ngắn vào tiểu thuyếtđược biểu hiện qua hai xu hướng cơ bản: Xu hướng “lồng truyện” và xu hướng

“lắp ghép”

Xu hướng “ lồng truyện”: Nhiều tiểu thuyết chứa đựng trong mình nhữngtruyện ngắn hoàn chỉnh với những dấu hiệu nội dung và hình thức rất rõ ràng.Thế nhưng nếu tìm hiểu kĩ, chúng ta có thể thấy mối liên hệ hết sức chặt chẽ củanhững “ lát cắt” này với cấu trúc chỉnh thể tác phẩm Những câu chuyện có vẻlỏng lẻo, độc lập, đứt đoạn ấy đều được xâu chuỗi về một cấu trúc lớn hơn – cấutrúc tiểu thuyết.

Xu hướng “ lắp ghép”: Có thể coi sự lắp ghép ấy như trò chơi rubic mà sự

cố tình đặt bên cạnh nhau những mảng màu khác nhau đã tạo cho tác phẩm mộtbức tranh nhiều màu sắc trong tiểu thuyết đương đại Các nhà tiểu thuyết đươngđại đã khôn ngoan học tập “ tấm gương của thể loại nhỏ” trong việc lắp ghépnhững câu chuyện – lắp ghép những ấn tượng bên cạnh nhau để biểu đạt một thếgiới lớn hơn, bao quát hơn

Trong trò chơi thể loại này, Tạ Duy Anh đã khai thác gần như triệt để lợithế của truyện ngắn để phục vụ cho tiểu thuyết của mình “ Đi tìm nhân vật” sửdụng nhuần nhuyễn cả phương thức “lồng truyện” lẫn phương thức “lắp ghép”.Đồng hành cùng hành trình “đi tìm nhân vật”, ta bắt gặp nhiều truyện, nhiềunhân vật Tác phẩm có 15 chương và phần phụ lục thì gần như mỗi chương làmột truyện ngắn có nội dung và nhân vật chính rất rõ ràng và khá độc lập:

chương 1 là nhân vật cô gái với nội dung thiên thần bị bóp chết; chương 2: anh

thợ săn và bản án tử hình của anh thợ săn… Bên cạnh những truyện được sắpxếp liên tiếp nhau theo tuyến tính ta còn thấy những “truyện ngắn trong truyện

ngắn” Chẳng hạn chương 6 là truyện ngắn Tự thú của tiến sĩ N do nhân vật

“tôi” giới thiệu với bạn đọc Chương 7 là motif rất đặc trưng: nhân vật nhà văn

viết truyện ngắn trong tiểu thuyết - ông Bân viết tác phẩm có nhan đề y như

nhan đề của tiểu thuyết - “Đi tìm nhân vật” Chương 8, độc đáo hơn, chúng ta

gặp lại truyện ngắn “Những chiếc gáy” từng in trong tuyển tập truyện ngắn “Bốcục hoàn hảo” của Tạ Duy Anh Có thể Tạ Duy Anh đã tách truyện - tách