HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI TRONG THƠ QUANG DŨNG

MỤC LỤC1.Đôi nét về cuộc đời, sự nghiệp – Quang Dũng21.1 Cuộc đời21.2. Vị trí của Quang Dũng.31.3. Sự nghiệp thơ ca42. Hình tượng con người trong thơ Quang Dũng52.1. Khái niệm hình tượng – hình tượng con người trong thơ Quang Dũng52.1.1. Hình tượng52.1.2. Hình tượng con người trong thơ Quang Dũng72.3. Hình tượng người lính102.4. Những hình tượng khác203. Nghệ thuật xây dựng hình tượng con người trong thơ Quang Dũng273.1 Thủ pháp ngắt dòng273.2 Biện pháp tu từ trùng điệp283.3 Thanh diệu303.4 Giọng điệu thơ Quang Dũng323.4.1Giọng điệu hào hùng bi tráng.323.4.2 Giọng thơ thiết tha, mơ hồ353.4.3Giọng điệu buồn thương364. Tổng kết39Tài liệu tham khảo40

MỤC LỤC

1.

1.Đôi nét về cuộc đời, sự nghiệp – Quang Dũng

1.1Cuộc đời

Nhà thơ Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Dậu (tức Diệm), sinh năm 1921 tại làngPhượng Trì, xã Đan Phượng tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội) Thuở nhỏ, QuangDũng học ở trường làng, năm lên 7 tuổi ông được gia đình gửi lên Hà Nội để học(ở với cậu ruột Trần Văn Nhâm – làm nghề giáo học rất nghiêm khắc và nổi tiếngmột thời) Sau khi tốt nghiệp trường Sư phạm Hà Nội, năm 20 tuổi ông thoát ly giađình sống độc lập bằng nghề dạy học tư (dạy tư thục cho trường Philippe Petain),viết báo, dịch thuật và hoạt động về mỹ thuật ở thành phố Hà Nội Quang Dũngtham gia hoạt động cách mạng từ trước Khởi nghĩa tháng Tám Khi tổng khởinghĩa 19-8-1945 thành công, ông được cử làm phái viên phòng quân vụ Bắc Bộ và

từ đó ông lấy ngày này là cột mốc tham gia cách mạng Trong những ngày đầu củacuộc kháng chiến rất gian khó và thiếu thốn ấy, ông đã làm các công việc như: Lấy

vũ khí của địch, cất giấu máy móc quân sự, đi các địa phương tìm mua vũ khí chocách mạng Năm 1946 ông làm chính trị viên đại đội vệ binh chiến khu hai, thuộckhu bộ Năm 1947, ông được điều đi học trường bổ túc trung cấp quân sự Sơn Tây.Sau khóa học, ông là Đại đội trưởng ở tiểu đoàn 212, trung đoàn 52 Tây Tiến Ôngtham gia chiến dịch Tây Tiến đợt 2, mở đường qua đất Tây Bắc Trong thời giannày ông còn được cử làm Phó Đoàn tuyên truyền Lào – Việt Cuối năm 1948, sauchiến dịch Tây Tiến, ông làm Trưởng tiểu ban tuyên huấn của Trung Đoàn 52 TâyTiến, rồi làm Trưởng đoàn Văn nghệ Liên khu III Tháng 8 năm 1951, ông xuấtngũ

Sau 1954, ông làm Biên tập viên tại báo Văn nghệ, rồi chuyển về làm việc tại Nhàxuất bản Văn học Ông phải đi chỉnh huấn sau vụ tờ báo Nhân Văn - Giai Phẩm.Bài thơ "Tây Tiến" của ông được nhiều người yêu thích, được xuất bản và phổ biến

rộng rãi và được nhiều người yêu thích ngay cả ở miền Nam thời đó Tuy nổi tiếngnhưng ông thích sống đạm bạc, không thích khoe khoang tên tuổi với ai Ông mấtngày 13 tháng 10 năm 1988 sau một thời gian dài bị bệnh tại bệnh viện ThanhNhàn, Hà Nội Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn họcnghệ thuật.

1.2 Vị trí của Quang Dũng.

Quang Dũng là một nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Pháp(1945 – 1954), cùng với một số tác giả như Nguyễn Đình Thi, Hoàng TrungThông, Hoàng Cầm, Hữu Loan… đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triểnthơ ca dân tộc Có thể nói, Quang Dũng là người nghệ sĩ đặc biệt có sở trường viết

về người lính, sáng tác về chân dung anh bộ đội, bởi vì ông cũng là một nhà thơmặc áo lính, sống trong cuộc chiến tranh, đi cùng những chặng đường hành quân.Bằng tài năng, nhiệt huyết, trái tim giàu yêu thương nhà thơ Quang Dũng đã để lạicho nền văn học Việt Nam nói chung và giai đoạn văn học chống Pháp nói riêngnhững tác phẩm giàu giá trị

Ông là một nghệ sĩ đa tài ông am hiểu và sáng tác nhiều lĩnh vực nghệ thuật như:làm thơ, viết văn, viết báo, soạn nhạc, vẽ tranh Ở lĩnh vực nào ông cũng có nhữngthành tựu đáng kể, thế nhưng thành công nhất vẫn là thơ Thơ ca có một vị trí đặcbiệt quan trọng trong hành trình nghệ thuật của Quang Dũng Đến với thơ ông tabắt gặp được những vẻ đẹp kì diệu trong tình yêu, của những khát khao và thươngnhớ qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo Hiện nay thơ Quang Dũng đã đượcđưa chính thức trong chương trình phổ thông (Bài thơ Tây tiến - Ngữ Văn 12).Điều đó chứng tỏ Quang Dũng có một vị trí quan trọng trong nền thơ ca cáchmạng, đặc biệt thơ kháng chiến chống Pháp 1945-1954

1.3 Sự nghiệp thơ ca

Quang Dũng để lại không nhiều tác phẩm, chỉ khoảng trên dưới năm mươi bài thơ

Tên tuổi của ông gắn liền với một số bài thơ tiêu biểu như: Tây Tiến, Đôi mắt người Sơn Tây và tập thơ Mây đầu ô (1970) Mỗi tác phẩm là một cung bậc góp

vào bản hòa âm thơ phong phú của Quang Dũng Với sự tài hoa của một nhà thơhiền lành chân chính, luôn nhìn đời bằng đôi mắt trẻ trung sôi nổi, thơ QuangDũng như rót vào lòng người những cung bậc trầm, bỗng, du dương, ngọt ngàotươi trẻ Sự gần gũi quen thuộc đã làm cho những thi phẩm của Quang Dũng khôngnhững mang đặc sắc về nội dung mà còn đặc sắc về nghệ thuật

Có thể nói Tây Tiến là bài thơ nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông Bài

thơ vừa đậm nét hào hùng, bi tráng lại vừa pha chất lãng mạn bay bổng Nó đã ghilại đời sống đánh giặc của đất nước, đồng thời lưu giữ được tâm tình riêng tư cáthể trước cuộc đời rộng lớn bao la Có lẽ cũng chính vì nét lãng mạn ấy đã khiếncho thơ ông trong một thời kì đã bị lên án và không được đón nhận hay nói cáchkhác là bị bức tử Vào thời điểm bấy giờ, “người ta cho rằng vấn đề thống nhất tâmtrạng, tâm tình là một sự cần thiết để thống nhất ý chí, tâm trạng được chấp nhậnphải là một tâm trạng vui, “phấn khởi tự hào”, những dạng thức khác tình cảmkhác không đại diện cho công nông, nhất là cái buồn, đều bị phê phán” Thơ cakháng chiến có lẽ sẽ còn phong phú hơn, đa dạng hơn nếu không bị hạn chế bởiquan niệm này Nhưng cuối cùng, thời gian nhìn lại đã đưa Tây Tiến, đưa thơQuang Dũng vô tội thoát khỏi ngục tù Tây Tiến đã không bị “chết già” trong sựoan uổng, cô đơn Sau quãng thời gian hơn bốn mươi năm đọc và nhìn nhận lại,Tây Tiến ba mươi tư câu, câu nào cũng có nội lực riêng góp phần làm nên âmhưởng bi hùng, hoang dã và quả cảm cho bài thơ Những nỗi nhớ nhung, niềm tâm

sự của các chàng trai không làm cho họ nản lòng, thoái chí mà ngược lại là nguồn

động viên, cổ vũ đối với các chiến sĩ Một thoáng kỉ niệm êm đềm trong sáng ấy đãtiếp sức cho họ trong cuộc chiến đấu gian nan Nó là động lực tinh thần giúp ngườilính băng qua những tháng ngày chiến tranh gian lao của đời mình để bảo vệ đấtnước, bảo vệ quê hương, bảo vệ mối tình trong sáng thủy chung Những hình ảnhsáng tạo trong bài thơ Tây Tiến cũng được cho là đặc sắc hơn các bài thơ kháccùng thời Rồi Tây Tiến được chọn vào giảng dạy trong giáo trình trung học phổthông Ngoài ra, một số bài thơ của ông đã được phổ nhạc như Tây Tiến (Phạm

Duy phổ nhạc), Đôi mắt người Sơn Tây (Phạm Đình Chương phổ từ hai bài thơ Đôi bờ và Đôi mắt người Sơn Tây), Kẻ ở (Cung Tiến phổ nhạc) Đặc biệt bài thơ Không đề được 4 nhạc sĩ phổ nhạc khác nhau (Việt Dũng, Phạm Trọng Cầu,

Khúc Dương, Quang Vĩnh)

Tác phẩm tiêu biểu đã được xuất bản: Các tập thơ Bài Thơ Sông Hồng (1956),

Rừng Biển Quê Hương (1957), Mây Đầu Ô (1986); truyện ngắn Mùa Hoa Gạo (1950), hồi ký Làng Đồi Đánh Giặc (1976), Đường lên Châu Thuận (1964) Thơ

Quang Dũng nằm giữa biên giới của thật và mơ, như khói, như mây, mờ mờ, ảo ảo,như tiếng vọng từ chân trời nào xa vắng,

2 Hình tượng con người trong thơ Quang Dũng

2.1 Khái niệm hình tượng – hình tượng con người trong thơ Quang Dũng 2.1.1 Hình tượng

Nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng đều miêu tả thế giới bằng hình tượng Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Hình tượng nghệ thuật là phương thức chiếmlĩnh và tái tạo hiện thực riêng biệt Bất cứ hiện tượng nào được xây dựng lại mộtcách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật đều là hình tượng nghệ thuật, thôngthường và quan trọng nhất là hình tượng con người (hình tượng nhân vật)”

Hình tượng nghệ thuật tái hiện đời sống, nhưng không phải sao chép y nguyênnhững hiện tượng có thật, mà là tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởngtượng và tài năng của nghệ sĩ, sao cho các hình tượng truyền lại được ấn tượng sâusắc đến với người đọc Hình tượng nghệ thuật vừa có giá trị thể hiện những nét cụthể, cá biệt không lặp lại, lại vừa có khả năng khái quát, làm bộc lộ được bản chấtcủa một loại người hay một quá trình đời sống theo quan niệm của nghệ sĩ Hìnhtượng nghệ thuật thể hiện tập trung các giá trị nhân học và thẩm mỹ của nghệthuật.

Như vậy, ta có thể hiểu hình tượng nghệ thuật là cái được tác giả xây dựng, sángtạo, tưởng tượng dựa vào hiện thực, qua đó thể hiện quan niệm thẩm mĩ cũng nhưcách đánh giá của người nghệ sĩ

Mỗi một loại hình nghệ thuật sử dụng một loại chất liệu riêng biệt đi xây dựnghình tượng Nếu chất liệu của hội họa là đường nét, màu sắc, của kiến trúc là mảngkhối, của âm nhạc là giai điệu, âm thanh thì văn học lấy ngôn từ làm chất liệu.Hình tượng nghệ thuật là hình tượng ngôn từ

Hình tượng nghệ thuật mang dấu ấn chủ quan của tác giả bởi mỗi nhà thơ có mộtthế giới hình tượng riêng và mang một phong cách riêng Cùng viết về đề tài đấtnước nhưng nếu đất nước trong Hoàng Cầm là nỗi tiếc thương căm giận những giátrị văn hóa, cuộc sống yên bình bị giặc tàn phá thì đất nước của Tố Hữu là quêhương Cách mạng với nhân dân và kháng chiến

Ở mỗi thời kì văn học, mỗi khuynh hướng sáng tác sẽ có một số hình tượng nổibật Thơ ca cổ trung đại lấy hình tượng người quân tử làm trung tâm, cả đời họctập theo đạo lí thánh hiền và Nho giáo Thơ văn cuối thế kỉ XIX nổi bật là hìnhtượng người dân yêu nước sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn của đất nước Đến giai

đoạn 1945-1975, với con đường Cách mạng cứu nước, trong thơ văn lại xuất hiệnhình tượng quê hương đất nước, nhân dân, người lính, các vị lãnh tụ,

2.1.2 Hình tượng con người trong thơ Quang Dũng

Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã đem đến cho thơ ca Việt Nam nguồn cảmhứng sáng tạo mới mẻ Đó là thời kì lấy Chủ nghĩa lãng mạn Cách mạng làm chủđạo xuyên suốt văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 Cũng như bao nhà văn,nhà thơ khác, Quang Dũng đã phán ánh một cách chân thực nhịp sống khẩn trươngcủa dân tộc trong hai cuộc chiến chống Pháp và chống Mỹ vĩ đại Bên cạnh đó, với

cách nhìn: Người đọc luôn muốn đòi hỏi một cái gì khác trong tiếng nói của thơ chứ không muốn đọc dễ dàng một ít sự việc ghi chép thành vần, một ít tình cảm đã gặp nhiều lần sắp xếp thành điệu (Mấy ý nghĩ về thơ Quang Dũng), thơ ông mang

tính sáng tạo riêng và cụ thể những gì ông được sống, trải nghiệm, quan sát và ghinhận được Vì vậy sức sống lâu bền trong thơ Quang Dũng là tính cụ thể và chânxác Đọc thơ Quang Dũng, ta thấy nổi bật lên là hình tượng quê hương đất nướcthời kì kháng chiến, là những nữ dân công du kích, vị lãnh tụ dân tộc và không thểthiếu những người lính kiên cường bất khuất

2.2 Hình tượng Bác Hồ

Nhắc đến những vị lãnh tụ của dân tộc, chúng ta không thể không nhắc đến chủtịch Hồ Chí Minh Người đã lãnh đạo quần chúng nhân dân ta kiên quyết đấu tranhgiành lại độc lập tự do cho dân tộc Cả đời Người bôn ba khắp nơi để tìm đường

cứu nước, cuối cùng với chủ trương cuộc kháng chiến của ta là cuộc kháng chiến của toàn dân cần phải động viên toàn dân, vũ trang toàn dân, Người đã tập hợp

đông đủ các tầng lớp nhân dân tham gia Cách mạng trên mọi mặt trận, chúng ta đãkháng chiến thành công Chính vì lẽ đó, hình ảnh Người thường được xuất hiệntrong những trang văn, lời thơ với tấm lòng tôn kính, thương yêu và niềm biết ơn

sâu sắc Trong những vần thơ Quang Dũng, Bác hiện lên như một cây đa cổ thụsừng sững trên đỉnh Ba Vì:

Cây đa – Cây đa cành sum suê Cây đa mùa xuân năm Kỷ Dậu Cây đa trên đỉnh đồi Yên Bồ Cây đa mùa xuân Bảy mươi chín Bác để cho Đời rồi vĩnh biệt

(Ba Vì đón Bác – 1969)

Bác Hồ trong thơ Quang Dũng là một cây đa sum suê, già dặn kinh nghiệm quanăm tháng Người dành cả một đời sống với nhiệt thành Cách mạng, luôn sục sôi ý

chí chiến đấu vì dân tộc Cây đa mùa xuân Bảy mươi chín là bảy mươi chín năm

Người sống và cống hiến cho dân tộc, cho những kiếp người lầm than trong xã hội.Hình ảnh Bác trong thơ Quang Dũng thật hiền lành, dung dị và giàu ân tình:

Bác mừng tuổi dân Mồng Một tháng Giêng năm Kỉ Dậu Hay Bác đẹp lòng vì những rừng cây

Đã chắn gió giúp người canh tác Dân Ba Vì đã làm tốt Tết trồng cây Huyện Ba Vì đã có nhiều “Giếng thơi làm theo lời Bác”

Hay Bác vui lòng vì những xã Yên Kỳ, Phú Hữu, Phú Sơn

Sắp đi vào nghiêm chỉnh bước canh tân Phê phán thói làm ăn chưa cải tiến?

dân chăm lo học tập, làm ăn cải thiện đời sống

Nhà thơ nhìn thấy một vị lãnh tụ sống một cuộc sống vô cùng giản dị hòa mình vào

cuộc sống rất đỗi bình dị của nhân dân lao động Bác mắc võng nghỉ trưa đồi cỏ

Hay nhìn thấy những tình cảm nồng ấm, yêu thương, ân cần của Người như mộtngười cha đối với các em nhỏ:

Bác ngồi đâu, Bác hỏi những ai

Cô bí thư Tòng Bạt tuổi hai mươi Được Bác hỏi nếp làm ăn hợp tác Cháu thiếu nhi chăm làm chăm học Bác dành phần kẹo chia cho

(Ba Vì đón Bác – 1969)Hình ảnh Bác Hồ trong thơ Quang Dũng hiện lên thật chân thực, gần gũi, cụ thểnhư những gì được nhà thơ quan sát, chứng kiến và cảm nhận Và với những gìBác đã làm cho đất nước, làm vì nhân dân, Quang Dũng đã thể hiện tấm lòng chân

thành kính cẩn, lòng biết ơn vô hạn với Người Đó cũng là lời của những ngườicon Ba Vì nói riêng cũng như những người con đất Việt nói chung mong muốn:

Hỡi ai! Trên đường lên huyện Ba Vì Hãy dừng lại đây

chiến đấu, gác lại tất cả mọi thứ ở sau lưng Lời thề Thà quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh như vang vọng đâu đây mỗi khi ta bắt gặp một tác phẩm được sáng tác

vào thời chiến tranh khói lửa Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975 không những

là giai đoạn ghi dấu hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ màđây còn là giai đoạn văn học với những bước phát triển mới, mang dấu ấn sâu sắc

của thời đại Nội dung văn học giai đoạn này viết về cách mạng, cổ vũ khángchiến, hướng về phía đại chúng với hai khuynh hướng tiêu biểu là khuynh hướng

sử thi và khuynh hướng lãng mạn Chính vì thế mà người lính trở thành hình tượngtrung tâm của giai đoạn này

Nông dân, thường dân những người không được gọi là quân tử thời Nho giáonhưng lại chiếm đại đa số trên đất nước Đại Việt nhưng phải đến Nguyễn Trãi hìnhảnh dân đen, con đỏ mới được đi vào văn học Ông nhìn thấy sức mạnh của đấtnước nằm ở tay nhân dân :

Lật thuyền mới biết dân như nước Cậy hiểm khôn xoay mệnh tại trời

(Quan hải)Đến cuối thế kỉ XIX, nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu dã dựng nên một tượng đài bất

tử về người nông dân nghĩa sĩ đánh Tây mà cố thủ tướng Phạm Văn Đồng gọi đó là

khúc ca của những người thất thế nhưng vẫn hiên ngang Hình tượng người lính

được xây dựng ngày càng đặc sắc hơn và trưởng thành hơn theo chiều dài lịch sửđấu tranh của dân tộc Hình ảnh người lính trong thơ Quang Dũng vừa có nhữngđiểm chung nhưng đồng thời cũng mang những nét rất riêng so với hình tượngngười lính của nhiều nhà thơ khác Người lính trong các trang thơ thường mang

dấu ấn, tầm vóc, ý chí và tư tưởng của thời đại, có ý chí kiên cường bất khuất:

Súng bắn chưa quen Quân sự mươi bài Lòng vẫn cười vui kháng chiến

(Nhớ - Hồng Nguyên)Còn với Quang Dũng, người lính sau những giây phút đối mặt với sinh tử trênchiến trường, hình ảnh người lính được miêu tả gần gũi, giản dị trong sinh hoạtthường ngày:

Tự vệ xách đèn chai lối xóm Khuya về chân khỏa vội cầu ao Nghe tiếng sung rơi miệng chiến hào

(Những làng đi qua - 1947)

Hình ảnh đôi Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay ở chiến trường lúc trở về nghỉ

ngơi khỏa vội nơi cầu ao, hành động dù có chút khẩn trương gấp gáp nhưng lạidung dị, đời thường Và người chiến sĩ ấy dù vội nhưng vẫn bắt kịp được tiếng

sung rơi Miệng chiến hào là hình ảnh của chiến tranh, của hiện thực nhưng tiếng sung rơi là âm thanh thanh bình của quê hương Trong thời điểm của chiến tranh

người lính thấy được khoảnh khắc của hòa bình Và để bảo vệ sự yên bình ấy,người lính phải đào chiến hào để chống giặc Từ đó, ta cũng thấy được sự tinh tếcủa nhà thơ Quang Dũng khi lấy động để tả tĩnh khơi gợi ý thức tránh nhiệm đốivới quê hương

Hình ảnh người lính được phác họa mang tính chất đại diện, khái quát không phảitiêu biểu cho một cá nhân nào, con người nào Tất cả họ - những người lính vôdanh trên con đường kháng chiến:

Nhớ buổi trung đoàn ta đi qua

Tháng chạp màn sương trùm Đất Nước

(Những làng đi qua)

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

(Tây Tiến)

Là những người quân qua bến làng

Hoa nhài thơm ngõ đượm quân trang

(Đường trăng)Người ta có thể gọi tên môt ngọn núi, một dòng sông, một loài hoa, nhưng chẳng

ai có thể gọi tên một đám mây Mây lang thang nhưng mơ mộng bay bổng, ngườilính cũng như một áng mây phiêu lưu, vô danh Chẳng ai biết người lính trong thơông tên gì? Bao nhiêu tuổi? Quang Dũng không phải là người đầu tiên viết vềnhững người lính vô danh, mà đây là điểm gặp gỡ giữa ông và nhiều nhà thơ khác.Tinh thần quả cảm, lòng yêu nước đã xóa nhòa mọi ranh giới, như những người

lính Phạm Tiến Duật Chỉ cần trong xe có một trái tim Khi trái tim cùng chung bầu

nhiệt huyết thì tất cả họ đều là một thể thống nhất, đều hòa làm một

Không phải người lính xuất thân từ nơi Quê hương anh nước mặn đồng chua/ Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá như người lính của Phạm Tiến Duật mà người

lính trong thơ Quang Dũng là tầng lớp học sinh, sinh viên thành thị mang tâm hồncủa người nghệ sĩ

Dù con đường đi hiểm trở, gian lao Lắc đầu tài xế thấm mồ hôi nhưng người lính

vẫn cảm nhận được cái đẹp của khung cảnh thiên nhiên:

Đẹp như sơn thủy tranh đời Tống

Ầm tiếng xe lu vách đá vọng

Mờ ảo công trường hiện dưới lau Đôi hạt cầu đường lán lưu động Còn bay than bếp dưới hoa đào

(Pha Đin)Hay

Trắng nửa sông xa mờ khí núi Cánh hồng nhạt nhạt mây phiêu lưu

(Thu)Con đường gian khổ với vách đá cheo leo, tiếng ầm ầm của xe lu, công trường xakhuất tầm nhìn nhưng với đôi mắt đầy mơ mộng nó trở thành những cảnh đẹp nhưmột bức tranh thủy mặc, với vài nét chấm phá cảnh vật trong thơ Quang Dũng nhưphiêu lãng thoắt ẩn thoắt hiện trong đôi mắt người yêu thơ

Đôi khi là cảm giác nhớ thương về một người trong tâm tưởng nhẹ nhàng nhưngthiết tha:

Khói thuốc xanh dòng khơi lối xưa Đêm đêm sông Đáy lạnh đôi bờ Thoáng thấy em về trong đáy cốc Nói cười như chuyện một đêm mơ

(Đôi bờ)

Chính vì tâm hồn thi sĩ của những người hằng ngày phải đối mặt với ranh giớimong manh giữa sự sống và cái chết mà trong thơ Quang Dũng mặc dù viết vềngười lính về chiến tranh như hầu như chúng ta ít bắt gặp những từ ngữ diễn tảbom rơi, đạn lửa bời bời mà thay vào đó là những từ ngữ rất thi vị, rất mơ mộng,

đó là nhớ, là mơ, là mộng, là bâng khuâng, vấn vương, man mác, là tiếng lòng

của những người gánh trên vai cả một dân tộc nhưng xem cái chết nhẹ tựa hồng mao Đây là nét riêng khi Quang Dũng viết về người lính.

Chiều rồi ba-lô lại ra đi

Bâng khuâng hồn lính vấn vương gì Nhớ mẹ già tiền cơm chẳng lấy Nhớ em khó nghèo giữa vườn hoang dại Nhớ bát muối vừng, nồi cơm trộn sắn

Kẻng vừa đánh lên, cày tập đoàn cũng vãn.

(Nhớ)

Sáng mai rồi tiễn biệt

Tóc đẹp nhường bâng khuâng Một đêm dài để nhớ

Những người xa vô cùng

(Đêm Bạch Hạc)Hay

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

(Tây Tiến)

Thoáng hiện em về trong đáy cốc

Nói cười như chuyện một đêm mơ

(Đôi bờ)

Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm

Em đã bao ngày em nhớ thương?

(Mắt người Sơn Tây)Không giống với các nhà thơ khác, hiện thực trong thơ Quang Dũng được miêu tảkhắc nghiệt,đau thương nhưng qua đó làm nổi bật nên phẩm chất kiêu hùng củangười lính

Mẹ tôi, em có gặp đâu không

Bao xác già nua ngập cánh đồng

Tôi nhớ một thằng con bé nhỏ

Bao nhiêu rồi xác trẻ trôi sông

…

Từ độ thu về hoang bóng giặc

Điêu tàn ôi lại nối điêu tàn

Đất đá ong khô nhiều suối lệ

Em đã bao ngày lệ chứa chan

(Mắt người Sơn Tây)Cùng nói về căn bệnh sốt rét rừng nhưng ông lại miêu tả rất rõ nét tính chất nguyhiểm của nó đối với người lính.

(Cá nước – Tố Hữu)Đến Quang Dũng mặc người lính mang cốt cách của người nghệ sĩ nhưng hiện

thực thì rất khắc nghiệt Cái gian khổ, cái thiếu thốn của Tây tiến khá khủng khiếp Hồi ấy ở rừng sốt rét hoành hành dữ Đánh trận tử vong ít, sốt rét tử vong nhiều Bệnh thì ghê thế mà thuốc thì rất hiếm – Trần Lê Văn

Tây tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Căn bệnh sốt rét rừng khiến cho những chàng thanh Hà Nội đầu không mọc tóc,

màu da dường như hòa cùng với màu của núi rừng Không mọc tóc là còn vì những

chàng trai ấy phải cạo đầu để khi đánh nhau với địch trong cự li gần, địch khôngnắm được chiến sĩ ta Quang Dũng không những miêu tả chi tiết và chân thực mà

ông còn đi ngược lại với tinh thần chung của thơ văn thời bấy giờ để hiện thực hóa

cuộc sống của người lính Người ta cho rằng vấn đề đồng nhất tâm trạng, tâm tình

là một sự cần thiết để thống nhất ý chí, tâm trạng được chấp nhận phải là một tâm trạng vui, phấn khởi tự hào, những dạng thức tình cảm khác không đại diện cho công nông, nhất là cái buồn, đều bị phê phán – Vũ Quần Phương Thật vậy, tác giả

của bài thơ nổi tiếng này đã bị phê phán thậm chí bị kỷ luật Thế nhưng, nếu xemxét kĩ hơn ta sẽ thấy được rằng Quang Dũng không đi ngược lại với tinh thầnchung của văn học kháng chiến mà thậm chí ông còn đi xa hơn nó, tiến bộ hơn nó

Trọc đầu đâu phải chỉ là do sốt rét mà đó còn là phương pháp, sự thông minh của

người lính khi đánh nhau với giặc Người không bị sốt rét rừng cũng phải cạo đầu

vậy thì há chẳng phải từ việc bị bệnh người lính nhận ra rằng việc không mọc tóc

sẽ đem đến một thuận lợi lớn hơn khi đánh giặc hơn là bất lợi chăng Quân xanhmàu lá vừa tả thực màu da các chiến sĩ khi bị sốt rét nhưng đây cũng là chiến thuật

ngụy trang của quân đội thời bấy giờ cốt làm sao để đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng Song song đó còn là dữ oai hùm dù bệnh nhưng học không hề gục

ngã, cuộc hành quân kháng chiến vẫn diễn ra theo nhịp hối hả Đáng lẽ ra QuangDũng phải được khen ngợi hơn cả bởi từ trong gian khó, từ trong hiểm nguy bằngtất cả ý chí và tinh thần thép người lính đã vượt qua nghịch cảnh để có thể tiếp tụcnhiệm vụ mà trong bước chân của học không hề có sự nao núng Một tinh thần lạcquan trước cuộc sống khi con người đang ở trong tình trạng khó khăn cực điểmmới thấy được ý chí phi thường của họ

Hình ảnh người lính còn mang dáng dấp của người tráng sĩ, những con người Chí làm trai dặm nghìn da ngựa / Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao (Chinh phụ ngâm

khúc) coi cái chết nhẹ tựa lông hồng

Đối diện với âm thanh của chiến tranh là thái độ dửng dưng coi thường hiểm nguy:

Khuya khoắt bờ sông vắng Tiếng súng rền xa xa Lính mấy chàng phanh ngực Hát nhẹ lên bài ca

(Lính râu ria)

Những chàng trai Tây Tiến khi lên đường chống giặc Chiến trường đi chẳng tiếc trời xanh Chết là không bước nữa, là gục lên súng mũ bỏ quên đời, là về đất chứ

không phải cái chết giữa làn tên mũi đạn bời bời, máu nhuộm trời xanh:

Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhứt Nhưng Anh gượng đứng lên tì súng trên xác trực thăng

Và Anh chết trong khi đang đứng bắn Máu Anh phun theo lửa đạn cầu vồng

(Dáng đứng Việt Nam – Lê Anh Xuân)Với Quang Dũng – người chiến sĩ cầm bút, thì cái chết rất nhẹ nhàng Chỉ là sau

những ngày hành quân nung nấu họ tạm dừng chân, vội khép nhanh đôi mắt để

nghỉ ngơi, để dừng lại và để trở về với quê hương, với dân tộc Hàng loạt những từngữ Hán Việt tạo nên không khí thiêng liêng, ấm áp như dang tay đón người lính

trở về với Tổ quốc Họ ra đi không phải trong cảnh đời tuôn nước mắt trời tuôn mưa không phải trong cảnh đau đớn bấy mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét ở trong lều mà ở giữa hồn thiêng sông núi, sông Mã thay anh hát khúc độc

hành

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành

Người lính trong thơ Quang Dũng là sự kết hợp giữa lãng mạn và chân thực, giữatruyền thống và hiện đại, giữa bi tráng và giản dị Các yếu tố đi song hành cùngnhau, hỗ trợ nhau nâng đỡ nhau để tô đậm tính chất bi tráng, hào hùng một tượngđài bất tử về người lính hiên ngang chống giặc

2.4 Những hình tượng khác

Trong sáng tác của mình, Quang Dũng không chỉ đưa ra hình tượng người línhsừng sững giữa biết bao muôn trùng mưa bom bão đạn với khí chất ngời ngời vàmột trái tim hào hoa, họ có lúc buồn, lúc chùng lòng nhưng những chết chóc ngoàikia không quật ngã được họ Không chỉ vậy trong thơ ông còn xuất hiện bóng dángthấp thoáng của người mẹ miền quê đầy lòng thương con, đầy lòng yêu nước, gửigắm những ước mong một quê hương bình yên không khói lửa cho đứa con thơhãy còn địu trên lưng hãy còn say trong tiếng hát ru hời:

Mẹ địu con thơ – mang tiếng hát

Ru con gửi gắm những quê nhà

(Những làng đi qua – 1947)Hay hình ảnh mẹ già thao thức trông con:

Là những đường ngó qua ngõ trúc

Mẹ già thao thức ngó qua phên Hành quân trong đám người đêm ấy