Công tác thu bảohiểm xã hội là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong công tác củangành bảo hiểm xã hội, do vậy luôn được bảo hiểm xã hội Hội Anquan tâm và thực hiện quản lý tốt góp phần ổn
Trang 2Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ THỦY
Phản biện 1: GS.TS Lê Thế Giới
Phản biện 2: PGS.TS Phạm Hảo
Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệpThạc sĩ Quản lý kinh tế họp tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học ĐàNẵng vào ngày 15 tháng 02 năm 2020
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng
- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng
Trang 3MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm vừa qua, Đảng và Nhà nước ta luôn luônquan tâm đến việc thực hiện chính sách an sinh xã hội để nhằm bảođảm tiến bộ và công bằng xã hội Bảo hiểm y tế (BHYT), Bảo hiểmthất nghiệp (BHTN), Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách lớncủa Đảng và Nhà nước Từ khi ra đời cho đến nay, công tác BHXH
đã thể hiện được vai trò đối với việc góp phần ổn định đời sống củanhân dân, thực hiện an sinh xã hội và ổn định chính trị - xã hội Nghịquyết số 21-NQ/TW ngày 22 tháng 11 năm 2012 của Ban ChấpHành Trung Ương về Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với côngtác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012 - 2020 đã khẳngđịnh: “BHXH, BHYT là hai chính sách xã hội quan trọng, là trụ cộtchính của hệ thống ASXH, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng
xã hội, bảo đảm ổn định chính trị-xã hội và phát triển kinh tế - xãhội” [5]
Bảo hiểm xã hội Việt Nam là cơ quan nhà nước thuộc Chínhphủ, có chức năng tổ chức thực hiện các chế độ, chính sách bảo hiểm
xã hội, bảo hiểm y tế; tổ chức thu, chi chế độ bảo hiểm thất nghiệp;quản lý và sử dụng các quỹ Bảo hiểm xã hội Để thực hiện đượcchức năng, vai trò đó thì BHXH cần đảm bảo duy trì, kết dư quỹ vàbảo toàn quỹ để nhằm đảm bảo vệ tài chính để chi trả các chế độBHXH cho người tham gia BHXH Trong đó, công tác thu là nguồnhình thành cơ bản nhất để tạo lập nên quỹ bảo hiểm xã hội Vì vậy,
để chính sách BHXH được diễn ra thuận lợi thì công tác thu BHXH
có vai trò như một điều kiện cần và đủ trong quá trình tạo lập cùngthực hiện chính sách BHXH
Trang 4Bảo hiểm xã hội thành phố Hội An là đơn vị trực thuộc BHXHtỉnh Quảng Nam, thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo phân cấp đượcgiao Từ khi thành lập đến nay, BHXH Hội An đã đạt được nhiều kếtquả, góp phần đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn thành phố Hội Annói riêng và cả tỉnh Quảng Nam nói chung Trong thời gian qua,chính sách bảo hiểm xã hội được triển khai và đạt những kết quả hếtsức khả quan, kết quả thu năm sau luôn cao hơn năm trước cả về sốđơn vị, số người tham gia cũng như số tiền thu Công tác thu bảohiểm xã hội là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong công tác củangành bảo hiểm xã hội, do vậy luôn được bảo hiểm xã hội Hội Anquan tâm và thực hiện quản lý tốt góp phần ổn định kinh tế, đảm bảo
an sinh xã hội trên địa bàn thành phố
Tuy nhiên, công tác quản lý thu BHXH ở thành phố Hội An vẫncòn nhiều hạn chế, bất cập Tính đến cuối năm 2018, Bảo hiểm xãhội Hội An có 796 đơn vị với 18.168 lao động tham gia BHXH,BHYT, BHTN Tình trạng đơn vị trốn đóng và nợ BHXH, BHYT,BHTN còn nhiều, chiếm 26,5% trên tổng số đơn vị như có tới 25 đơn
vị đang nợ BHXH trên 36 tháng với số tiền hơn 7,124 tỷ đồng và gầnnhư không có khả năng thu nợ và đây được coi như là nợ khó thu; có
22 đơn vị nợ trên 3 tháng đến dưới 36 tháng với số tiền 2,033 tỷđồng; 68 đơn vị nợ từ 1 tháng đến dưới 3 tháng với số tiền 5,456 tỷđồng
Bên cạnh đó, theo báo cáo tổng kết qua các năm của Bảo hiểmthành phố Hội An công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội còn một sốhạn chế nổi bật là một số vấn đề như: theo báo cáo tổng kết qua cácnăm của Bảo hiểm thành phố Hội An cho thấy tỷ lệ bao phủ bảohiểm xã hội còn thấp, tỷ lệ tham gia Bảo hiểm xã hội (trên số laođộng thuộc diện tham gia Bảo hiểm xã hội) chỉ đạt 88%; tình trạng
Trang 5gian lận trong việc kê khai quỹ tiền lương đóng BHXH cho ngườilao động còn nhiều
Thực tế đó đã đặt ra yêu cầu cần có sự nghiên cứu một cách có
hệ thống, toàn diện vấn đề quản lý thu bảo hiểm xã hội trong giaiđoạn hiện nay trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam,nhằm tìm ra những giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu bảohiểm xã hội trên địa bàn thành phố, đáp ứng được yêu cầu phát triểnkinh tế - xã hội của địa phương trong điều kiện nền kinh tế hội nhập
Với những yêu cầu trên, bản thân em chọn đề tài nghiên cứu: “Quản
lý thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam” cho luận văn thạc sĩ của mình.
2 Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát:
Mục tiêu chung của luận văn là phân tích, đánh giá thực trạng
và đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu bảohiểm xã hội, đảm bảo công tác an sinh xã hội trên địa bàn thành phốHội An, tỉnh Quảng Nam
Mục tiêu cụ thể:
Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý thu bảo hiểm xãhội trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2016-2018
Đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý thubảo hiểm xã hội trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
3 Câu hỏi nghiên cứu
- Thực trạng công tác quản lý thu BHXH tại BHXH thành phố Hội An trong thời gian qua như thế nào?
- Những giải pháp nào để hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam?
Trang 64 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu công tác quản lý nhà nước
về thu BHXH tại thành phố Hội An, Quảng Nam
Phạm vi nghiên cứu:
Về không gian: tại BHXH thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
Về thời gian: đề tài tập trung phân tích, nghiên cứu thực trạnggiai đoạn 2016 đến năm 2018 và đề xuất các giải pháp định hướngtrong thời gian đến
5 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã sử dụng nhữngphương pháp khác nhau, bổ sung cho nhau để giải quyết mục tiêu vànhiện vụ nghiên cứu đã đặt ra:
- Phương pháp thu thập dữ liệu:
- Phương pháp phân tích dữ liệu:
* Đối với dữ liệu thứ cấp: tác giả sử dụng phương pháp phântích, đánh giá tình trạng tham gia BHXH, thực trạng trốn đóng, nợđọng BHXH của các đơn vị tham gia BHXH trên địa bàn Hội An,
Trang 7đánh giá những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân tồn tại trong công tác quản lý thu BHXH tịa Hội An.
* Đối với dữ liệu sơ cấp: Sử dụng phương pháp phân tích dưới dạng thống kê mô tả, tần suất xuất hiện
- Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo: Sử dụng để đưa ra cácnhận định, đánh giá và đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiệncông tác quản lý thu BHXH tại thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Luận văn là công trình nghiên cứu của học viên ở cấp là thạc
sỹ Tác giả đã nghiên cứu một cách có hệ thống và tương đối thựctiễn từ thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam Kết quả nghiên cứu củaluận văn sẽ ít nhiều đóng góp về mặt khoa học và ý nghĩa thực tiễntrong công tác quản lý thu BHXH trên địa bàn thành phố Hội An,góp phần tăng cường giải pháp phát triển và mở rộng đối tượng thamgia BHXH và đảm bảo việc thực hiện thu BHXH theo đúng quy địnhnhằm đáp ứng mục đích an sinh xã hội mà Đảng và Nhà nước ta đãđặt ra
Bên cạnh đó, luận văn góp phần làm rõ thêm những quy trình
về quản lý thu BHXH từ thực tiễn tại thành phố Hội An, tỉnh QuảngNam và đề ra những giải pháp để hoàn thiện công tác quản lý thuBHXH trên địa bàn thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam nói riêng vàtrên cả nước nói chung
7 Sơ lƣợc tài liệu nghiên cứu chính sử dụng trong nghiên cứu
Từ khi thành lập cho đến nay, vai trò và vị trí của BHXH đãngày càng nâng cao Vì vậy, đã có nhiều tài liệu, sách đi nghiên cứunhững vấn đề chung cũng như những vấn đề cụ thể về lĩnh vựcBHXH Một số đề tài được nghiên cứu có hệ thống, đó là:
Trang 8- Phạm Thị Định (2011), Giáo trình kinh tế bảo hiểm, trường
Đại học kinh tế Quốc Dân, Hà Nội
- Nguyễn Văn Định chủ biên (2012), Giáo trình bảo hiểm,
Trường Đại học kinh tế quốc dân, Hà Nội
- Nguyễn Viết Vượng (2006), Giáo trình kinh tế bảo hiểm,
Trường Đại học Công đoàn, NXB Lao Động, Hà Nội
8 Tổng quan tài liệu nghiên cứu
BHXH Việt Nam được thành lập từ năm 1995, sau 20 nămthành lập và đi vào hoạt động, đã có rất nhiều công trình nghiên cứucủa các nhà lãnh đạo, các nhà quản lý, từ đề tài cấp bộ, luận án tiến
sĩ, luận văn thạc sĩ Sau đây là một số công trình tiêu biểu đượcnghiên cứu một cách có hệ thống về BHXH, đó là:
- Nguyễn Huy Ban (2000), Chiến lược phát triển BHXH phục
vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội đến năm 2020, đề tài khoa học cấp Bộ, Bảo hiểm xã hội Việt Nam Trong đề tài, tác giả sử dụng các
số liệu về dân số, nguồn nhân lực để phân tích rồi từ đó đưa ra chiếnlược và giải pháp để nhằm phát triển BHXH trong vòng 20 năm,phân tích được định hướng cần thiết để đưa BHXH trở thành một hệthống an sinh xã hội của toàn dân, đảm bảo quyền lợi và lợi ích chongười tham gia BHXH [4]
- Nguyễn Trí Đại – Trưởng Ban Thu, BHXH Việt Nam (2017),
“Nỗ lực thực hiện mục tiêu BHXH cho mọi người lao động và
BHYT toàn dân”, Tạp chí báo bảo hiểm xã hội kỳ 02, tháng 02/2017
(số 318) Trong bài viết, tác giả đã đánh giá công tác phối hợp vớicác Bộ, ngành; những nỗ lực trong công tác phối hợp với các cơquan chức năng từ Trung Ương đến địa phương tăng cường công tácthanh tra, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật BHXH,BHYT, BHTN Tác giả cũng nêu lên được những khó khăn, vướng
Trang 9mắc về công tác quản lý thu cũng như công tác đối tượng trong thờigian đầu triển khai Luật BHXH cho đến năm 2017 Tuy nhiên bàiviết chưa đi sâu vào từng nội dung của công tác quản lý thu ở BHXHcấp huyện [5]
- Trương Hùng Cường (2019), Quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, Luận Văn thạc
sỹ, Đại học kinh tế Đà Nẵng Luận Văn đã đưa ra cơ sở lý luận vềquản lý thu BHXH Đồng thời, tác giả đã nghiên cứu, đánh giá thựctrạng công tác quản lý thu BHXH tại BHXH quận Sơn Trà, đánh giánhững nhân tố ảnh hưởng đến công tác thu BHXH đồng thời đánhgiá những thành công, hạn chế của công tác quản lý thu trên địa bànquận Sơn Trà Từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện công tácquản lý thu BHXH tại BHXH quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng [8]
- Phạm Trường Giang (2009), Hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ, Học viện tài chính Luận án nghiên cứu
công tác phối hợp giữa các bộ phận trong hệ thống thu BHXH; từ đótác giả phát hiện ra những tồn tại, hạn chế và bất cập của hệ thốngthu BHXH Trên cơ sở đó, luận án cũng đã đưa ra những giải pháp
để nhằm hoàn thiện quy trình thu BHXH ở BHXH Việt Nam Từnhững kết quả nghiên cứu của Luận án, ta thấy được những giải pháp
để hoàn thiện cơ chế quy trình thu BHXH ở Việt Nam hết sức cầnthiết, hợp lý và khoa học Tuy nhiên, Luận văn nghiên cứu giai đoạn
từ năm 2009 nên những giải pháp và kiến nghị của tác giả không cònphù hợp bởi vì Luật BHXH số 58/2014/QH13 ban hành ngày20/11/2014 có hiệu lực từ ngày 01/01/2016 thay đổi rất nhiều nộidung mới nên cần phải có những giải pháp, những đề xuất mới, phùhợp với hiện tại hơn [9]
- Trần Ngọc Hải (2019), Quản lý thu Bảo hiểm xã hội tại huyện
Trang 10Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam, Luận văn thạc sỹ, Học viện khoa học xã
hội Luận văn làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về BHXH và quản
lý thu bảo hiểm xã hội Phân tích, đánh giá được thực trạng công tácquản lý thu BHXH trên địa bàn huyện Quế Sơn – tỉnh Quảng Namtrong những năm 2013 đến 2017 Từ đó chỉ ra rõ những khó khăn,vướng mắc của công tác quản lý thu BHXH, phân tích những nhân tốảnh hưởng đến tác động đến hoạt động quản lý thu BHXH Luận văncũng đã đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lýthu BHXH trên địa bàn huyện Quế Sơn – tỉnh Quảng Nam Tuynhiên, do đặc thù huyện Quế Sơn có số lượng đơn vị tham giaBHXH và người lao động ít hơn thành phố Hội An khá nhiều, đề tàicũng chưa chỉ ra được cách tiếp cận và mở rộng đối tượng tham gia.[10]
9 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, đề tài nghiên cứu gồm bachương:
Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý thu BHXH
Chương 2: Thực trạng công tác quản lý thu BHXH trên địa bànthành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH tạiBảo hiểm xã hội thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
Trang 11CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.1.1 Khái niệm về Bảo hiểm xã hội và quản lý thu bảo hiểm xã hội
a Khái niệm về Bảo hiểm xã hội
Tại điều 3, Luật BHXH số 71/QH11 ngày 29 tháng 06 năm
2006 và Điều 3, Luật BHXH số 58/2014/QH13 ngày 20 tháng 11năm 2014 đưa ra khái niệm về Bảo hiểm xã hội như sau:
“Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phầnthu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do
ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hếttuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”.[15], [16]
b Khái niệm về quản lý thu BHXH
Quản lý thu BHXH là một loạt quan hệ, bao gồm quan hệ giữaNhà nước, NSDLĐ, NLĐ và cơ quan BHXH Trong mối quan hệ đó,thì người lao động và người sử dụng lao động là đối tượng quản lý;Nhà nước giao cho cơ quan BHXH là chủ thể quản lý; Nhà nước làchủ thể duy nhất điều tiết và quản lý BHXH vì các bên tham gia cólợi ích khác nhau thậm chí trái ngược với nhau (một bên là NLĐmuốn đóng ít nhưng lại muốn được hưởng thụ quyền lợi nhiều, mộtbên là SDLĐ muốn đóng BHXH càng ít càng tốt để giảm chi phí sảnxuất nâng cao lợi nhuận)
1.1.2 Đặc điểm của quản lý thu Bảo hiểm xã hội
Quản lý thu mang tính chất tập trung, thống nhất, công bằng,công khai
Trang 12Quy trình quản lý thu BHXH được quy định thống nhất, nguồnthu BHXH được tập trung, quản lý tại BHXH Việt Nam theo quyđịnh.
1.1.3 Vai trò, mục đích quản lý thu Bảo hiểm xã hội
a Vai trò của quản lý thu Bảo hiểm xã hội
Thứ nhất: Quản lý thu BHXH tạo sự thống nhất trong quy trình thu BHXH
Thứ hai: Quản lý thu BHXH đảm bảo hoạt động thu BHXH bềnvững, hiệu quả
Thứ ba: Quản lý thu BHXH giúp Nhà nước kiểm tra, đánh giá hoạt động thu BHXH
b Mục đích của quản lý thu Bảo hiểm xã hội
Quản lý thu BHXH giúp cho việc đảm bảo phát triển quỹBHXH Quản lý thu BHXH giúp xác lập rõ ràng quyền và tráchnhiệm của các bên tham gia BHXH
Quản lý thu BHXH chống thất thoát quỹ BHXH
Quản lý thu BHXH đảm bảo cho các quy định về thu BHXHđược thực hiện nghiêm túc, hiệu quả, khắc phục được tính bình quânnhưng vẫn bảo đảm tính xã hội thông qua việc điều tiết, chia sẻ rủiro
Quản lý thu BHXH đảm bảo An sinh xã
1.2 NỘI DUNG QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.2.1 Lập dự toán thu BHXH
a Căn cứ lập dự toán thu
* Xác định đối tượng thu BHXH
Việc xác định đối tượng thu là nhiệm vụ quan trọng đầu tiên trong công tác quản lý thu BHXH
* Xác định mức thu BHXH
Trang 13* Xác định phương thức thu
- Đóng hằng tháng
- Đóng 03 tháng hoặc 06 tháng một
lần - Đóng theo địa bàn
b Lập dự toán thu bảo hiểm xã hội
Để xây dựng dự toán thu BHXH năm kế hoạch sát với nhữngđịnh hướng của Chính phủ, phù hợp với điều kiện quản lý củaNgành, các đơn vị lập dự toán khi xây dựng kế hoạch căn cứ vào:luật BHXH và các văn bản hướng dẫn thực hiện; các văn bản quyđịnh hiện hành về chính sách BHXH của các cơ quan, ban ngành liênquan; tình hình thực hiện dự toán thu, chi BHXH của năm nămtrước; ước thực hiện dự toán năm nay và khả năng thực hiện năm saucủa đơn vị
1.2.2 Tổ chức thực hiện thu BHXH
a Tuyên truyền, phổ biến các văn bản quy phạm pháp luật về BHXH
Công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật nói chung
và Luật BHXH là một trong những nhiệm vụ quan trọng, cơ quanBHXH các cấp nhằm tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thứcchính trị, kiến thức pháp luật, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về ý thứccho NLĐ, NSDLĐ, tôn trọng và chấp hành pháp luật BHXH