Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố hà nội đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông

Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu và nhữngvấn đề luận án tập trung giải quyết 28 Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞĐÁP ỨNG C

LỜI CAM ĐOAN

Nghiên cứu sinh cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng Nghiên cứu sinh Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất

xứ rõ ràng, không trùng lập với các công trình khoa học đã công bố.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Thị Hương

1.3 Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu và những

vấn đề luận án tập trung giải quyết 28

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG

PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 322.1 Những vấn đề lý luận về đổi mới phương pháp dạy

học ở trường trung học cơ sở đáp ứng chương trình

2.2 Những vấn đề lý luận về quản lý đổi mới phương pháp

dạy học ở các trường trung học cơ sở đáp ứng chương

2.3 Yếu tố tác động ảnh hưởng đến đổi mới và quản lý đổi

mới phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở 62

Chương 3 CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH

3.1 Khái quát tình hình giáo dục trung học cơ sở trên địa bàn

3.3 Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung

học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội 723.4 Thực trạng quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các

trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội 863.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý đổi mới

phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở trên địa

3.6 Đánh giá chung về thực trạng quản lý đổi mới phương

pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI ĐÁP ỨNG

4.1 Hệ thống biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy

học ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố

Hà Nội đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 112

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ

STT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt

TT Tên bảng Trang

1 Bảng: 3.1 Số lượng giáo viên, CBQL và học sinh THCS năm học

2017 – 2018 và trình độ học vấn của giáo viên THCS 67

2 Bảng: 3.2 Trình độ học vấn của giáo viên THCS 68

2 Bảng: 3.2 Kết quả thanh tra về phương pháp dạy học của giáo viên THCS 68

3 Bảng 3.3 Kết quả khảo sát về thực trạng phương pháp dạy học của

giáo viên, học sinh ở các trường THCS (n=355) 72

4 Bảng 3.4 Kết quả khảo sát về thực trạng đổi mới phương pháp dạy

học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội (n=355) 79

5 Bảng 3.5 Kết quả khảo sát về những hạn chế trong đổi mới phương pháp

dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội (n=355). 81

6 Bảng 3.6 Kết quả khảo sát về công tác xây dựng kế hoạch thực hiện

đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS (n=355) 86

7 Bảng 3.7 Kết quả khảo sát về tổ chức bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp

vụ sư phạm và phương pháp dạy học hiện đại cho giáo viên (n=355) 87

8 Bảng 3.8 Kết quả khảo sát về tổ chức dạy học theo phương pháp mới của

bộ môn và giáo viên (qua dự giờ, thăm lớp) ở các trường THCS (n=355) 92

9 Bảng 3.9: Kết quả khảo sát về tổ chức phối hợp các lực lượng trong

quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS (n=355) 94

10 Bảng 3.10: Kết quả khảo sát về đảm bảo cơ sở vật chất, thiết bị dạy

học cho đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS (n=355). 97

11 Bảng 3.11: Kết quả khảo sát về công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá kết

quả đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS (n=355). 100

12 Bảng 3.12: Kết quả khảo sát về các yếu tố tác động ảnh hưởng đến

quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS (n=355). 103

13 Bảng 3.13 Kết quả khảo sát đánh giá thực trạng quản lý đổi mới phương

pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội

15 Bảng: 4.1 Kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết của các biện pháp (n=355) 144

16 Bảng: 4.2 Khảo sát tính khả thi của các biện pháp (n=355) 145

17 Bảng 4.3 Tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp: 149

18 Bảng 4.4 Tổng hợp đánh giá kết quả dự giờ nhóm thử nghiệm (Phụ lục 2) 153

19 Bảng 4.5 Tổng hợp đánh giá kết quả dự giờ nhóm đối chứng (Phụ lục 2) 154

TT Tên biểu đồ Trang

1 Biểu đồ 3.1: Kết quả khảo sát thực trạng đổi mới phương pháp dạy học

ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội 79

2 Biểu đồ 3.2: Kết quả khảo sát thực trạng đổi mới phương pháp dạy học

ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội 82

3 Biểu đồ 3.3: Kết quả khảo sát thực trạng công tác xây dựng kế hoạch thực

hiện đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn 87

4 Biểu đồ 3.4: Kết quả khảo sát thực trạng tổ chức bồi dưỡng nâng cao trình

độ nghiệp vụ sư phạm và phương pháp dạy học hiện đại cho giáo viên 90

5 Biểu đồ 3.5: Kết quả khảo sát thực trạng tổ chức dạy học theo phương

pháp mới của bộ môn và giáo viên (qua dự giờ, thăm lớp) ở trường THCS 93

6 Biểu đồ 3.6: Kết quả khảo sát thực trạng tổ chức phối hợp các lực lượng

trong quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS 95

7 Biểu đồ 3.7: Kết quả khảo sát thực trạng đảm bảo cơ sở vật chất,

thiết bị dạy học cho đổi mới phương pháp dạy học ở các trường

8 Biểu đồ 3.8: Kết quả khảo sát thực trạng kiểm tra, giám sát và đánh giá kết

quả đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn. 101

9 Biểu đồ 3.9: Kết quả khảo sát thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản

lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn. 104

10 Biểu đồ 3.10: Kết quả khảo sát đánh giá chung về thực trạng quản lý

đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành

11 Biểu đồ 4.1: Mức độ đánh giá tính cấp thiết của các biện pháp 145

12 Biểu đồ 4.2: Mức độ đánh giá tính khả thi của các biện pháp 146

13 Biểu đồ 4.3 Tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của biện pháp 149

14 Biểu đồ 4.4: So sánh kết quả đánh giá của cán bộ quản lý, giáo viên

qua dự giờ nhóm thử nghiệm và đối chứng ở 2 cơ sở thử nghiệm 154

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài luận án

Phương pháp dạy học là thành tố quan trọng của quá trình dạy học; trong

xu thế đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo hiện nay, đổi mới phươngpháp dạy học có vị trí đặc biệt quan trọng, vì nó đem lại bộ mặt mới, sức sốngmới cho giáo dục nước nhà trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ tám (khóa XI) chỉ rõ:

“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, pháthuy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của ngườihọc khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạycách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật trithức, kỹ năng, phát triển năng lực” [18, tr.120] Đây là chủ trương lớn của Đảngđối với ngành giáo dục, là đòi hỏi khách quan, cấp bách của sự nghiệp giáo dụcđào tạo thế hệ tương lai của đất nước Đổi mới phương pháp dạy học không phảichỉ là hoạt động của người dạy và người học, hiệu quả của nó phụ thuộc nhiềuvào vai trò, trách nhiệm của các chủ thể quản lý trong lập kế hoạch, triển khaithực thi, kiểm tra đánh giá kết quả hoạt động này của nhà trường các cấp trong

đó bậc trung học cơ sở (THCS)

Trong hệ thống giáo dục phổ thông, các trường THCS có vị trí hết sứcquan trọng trong phát triển nhân cách và phân luồng học sinh, để kết thúc cấphọc này họ có thể học lên bậc cao hơn, hoặc học nghề Để đáp ứng chươngtrình giáo dục phổ thông mới ở bậc THCS, cần đổi mới toàn diện quá trình dạyhọc, trong đó đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề cốt lõi, giúp học sinhnhận thức và chuyển hóa có kết quả các kiến thức, kỹ năng được dạy trongchương trình mới thành giá trị, năng lực, phẩm chất của cá nhân

Những năm qua, các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đã cónhiều cố gắng trong đổi mới phương pháp dạy học; tuy nhiên bên cạnh kếtquả đạt được, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế: các phương pháp truyền thống,độc thoại một chiều vẫn chiếm ưu thế trong các bài dạy, các phương phápphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh chưa được sử dụngthường xuyên; việc đổi mới phương pháp dạy học ở bậc học này chưa đi vào

chiều sâu, hiệu quả chưa cao, chưa tạo sự thay đổi căn bản về cách thức dạy

và học các môn học…Những tồn tại trên có nhiều nguyên nhân, trong đónguyên nhân từ khâu quản lý của các chủ thể còn nhiều hạn chế, bất cập trong

tổ chức, chỉ đạo điều hành, đảm bảo các điều kiện và kiểm tra, giám sát, đánhgiá kết quả đổi mới phương pháp dạy học Nhất là khi chương trình giáo dụcphổ thông mới bậc THCS được áp dụng, các hành động quản lý dạy học cũ sẽtrở nên lạc hậu và ít hiệu quả; do vậy cần có sự thay đổi trong quản lý dạy họcnói chung, quản lý đổi mới phương pháp dạy học nói riêng; thực tế đó rất cầnnhững nghiên cứu, tìm tòi làm rõ cơ sở khoa học để đưa ra biện pháp quản lýhiệu quả việc đổi mới phương pháp dạy học ở bậc học này, đáp ứng chươngtrình giáo dục phổ thông mới

Nhiều năm qua, dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục đã có các côngtrình nghiên cứu về quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở bậc THCS, từ đềtài khoa học cấp Bộ, cấp Ngành, luận án, luận văn, bài báo khoa học…Cáccông trình nghiên cứu đó đã làm rõ vấn đề lý luận, thực tiễn và đưa ra giảipháp, biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở bậc học này trên từngđịa bàn khác nhau; kết quả nghiên cứu đó tạo điều kiện cho các nghiên cứutiếp theo kế thừa, phát triển Tuy nhiên, để đáp ứng chương trình giáo dục phổthông từng bước áp dụng, thì vấn đề quản lý đổi mới phương pháp dạy học ởcác trường THCS cần có công trình nghiên cứu cơ bản, chuyên sâu

Từ các lý do trên và sự tâm huyết vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

ở trường THCS, tác giả lựa chọn vấn đề:“Quản lý đổi mới phương pháp dạy

học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông” làm đề tài luận án tiến sĩ Quản lý giáo dục, nhằm giải

quyết những đòi hỏi cấp thiết về lý luận và thực tiễn quản lý vấn đề này, nhất

là khi chương trình giáo dục phổ thông được áp dụng, góp phần nâng cao chấtlượng giáo dục ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Luận giải cơ sở khoa học của quản lý đổi mới phương pháp dạy học ởcác trường THCS, từ đó đề xuất biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy

học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đáp ứng chương trìnhgiáo dục phổ thông, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, chất lượng dạy học

và giáo dục THCS của thủ đô trong thời kỳ mới

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận giải làm rõ cơ sở lý luận của quản lý đổi mới phương pháp dạy học

ở các trường THCS đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông.

Khảo sát, đánh giá làm rõ thực trạng đổi mới, quản lý đổi mới và các

yếu tố tác động đến quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS

trên địa bàn thành phố Hà Nội

Đề xuất biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đáp ứng chương trình giáo dục phổthông

Tiến hành khảo nghiệm, thử nghiệm nhằm kiểm chứng các biện pháp đềxuất trong thực tiễn

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu:

Quản lý đổi mới quá trình dạy học ở trường THCS đáp ứng chươngtrình giáo dục phổ thông

Đối tượng nghiên cứu:

Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bànthành phố Hà Nội đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông

Phạm vi, giới hạn nghiên cứu:

Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu về quản lý đổi mới

phương pháp dạy học ở các trường THCS công lập đáp ứng chương trình

giáo dục phổ thông theo tiếp cận quản lý sự thay đổi trong giáo dục nhà

trường (quan điểm tiếp cận về sự thay đổi trong giáo dục)

Về khách thể và thời gian khảo sát: NCS thực hiện khảo sát đối với đội

ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh các trường THCS công lập trên địa

bàn một số quận, huyện thuộc thành phố Hà Nội Các số liệu sử dụng cho quá

trình nghiên cứu luận án được khảo sát, điều tra, tổng hợp trong 04 năm, từnăm 2016 đến 2019.

4 Giả thuyết khoa học

Giáo dục nhà trường nói chung, quản lý đổi mới phương pháp dạy học

ở các trường THCS nói riêng đang là vấn đề cấp thiết, nhất là khi áp dụng

chương trình giáo dục phổ thông mới; vì vậy nếu các chủ thể quản lý ở các

trường THCS tổ chức bồi dưỡng giáo viên sử dụng hiệu quả phương phápdạy học phù hợp chương trình giáo dục mới; chỉ đạo kết hợp tính đồng bộ vàtính đột phá trong đổi mới, hiện đại hóa thiết bị kỹ thuật dạy học và đánh giá,

duy trì bền vững kết quả đạt được…thì hoạt động quản lý đổi mới phương

pháp dạy học hiệu quả hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và giáodục ở trường THCS đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông hiện nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở quán triệt phép biện chứng duy vậtcủa triết học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng cộngsản Việt Nam về giáo dục và quản lý giáo dục; đồng thời vận dụng các quanđiểm tiếp cận hệ thống - cấu trúc, lịch sử - lôgic, tiếp cận chức năng, tiếp cận

thực tiễn và tiếp cận sự thay đổi trong giáo dục để thực hiện nhiệm vụ nghiên

cứu đề tài luận án; Cụ thể như:

Tiếp cận hệ thống: Quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn các thành

tố từ mục đích, chương trình, nội dung và phương pháp dạy học, đến kết quảdạy học; mặt khác phương pháp dạy học vừa được biểu đạt dưới dạng quanđiểm dạy học như: dạy học kiến tạo, dạy học hợp tác vừa là phương pháp dạyhọc cụ thể của môn học, hoặc một số môn học như phương pháp trực quan, sửdụng ngôn ngữ, thực hành đồng thời phương pháp còn được hiểu là những thủthuật, cách thức, biện pháp cụ thể của giáo viên khi chuyển tải kiến thức, kỹnăng đến người học trong tiết dạy, bài dạy như nêu vấn đề, gợi mở, phân tích,lập luận, giải thích, minh họa Do vậy, vận dụng tiếp cận hệ thống trongnghiên cứu quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp

ứng chương trình giáo dục phổ thông, cần tiếp cận tất cả các thành tố của quátrình dạy học và các tầng bậc của phương pháp dạy học.

Tiếp cận lịch sử - lôgic: Trong nghiên cứu về quản lý đổi mới phương

pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông,các tiếp cận, khái quát lý luận, thực tiễn và biện pháp phải phù hợp với thựctiễn ở trường THCS hiện nay; đồng thời kế thừa những tri thức, kinh nghiệm,giá trị tốt đẹp trong lịch sử và phát triển những thành tựu trong quá khứ; tổngquan nghiên cứu vấn đề theo trật tự lôgic, cấu trúc các nội dung của luận ánchặt chẽ, lôgic giữa lý luận và thực tiễn

Tiếp cận thực tiễn: Đề tài luận án được nghiên cứu dựa trên tiếp cận

thực tiễn của lý luận và thực trạng vấn đề nghiên cứu, nhằm tăng độ tin cậycủa các nhận định, đánh giá và đề xuất biện pháp trong luận án có tính khảthi

Tiếp cận quản lý sự thay đổi trong giáo dục nhà trường: Khi chương

trình, nội dung giáo dục phổ thông mới được áp dụng, phương pháp dạy vàhọc cũ sẽ không đem lại hiệu quả; do đó chủ thể quản lý giáo dục ở các nhàtrường cần bám sát lộ trình thay đổi chương trình giáo dục và sách giáo khoamới của từng năm học; nắm vững các nội dung quản lý để chỉ đạo giáo viênthực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo quy trình các bước quản lý sựthay đổi nhằm đạt tới mục tiêu xác định

Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đề tài, tác giả sử dụng các nhóm phương

pháp nghiên cứu khoa học giáo dục như: Nhóm phương pháp nghiên cứu lý

thuyết; Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn; và nhóm phương pháp hỗ trợ.

Các phương pháp cụ thể được sử dụng trong luận án như sau:

Phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hoá: các tài liệu

lý luận giáo dục và quản lý giáo dục của các nhà khoa học; các chỉ thị, nghịquyết về đổi mới giáo dục, đào tạo và quản lý giáo dục của Đảng, Nhà nước;các sách chuyên khảo, đề tài các cấp, luận án và bài báo khoa học liên quanđến đề tài luận án để xây dựng cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu các văn bản tổng kết về giáo dục, đào tạo, nhất là về đổi mới vàquản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS, từ đó khái quát, luậngiải các quan điểm, tư tưởng của Đảng, của ngành GD&ĐT và đưa ra những nhậnđịnh, đánh giá và kết luận liên quan đến đề tài luận án.

Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng phiếu hỏi:

Nghiên cứu sinh tiến hành xây dựng phiếu trưng cầu ý kiến, đặt ranhững câu hỏi và các phương án trả lời các vấn đề có liên quan trực tiếpđến các nội dung nghiên cứu; từ đó tổng hợp kết quả, trực quan hóa bằngbiểu đồ để phân tích, đánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu

Phương pháp quan sát:

Tổ chức quan sát hoạt động đổi mới phương pháp dạy và học của giáoviên, học sinh và công tác quản lý đổi mới phương pháp dạy học của các chủthể ở một số trường THCS các quận, huyện thuộc thành phố Hà Nội, tổng hợpnhững thông tin thu được để đưa ra những nhận định, đánh giá liên quan đếncác nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS

Phương pháp toạ đàm, phỏng vấn:

Trao đổi với một số cán bộ QLGD cấp Sở, Phòng GD&ĐT và hiệutrưởng, phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn ở một số trường THCS cácquận, huyện của thành phố Hà Nội để tìm hiểu về đổi mới và quản lý đổi mớiphương pháp dạy học ở các trường THCS Phỏng vấn một số giáo viên THCS

để tìm hiểu khó khăn và đề xuất của họ về đổi mới phương pháp dạy học

Phương pháp nghiên cứu sản phẩm giáo dục:

Nghiên cứu các sản phẩm minh chứng việc đổi mới phương pháp dạy và họccủa giáo viên, học sinh, các bộ môn ở một số trường THCS các quận, huyện thuộcthành phố Hà Nội, qua đó có cơ sở thực tiễn để đánh giá việc quản lý đổi mớiphương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục: Nghiên cứu các báo cáo

tổng kết năm học của Sở, các Phòng GD&ĐT, một số trường THCS điển hình

về đổi mới phương pháp dạy học

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình: về đổi mới phương

pháp dạy học ở một số trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội

Phương pháp khảo nghiệm và thử nghiệm:

Tiến hành khảo nghiệm tính cấp thiết, tính khả thi của các biện pháp đềxuất và thử nghiệm kiểm chứng tính hiệu quả của một biện pháp luận án đềxuất tại một số trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội

Phương pháp chuyên gia: Tiến hành xin ý kiến các chuyên gia là cán

bộ quản lý và cán bộ khoa học về các nội dung liên quan đến đổi mới vàquản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS; và giáo viên cókinh nghiệm lâu năm, có nhiều sáng kiến, kinh nghiệm, từ đó giúp cho việchoàn thiện những nội dung nghiên cứu của đề tài luận án

Phương pháp toán học: Sử dụng phương pháp này để tổng hợp, tính

toán và xử lý các số liệu thu thập được từ các phương pháp nghiên cứu khácnhư: điều tra khảo sát, khảo nghiệm, thử nghiệm trong quá trình nghiên cứu

6 Những đóng góp mới của luận án

Kết quả nghiên cứu đề tài luận án góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luậncủa vấn đề nghiên cứu như: các khái niệm cơ bản, nội dung đổi mới phươngpháp dạy học; chương trình giáo dục phổ thông và yêu cầu đặt ra trong đổimới phương pháp dạy học; Quan niệm về quản lý đổi mới phương pháp dạyhọc; yêu cầu, nội dung quản lý và yếu tố tác động ảnh hưởng đến đổi mới vàquản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứng chươngtrình giáo dục phổ thông; Làm rõ thực trạng đổi mới và thực trạng quản lýđổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố HàNội, chỉ rõ ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân; Đề xuất các biện pháp có tínhkhả thi trong quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đápứng chương trình giáo dục phổ thông Những kết quả nghiên cứu đó gópphần bổ sung, phát triển lý luận quản lý giáo dục và có thể xây dựng thànhtài liệu phục vụ nghiên cứu và quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở cáctrường THCS hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Về mặt lý luận

Luận án làm rõ các quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học,chương trình giáo dục phổ thông và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ởtrường THCS; nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo tiếp cậnđổi mới quản lý giáo dục nhà trường, nhằm định hướng nghiên cứu thực tiễn

và đề xuất biện pháp quản lý đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông

Về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đề tài luận án đã làm rõ cơ sở khoa học của cácbiện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứng

chương trình giáo dục phổ thông; sản phẩm nghiên cứu có thể làm tài liệu cho

chủ thể quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông và cán bộ quản lý, giáo viêntrường THCS tham khảo để tổ chức tập huấn, bồi dưỡng và chỉ đạo, thực hiệnđổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS đáp ứng chương trình giáo dụcphổ thông hiện nay

8 Kết cấu của luận án

Kết cấu của luận án bao gồm: Phần mở đầu; Phần nội dung gồm 4chương (14 tiết); kết luận, kiến nghị; danh mục công trình khoa học của tácgiả; danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Những nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Từ thời Cổ đại, nhà trường đã đào tạo ra những thế hệ học sinh thànhtầng lớp có tri thức, kỹ năng quản lý xã hội theo tư tưởng của giai cấp chủ nô

và giai cấp phong kiến Tiêu biểu thời này, các nhà giáo dục ở Hy Lạp, La Mã

và Trung Quốc đã đề xuất việc dạy học theo hướng phát triển người học, đó làSocrate (469 - 389 TCN); A-rít-xtốt (384 - 322 TCN); Khổng Tử (551-479TCN) Socrate nhà triết học Hy Lạp cổ đại, khi bàn đến vấn đề dạy học ôngcho rằng, cái cần thiết nhất trong dạy học là phải giúp người học tự tìm rachân lý, tự sản sinh ra chân lý Theo ông, mỗi học trò đều có khả năng đạt tớichân lý, người thầy và nhà trường chỉ là “bà đỡ” giúp học trò tự tìm ra chân

lý Từ quan điểm này, ông đề xuất phương pháp dạy học “đàm thoại” và nânglên thành nghệ thuật dạy học độc đáo; đó là phương pháp giúp người họcthông qua việc tranh luận các vấn đề dưới sự cố vấn của người thầy để giúpngười học tự tìm ra chân lý, tự phát triển tư duy, khả năng biện luận các vấn

đề của bản thân, qua đó giúp họ phát triển chính mình có thể coi đây lànhững tư tưởng đầu tiên đề cập đến đổi mới phương pháp dạy học [59]

Ở Trung Hoa cổ đại, nhà giáo dục lớn Khổng Tử rất coi trọng việc dạyhọc nhằm phát triển tư duy cho học sinh; ông là một trong những người đầutiên trong lịch sử giáo dục nhân loại đề ra mục tiêu phát triển sự sáng tạo, pháttriển khả năng của người học Trong dạy học, Khổng Tử đòi hỏi học trò phảisuy nghĩ: “Học mà không nghĩ thì mờ tối chẳng hiểu gì, nghĩ mà không họcthì khó nhọc mất công không”, học tập phải luôn biết kết hợp với suy nghĩ(Học - Tư kết hợp), “nghe một phải biết mười, bảo cho những điều đã quaphải biết cái sắp đến”, “Vật có bốn góc, dạy cho biết một góc mà không suy

ra ba góc kia thì không dạy nữa” Theo ông, người học phải có nhu cầu nhậnthức, ham hiểu biết, khám phá cái mới; phải độc lập suy nghĩ và sáng tạotrong quá trình nhận thức; người dạy không chỉ truyền đạt tri thức mà cái cơ

bản là dạy năng lực sáng tạo, dạy phương pháp để người học tự tìm đến trithức; và để phát huy khả năng sáng tạo của người học, cần đổi mới việc dạyhọc [59] Những tư tưởng của Khổng Tử về dạy học nhằm phát triển ngườihọc, có giá trị trên phương diện lý luận, thực tiễn về đổi mới phương pháp dạyhọc bậc phổ thông hiện nay.

Thời kỳ phục hưng, tư tưởng về đổi mới phương pháp dạy học đượchình thành có hệ thống hơn Mở đầu của xu hướng này là J Amôt Komenxky(1592 - 1670); với triết lý giáo dục nổi bật là: “giáo dục phải thích ứng với tựnhiên”, Ông đòi hỏi phải tổ chức dạy học theo những nguyên tắc nhất định; vàtrong đó đề cập đến một nguyên tắc có tính bắt buộc trong dạy học là phải gắnvới đòi hỏi của thực tiễn và lợi ích của xã hội: “Dạy điều gì cũng cần cho biếtcái lợi ích thực tế của điều ấy”[59] Theo Kômenxki, “giảng dạy như trồngcây, rễ càng sâu thì cây càng vững; cho nên điều gì học sinh đã học, họ cầnnắm vững lấy và để áp dụng trong thực tiễn sau này”[59] Như vậy có thể

nhận định, Kômenxki đã đặt nền móng cho tư tưởng dạy học nói chung, đổi

mới phương pháp dạy học nói riêng trong nhà trường

Ở thế kỷ 18, Rút-xô (1712 - 1778) chủ trương phát triển giáo dục tựnhiên và giáo dục tự do Theo ông, giáo dục tự nhiên là dựa vào sự phát triển

tự nhiên của trẻ em mà giảng dạy, để giúp đỡ cho thiên tính của trẻ em nảy nởđược điều hoà Ông kịch liệt phản đối chủ nghĩa kinh viện trong dạy học,phản đối lối bắt học thuộc lòng, kỷ luật khe khắt và sự chèn ép cá tính củangười học; giáo dục tự nhiên là để cho người học tự phát huy được năng lựccủa bản thân, thông qua đổi mới phương pháp dạy học của người dạy Quanđiểm của Pétxtalôdi (1746 - 1827) cho rằng, mục đích của dạy học là đưa trẻ

em đến “cái nhân tính chân chính” và đào tạo họ thành “những người conhoàn hảo” Theo ông, người ta sinh ra đã có mầm mống của tất cả năng lực,

do đó cần phát triển một cách hài hoà tất cả chúng: “mỗi năng lực của conngười đều bao gồm sự yêu cầu thoát ly cái trạng thái chết và cứng nhắc màbiến thành một sức mạnh phát triển”; “Sự hiểu biết cần gắn liền với khả nănglàm được, kiến thức phải đi đôi với sự khéo léo thực tế”[59]; như vậy theoông đổi mới phương pháp dạy học để hướng tới phát triển toàn diện học sinh

Đổi mới phương pháp dạy học luôn là vấn đề được các nhà nghiên cứukhoa học giáo dục ở các nước quan tâm nghiên cứu Từ những năm 50 của thế

kỷ trước, xu hướng đổi mới phương pháp dạy học đã bắt đầu khởi nguồn từcác thành tựu về tâm lý học, từ đó ra đời các lý thuyết tâm lý học mới của cáctác giả như: Jean Piaget “Lý thuyết kiến tạo”; J.Bruner “Mô hình học tập hànhđộng khám phá”; V.V.Davưdov “Lý thuyết hoạt động tâm lý và mô hình dạyhọc hoạt động”; V.Ôkôn (1968), “Những cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề”;I.Lecne (1977), “Dạy học nêu vấn đề”[59] Các công trình nghiên cứu theo

xu hướng đổi mới phương pháp dạy học bắt đầu khởi nguồn từ các thành tựu

về tâm lý học như trên, đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu đổi mới phươngpháp dạy học trong nhà trường

Từ các quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học, các nghiên cứu kếtiếp của một số tác giả đã bàn đến các lý thuyết như: công trình nghiên cứucủa Alben Bandura đưa ra thuyết học tập mang tính xã hội: “Sự làm việcđồng đội” Với nguyên tắc: Trẻ nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ học tập sẽ đượckhen thưởng và ngược lại không hoàn thành sẽ không được khen hoặc bị chê;

do đó tư tưởng chính của thuyết này là khi các cá nhân học sinh cùng học tậphướng tới mục tiêu chung, thì sự phụ thuộc lẫn nhau sẽ thúc đẩy các em họctập tích cực hơn để giúp bản thân và nhóm mình thành công; mọi học sinhtrong nhóm tìm cách giúp đỡ nhau và vươn tới sự thống nhất để đạt mục đíchhọc tập Từ hiệu quả của thuyết này, nó được áp dụng rộng rãi trong nhàtrường; nhiều thực nghiệm khoa học đã kiểm chứng hiệu quả của nó như: Họccùng nhau (Learning Together); Tổ học tập (Student- Team- AchivementDivisions) đã mang lại hiệu quả cao hơn trong cách học truyền thống

Từ quan điểm về đổi mới phương pháp dạy học, tác giả Piagiê đưa rathuyết “Sự giải quyết mâu thuẫn”nhằm thúc đẩy phát triển trí tuệ của họcsinh, giáo viên đưa học sinh vào tình huống có mâu thuẫn, tổ chức cho từngcặp đôi học sinh có cách giải quyết đối lập nhau cùng nhóm để thảo luậnthống nhất trả lời chung, qua đó giúp học sinh yếu, hoặc nhận thức chưa rõ sẽtiến bộ đuổi kịp bạn bè cùng phát triển nhận thức và trí tuệ

Còn tác giả Brown và Palincsar đưa ra thuyết “Dạy lẫn nhau”, học sinh

và giáo viên sau khi cùng nghiên cứu tài liệu sẽ thay phiên nhau đóng vai tròngười dạy Giáo viên phân chia học sinh thành các nhóm nhỏ, nêu ra các câuhỏi, vấn đề học tập, cách giải quyết học sinh học cách làm của giáo viên và

áp dụng; các thành viên của nhóm thay nhau nêu ra câu hỏi, trả lời, bình luận,khái quát rút ra kết luận, qua đó phát triển các năng lực tư duy, hợp tác, diễnđạt, khái quát của bản thân

Về đổi mới phương pháp dạy học, phải đề cập đến nhà triết học, giáodục học thực dụng người Mỹ là John Deway (1858 - 1952), với triết lý giáodục “lấy người học làm trung tâm” đã đề cao việc tổ chức quá trình giáo dụcnhằm phát huy tiềm năng sáng tạo của học sinh Ông cho rằng: Phương phápdạy học không chỉ đơn thuần là việc truyền thụ khối lượng kiến thức mà còn là

sự phát triển kỹ năng và trí tuệ của người học Ông đề cao các hoạt động đadạng của học sinh, kể cả các hoạt động gắn với đời sống Dạy học không chỉ làcông việc truyền thụ khối kiến thức mà còn là sự phát triển một số kỹ năng chongười học [59] Trong tác phẩm:“Nền dân chủ giáo dục” (Demoncrasy andEducation), qua tác phẩm này John Deway gửi thông điệp rằng, muốn học cáchcùng chung sống thì con người phải được trải nghiệm quá trình học hợp táctrong nhà trường; học sinh phải được làm việc chung để hình thành thói quentrao đổi kinh nghiệm thực hành, qua đó phát triển nhận thức và năng lực Ôngcho rằng, lớp học là thế giới thu nhỏ cần phải được dân chủ hóa mà cốt lõi là sựhợp tác chia sẻ giữa các thành viên: “Nhà trường phải tổ chức như một cộngđồng mang tính chất hợp tác để bồi dưỡng và phát huy sự nhiệt tình giao tiếp

và tính cách dân chủ cho học sinh trong đó trẻ được sống trong cộng đồng và

cảm thấy mình được hòa nhập và đóng góp ” Từ lý thuyết này ông hình thànhquan điểm: “Nhà trường hoạt động” trong đó đề cao vai trò học hợp tác, làmviệc nhóm như vậy đây là ý tưởng rất mới trong đổi mới phương pháp dạyhọc ở nhà trường nói chung, bậc phổ thông nói riêng

Bàn về đổi mới phương pháp dạy học, tác giả R.Singh đã phát triểnquan điểm lấy người học làm trung tâm, đưa ra quan niệm: “Quá trình nhậnbiết - học - dạy”; Ông cho rằng: “Khi xem ma trận người học ở vị trí trung

tâm và sự sáng tạo là mục tiêu, cần nêu bật một số đường hướng và phươngpháp nhất định Người học phải là những người tham gia tích cực vào “Quátrình nhận biết - học - dạy”, qua đó ông đòi hỏi cần đổi mới quá trình dạy học,giáo dục để phát triển toàn diện người học [59].

Các nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học cũng được các nhàkhoa học có tên tuổi của Liên Xô trước đây như: Đannhilốp, Êxipôp, Lecne,Babansky thực hiện Các nhà tâm lý học nổi tiếng cũng đã có những côngtrình nghiên cứu sâu sắc liên quan đến phương pháp dạy học như: Piagiê,Lêônchiep các nhà khoa học đã đặt cơ sở lý luận có tính nền tảng cho đổimới phương pháp dạy học ở bậc phổ thông

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, các nhà Giáo dục học trên thế giớicũng đã biên soạn nhiều tài liệu về phương pháp dạy học và đổi mới phươngpháp dạy học như: “Giảng dạy ngày nay”- G.Petty, Nxb Stantey Thomes,

1998 (Dự án Việt - Bỉ dịch) Tiếp cận các tài liệu về phương pháp dạy họccho thấy có nhiều quan điểm khác nhau, nhất là về phân loại phương phápdạy học Tác giả M.N.Skatkin, I.Ia.Lecne dựa trên mức độ sáng tạo trongnhận thức của học sinh chia phương pháp dạy học thành các nhóm: nhómphương pháp giải thích - minh họa, nhóm phương pháp tái hiện, nhómphương pháp tìm kiếm bộ phận và nhóm phương pháp sáng tạo

Còn tác giả Iu.K.Babanxki nhấn mạnh yếu tố giáo dục trong dạy học đãchia phương pháp dạy học thành ba nhóm: nhóm phương pháp tổ chức hoạtđộng nhận thức, nhóm phương pháp kích thích động cơ nhận thức và nhómphương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập Trong khi đó, tác giảM.A.Đanhilốp, B.P.Êxipôp phân loại phương pháp dạy học thành các nhómphương pháp tìm tòi tri thức mới, nhóm phương pháp hình thành kỹ năng, kỹxảo và nhóm phương pháp kiểm tra đánh giá Còn E.I Pêtrôvxki, E.Gôlantphân loại phương pháp dạy học theo nguồn gốc kiến thức và đặc điểm tri giáctài liệu của học sinh, đã chia phương pháp thành ba nhóm: nhóm phươngpháp dùng lời, nhóm phương pháp trực quan, và nhóm phương pháp hoạtđộng thực tiễn Thực tiễn cho thấy tính phức tạp của việc phân loại phươngpháp dạy học; đổi mới phương pháp dạy học cũng có những quan điểm, xuhướng tiếp cận khác nhau trên thế giới

Như vậy, các công trình nghiên cứu, tìm tòi đổi mới phương pháp dạyhọc hiệu quả hơn trong nhà trường nói chung, bậc phổ thông nói riêng, đã gópphần đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS Và mục tiêuhướng tới của quan điểm đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường theocác lý thuyết trên đều hướng đến phát triển toàn diện nhân cách học sinh; giúp

họ làm chủ và phát triển bản thân, tự học, tự giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợptác tiền đề chủ yếu của quản lý đổi mới phương pháp dạy học Trong điềukiện chương trình giáo dục và sách giáo khoa mới bậc phổ thông nói chung,bậc THCS nói riêng từng bước được áp dụng, thì vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học cũng như công tác quản lý phù hợp với nó rất cần tập trungnghiên cứu làm rõ về phương diện lý luận

1.1.2 Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam

Về đổi mới phương pháp dạy học: Bước sang thế kỷ XXI, khi công nghệ

thông tin và truyền thông trở thành công cụ khá phổ biến của người lao độngtrên các lĩnh vực đời sống xã hội, thì nhà trường đã sử dụng nó như công cụphục vụ đắc lực cho hoạt động dạy và học, nhất là đổi mớiphương pháp dạy học của người dạy và người học Vì vậy, các công trình nghiêncứu về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng ứng dụng CNTT và truyềnthông, cũng như công trình nghiên cứu vận dụng các phương pháp dạy học tíchcực trong dạy học các môn học trong nhà trường từ tiểu học đến đại học đượcnhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Cụ thể như: Các tác giả: Trần Kiều[37], Đặng Thành Hưng [33]…đã nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học;kết quả nghiên cứu làm rõ sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học trong

xu thế đổi mới giáo dục; làm rõ các mô hình lý thuyết về các phương pháp dạyhọc cụ thể, đặc biệt là phương pháp hiện đại và cách thức sử dụng chúng trongquá trình dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

Từ thực tiễn dạy học trong nhà trường, Đảng ta và Bộ GD&ĐT quyếttâm lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, thểhiện ở Nghị quyết TW 8 khóa XI: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương phápdạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo vàvận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt

một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyếnkhích tự học, tạo cơ sở để người học cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng,phát triển năng lực đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thôngtrong dạy và học” [18].

Quán triệt chủ trương của Đảng, các công trình nghiên cứu khoa học đãchỉ rõ các lý do đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường, nếu không

đổi mới phương pháp sẽ không thực hiện được mục tiêu dạy học mới Hai là,

đổi mới phương pháp dạy học là do đòi hỏi của nội dung dạy học phát triểntheo hướng ngày càng hiện đại hơn và khi chương trình, nội dung dạy học có

sự thay đổi, thì các phương pháp dạy học truyền thống không còn phù hợp,

thích ứng Ba là, khâu đánh giá kết quả học tập của người học đang đòi hỏi

cần đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông hiện nay

Kết quả các công trình nghiên cứu đã chỉ rõ các quan điểm thực hiện chỉ

đạo đổi mới phương pháp dạy học ở các nhà trường như: Một là, trong tổ chức

triển khai đổi mới phương pháp dạy học cần tiếp cận hệ thống, đồng bộ; tránhnóng vội, chủ quan, thực hiện từng bước vững chắc nhưng không trì trệ, chậm

trễ Hai là, đổi mới phương pháp dạy học phải phù hợp với thực tiễn và có tính khả thi Ba là, hoàn thiện lý luận về phương pháp dạy học và quy trình sử

dụng các phương pháp dạy học hiện đại làm cơ sở chỉ đạo thực tiễn Biện phápđổi mới phương pháp dạy học: Một là, hiện đại hóa phương pháp dạy họctruyền thống…Hai là, tích cực ứng dụng các phương pháp dạy học hiện đại…

Ba là, gắn đổi mới phương pháp dạy học với đổi mới các yếu tố khác của quátrình dạy học, nhất là nội dung dạy học Bốn là, đảm bảo các điều kiện cho đổimới phương pháp dạy học đi vào chiều sâu và có chính sách động viên khuyếnkhích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học [50], [51], [52], [53]

Về đổi mới phương pháp dạy học bậc phổ thông

Trong dạy học, người học không chỉ chiếm lĩnh kiến thức, mà còn họccách học, cách sáng tạo, năng lực thực hiện nhiệm vụ, năng lực giải quyết vấn

đề Phan Trọng Ngọ trong cuốn “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhàtrường” [47] lại đi sâu vào nghiên cứu các kỹ thuật dạy học nhằm hình thànhcác phẩm chất năng lực cho người học Tác giả quan niệm để hình thành năng

lực cho người học, người dạy phải sử dụng hội tụ tổng hợp nhiều kỹ thuật dạyhọc, như: “Các phương pháp dùng lời (người học phải học cách thuyết trìnhvấn đề được chuẩn bị), các kỹ thuật trao đổi, vấn đáp (người học phải trả lờicác câu hỏi, chất vấn của lớp); các kỹ thuật làm việc trực tiếp với đối tượng(tìm tòi, nghiên cứu tài liệu, ghi chép, thực hành, thử nghiệm ); các kỹ thuậtthảo luận (thảo luận trong nhóm, chuẩn bị bài thuyết trình, thảo luận trong hộitrường…) Chương trình giáo dục phổ thông mới rất cần các phương pháp đó

để thích ứng với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học mới hiện nay

Theo tác giả Đặng Thành Hưng, để phát triển năng lực của người học,cách tốt nhất là đổi mới cách thức, kỹ thuật dạy học đảm bảo phát triển nănglực của người học trên cơ sở dựa vào năng lực nền tảng của họ Ông cho rằng,trong kinh nghiệm của người học luôn có sẵn hoặc tiềm tàng những tiền đề vàđiều kiện bên trong của năng lực; và dạy học cần đổi mới dựa vào đó để pháttriển các năng lực tiểm ẩn đó quan điểm dạy học trên rất phù hợp với tinhthần đổi mới phương pháp dạy học đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông

ở các trường THCS [33]

Tác giả Trần Ngọc Điệp (2016), nghiên cứu về: “Đổi mới phương phápdạy học của giáo viên trung học phổ thông theo định hướng phát triển nănglực học sinh” [20], kết quả nghiên cứu chỉ rõ sự cần thiết, ý nghĩa, các điềukiện đảm bảo và biện pháp đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên trunghọc phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh Tác giả PhạmQuang Huân, Đào Thị Việt Anh, Hoàng Thị Kim Huyền (2016) nghiên cứuvề: “Đào tạo giáo viên đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ởtrường phổ thông” [31], kết quả nghiên cứu chỉ rõ vai trò của giáo viên trongđổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông, từ đó luận giải để đáp ứngyêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở bậc học này, cần đổi mới khâu đàotạo giáo viên ở trường sư phạm, gắn với bồi dưỡng giáo viên tại các trườngphổ thông, nhằm đáp ứng chương trình GDP hiện nay

Gần đây nhất (01/2018), UBND và Sở GD&ĐT thành phố Hà Nội đã

phát hành: Tài liệu hội nghị tiếp tục triển khai việc xây dựng và chuẩn bị các

điều kiện để áp dụng chương trình, sách giáo khoa mới, (Nguồn Bộ GD&ĐT)

[67] Trong tài liệu này đã trình bày những điểm mới trong xây dựng chươngtrình GDPT mới bao gồm 05 nội dung: (1) Định hướng của chương trìnhGDPT mới; (2) Phẩm chất và phát triển phẩm chất của người học; (3) Nănglực và phát triển năng lực của người học; (4) Tính kế thừa và phát triển củachương trình mới so với chương trình hiện hành; (5) Những điểm mới vềphương pháp xây dựng chương trình GDPT Đặc biệt để phát triển năng lựccho người học (3), chương trình GDPT mới của nước ta Ban chỉ đạo yêu cầuvận dụng những kinh nghiệm của thế giới để đổi mới nội dung và phươngpháp giáo dục thông qua: a) Dạy học phân hóa; b) Dạy học tích hợp; c) Dạyhọc thông qua hoạt động tích cực của người học [66, tr.35-45] Như vậy, điểmmới trong xây dựng chương trình GDPT mới, nhất là mục (3) đã định hướngcho vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứngchương trình GDPT mới hiện nay.

Về đổi mới phương pháp dạy học ở Trung học cơ sở

Bước sang thế kỷ XXI, dưới sự chỉ đạo của Bộ GD&ĐT đã có nhiềucông trình nghiên cứu biên soạn tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương phápdạy học các môn học cụ thể ở bậc phổ thông nói chung, ở THCS nói riêng,góp phần nâng cao hiệu quả dạy học các môn học đó; cụ thể những côngtrình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học một số môn học ở THCSnhư: Các tác giả Nguyễn Phương Hồng, Trịnh Thị Hải Yến, Cao Thị Thặng,Nguyễn Minh Đường (2002): “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

ở trường THCS” [30] Các tác giả Trần Quý Thắng, Phạm Thanh Hiền(2008): “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học môn Sinh học -THCS” [60] Các tác giả Phạm Thu Phương, Nguyễn Thị Minh Phương,Phạm Thị Sen, Phạm Thị Thanh (2008): “Một số vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học môn Địa lý -THCS” [54] Các tác giả Đàm Luyện, Bạch NgọcDiệp, Nguyễn Quốc Toàn (2008): “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạyhọc môn Mỹ thuật - THCS” [40] Các tác giả Hoàng Long, Lê Anh Tuấn, LêMinh Châu (2008): “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học môn Âmnhạc - THCS” [39] Kết quả các tài liệu nghiên cứu trên, đều dựa trên sựkhái quát cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất đổi mới phương pháp dạy học

của môn học cụ thể; nghĩa là đưa ra cách thức sử dụng phương pháp dạy họcmới trong giảng dạy môn học đó, tạo cơ sở để giáo viên các trường THCSvận dụng nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học môn học, góp phần nâng caochất lượng giáo dục học sinh ở bậc học này.

Dựa trên quan điểm về phương pháp dạy học tích cực và phương phápdạy học lấy người học làm trung tâm; nghiên cứu vấn đề đổi mới phương phápdạy học ở bậc phổ thông đã dành được sự quan tâm nghiên cứu của các tác giảdưới dạng những công trình nghiên cứu khoa học, đề tài luận án về vận dụng cácphương pháp dạy học mới, hiện đại vào dạy học ở trường phổ thông như: Luận

án tiến sĩ của Trương Thị Thúy Vân (2009), với đề tài: “Đổi mới PPDH hóa họctheo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh ở trườngtrung học phổ thông” [68] Trong đề tài luận án tác giả đã phân tích làm rõ cơ sở

lý luận về đổi mới phương pháp dạy học Hóa học ở trường phổ thông, đánh giálàm rõ thực trạng đổi mới phương pháp dạy học môn học này, từ đó đưa ra cáchthức vận dụng các phương pháp dạy học mới trong dạy và học môn học như:Phương pháp dựa trên vấn đề; dạy học theo nhóm; dạy học thông qua làm đồ ánmôn học; bằng bản đồ tư duy; dạy học dựa trên lý thuyết kiến tạo; dạy học theonhiệm vụ; khai thác yếu tố tích cực trong các phương pháp dạy học truyềnthống Tuy nhiên, trên thực tế các giáo viên có sử dụng thường xuyên nhữngphương pháp dạy học mới trong giảng dạy hay không; hiệu quả sử dụng trongcác tiết dạy đến đâu Đặc biệt là với chương trình GDPT mới, việc đổi mới cáchthức dạy và học như thế nào để có hiệu quả lại là vấn đề đang làm cho các nhàquản lý nhà trường và ngành giáo dục hết sức quan tâm

Từ khái quát kết quả nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học ở cáccông trình trên, trong các nguyên nhân đang cản trở đến vận dụng các phươngpháp dạy học mới trong giảng dạy, góp phần đổi mới phương pháp dạy họchiện nay trong nhà trường các cấp nói chung, trường THCS nói riêng chính làkhâu quản lý của các chủ thể còn thiếu những biện pháp phù hợp trong tổchức, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học Điều đó đặt ra tính cấp thiết củavấn đề nghiên cứu về quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS đáp ứng chương trình GDPT

1.2 Những nghiín cứu về quản lý đổi mới phương phâp dạy học ở trường phổ thông

1.2.1 Câc công trình nghiín cứu ở nước ngoăi

Những năm cuối thế kỷ XX, nhiều nước phât triển đê công bố chiếnlược cải câch giâo dục (Hăn Quốc: 1988; Phâp: 1989; Anh vă Mỹ từ năm1992) Đường lối phât triển giâo dục nói chung vă cải câch giâo dục nói riíngcủa câc nước năy tập trung văo quản lý chỉ đạo đổi mới mục tiíu giâo dục văhiện đại hóa nội dung, phương phâp dạy học, trong đó có sự chỉ đạo quản lýđổi mới phương phâp dạy học vă công nghệ dạy học được coi lă then chốt,nhằm hướng đến mục tiíu phât triển toăn diện học sinh

Tâc giả R.E Norton (1987) từ kết quả nghiín cứu, ông đưa ra câc yếu

tố cơ bản trong quản lý đổi mới dạy học bao gồm:

Thứ nhất, những năng lực cần đạt được của người học phải được câcnhă quản lý ră soât, xâc định cẩn thận, thẩm tra lại vă công bố công khai trướccho người học biết; Thứ hai, câc tiíu chí sử dụng trong đânh giâ kết quả vănhững điều kiện mă trong đó kết quả đânh giâ phải được câc nhă quản lý công

bố một câch rõ răng vă công khai trước; Thứ ba, chương trình dạy học sẽđược câc nhă quản lý cung cấp, vă chỉ rõ sự phât triển của câ nhđn người học;

vă đânh giâ mỗi năng lực được xâc định cụ thể; Thứ tư, đânh giâ năng lực sẽđược câc nhă quản lý quan tđm đến kiến thức vă thâi độ của người học, nhưngviệc thực hiện câc năng lực mới lă nguồn bằng chứng chính để đânh giâ nănglực người học; Thứ năm, câc nhă quản lý quan tđm đến sự tiến bộ của ngườihọc qua chương trình dạy học, theo tỷ lệ riíng của họ tùy theo minh chứng đạtđược những tiíu chí cụ thể trong chương trình

Tiếp sau đó tâc giả Wilbert J Keachie (1992) đê đề cấp đến chỉ đạothực hiện quan điểm học tập đồng đẳng, học tập phối hợp, học tập hợp tâc; vẵng đê chứng minh được học tập hợp tâc nhóm lă phương phâp học tập hiệuquả, lăm tăng động lực học tập vă khả năng hiểu sđu vấn đề học tập, hướngtới phât triển nhận thức, tư duy của học sinh song câc quan điểm đó chỉ cóthể được thực hiện trín thực tế dạy học ở nhă trường khi có sự chỉ đạo vă tổchức của nhă quản lý nhă trường

Khi nghiên cứu lý thuyết dạy học theo hướng phát triển người học, tác

giả K.E Paprock (1996) cho rằng, dạy học có các tính chất cơ bản như: nó

dựa trên tư tưởng giáo dục lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm; thựchiện nó nhằm đáp ứng đòi hỏi của xã hội; nó định hướng đến cuộc sống hiệnthực của người học; nó là quan điểm dạy học, giáo dục linh hoạt và linh động;

nó cho phép xác định những tiêu chuẩn của năng lực cần hình thành một cách

rõ ràng của người học tuy nhiên để thực hiện lý thuyết đó, nếu không có sựchỉ đạo, tổ chức trong thực tiễn của nhà quản lý sẽ không có kết quả

Như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học (đưa các lý thuyết, quanđiểm, phương pháp dạy học mới ) vào nhà trường phổ thông nói chung, bậcTHCS nói riêng, cần phải có sự quản lý, chỉ đạo và tổ chức thực hiện của cácnhà quản lý các cấp; và nó được coi là yếu tố then chốt hướng đến mục tiêuđổi mới phương pháp dạy học phổ thông hiện nay

1.2.2 Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam

Bàn về vấn đề quản lý đổi mới phương pháp dạy học được nhiều tác giảquan tâm đề cập như: Bùi Minh Hiền, Vũ Ngọc Hải Đặng Quốc Bảo [28], trongtài liệu viết về quản lý giáo dục, các tác giả đều cho rằng việc quản lý hoạt độngđổi mới phương pháp dạy học là một nội dung cơ bản của quá trình quản lý giáodục cả ở cấp vĩ mô và quản lý cấp nhà trường (cấp vi mô) Một số tác giả đề cậpđến vai trò của hiệu trưởng nhà trường trong quản lý hoạt động đổi mới phươngpháp dạy học, từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản như: Xây dựng kế hoạch, tổchức thực hiện, kiểm tra, đánh giá kết quả đổi mới phương pháp dạy học của nhàtrường…Ngoài ra cần phải đề cập đến các bài báo, tạp chí đã đề cập đến vấn đềđổi mới phương pháp dạy học và chỉ ra cần có tác động quản lý đến hoạt động đổimới phương pháp dạy học Đây là những tiền đề rất quan trọng, cung cấp luận cứkhoa học cho nghiên cứu vấn đề quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy họcnói chung và quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở THCS nói riêng

Cùng với công trình nghiên cứu của các tác giả trên, từ năm 2000 đếnnay kết quả nghiên cứu cho thấy còn có một số đề tài, công trình khoa họcdưới dạng luận án tiến sĩ thuộc chuyên ngành quản lý giáo dục nghiên cứuvấn đề quản lý đổi mới phương pháp dạy học trong các nhà trường nói chung

và các trường THCS nói riêng như:

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Hùng (2006) với đề tài: “Giải phápđổi mới phương pháp dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện chosinh viên Sư phạm Kỹ thuật”, Đại học Quốc Gia Hà Nội [32] Trong đề tàiluận án tác giả đã phân tích làm rõ cơ sở lý luận về đổi mới phương pháp dạyhọc thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện và đánh giá làm rõ thực trạngđổi mới phương pháp dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện chosinh viên Sư phạm Kỹ thuật; từ đó đưa ra các giải pháp quản lý nhằm đổi mớiphương pháp dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinhviên Sư phạm Kỹ thuật, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhânlực Sư phạm Kỹ thuật của đất nước trong thời kỳ mới.

Tuy hướng nghiên cứu của đề tài về đổi mới phương pháp dạy học ở bậcđại học, song những kết quả nghiên cứu lý luận về đổi mới phương pháp dạy họctheo hướng tiếp cận năng lực thực hiện của người học của đề tài luận án trên đãtạo cơ sở cho tác giả kế thừa, phát triển trong nghiên cứu lý luận về quản lý đổimới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứng chương trình GDPT

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thành Hiếu (2006) với đề tài: “Biện phápquản lý của Hiệu trưởng nhằm đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTrung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh” [29] Trong đề tài luận ántác giả đã phân tích làm rõ cơ sở lý luận về đổi mới phương pháp dạy học ởtrường phổ thông và đánh giá làm rõ thực trạng quản lý của Hiệu trưởng trongđổi mới phương pháp dạy học ở các trường Trung học phổ thông tại Thànhphố Hồ Chí Minh; từ đó đưa ra hệ thống biện pháp quản lý của Hiệu trưởngnhằm đổi mới phương pháp dạy học ở các trường Trung học phổ thông trênđịa bàn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Trung học phổ thông tạiThành phố Hồ Chí Minh Do hướng nghiên cứu của đề tài nên tác giả nênkhông đi sâu nghiên cứu lý luận và thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học ởcác trường THCS vốn có nét đặc thù riêng, song kết quả nghiên cứu đã tạonền tảng tiền đề lý luận để tiến hành nghiên cứu vấn đề này thuận lợi hơn

Trong luận án tiến sĩ:“Biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học

Bộ môn Toán ở Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp I”(2007),

tác giả Phạm Thị Thư [63] đã làm rõ tình hình thực tế của việc quản lý đổimới phương pháp dạy học Bộ môn Toán của nhà trường, đồng thời đưa ra các

biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học Bộ môn này, góp phần nângcao chất lượng dạy học và đào tạo của Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuậtCông nghiệp I hiện nay Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của tác giả mới tậptrung phân tích mối quan hệ giữa đổi mới phương pháp dạy học môn Toánvới các khâu của hoạt động quản lý đổi mới ở các trường Cao đẳng Kinh tế-

Kỹ thuật nên chỉ phù hợp với các trường thuộc bậc đào tạo cao đẳng

Trong luận án tiến sĩ: “Quản lý dạy học theo quan điểm dạy học phânhóa ở trường Trung học phổ thông Việt Nam hiện nay” (2012), tác giả LêHoàng Hà [26] đã nghiên cứu phân tích làm rõ cơ sở lý luận về quản lý dạyhọc theo quan điểm dạy học phân hóa ở trường trung học phổ thông và đánhgiá làm rõ thực trạng vấn đề nghiên cứu này ở nước ta; từ đó và đưa ra hệthống giải pháp quản lý dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa ở trườngtrung học phổ thông Việt Nam hiện nay, nhằm góp phần đổi mới phươngpháp dạy học ở bậc học này, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổthông hiện nay Song hướng nghiên cứu của đề tài nên tác giả tập trung phântích các cơ sở khoa học, đề cập đến các cách tiến hành quản lý dạy học theoquan điểm dạy học phân hóa của các chủ thể ở trường trung học phổ thông ởViệt Nam; và đưa ra các giải pháp đồng bộ để thực hiện quản lý dạy học ởtrường phổ thông theo quan điểm này

Ngoài các đề tài luận án tiến sĩ tổng lược trên, hướng nghiên cứu vềquản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường phổ thông nói chung,trường THCS nói riêng những năm gần đây, có một số công trình nghiên cứu

là các bài báo khoa học đăng trên các tạp chí khoa học như: Tác giả NguyễnThị Tố Quyên (2016): “Biện pháp đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữvăn ở trường THCS quận Hà Đông thành phồ Hà Nội” [56]; Tác giả NguyễnThị Phương Thảo (2016): “Quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướngphát triển tư duy sáng tạo cho học viên Học viện An ninh” [57]; Tác giảNguyễn Thu Trang (2016), nghiên cứu về: “Biện pháp bồi dưỡng kỹ năng dạyhọc của giáo viên THCS nhằm phát triển năng lực tư duy phê phán trong họctập cho học sinh” [65]; Tác giả Đoàn Quốc Việt, Phan Quốc Lâm (2017),nghiên cứu về: “Chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCShuyện Hớn Quản, tỉnh Bình Phước”[69]; Tác giả Nguyễn Thị Kim Ánh

(2017), nghiên cứu về: “Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngtiểu học quận Hoàn Kiếm thành phố Hà Nội”[1]; Tác giả Trần Minh Triết(2017), nghiên cứu về: Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS Quận 12 thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu đổi mới giáodục”[65]; Tác giả Nguyễn Đức Cường, Bùi Thị Kim Anh (2018), nghiên cứuvề: “Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS theohướng phát triển năng lực học sinh”[13]; Tác giả Lê Minh Nguyệt (2019),nghiên cứu về: “Các yếu tố tác động đến quản lý đổi mới phương pháp dạyhọc môn Ngữ văn ở các trường THCS theo hướng phát huy tính tích cực nhậnthức của học sinh”[48]; Tác giả Nguyễn Thị Phương (2020), nghiên cứu về:

“Các yếu tố tác động tới quản lý dạy học môn Giáo dục công dân ở cáctrường THCS thành phố Hà Nội đáp ứng chương trình GDPT mới”[53]

Các bài báo khoa học trên, là những công trình nghiên cứu với hướngtiếp cận khác nhau, góp phần làm rõ cơ sở lý luận của vấn đề quản lý đổi mớiphương pháp dạy học ở nhà trường các cấp, hoặc ở môn học cụ thể Kết quảnghiên cứu góp phần làm rõ các khái niệm cơ bản, nội dung quản lý và cácyếu tố ảnh hưởng đến quản lý; tạo cơ sở cho khảo sát đánh giá thực trạngquản lý đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường bậc phổ thông thuộc cácđịa phương khác nhau; nhất là làm rõ công tác quản lý, chỉ đạo của Hiệutrưởng với tư cách người đứng đầu nhà trường trong quản lý đổi mới phươngpháp dạy học, cũng như từng môn học cụ thể Từ đó đề xuất các giải pháp,biện pháp cơ bản như: giáo dục ý thức trách nhiệm của các chủ thể quản lýtrong tổ chức, chỉ đạo xây dựng và thực hiện kế hoạch hóa toàn bộ quá trìnhđổi mới; bồi dưỡng giáo viên về nghiệp vụ sư phạm, kỹ năng vận dụng cácphương pháp dạy học tích cực, hiện đại; đảm bảo các điều kiện, phương tiện

và kiểm tra, đánh giá kết quả đổi mới phương pháp dạy học; tạo môi trường

sư phạm thuận lợi cho đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên, học sinh

Kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học trên, tạo tiền đề lý luậncho nghiên cứu vấn đề quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCSđáp ứng chương trình GDPT Trên cơ sở tham khảo các công trình nghiên cứu

đó, giúp tác giả có nhìn nhận khách quan vấn đề quản lý đổi mới phương

pháp dạy học ở bậc phổ thông, từ đó kế thừa và phát triển, làm rõ cơ sở lýluận và nghiên cứu thực trạng quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở cáctrường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội; từ đó đề xuất giải pháp mangtính hiệu quả, tính khả thi cao để ứng dụng trong thực tiễn Kết quả nghiêncứu trình bày trên chỉ ra hướng tiếp cận mới về quản lý đổi mới phương phápdạy học, đó là những gợi ý quý báu cho nghiên cứu đề tài quản lý đổi mớiphương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đáp

1.3 Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận án tập trung giải quyết

1.3.1 Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài

Trước nhu cầu nâng cao chất lượng GDPT nói chung, bậc THCS nóiriêng, việc đổi mới phương pháp dạy học và quản lý hoạt động này đượcnhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Kết quả tổng quancho thấy: các tác giả đã nghiên cứu, làm rõ một số vấn đề lý luận như: kháiniệm, đặc trưng, nội dung quản lý và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý; nhất

là làm rõ thực trạng đổi mới phương pháp dạy học và quản lý hoạt động hoặcquá trình đổi mới phương pháp dạy học ở phổ thông nói chung, trường THCSnói riêng; từ đó đề xuất các giải pháp, biện pháp đổi mới phương pháp dạyhọc; và quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các bậc học, trong đó có bậcphổ thông; vấn đề đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý đápứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS

Tuy nhiên kết quả tổng quan cho thấy, vấn đề lý luận về quản lý đổimới phương pháp dạy học ở các trường THCS, tuy được nghiên cứu, songchưa hệ thống, toàn diện, nhất là chưa dựa trên tiếp cận sự thay đổi trong giáodục; do đó kết quả một số công trình nghiên cứu còn rời rạc; chưa có côngtrình nghiên cứu toàn diện về thực trạng quản lý đổi mới phương pháp dạyhọc ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội; từ đó đưa ra biệnpháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS đáp ứngchương trình GDPT để vận dụng vào thực tiễn.

Những kết quả nghiên cứu trên, giúp cho nhận thức lý luận, thực tiễn

và giải pháp về quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS có

sự phát triển từng bước từ thấp đến cao, từ phạm vi hẹp đến phạm vi rộng; và

mở ra hướng nghiên cứu, tiếp cận mới về quản lý đổi mới phương pháp dạyhọc ở các trường THCS; đó là những gợi ý quý báu cho tác giả luận án nghiêncứu đề tài: Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địabàn thành phố Hà Nội đáp ứng chương trình GDPT

1.3.2 Những vấn đề đặt ra luận án cần tập trung nghiên cứu

Thứ nhất: Lý luận quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường

THCS đáp ứng chương trình GDPT? Vấn đề này cần được nghiên cứu, kháiquát một cách đầy đủ thấu đáo; nhất là các khái niệm cơ bản, tiếp cận quản lý

sự thay đổi trong GDPT, nội dung quản lý và các yếu tố tác động đến quảnlý Do vậy rất cần có sự khái quát, hệ thống hóa, phân tích chuyên sâu để trảlời câu hỏi trên, tạo cơ sở định hướng đánh giá thực trạng và đề xuất biệnpháp quản lý trong thực tiễn

Thứ hai: Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học, quản lý đổi mới

phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đápứng chương trình GDPT và các yếu tố tác động? Vấn đề này rất cần đượcnghiên cứu, khảo sát, phân tích, đánh giá, nhận định…dựa trên các thông tinthu được từ các phương pháp nghiên cứu thực tiễn, từ đó đưa ra kết luận về

ưu, nhược, nguyên nhân…tạo cơ sở thực tiễn để đề xuất các biện pháp quản

lý có tính khả thi

Thứ ba: Các biện pháp được đề xuất trong quản lý đổi mới phương

pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội đáp ứngchương trình GDPT? Vấn đề này cần được khái quát từ cơ sở khoa học của đềtài nghiên cứu, có tính mới, hiệu quả, khả thi và phù hợp với thực tiễn quản lýđổi mới phương pháp dạy học đáp ứng chương trình GDPT, góp phần nângcao chất lượng dạy học, giáo dục THCS, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dụchiện nay; và đó là những vấn đề trọng yếu mà đề tài khoa học luận án tậptrung nghiên cứu giải quyết

Kết luận chương 1

Việc nghiên cứu tổng quan về đổi mới phương pháp dạy học phổ thông

và quản lý đổi mới phương pháp dạy học phổ thông, là điều kiện tìm hiểu,nghiên cứu các công trình khoa học, luận án, bài báo, bài viết của các nhàkhoa học nước ngoài và trong nước về những vấn đề có liên quan đến đề tài;trên cơ sở đó kế thừa, vận dụng nghiên cứu, phát triển và làm sáng tỏ nhữngvấn đề lý luận và thực tiễn mà luận án đề cập; là cơ hội giúp cho tác giả luận

án nâng cao nhận thức, năng lực nghiên cứu lý luận

Kết quả nghiên cứu tổng quan các công trình khoa học có liên quan đếnđổi mới phương pháp dạy học phổ thông và quản lý đổi mới phương pháp dạyhọc ở bậc phổ thông, giúp tác giả luận án tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cáchkhoa học, có cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc, tránh được thiếu sót khôngcần thiết khi giải quyết vấn đề lý luận trong nghiên cứu đề tài luận án

Từ kết quả tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nướcliên quan đến đề tài luận án, giúp tác giả phát hiện những nội dung đã đượcgiải quyết, khắc phục sự trùng lặp khi lập luận, lý giải vấn đề nghiên cứu;đồng thời giúp cho việc nhìn nhận, đánh giá chính xác những vấn đề chưađược giải quyết về quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCStrên địa bàn thành phố Hà Nội đáp ứng chương trình GDPT; từ đó địnhhướng cho nội dung cần nghiên cứu, giải quyết của đề tài luận án

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH

GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2.1 Những vấn đề lý luận về đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông

2.1.1 Đổi mới trong giáo dục nhà trường

Trước hết phải hiểu “Đổi mới” là gì? Tiếp đến đổi mới trong giáo dụcnhà trường? Từ trước đến nay trả lời câu hỏi: “Đổi mới” là gì? có nhiều quanniệm khác nhau: Theo Từ điển Tiếng Việt: “Đổi mới, là thay đổi hoặc làm chothay đổi tốt hơn, tiến bộ hơn so với trước, đáp ứng yêu cầu của sự phát triển”[72, tr.345] Theo Chủ nghĩa Mác – Lênin, đổi mới: “Là cải cách cái lỗi thời,thừa kế những yếu tố tích cực đã có và thêm cái mới phù hợp với thời đại ”.Như vậy, có thể hiểu: Đổi mới là thay đổi, kế thừa cái cũ và tiếp thu những

cái mới một cách linh hoạt, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh để đáp ứng yêu

cầu phát triển không ngừng của xã hội

Từ đó, đổi mới trong giáo dục nhà trường là gì? Với quan điểm hiện đại:

“Một trường học tốt là môi trường có khả năng đón nhận sự thay đổi và biết mình

phải thay đổi như thế nào để thích ứng tốt hơn với thay đổi của xã hội” [3, tr.474].

Theo quan điểm này: “trường học tốt là những trường nhận ra các khiếm khuyếtcủa mình, sẵn sàng tìm nguyên nhân và giải pháp, thường xuyên đánh giá, chấpnhận phê bình và điều chỉnh mục tiêu nhằm đáp ứng nhu cầu của học sinh nóiriêng và của xã hội nói chung…Bất kể trường nào cũng có thể học cách xử lý thayđổi một cách tốt hơn bằng việc hiểu rõ bản chất của quá trình trình thay đổi, đặcbiệt đổi mới trong giáo dục và nhà trường kéo theo nhiều vấn đề liên quan Mụcđích cuối cùng của phát triển trường học là cải tiến quá trình dạy học và môitrường giáo dục xung quanh để đem lại hạnh phúc nhiều nhất cho ngườihọc Thay đổi nội dung chương trình không chỉ đơn giản là sử dụng sách giáokhoa khác; nó cũng có thể cần đến sự thay đổi về thái độ, kiến thức và kĩ năng củagiáo viên và của người hiệu trưởng Nội dung chương trình tốt nhất sẽ trở thành

vô dụng nếu giáo viên không tự giác thực hiện, không hiểu nội dung, thiếu kĩ nănghoặc không ủng hộ việc thực hiện chương trình một cách có hiệu quả” [3, tr.474]

Theo các nhà khoa học, một trong các nguyên nhân thúc đẩy sự thayđổi trong nhà trường là: “Nhu cầu nâng cao chất lượng giáo dục; đổi mớimục tiêu, nội dung, chương trình giáo dục; đưa công nghệ thông tin vàoquá trình dạy học; đổi mới quy trình và phương thức đào tạo; sự bất cậpcủa nhà trường đối với xã hội…và điều kiện cho sự thay đổi trong giáodục ở nhà trường thành công là: Lãnh đạo có quyết tâm, có cam kết vàcần sự chỉ đạo quyết liệt cho sự thay đổi; đặt được mọi người trong tổchức, nhà trường vào vị thế sẵn sàng cho sự thay đổi; có một kế hoạch với

lộ trình đi đến đích phù hợp với đặc điểm của tổ chức và khả thi trong bốicảnh cụ thể…”[3, tr 474 - 475]

Như vậy, nghiên cứu vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở cáctrường THCS đáp ứng chương trình GDPT, cần hiểu rõ và dựa vào tiếpcận đổi mới trong giáo dục nhà trường; nhất là hiểu rõ mục đích, bản chấtcủa quá trình đổi mới, ảnh hưởng của nó đối với các thành tố khác có liênquan; và nguyên nhân thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS chính là: nhu cầu nâng cao chất lượng giáo dục ở bậc học này; mụctiêu dạy học các môn học chuyển từ chủ yếu là trang bị kiến thức, sangphát triển phẩm chất, năng lực người học là chủ yếu; và đặc biệt là khichương trình GDPT mới được áp dụng thì phương pháp (cách thức) dạyhọc không thể theo lối cũ; từ đó để có điểm tựa khi phân tích vấn đề đổimới phương pháp dạy học cho phù hợp

2.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở

2.1.2.1 Phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở

* Quan niệm về phương pháp dạy học:

Cho đến nay vẫn chưa có được một định nghĩa thống nhất về phươngpháp dạy học Có quan niệm cho rằng: Phương pháp dạy học là những cáchthức làm việc giữa thầy giáo và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững đượckiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành được thế giới quan và năng lực Cũng cóquan niệm cho rằng: Phương pháp dạy - học là những hình thức kết hợp hoạtđộng của giáo viên và học sinh hướng vào việc đạt một mục đích nào đó Tuy

còn có những cách định nghĩa khác nhau, nhưng có thể thấy, Phương pháp dạy

học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp, tương tác giữa người dạy

và người học, nhằm giúp người học chiếm lĩnh nội dung dạy học (kiến thức, kĩ năng, thái độ) theo mục tiêu dạy học xác định Trong thực tiễn, cách thức phối

hợp, tương tác giữa người dạy và người học vô cùng phong phú, tùy theo mụcđích dạy học môn học, bài học và nội dung cụ thể để người dạy sử dụngphương pháp nào phù hợp nhất để đạt mục đích đặt ra

*Phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở:

Phương pháp dạy học nói chung, ở trường THCS nói riêng, là phương pháp giảng dạy của giáo viên và phương pháp học tập của học sinh Cho nên

có thể hiểu: Phương pháp dạy học ở các trường THCS, là tổng hợp các cách

thức hoạt động phối hợp, tương tác giữa giáo viên và học sinh, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo, thực hành sáng tạo và thái độ chuẩn mực theo mục tiêu của quá trình dạy

học [68, tr 176 - 179].

Phương pháp dạy học, là phương pháp của hai chủ thể, nên chúng

có tính độc lập tương đối Xuất phát từ bản chất của hoạt động dạy họccho thấy, phương pháp giảng dạy là phương pháp tổ chức các hoạt độnghọc tập, phương pháp điều khiển quá trình nhận thức và giáo dục họcsinh Phương pháp học tập là phươụg pháp nhận thức và rèn luyện kỹnăng để tự phát triển Tuy nhiên, chúng được thực hiện trong cùng mộtnội dung, với cùng một mục đích, cho nên hai loại phương pháp nàyphối hợp thống nhất với nhau, dưới sự chỉ đạo của phương pháp dạy

Để chuyển tải nội dung dạy học (kiến thức, kỹ năng ) đến người họcnói chung, học sinh ở các trường THCS nói riêng, giáo viên thường sử dụngcác nhóm phương pháp dạy học cơ bản như:

“Nhóm phương pháp dạy học sử dụng ngôn ngữ, bao gồm các phương pháp:thuyết trình, vấn đáp, thảo luận, sử dụng sách giáo khoa, tài liệu và Internet

Nhóm phương pháp dạy học trực quan, bao gồm các phương pháp: minhhọa, trình diễn thí nghiệm, quan sát, sử dụng PTKT máy tính

Nhóm phương pháp dạy học thực hành, bao gồm các phương pháp: bàitập, thí nghiệm, thực hành tạo sản phẩm, trò chơi

Nhóm phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của họcsinh ”[68, tr 181 - 202].

Tuy nhiên để tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, ngườidạy thường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực như: dạy học dựa trênvấn đề, dạy học theo nhóm; dạy học thông qua việc làm đồ án môn học, dạyhọc bằng bản đồ tư duy, dạy học dựa trên lý thuyết kiến tạo, dạy học tương tác;

và khai thác yếu tố tích cực trong các phương pháp dạy học truyền thống như:thuyết trình, giảng giải, đàm thoại, trực quan, thực hành, bài tập, kiểm tra

2.1.2.2 Quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học

Vấn đề đặt ra là, tại sao phải đổi mới phương pháp dạy học ở cáctrường THCS? Câu trả lời đã được giải đáp từ mối quan hệ giữa các thành tốtrong quá trình dạy học của lý luận dạy học; khi mục tiêu, nội dung dạy họcđược đổi mới, nếu phương pháp dạy học vẫn theo lối truyền thống, chưa đổimới sẽ không thể thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học mới

Còn đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS? Trả lời câu hỏi nàycũng có nhiều quan niệm khác nhau của các nhà khoa học giáo dục; có thểkhái quát cụ thể như sau:

Một là, đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường, là thay đổi, kế thừa

các phương pháp dạy học truyền thống và tiếp thu những phương pháp dạyhọc mới một cách linh hoạt, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh để đáp ứng yêucầu của xã hội trong giai đoạn hiện nay

Hai là, đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường, là đổi mới cách

tiến hành các phương pháp, đổi mới các phương tiện và hình thức triển khaiphương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp cũ vàvận dụng linh hoạt một số phương pháp mới nhằm phát huy tối đa tính tíchcực, chủ động và sáng tạo của người học

Ba là, đổi mới phương pháp dạy học không phải thay cái cũ bằng cái

mới; nó là sự kế thừa, sử dụng một cách có chọn lọc và sáng tạo hệ thốngphương pháp dạy học truyền thống hiện còn có giá trị tích cực trong việc hìnhthành tri thức, rèn luyện kĩ năng, kinh nghiệm và phát triển thái độ tích cựcđối với đời sống, chiếm lĩnh các giá trị xã hội

Bốn là, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng khắc phục các

phương pháp đã lạc hậu, truyền thụ một chiều, tăng cường sử dụng cácphương tiện, thiết bị dạy học, tạo điều kiện cho người học hoạt động tích cực,độc lập và sáng tạo

Năm là, đổi mới phương pháp dạy học, là tăng cường vận dụng những

thành tựu mới của khoa học, kĩ thuật, công nghệ tin học có khả năng ứngdụng trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học là thay đổi, kế thừa các phươngpháp dạy học truyền thống và tiếp thu những phương pháp dạy học mới một cáchlinh hoạt, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh để đáp ứng yêu cầu của xã hội Từquan niệm về phương pháp dạy học, đổi mới và đổi mới phương pháp dạy học ởnhà trường như trình bày trên, có thể hiểu: Đổi mới phương pháp dạy học nóichung, là quá trình tác động làm cải tiến, thay đổi cách thức phối hợp, tương tácgiữa người dạy với người học từ chưa hiệu quả sang hiệu quả hơn, nhằm phát huytính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học để nâng cao chất lượng dạy học

Từ đó có thể khái quát: Đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS, là quá trình tác động làm cải tiến, thay đổi cách thức phối hợp, tương tác chưa hiệu quả giữa giáo viên với học sinh sang cách thức phối hợp, tương tác hiệu quả hơn, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập, nâng cao chất lượng dạy học các môn học.

Thực chất của đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS, là

thay đổi, cải tiến từ phương pháp dạy và học chưa hiệu quả sang phương pháp

dạy và học hiệu quả hơn; tức là chuyển sự phối hợp, tương tác giữa giáo viên

với học sinh từ lối truyền thống sang lối hiện đại hơn, nhằm giúp học sinhphát triển trí tuệ, kỹ năng và các giá trị theo chương trình nội dung dạy họcquy định, hình thành phương pháp tự học sáng tạo để có thể tự học suốt đời

Mục đích đổi mới phương pháp dạy học nhằm giúp giáo viên tổ chức

các hoạt động học tập của học sinh, điều khiển, điều chỉnh quá trình nhậnthức, rèn luyện kỹ năng, kĩ xảo, nâng cao chất lượng học tập và bồi dưỡngphương pháp tự học sáng tạo hình thành năng lực và phẩm chất, giá trị theomục tiêu, yêu cầu giáo dục của cấp học xác định

Chủ thể đổi mới phương pháp dạy học là Ban Giám hiệu và giáo viên.

Đối tượng đổi mới phương pháp dạy học là phương pháp dạy của giáoviên và phương pháp học của học sinh

2.1.2.3 Nội dung đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS: Định hướng chung về nội dung đổi mới phương pháp dạy học ở các

trường THCS: Tập trung thay đổi, cải tiến cách thức (phương pháp) phối hợp,tương tác giữa giáo viên với học sinh (cách thức dạy và học) từ chưa hiệu quảsang hiệu quả hơn, nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học

sinh, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe,ghi chép, tìm kiếm thông tin ), từ đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độclập, sáng tạo của tư duy Lựa chọn một cách linh hoạt các phương pháp chung

và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện đảm bảo nguyên tắc “Họcsinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn củagiáo viên”; sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức

dạy học Tùy theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà cónhững hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm, học trong lớp,học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành

để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vàothực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học Sử dụng đủ và hiệu quả các thiết

bị dạy học môn học tối thiểu theo quy định; có thể sử dụng các đồ dùng dạyhọc tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượnghọc sinh; tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Trên cơ sở định hướng chung đó, xu hướng đổi mới phương pháp dạy học

ở các trường THCS những năm qua đã và đang tập trung vào các nội dung như:

Sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại để hoạt động hóa quá trình nhận thức

và thực hành của học sinh; tăng cường sự tương tác giữa người dạy với người học

và sự hợp tác giữa người học với nhau; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin,phương tiện hiện đại và truyền thông trong dạy và học; cụ thể như sau:

Một là, sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học hiện đại để nâng

cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh; hướng vào việc tổ chức vàyêu cầu học sinh tham gia các hoạt động đa dạng để rèn kỹ năng tự học, tựnghiên cứu, tạo thói quen học tập thường xuyên và suốt đời

Hai là, sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học hiện đại để khai

thác tiềm năng trí tuệ của tập thể học sinh; xây dựng tập thể học sinh thànhmôi trường học tập thuận lợi, trong đó học sinh tương tác với nhau, vừa tranhđua, vừa hợp tác, qua đó giáo dục ý thức và kỹ năng hợp tác, đó là mục tiêucủa quá trình dạy học hiện đại

Ba là, tăng cường sử dụng các thiết bị kỹ thuật, đặc biệt là công nghệ

thông tin vào quá trình dạy học; phương pháp dạy học hiện đại yêu cầu sửdụng các thiết bị kỹ thuật như công cụ nhận thức, công cụ hỗ trợ cho giáoviên và học sinh tìm kiếm, xử lý thông tin, tiến hành các thí nghiệm, thựchành để tăng hiệu quả học tập tối đa

Bốn là, đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá quá trình học tập của

học sinh; yêu cầu sử dụng các hình thức và kỹ thuật kiểm tra, đánh giá làmphương tiện kiểm soát quá trình dạy học, làm động lực thúc đẩy tính tích cựchọc tập của học sinh

Tuy nhiên, đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường nói chung,

ở trường THCS nói riêng luôn gặp những khó khăn, trở ngại đó là:

Thói quen của giáo viên với các phương pháp dạy học thụ động;

Ý thức đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên chưa cao;

Kiến thức, năng lực của giáo viên về phương pháp dạy học mới cònhạn chế;

Kiến thức cần truyền đạt nặng so với thời gian, điều kiện cơ sở vậtchất, phương tiện dạy học thiếu thốn;

Tâm lý học đối phó thi cử của học sinh;

Thi cử, đánh giá chưa khuyến khích phương pháp dạy học tích cực;Điều kiện sống của giáo viên khó khăn;

Chính sách, cơ chế quản lý giáo dục chưa khuyến khích giáo viên

2.1.3 Chương trình giáo dục phổ thông mới và yêu cầu trong đổi mới phương pháp dạy học

2.1.3.1 Chương trình giáo dục phổ thông mới

Thực hiện các Nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Quyết định của Thủ

tướng Chính phủ, chương trình GDPT mới được xây dựng theo định hướng

phát triển phẩm chất và năng lực của người học, [Phụ lục 5] Nhằm tạo môi