Bài giảng dành cho sinh viên y khoa, bác sĩ đa khoa, sau đại học. ĐH Y Dược TP Hồ Chí Minh. I. ĐẠ ƯƠ G 1. Định nghĩa - Ói: là sự tống xuất hoàn toàn hay một phần chất chứa trong dạ dày ra ngoài qua đường miệng, có kết hợp sự co thắt cơ bụng và cơ thành ngực. - i tất c mọi thứ: là tr ói nhi u lần li n tục, ói n ng đến mức kh ng gi lại được bất cứ thứ g n vào ho c b vào, th m chí c nư c uống và thuốc. y là một dấu hiệu nguy hi m toàn th n khó đ nh gi , có th h i bà m tr ói bao nhi u lần, m i lần nuốt thức n và nư c tr có ói ra ngay kh ng i ra nh ng thứ g , lượng ói ra so v i lượng n vào như thế nào Nếu bà m nói tr ói tất c mọi thứ, n n đ ngh bà m đ t cho tr uống và quan s t x m tr có thực sự ói ra ngay hay kh ng.
Trang 1TCC
ThS BS Nguyễn Trọng Trí
I ĐẠ ƯƠ G
1 Định nghĩa
- Ói: là sự tống xuất hoàn toàn hay một phần chất chứa trong dạ dày ra ngoài qua
đường miệng, có kết hợp sự co thắt cơ bụng và cơ thành ngực
- i tất c mọi thứ: là tr ói nhi u lần li n tục, ói n ng đến mức kh ng gi lại được
bất cứ thứ g n vào ho c b vào, th m chí c nư c uống và thuốc y là một dấu hiệu nguy hi m toàn th n khó đ nh gi , có th h i bà m tr ói bao nhi u lần, m i lần nuốt thức n và nư c tr có ói ra ngay kh ng i ra nh ng thứ g , lượng ói ra
so v i lượng n vào như thế nào Nếu bà m nói tr ói tất c mọi thứ, n n đ ngh
bà m đ t cho tr uống và quan s t x m tr có thực sự ói ra ngay hay kh ng
2 ng nh nh h
- i là triệu chứng g p trong rất nhi u bệnh l kh c nhau, t bệnh tại đường ti u
hóa cho đến bệnh ngoài đường ti u hóa
- c biệt trong bệnh Ti u ch y cấp, thường ch ng ta hay g p tr v i triệu chứng
ti u l ng nhi u, tuy nhi n có một số trường hợp kh i đầu T ch là triệu chứng
n n ói, ho c trong diễn tiến bệnh T lại xuất hiện triệu chứng n n ói nhi u Trong nh ng trường hợp đó, vấn đ quan trọng là làm sao nh n biết n n ói này là triệu chứng c a bệnh T , hay ói do một nguy n nh n nào kh c, nhất là nh ng bệnh l ngoại khoa - chấn thương cần cấp cứu ngay i bệnh s và kh m l m sàng c n th n là ch a khóa đ loại tr ói do c c nguy n nh n kh c Ngoài ra trang
b th m c c kiến thức bệnh l Ngoại khoa, hấn thương, bệnh h hấp, tim mạch, nội tiết, chuy n hóa g y ói gi p người thầy thuốc có th đ nh gi nguy n nh n
ói tr n tr b T
II LÂM SÀNG
1 B nh sử: n n h h ng n n n h n h ng
h n h nh sử ng n nh n g h
- nh gi trong qu tr nh bệnh tr có dấu hiệu nguy hi m toàn th n kh ng li b
khó đ nh thức, n n ói tất c mọi thứ, b n uống, co gi t
- i đ c đi m c a triệu chứng n n ói thời đi m xuất hiện, thời gian ói, số lần
ói giờ, màu sắc và số lượng chất ói ra, ki u ói và quan trọng nhất là c c triệu chứng đi k m v i ói đ đ nh hư ng nguy n nh n th o thứ tự ưu ti n:
:
+ ng ruột ngoài ói tr có khóc th t, ti u m u?
+ Tắc ruột bí trung đại tiện? chư ng bụng? chất ói như ph n?
+ i m ruột th a sốt đau bụng rối loạn ti u ti u?
Trang 2 : tr có t , đ nh nhau v i bạn ho c tai
nạn sinh hoạt trư c khi kh i ph t ói kh ng nhức đầu li b ho c kích thích?
n : sốt nhức đầu tr l n? kích thích
quấy khóc qu mức tr nh ? co gi t rối loạn tri gi c thóp ph ng ho c
c gượng?
đ y là nguy n nh n g y ói
thường g p tr nh ): tr có sốt, ho kh kh , khó th , s m i, ngh t m i
i trong trường hợp này thường xuất hiện sau ho
: tím t i, khó th , mệt, nhợn ói nhi u
hơn là n n ói thực sự h m i xuất hiện ho c ph t ng l n tr n tr đ biết
bệnh tim trư c đó
: sốt cao lạnh run đau bụng, đau
h ng lưng tr l n ti u đau, ti u r t, ti u khó tr nh quấy khóc khi đi
ti u ti u m u?
- :
+ n nhi u, ti u nhi u, sụt c n nhanh, rối loạn tri gi c trong nhiễm
c ton Ti u đường
+ N n ói, co gi t, rối loạn tri gi c sau b a n nhi u đạm ho c nh n đói
tr rối loạn chuy n hóa acid amin ho c rối loạn chu tr nh ur
:
+ i m đường ti u hóa tr có đau ki u hội chứng dạ dày t tràng,
đau qu n m t ho c đau ki u vi m tụy cấp?
+ Nhiễm tr ng tại đường ti u hóa sốt ti u ch y?
+ Ngộ độc thức n nhi u người c ng b , ki u đau qu n bụng, có th
k m sốt, ti u l ng?
+ ối loạn chức n ng đường ti u hóa
2 n sử:
- Chú ý khai th c ti n c n chấn thương, tai nạn sinh hoạt, c c thức n ho c thuốc
d ng trư c đó, ti n s bệnh nội tiết chuy n hóa trong gia đ nh
- Ti n s kinh nguyệt b g i v thành ni n
3 Kh sàng: Mụ h sàng nh nh n n nh nhằ nh g
n sa
a :
- rẻ d ặ ầ ứu ngay không: Suy h hấp ho c Sốc, bằng c ch
đ nh gi sinh hiệu, t ng trạng ngay khi tiếp x c tr
- rẻ d ớ :
+ Tri gi c v t v kích thích ho c li b , khó đ nh thức, mất tri gi c
+ n n ng lượng d ch mất đi tương đương % trọng lượng cơ th b sụt gi m + Mắt tr ng
+ Uống h o hức, kh t ho c kh ng uống được, uống k m,
+ Dấu v o da mất rất ch m >2 gi y) ho c mất ch m < 2 gi y)
Trang 3- rẻ d ủ á ứ á : ặ ứ á
+ ạ Natri m u co gi t, li b , h n m
+ ạ ali m u: bụng chư ng, liệt ruột, gi m trương lực cơ…
+ ối loạn ki m toan th nhanh s u, m i kh đ , m phế bào ngh r và th + ạ đường huyết v m h i, da nhợt, nh p tim nhanh, run gi t chi, rối loạn tri
giác, co gi t, h n m
+ Suy th n cấp ti u ít, ph , cao huyết p, l đ
- rẻ : rẻ d
ớ rẻ á
b Nguyên nhân gây N :
- :
+ h khi kh m bụng cần bộc lộ hết v ng bụng đến b n đ quan s t x m có
tho t v b n ngh t, t m dấu hiệu xoắn tinh hoàn b trai
+ Th m kh m bụng t m đi m đau khu tr , dấu hiệu đ kh ng thành bụng, ph n
ứng ph c mạc
+ h m h u m n trực tràng tất c nh ng tr ói k m đau bụng
- ầ ặ :
+ T m dấu hiệu x y x t, bầm tím tr n cơ th , nhất là v ng đầu, g y, bụng và
lưng
+ Dấu hiệu yếu liệt, c gượng
+ Soi đ y mắt t m dấu hiệu ph gai th trong c c trường hợp nghi ngờ
+ Dấu hiệu đ kh ng, ph n ứng thành bụng, tràn m u bụng
- :
+ Sốt, t m dấu hiệu thóp ph ng, c gượng trong VMN
+ Dấu hiệu yếu liệt khu tr , t ng p lực nội sọ Tam chứng ushing t ng huyết
p, nh p tim ch m, rối loạn h hấp) trong trường hợp MN có biến chứng
ho c có khối cho ng ch xuất huyết n o, u n o )
- :
+ ếm nh p th x m có th nhanh, t m dấu hiệu r t l m ngực n ng
+ T m tiếng th rít, th kh kh , ngh ran ph i
+ ọng sưng đ , có m m i đục? ch y m tai
- :
+ Tr có tím trung ương dấu hiệu t nh mạch c n i gan to đau ph ch n? + Tiếng tim mờ, nh p tim nhanh, có gallot, có m th i ?
- r :
+ ó dấu hiệu chạm th n có cầu bàng quang?
+ M l s o, vi m h p da quy đầu b trai, khí hư m đạo b g i
- - :
+ T m dấu hiệu toan chuy n hóa n ng tr kh ng có ti u ch y rối loạn tri gi c? + àng da, gan l ch to dấu hiệu bệnh n o gan?
Trang 4n đau thượng v trong DD ho c T vàng da, gan l ch to trong nhiễm tr ng đường m t?
Dấu hiệu c c m ng bầm tím quanh rốn hay h ng lưng trong T (Cullen and Turner sign)
Ti u ch y cấp thường triệu chứng n n ói thuy n gi m sau khi tr bắt đầu ti u
ch y, tuy nhi n một số trường hợp ói t ng l n trong l c đang ti u ch y nhi u cần
ch biến chứng hạ kali m u chư ng bụng, liệt ruột, yếu cơ, tho i l i v n động
tr nh ) ho c do bệnh đi k m l ng ruột, vi m màng n o, vi m ph i )
III LÂM SÀ G
- X t nghiệm cơ b n
+ uyết đ
+ Soi phân
- X t nghiệm đ nh gi mức độ n ng c a biến chứng Dextrotix, Ion đ , N th n,
đường huyết, khí m u động mạch… khi l m sàng nghi ngờ có c c biến chứng này
- X t nghiệm t m nguy n nh n: t y h nh sàng ngh đến nhóm
nguyên nh n nào mà chọn x t nghiệm ph hợp
+ Si u m bụng khi chưa loại tr l ng ruột, vi m ruột th a
+ X bụng đứng kh ng s a soạn khi nghi ngờ tắc ruột
+ T scan sọ n o khi nghi ngờ chấn thương đầu ho c u n o
IV Ẩ ĐOÁ
Sau khi loại tr ói do c c nguy n nh n kh c, ch n đo n bệnh T tr k m n n ói
nhi u nên lưu :
1 Ti u ch y cấp do t c nh n g virus, vi tr ng ho c t c nh n kh c
2 h n độ mất nư c
3 Biến chứng kh c nếu có):
- ưu biến chứng hạ ali m u
4 g h ường ống nh
5 Bệnh l kh c đi k m nếu có)
V Ê Ẩ V Ệ
- Tr T k m n n ói nhi u d chưa mất nư c c ng n n cho tr lưu lại th o d i ít
nhất giờ tại ph ng kh m đ đ nh gi kh n ng thất bại đường uống trư c khi cho đi u tr ngoại tr Nếu tr v n n n ói nhi u sau khi đ được hư ng d n k thu t uống đ ng ho c có mất nư c tiến tri n, cho nh p viện
- Tr T k m n n ói nhi u có mất nư c ho c biến chứng kh c
- Tr T k m n n ói nhi u mà chưa loại tr c c nguy n nh n g y ói kh c, nhất là
nhóm nguy n nh n Ngoại khoa - hấn thương
VI Đ Ị:
g n ắ ị n n nh
Trang 5- Nếu tr có dấu hiệu sốc ho c mất nư c n ng, cần b d ch ngay qua đường truy n
TM th o ph c đ
- Tr có mất nư c n n ói nhi u x m như thực sự "Th ường ống", n n
b d ch th o ph c đ B qua đường t nh mạch họn lựa d ch truy n, tốc độ, thời gian truy n x m bài B d ch và điện gi i trong bệnh T ) Trong trường hợp này cần lưu b lượng d ch tiếp tục mất bằng c ch c n ph n và chất ói
- Tr kh ng mất nư c nhưng n n ói nhi u, th o d i có g h ường ống", v n có th b d ch th o ph c đ đường uống, tuy nhi n cần lưu :
+ Th o quan đi m c a , kh ng s dụng thuốc chống ói tr n bệnh nh n ti u
ch y, ch hư ng d n bà m k thu t uống đ ng cho tr uống bằng ly và
mu ng, đ t ch m, nếu tr ói cho tr ngưng uống kho ng ph t sau đó đ t lại
ch m hơn Nếu tr v n tiếp tục ói kh ng uống được, b d ch qua đường t nh mạch
+ uan đi m c a ội nhi khoa h u u khuyến c o có th s dụng thuốc chống
ói ndans tron, c c nghi n cứu h u u cho thấy thuốc này có hiệu qu , an toàn và kh ng g y nh hư ng đến tiến tr nh b d ch qua đường uống
+ Trong trường hợp quyết đ nh cho tr b d ch qua đường uống, cần th o d i s t,
kh m lại sau 2 - giờ đ đ nh gi kh n ng thất bại đường uống, t nh trạng mất nư c và kh n ng ói do c c nguy n nh n kh c
VII ƯỚ G DẪ O Â Â
- ư ng d n bà m k thu t uống đ ng gi p tr gi m ói
- ư ng d n bà m nguy n tắc đi u tr ti u ch y tại nhà
+ ư ng d n bà m cho tr uống th m d ch, c ch pha S
+ ư ng d n cho tr n khi ti u ch y và sau khi hết ti u ch y, kh ng ki ng n + Nhắc bà m cho tr uống b sung kẽm đ li u
+ ư ng d n bà m khi nào tr lại t i kh m ho c kh m ngay
- ư ng d n cho th n nh n c c biện ph p ph ng ti u ch y
Nu i con bằng s a m
hế độ dinh dưỡng
a tay thường quy
Thực ph m an toàn
S dụng hố xí và x l ph n an toàn
h ng bệnh bằng vacxin
VIII THEO DÕI
- Tr T k m ói nhi u cần được th o d i s t, hư ng d n th n nh n b o nh n vi n
y tế ngay khi tr có nh ng bi u hiện sau
+ i tất c mọi thứ sau n
+ Tr n n rất kh t
+ n uống k m ho c b b
+ Tr đ mệt hơn, sụt c n nhanh
+ Có máu trong phân
Trang 6+ o gi t