Tục ngữ, ca dao và việc phản ánh phong tục tập quán người việt (trong quan hệ gia đình)

Trong hién trang ve nghién eùii, suu làm vàn hoc dàn gian, vói khói lugng lòn lue ngù, ca dao dà dugc suu tàm, càn co càc còng trình nghién eùu Iheo chuyén de, di Ihàl sàu vào nhùng nói

PHAM VIETLONG

TUC NGl7, CA DAO

VÀ VIÈC FHÀN ANH PHONG TUC TAP QUÀN NGUÒI VIÈT

(TRONG QUAN HE GIÀ DÌNII)

LUAN ÀN TIÉN SÌ NGl7 VÀN

A f*

HA NOI - NAM 2002

TRlTÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HOI VÀ NHÀN VÀN

Pham Viét Long

TUC NGtT, CA DAO

VÀ VIÈC FHÀN ÀNH PHONG TUC TAF QUÀN NGUÒI VIÈT

(TRONG QUAN HE GIÀ DÌNH)

r~-íRiiNGTẤ^ !"!-:Òr^GTiN ri-iíVlÉN

Chuyén ngành: Vàii hoc dàn gian

Dai hoc Qijòc già Ha Noi

Nguòi hu&ng dàn khoa hoc

PGS.TS Vù Anh Tuàn, Truòng Dai hoc Su pham Ha Noi

Luàn àn se duac bào ve truac Hói dóng ehàm luàn an cà'p nhà nuòre hop tai

TRU^ÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HOI VÀ NHÀN VÀN

Vào hÒi ^ già 6 o ngày A 3 thàng ,7" "^"^ 2002

Co the tìm hìéu luan àn lai: Thu vién Quòc già Trung tàm Thòng Un Thu vién Dai hoc Quòc già, Ha Nói

LÒICAMDOAN

MÒDAU i

1 Ly do chon de lai 1

2 Dói tugng, pham vi nghién cu:u 3

2.1 Dó'i tucmg nghién cuu 3

2.2 Pham vi nghién ciiu 3

3 Miic dfch, nhiém vu nghién ciiu 5

3.1 Miic dfch 5

3.2 Nhiem vii 5

4 Tinh hlnh nghién cuu tue ngù, ca dao ve già dình 5

5 Phuong phàp nghién ciiu va nguón tu lieu chfnh 7

S.l.Phuong phàp nghién ciru 7

5.2 Nguon tu lieu chinh 11

6 Dóng góp mai cùa de lai 12

7 Bó' Clic cùa luàn àn 13

CHUONG I TIÉN DE LY LUAN LIÉN QLIAN DEN PHONG

TUC TAF QUAN TRONG QUAN HE GIÀ DÌNH DUOC PIIÀN

1.1 NhiJng quan niem chfnh ve già dình Viét Nam truyén thòng 14

1.2 Khài niem tue ngù, ca dao, phong tue tàp quàn 19

1.3 Nhùng y kiéh chfnh xung quanh mò'i quan he trong già dình

nguòi Viet dugc phàn ành qua tue ngiì, ca dao 21

1.4 Nhàn lo' làc già cùa tue ngù, ca dao ve phong tue, tàp quàn trong

quan he già dình • 36

Tiéu kél 38 CHUONG 2: NHÙNG QUAN HE CfflNH TRONG GIÀ DÌNH

NGUÒI VIÈT THE HIEN QUA TUC NGff 40

2.3 Quan he anh em, chi em luót 73

2.4 Quan he dàu ré' vói già dình 76

Tiéu ké't 78 CHUONG 3: N I I O N G QUAN HE CHINH TRONG GIÀ DÌNH

NGUÒI VIÉT THE HIÉN QUA CA DAO 80

3.1 Quan he vg chóng 81

3.2 Quan he cha me con 109

3.3 Quan he nàng dàu va già dình nhà chÓng 114

3.4 Quan niém ve hón nhàn 120

Tiéu ké't 142 CHUONG 4 SO S A N H SU PHÀN ÀNH PHONG TUC TÀP

4.1 Nhiìng diém chung 146

4.2 Nhiìng diém khàc nhau 158

TIÉUKÉT 166 KÉTLUÀN 168 DANH MUC GÒNG TRÌNPI CÙA TÀ C G1À 17 !

TÀI LIÉU THAM KHÀO 173

PHULUC 186

Tòi xin cam doan day là còng irình nghién ciiu ciia tòi, do tòi dòc lap ihuc hién Cac so' liéu, ké't qua néu trong bào cào là trung tlitrc va chua tùng duofc ai cóng bó trong bà't ky mot còng trình nào khàc

Nghién ciiu sinh

Pham Viét Long

l L Y D O C H O N D È T À I

Nhiéu nuac, nhiéu i6 ehùc trén thè' giói dà nhàn thùc dugc tàm quan

irong ciìa già dình dói vói su phàt trién cùa xà hói loài nguài nén dà co nhiéu hành dòng nhàm xày diing va cting co già dình

"Ngày 8 thàng 12 nam 1989 Dai Hói dóng Lién hgp quÓc tuyén bó nam 1994 là nàm quÓc tè' ve Già dình (lYF) vói chii de

"Già dình, càc nguón lue, va càc tràch nhiém trong the giói dang

thay dói" va bìéu tuorng mot mài nhà ap ù nhùng Irai tim

Tu tuang chia dao cùa nàm (|u6c té' ve già dình là: su thay dói cùa thè' giói phài tao nén sii lié'n bò va làng cucmg càc phùc lofi elio

eà nhàn cùng nhu su phàt Irién Ón dinh cùa già dình Nàm quóc le've già dình nhàn manh dén viéc dàm bào càc quyén cof bàn cùa con ngirói, dac bici chù y dén quyén cùa phu nù va tre em, kéu goi càc chfnh phù, càc lo choc xà boi quan làm giùp dà càc già dình làm tròn tràch nhiém dói vai càc ihành vién va là hai nhàn cùa su phàt Irién tié'n bò càc còng dóng, dàn toc, quÓc gia."[96:3]

Dàng va Nhà nuóc la cùng dà som co su quan tàm dac bici dé'n và'n de già dình va co càc bién phàp ihié'l ihuc chàm lo cho già dình Ben canh càc diéu luàt trong bò LuAt dàn su, ngày 29 thàng 12 nàm 1986, Quóc bòi niróc Còng hòa xà bòi chù nghla Vièl Nam dà ban hành Luàt hòn nhàn va già dình, trong dò khang dinh:

"Già dình là le' bào cùa xà bòi Già dình lól Ibi xà hòi mói tòt,

xà bòi tòt thì già dình càng lól;

Trong già dình xà bòi chù nghla, vof chÓng bình dàng, ihuang yéu, giùp d à nhau tié'n bò, iham già tfch erre vào su nghiép xày diJng chù nghla xà bòi va bào ve Tó quò'c, cùng nhau nuòi day con thành nhùng còng dàn co l'ch cho xà bòi;" [75:94]

hanh phùc, càn co cà mot he thòng phuong huóng, bién phàp, trong do co vièc quay Irò ve tìm hiéu nhùng già tri truyén thóng cùa cha òng tìm ra trong do nhùng màu hình va kinh nghièm tòt dcp de àp dung va nhan biét nhùng mal tiéu cuc de Irành

Vàn hoc dàn gian, trong dò co lue ngù, ca dao, là kho làng vàn hoc quy già cùa dàt nuóc, dà vugt qua moi thu thàch cùa thòi gian, tra thành mot thành

lo quan trong trong già lai vàn hoà nuóc la Thòng qua nghe Ihuàt ngòn ti^r, tue ngù, ca dao due ké't trf lue, lình cam cùa nhàn dàn va phàn ành nhiéu mat cùa xà bòi, trong dò co phong lue, tàp quàn, co càc mói quan he trong già dình Vice di sàu nghién cuu tue ngù, ca dao dà phat hién ngày càng nhiéu nhting già tri liém

àn trong dò, giùp cho con nguòi cùa xà hòi du(tng dai eó ca sa de thirc hien dao

ly uò'ng nuóc nhó nguón, bao tón va phàt huy truyén thòng vàn hòa cùa dàn toc Trong hién trang ve nghién eùii, suu làm vàn hoc dàn gian, vói khói lugng lòn lue ngù, ca dao dà dugc suu tàm, càn co càc còng trình nghién eùu Iheo chuyén

de, di Ihàl sàu vào nhùng nói dung chù yé'u cùa lue ngù, ca dao, qua dò làm cho nguòi duang thòi hiéu sàu han lue ngù, ca dao, de eò càch thùe ùng xù phù hgp vói kho làng vàn hoà quy già này cùa dàn toc va de rut ra nhùng bài hoc bó fch cho cuóc song hién lai

Viét Nam dang buóc vào giai doan phàt Irién toàn dién, huòng tòi muc liéu dàn giàu nuóc manh, xà hòi còng bang, dàn chù, vàn minh theo dinh huòng

xà hòi chù nghìa Phù hgp vói xu huóng cùa thòi dai, Dàng còng san Vici Nam coi vàn hòa vùa là muc tiéu vùa là dòng lire cùa phàt irién

Trong qua trình ma rong ca che' ihi truòng hòi nhàp vói ihé giói, ben canh nhùng yéu tó tfch cuc, mot vÉm de nóng bóng hién nay là su hà'p thu nhùng biéu hién vàn bòa ngoai lai Ihiéu chon Ice, xa ròi nhùng liéu chui^n dao ly dàn toc tiing tón lai hàng nghìn dai nay Nhicu mal lieu cuc cùa xà hòi hien dai dà tàc dòng vào già dình, tao ra nguy ca phà vò su bình yèn cùa già dình

dình, dà tra thành xu huòng cùa thòi dai Viéc nghién cùru nhùng già tri irong già dình truyén thóng the hién qua tue ngù, ca dao là mot càch thùe dòng góp vào viéc dinh huòng xày dung già dình trong xà hòi ngày nay

Trong bòi cành trén, vièc làm sàng lo vàn de phong tue, tàp quàn trong quan he già dình qua tue ngù, ca dao, chon lua va de cao nhùng phong tue tàp quàn tòt dep cùa dàn toc, tìm ra va loai bò nhùng hù tue, sé góp phàn dàng ké vào viéc làm rò nói hàm cùa khài niém "Truyén thóng vàn bòa Viét Nam", chó'ng lai lò'i song thuc dung, xa ròi nhùng chuài muc dao due, giào due, nàng cao trình dò vàn hòa, cùng co già dình, dn dinh xà hòi, góp phàn xày dung nén vàn bòa lién lién, dàm dà bàn sàc dàn toc, phue vu su nghiép càch mang hién nay cùng nhu làu dai

2 DÓI TUONG, PHAM VI NGHIÉN CÙU

2.1 Dói tugng

Dói lugng nghién eùu cùa còng trình này là tue ngù, ca dao cùa nguòi Viét dà dugc suu tàm va in thành sàch Sa dì chùng tòi chon hai the loai này vi chùng gàn gùi vói nhau trong phuong thùe hình thành, luu truyén cùng nhu Irong nói dung va nghé thuàt Tue ngù thièn ve ly irf, ca dao thién ve tình eàm, hai Ihé loai này sé bó trg cho nhau de chùng la eò the nhìn nhàn vàn de già dình

tu cà hai gòc dò ly irf va tình eàm Mal khàc, hai the loai này cùng là hai he thóng vói nhùng dac trung khàc nhau cho nén chùng tòi làch chùng ra de nghién cuu trong hai chuctng khàc nhau, khòng nhàp lai trong qua trình nghién cùru

2.2 Pham vi nghién cùru

Pham vi nghién eùu cùa còng trình này là tue ngù, ca dao phàn ành phong tue tàp quàn cùa ngUÒi Viét trong quan he già dinh Chùng tòi giói han

de fìi này nhu vày bòi hai ly do sau:

hoc ) Phàn tue ngù, ca dao co mot khói lugng lòn (7.040 dan vi tue ngù, 11.825 don vi ea dao), vói rat nhiéu loai chù de, khòng ihc.giài quyét tà't cà càc

chù de trong mot de lai, do dà phài chon ra mot vài vàn de de nghién eùu Mat khàc, nhu Phó giào su, tié'n si Ma Giang Làn dà viét trong Tue ngù ca dao Viét

Nam, thì "Ca dao phàn ành lich su, miéu tà khà ehi tié't phong tue tàp quàn

trong sinh boat vài chat va tinh Ihàn cùa nhàn dàn lao dòng nhung truòc hél là bòc lo tàm hón cùa dàn toc trong dai song riéng tu, dòi song già dình va dòi song xà bòi." [60:5] Nhu thè', chon chù de già dình là chon dugc mot trong so it nói dung quan trong nhàt cùa lue ngù, ca dao, va khòng vu(n qua sue cùa luàn

àn tié'n sT

- Ly do thù hai, nhu nhà nghién eùu Toan Anh dà viét trong Tim hieu

phong tue Viét Nam qua né'p cu già dình thì:

"Già dình là nén làng cùa xà hòi, co già dình mói eò xa bòi, nhàt là già dình Viét Nam lai càng là mot nén làng vùng chàc cùa xà bòi Viét Nam

Khào xél ve phong lue Viét Nam, phài bài dàu tu già dình Viét Nam vói nhùng tue le dà ehi phói già dình: sinh, tu, già thù, de dàn dàn di tòi phong tue

ve xà bòi Muón biét khu rùng phài di tu bui eày, muón hiéu xà hòi phài di tu già dình Chfnh vi le dò, muón hiéu phong tue Viét Nam, phài bài dàu lù phong tue già dình." [3:281

Nhùng y kiè'n trén cho ihà'y viéc nghién eùu ve phong tue tàp quàn trong quan he già dình là mot huòng ehgn dung, trong diéu kién chua the khào eùu toàn bó càc vàn de thuòc ve phong tue tàp quàn cùng nhu moi chù de dugc phàn ành trong tiic ngù, ca dao Phong tue làp quàn ve già dình là diém xuà't phàt cho càc phong lue tàp quàn ngoài xà hòi Vi le do, muón khào sàt phong lue lap quàn cùa nguòi Viét qua tue ngù, ea dao, truòc hél va quan irgng nhàt là khào sàt phàn tue ngù, ca dao nói ve già dình

eó 54 dàn toc cùng chung song, chùng tòi khòng dù tu liéu va khà nàng khào

sàt tue ngù, ea dao cùa tà't eà 54 dàn toc

3 MUC DICH, NHIÉM VU NGHIÉN CÙU

3.1.Mucdich

Luàn àn eó gang làm sàng lo nhfrng và'n de sau day:

3.1.1 Tue ngù, cadao dà phàn ành nhu the nào nhùng mói quan he chfnh

yéu trong già dình, dà xày tiung dugc nhùng tiéu chi gì tiéu biéu cho nhàn càch

cùa nguòi Viet Irong qua khù?

3.1.2 Thòng qua lue ngù, ca tlao, eó the thay trong quan he già dình

truyén thóng cùa nguòi Vici eó nhùng yéu tó tfch cuc nào càn tié'p tue bào tón,

phàt huy trong già dình hién dai, dòng thòi cùng co nhùng nhuge diém nhà't

dinh gì càn khàc phue?

3.1.3 Tai sao tue ngù, ea dao là hai the loai vàn hoc dàn gian eò tu xa xua

ma hien nay chùng la, ben canh viéc khai thàc già tri vàn hoc, vàn eò the su

dung chùng nhu mot cóng cu vàn hóa - giào due quan trong

- Khào sàt ky nói dung dà dugc phàn loai, dành già, rùt ra nhùng ké't luàn

4 TÌNH HÌNH NGHIÉN ClìU lUC NGfJ, CA DAO VE GIÀ DÌNH

4.1 Viéc suu tàm, chù giài tue ngù, ca dao nói chung dà dugc lién hành tu

nùa cuòi thè ky thù XVII1, nhung cliua co còng trình nào di sàu nghién eùu

riéng ve phong me lap quàn trong quan he già dình nguòi Viét ma chi co mot so

tàc phàm de càp dén vàn de này trong mòl so chuang, muc

hién qua ca dao Nàm 1960, à tàc phélm Chóng hòn nhàn già dình phong kién

trong ca dao Viét Nam, Hàng Phuong néu lén nhùng nói dung eó Ifnh chat

chó'ng dói trong c a d a o Tu nàm 1956dé'n nàm 1978, qua viéc phàn ifch e a d a o ,

Vù Nggc Phan néu lén su dó'i xù bài cóng dói vói nguòi phu nù, màu ihuàn me chóng - nàng dàu, che dò da thè, cành kho le mon, dao tam tòng tròi buòe nguòi phu nù

Tu nhùng nàm 90 dén nay, càc nhà nghién eùu dà chù y nghién eùu ve lue ngù, ea dao theo chuyén de Co nhùng cóng irình dugc xuà't bàn hoàc tài

bàn dàng chù y nhu: Thi phàp ca dao cùa Nguyén Xuàn Kfnh, Ca dao tue ngù

vài khoa hoc nóng nghiép cùa Bùi Huy Dàp, Tim hiéu thi phàp tue ngù Viét Nam cùa Phan Thi Dào, Nghé thuàt choi chù trong ca dao nguài Viét cùa

Triéu Nguyén, Tue ngù Viet Nam, eàu trite va thi phàp cùa Nguyén Thài Hòa,

Tiép càn ca dao bang phuang thùe xàii chuòi tlieo mó hình eàu trùc cùa

Triéu Nguyén Co hai tàc phàm di sàu vào nói dung tue ngù, ea dao, dac biét là

khào sàt khà ky càc mói quan he cùa con nguòi trong xà hói, dò là Thi ca bình

dàn Viét Nam cùa Nguyén Tà'n Long, Phan Canh va Dao làm nguài trong tue ngù, ca dao Viét Nam cùa Nguyén Nghla Dàn

4.2 Nghién eùu ve phong tue, làp quàn trong già dình nguòi Viét, eó mot

so tàc pham mang tinh chat chuyén sàu, hoae eó nhùng chuang muc chuyén sàu nhu sau:

Nguyén Tu Chi trong Góp phàn nghién eùu vàn hoà va toc nguài co Ccf

eàu to chùc làng Viet co truyén ò Bàc lìó va Nlign xél bude ddu ve già dinh cùa ngUò'i Viét dà di sàu nghién eùu ve ca eàu tó chùc cùa làng xà, già dình co

truyén, dòng thòi cùng chù y dén mot so mói quan he trong già dình, dén vai trò nguòi phu nù trong già dình à'y

Ihuòng dàn lue ngù de minh chùng

Trong Tim hiéu phong tue Viét Nam qua nép cu già dinh, tàc già Toan

Anh di sàu vào dòi song già dình, trong dò néu lén khài niem ve già dình theo

Tu dién phó thóng va theo Tu dién Hàn Viét cùa Dào Duy Anh Tàc già giói

Ihiéu tóm tàt nhung khà sàng ro ve thành phàn già dình Viet Nam

Phó giào su Tran Dình Hugu dành hai chuyén muc trong cuón sàch Dèh

hién dai tu truyén thóng de bàn luàn ve già dình Viét Nam Do là Già dình truyén thóng Viét Nam vài ành huàng cùa Nho giào, va Dói mài càch quan niém giài phóng phu nù - Nhìn lai già dình truyén thóhg de chuan hi thiet thuc cho càc thié'u nù vào dai

Diém qua càc còng trình, chuyén muc nhu trén, chùng la thà'y mot khoàng Iróng ve nghién eùu co the bó khuyét là khào sàt xem phong lue làp quàn trong quan he già dình nguòi Viét dugc phàn ành qua tue ngù, ea dao nhu thè'nào?

Càn nghién eùu mot càch tòng the vati de này trong mot cóng trình chuyén biét

de co cài nhìn toàn dién hcm, qua dà tàm cho viéc hiéu ve già dình nguài Viét cùng nhu tue ngù, ca dao nguài Viét duac sàu sàc hcfn

5 PHUONG PHÀP NGHIÉN CÙU VÀ N G U ( 5 N T U LIÉU CHINH 5.1 P h u o n g p h à p nghién ci'ni

Trong còng trình này, chùng tói vàn dung ké't hgp nhiéu phuong phàp nghién eùu: Phuang phàp nghién eùu cùa càc ngành vàn hoc dàn gian, xà hói hoc vàn hòa, vàn hóa hoc, phuang phàp nghién eùu lién ngành (vàn hoà dàn gian, vàn hoc, xà bòi hoc ), phuang phàp ihóng ké, quy nap, phmmg phàp he thóng

Van dung phU(]fng phàp he thóng, chùng tòi quan niem ràng tue ngù, ea dao nàm trong he thóng vàn hoc dàn gian, dóng ihòi mói the loai là mot he thóng riéng, va di sàu han nùa, mói chù de lai là mot he thóng con, eó eàu trùc vói nhùng nhàn tó nói lai, lao nén nhùng chat lich hgp cùa chùng Nghién eùu

toàn ' ò he thóng lue ngù, ea dao

Vàn dung phuang phàp thóng ké, chùng tói ké't hgp giùa Ihao làe dinh Ifnh là thao tàc thòng thuòng cùa ngành nghién eùu khoa hoc xa bòi va nhàn vàn, vói thao làc dinh lugng là ihao làe thóng thuòng cùa ngành nghién eùu khoa hoc tu nhién, de eó gang dal dugc su chfnh xàc trong nhan djnh, dành già dói lugng nghién eùu Phuang phàp thóng ké ò day phù hgp vói dói lugng nghién eùu, vi thuòng lue ngù, ca dao là nhùng don vi nhò bau bel eó cùng mot kiéu eàu trùc Chùng tòi dà ùng dung còng nghé thòng tin de ihue hién phuang phàp ihò'ng ké dugc Iriél de, chfnh xàc Day là phutmg phàp hien dai, yéu eàu nguòi su dung phài eó mot so kién thùe tói ihiéu ve tin hoc, dóng thòi phài còng tàc vói nhùng nhà chuyén mòn ve tin hoc thuóe Trung tàm Cóng nghé thòng tin (Vàn phòng Bó Vàn hoà Tliòng tin) de xày dung hai phàn mém chuyén biét ve lue ngù, ca dao Hai phàn mém này quàn ly tue ngù, ca dao theo nhiéu liéu chf

do nguòi nghién eùu quy dinh, trong dò quan Irong nhàl là càc tiéu chi ve thè loai, chù de, nói dung va ghi chù Phàn ghi chù hét sue quan trong, ghi dàm dà'u

àn cùa nguòi nghién eùu, giùp nguòi nghién eùu phàn loai chi tié't han tue ngù,

ca dao theo nhiéu yéu eàu (nhu ve nói dung, ve ibi phàp ,) de rói eó the long hgp nhanh chóng càc eàu lue ngù, ca dao cùng mot liéu chf, làm cho viéc thóng

ké ve so lugng va viéc nhìn nhàn ve chat lugng nói dung tue ngù, ea dati dugc nhanh chóng va chfnh xàc

Dói vói vàn hóa dàn gian nhu tue ngù, ca dao, dàn ca, co tfch làu nay chùng la thuòng vàn dung càc phuang phàp co Ifnh uòe lugng theo du kién san

co lù nguòi nghién eùu Trong giói Ihiéu, nghién eùu ve tue ngù, ea dao, mó hình chung thucTng làm là dua ra mot nhàn dinh, lày mot vài dan vi de chùng minh rói phàn Ifeh d(rn vi tiugc dàn va di dé'n ké't luàn (ihuc ra ké't luàn dà eó iruòe khi khào sài tu liéu, day là mot thao tàc nguge) Co the mò hình hoà phuang phàp dò nhu sau:

dà nhàn dinh)

Vi du : Khi nhàn dinh ràng nguòi Viét bao dung, de tha thù, eó the dàn eàu: "On ai mot ehùl chò quén, oàn ai mot chùt de ben da day." Nhung néu nhàn dinh ràng nguòi Viét an oàn rach ròi, co the dàn eàu: "On dén an, oàn tra oàn." Phài thóng ké, so sành giùa nhùng eàu nói lén su bao dung va su rach ròi, thì mòi co the rùt ra kél luàn khàeh quan, chfnh xàc Co tàc già khang dinh "ea dao Viét Nam dà chùng lo ràng trong quàn chùng nhàn dàn, tu tuòng chóng dói giai cà'p phong kién vàn là tu tuang chù dao" [99:322] Y kién trén eó the dung hoae khòng dùng Tuy nhién khòng eò tu liéu so liéu de chùng minh Trong khi

dò, dùng phuang phàp thóng ké trong he thóng, vói so liéu 5.682 eàu ea dao nói

ve giao duyèn nam nù irong long so 11.825 eàu ea dao dugc suu tàm, ehiém ly

le 48%, thì co the nói chàc chàn ràng giao duyén nam nù là chù de ehiém uu thè trong ca dao

Vàn hóa dàn gian ò dang nguyén hgp, dói khi phùc tap, khòng the nhat ra mot vài don vi theo su lua chon cùa riéng nguòi nghién cihi ma nhan dinh ràng

dò là nhùng biéu hién tiéu biéu cho linh Viét Nam, tinh dàn toc Phuang phàp nghién eùu thfch hgp là long hgp lù mot kho làng vàn hòa dàn gian tuang dói day dù, bang thóng ké, so sành, thuc hành thao tàc dinh lugng cùng vói thao làe dinh Ifnh de rùt ra nhùng ké't luàn khàeh quan, khoa hoc

Trong moi vàn de, moi chù de, de rùt ra nhàn xél va két luàn, chùng tòi déu dua trén toàn the càc eàu tue ngù, ca tlao ihuóc chù de dò Càc y kiè'n khàc nhau hoàc dói làp nhau (phàn ành trong tue ngù ca dao), chùng tòi déu ghi nhàn de xem xél, khòng dua ra nhùng dinh kién truòc Néu eó y kién dói làp (phàn ành trong tue ngù, ca dao), de xem y kién nào là chù dao, chùng tói tfnh

so lugng va ty le phàn tram De làm ro han càc nói dung gióng nhau va khàc nhau, chùng tói dua ra càc bang Ihò'ng ké, so sành

De rhi tinli chàl cùa càc hién tugng the hién trong tue ngù, ca dao, thay

i ho nhùn;' loai uì chi mùc dò nhu: rat, vó cùng, tucng dói, phàn nào, it, il ài,

liié'm thay chùng tói dién dal bang con so (tri so tuyèt dói va ly le) Chùng tòi

khòng dùiig ò con so, bang, biéu vi nhàn thuc ràng chùng tuy cu the nhung nhién khi khò cung, knòng phàn ành day dù càc khia canh cùa euòe song, nhàt

là cui^c song tinh ihàn, tình eàm, tu tuòng Do dò, chùng tói cùng rat coi trong

hM nhàn xól, bàn luàn hàng ngÓn ngù (dinh tfnh)

Phuong phàp nghién eùu nhu trén rat phù hgp vói loai hình lue ngù, ca liao, là lo i hình co càc thành tó eó eà'u trùc tuang dói gióng nhau, su trùng hgp

e ùa càc thìinh tó ày co làn xuà't tuang dói lòn Diéu này dà dugc càc nhà nghién

t ùu di Inroc chi ra nhu' sau:

"Cong Irình Hình thài hoc truyén eó lich (xuà't bàn làn dàu nàm

1928) cùa Próp là mot the nghiém thành còng cùa viéc àp dung nhùng phuang phàp nghién eùu chfnh xàc vào càc khoa hoc nhàn vàn, vào viéc gi.ii ma càc làc pham vàn chutmg nghé Ihuàl Mae dù biét khà nàng to lòn cùa viéc su dung càc phuang phàp chfnh xàc, Próp vàn thà'y ro nhùng giói han cùa chùng Theo òng, nhùng phuang phàp này "chi co thk- dugc su dung va dem lai két qua a nhùng noi ma su lap lai eò trong moi phain vi lòn Diéu này Chùng la eó ò irong ngòn ngù, diéu này ehiing la co ò Irong vàn hoc dàn gian" [Dan Iheo 151:138)

Chùiig tòi dà khai thàc mot phàn trong phàn mém Tue ngù Viét Nam, Ca

dao Viét Nam ma chùng tòi mòi xày dung de làm tu liéu cho cóng trình nghién

CÙU này Vói khà nàng quàn ly tòt tu liéu, giùp phàn loai, tra eùu nhanh va chfnh xàc nhiéu loai chù de va nói dung theo yéu eàu phùc lap cùa nguòi nghién LÙu, phàn (uém này sé là còng cu co fch cho vièc nghién eùu tiie ngù, c a d a o vói càc de tài ^òn lai

5.2 i^guón tir lieu chinh

4guon tu lién chinh cùa luàn àn dà dugc liei ké trong phàn thu muc, trong A) CO nhu.ig nguón quan trong nhu sau:

5.2 L T u liéu ca dao

Chùiig tói dua vào mot nguón duy nhà't là bò sàch Kho tàng ca dao nguài

Viét (góm bón tàp) do Nguyén Xuàn Kfnh va Phan Dàng Nhàt chù bién, NXB

Vàn hóa - Thóng tin xuà't bàn nàm 1995 Tàp thè tàc già dà cho tài bàn bó Kho

làng ca dito nguài Viét vào nàm 2001, eó bó sung, sua chùa Chùng tói chua bó

.vung due;, nhùng phàn mòi cùa bò sàch này vào nguón tir lieu cùa luàn àn 5.2 i T u liéu tue ngir

Chùiig tòi su dung nhiéu tàc pham da in, trong dò quan trong nhàt là Tue

ngù Viét Nam cùa Chu Xuàn Dién, Luang Vàn Dang, Phuang Tri do Nhà xuà't

bàn Khoa hoc xà boi xuàl bàn nàm 1975, Tue ngù Viét Nam chon toc cùa

Vuang Tnmg Hiéu do Nhà xuàl bàn Vàn nghé thành phó Ho Chf Minh xuà't bàn

1 làm 1996, Tue ngù phong dao cùa On nhu Nguyén Vàn Ngoc, doNliàxuàt bàn

ihành phó Ho Chi Minh tài bàn nàm 1991

5.3 > Tu liéu phong lue tàp quàn, già dình

Chùiig tòi su dung nàm tàc phàm là trong Góp phàn nghién eùu vàn hoà

va toc ngifài cùa GS.Nguyén Tu Chi cùa Nhà xuà't bàn Vàn hoà Thóng tin xuà't

hàn nàml 996, Viét Nam pìiong tue cùa Phan Ké Bfnh do Nhà xuàl bàn Tóng hgp DÓn^ lìiàp lai bàn nani 1990, Dén hién dai tiì truyén thóng cùa Phó giào

su Tran Dinh Hugu do Nhà xuà't bàn Vàn hoà tài bàn nàm 1995, Làngxóm Viét

Nam eùa Toan 4nh do Nhà xuà't bàn Thành phó HO Chi Minh xuàl bàn nàm

1999, Tiì,i hiéu phong tue Viét Nam qua nép cu già dinh eùa Toan Ành do

Nhà xuà't l>àn Van nghé thành phó Ho Chf Minh xuà't bàn nàm 2000

6 DÓNG GÓP MÓI CÙA DE TÀI NGHIÉN CÙU

Làn dàu lien tue ngù, ca dao nguòi Viél dugc nghién eùu mot càch he ihcmg trén bình dién phong lue làp quàn ve già dình vói khói lugng khà lòn ()ua lue iigù, ca dao, luàn àn làm nói rò tfnh chat dàn chù, bình dàng, khoan ìiòa, nhàn vàn trong quan he già dình nguòi Viet

Ké't qua nghién eùu cùa cóng trình này sé góp phàn làm co so ly luàn va ihuc lién ^ ho vice nghién eùu ve nói dung me ngù, ca dao, ve già dinh truyén

«

thóng, giùp vièc tìm hiéu vò'n vàn hoc dàn gian dugc sàu sàc hcm, qua dò góp / phàn phàt huy vón vàn hóa co truyén, bàn sàc vàn hóa dàn toc, xày dung nép

song vàn hóa, già dình vàn hóa

Còng trình nghién eùu này cùng cung cà'p ea so ly luàn, kién thùe va phuang phàp cóng làe cho càn bó làm còng tàc vàn hóa ò ca sa hién nay, nhàl

là càc ca so nóng thón, hién dang thuc hién xày dung càc hình màu làng vàn hòa, già dình vàn hòa, quàn ly càc sinh ht>at vàn hòa dàn gian, le bòi, di lich lich su va vàn hóa

Su dóng góp dàng ké cùa cóng trình này là ve phuang phàp nghién eùu va

cóng cu thuc hién phuang phàp ày Ve phuang phàp, làc già thuc hành tuang

dói day dù phucmg phàp nghién eùu dugc goi là "toàn hoc hóa ngón ngù" cùa

khoa hoc xà bòi Dò là phm^ng phàp dinh lugng ké't hgp yàì dinh tfnh, khào sàt

dói tugng mòl càch sàng rò qua viéc thóng ké, do dém, mó hình hoà dòi lugng,

khién cho càc kél luàn eò ehó dua vùng chàc tu tu liéu, dàng tin eày Ve cóng

cu, chùng tòi tao ra mot phàn mém quàn ly lue ngù, ca dao vói 7.040 don vi tue

ngù, 6.995 don vi ca dao dà dugc phàn loai buòe dàu de lù dò nguòi nghién ciru

eó the tu phàn loai, sàp xép phue vu càc de lai eùa minh co lién quan dén tue ngù, cadao

Kél hgp vói phàn mém qiuin ly tue ngù, ca dao va thu muc tham khào (dàu muc va trfch nguyén vàn), cóng trình eó the dugc xuàl bàn thành sành in, sàch dién tu (CD-ROM) làm tài liéu nghién eùu khà day dù chuyén sàu lue ngù,

ca dao ve phong tue, làp quàn cùa nguòi Viét, dóng thòi mò ra khà nàng xù ly

tu liéu theo nhiéu chù de, giùp nhùng nguòi nghién eùu tié'n hành càc còng trình nghién eùu khàc ve tue ngù, ea dao theo huòng ké't hgp thao làc dinh Ifnh vói thao tàc dinh luc;ng

7 BÓ CUC LUAN ÀN Ngoài phàn Mò dàu va Ké't luàn Luàn àn eó bc'in chucmg:

Chirang 1: Tién de ly luàn lién quan dén phong tue tàp quàn trong quan

he già dình dugc phàn ành qua tue ngù, ca dao

Chuang 2: Nhixng quan he chfnh trong già dình nguòi Viét the hién qua

CHUONGI

TIÉN DE LY LUAN UEN QUAN DÉN PHON(; TUC TÀP QUÀN

TRONG QUAN HE GIÀ DÌNH DUqC PHÀN ÀNH QUA TUC NG0, CA DAO

1.1 NHÙNG QUAN NIÉM CHINH VE GIÀ DÌNH VIÈT NAM TRUYÉN THÓNG

1.1.1 Khài niem già dình

Già dình là mot thuc thè vùa mang tinh tu nhién, vùa mang tfnh xà boi, gàn bò vói nhau thóng qua quan he hón nhan, thàn tình va dòng màu de dàp ùng nhu eàu ve tình eàm, bào tón noi gióng, giù gin va phàt huy nhùng già tri vàn hòa cùa còng dóng va lóc nguòi, góp phàn nuòi duòng nhàn càch con nguòi, phàt trién kinh té - xà bòi, phàn ành su van dóng cùa cóng dóng va quóc già trong tién trình lich su

1.1.2 Già dình Viét Nam truyén thóng

Già dình là dó'i lugng nghién eùu eùa nhiéu nhà nghién eùu ve vàn hóa Viét Nam Mòi tàc già tìm càch tiép càn khàc nhau ve già dình Phan Ké Bfnh

trong Viét Nam phong tue khào sàt già dình thóng qua phong lue trong già toc,

góm càc muc: Cha me vói con, anh em, chi em, thàn thuóe, phung su tó tóng, dao làm con, thugng tho, sinh nhàt, thàn hoàng lang ma, cài tàng, ky nhut, lù thòi tié't lap, già thù, vg chóng, vg le, eàu tu, nuòi nghla lù

Dàng chù y là trong khi giói ihiéu phong tue tàp quàn, làc già thuòng dcìn tue ngù de minh chùng Phan Ké Bfnh dà dua ra nhàn xél nhu sau: Irong quan

he già dình nguòi Viét, hòa muc là diéu hél sue quan trong, dao làm con pliài trong chù hié'u, vg chóng phài giù chù tié't nghia vói nhau Òng cùng phé phan mot so bicu hién tiéu cuc dà thành làp lue tn)ng quan he già dình nhu trong nani khinh nù, da thè

Trong Tim hiéu phong tue Viét nam qua nép eù già dinh, làc già Toan

Ành di sàu vào dòi song già dình, theo càch hiéu eùa hoc già Dào Duy Anh:

Già dình chi "nhùng nguòi thàn thuòc trong mot nhà." [3:8] Òng giói ihìèu tóm tàt ve thành phàn già dình Viét Nam va viét: "Qua càc thành phàn trèn cho thà'y ràng già dình Viét Nam bao quàl rà't róng, va moi nguòi déu eó tình thàn thuóe vói nhau qua moi thè he, khòng ké bòi ho nói, ngoai, nhiéu khi bòi cà hai ben nói ngoai." [3:24-25] Tàc già néu lén mot so và'n de dàng chù y là:

- "Bón phàn cùa òng bà cha me là phài ràn day con ehàu, va chiù tràch nhièm ve hành vi cùa con ehàu Con chàu khòng chiù vàng lai, òng bà cha me eó quyén dành màng."

- "Nguòi me là vg cua nguòi cha, nghTa là nguòi vg cùa nguòi chù già dình khi eó con." "Nguòi me cung eó quyén nhu nguòi cha, nhung phài theo quyét dinh cùa nguòi cha, vi le vg phài theo chóng."

- "Cha me eó bón phàn phài nuòi con lue nhò, con cùng co nhiém

vu phung duang cha me lue già."

- "Anh chi em ò vói nhau khi con song chung vói cha me phài hòa thuàn, ihuong yéu nhau, khi khòn lòn, cha me cho ò riéng hoàc cha me chè't, phài thuang yéu giùp da làn nhau."

- "Vg chóng là hai iru cót cùa già dình, sau sé tra thành cha me, òng bà

Ké tu khi dói ben két hón vói nhau là eó nghTa vu vói ké trén, nguòi duói eùa dòi ben nùa

Vg chóng tuy là'y nhau, nhu trén dà n>)i, khòng dugc ra a riéng ncu khòng dugc òng bà cha me cho phép va phài lo làm àn de phung duòng òng bà cha me

Néu con chàu luòi biéng dén nói òng bà cha me phài tu sàt Ihì phài tòi

Khi òng bà cha me tuoi già sue yéu, hénh tal, con chàu khòng nuòi cùng eò tói

Dò là bón phan dói vói ké trén, lai con nhùng bón phàn dói vai nguòi duòi phài lo day dò, gay dung con em Con cm co lói phài trùng phat

Ngoài ra vg chóng àn a vói nhau con co nhiém vu va bón phàn

dùng vói le tòng phu Bó chóng ra di, can tói bòi phu, hi phàp luàt trùng

phat

Dàn òng eó ò gùi ré, vg cùng phài kfnh chóng Dành chóng, gié't

chóng phài lói nàng

Chóng phài nuòi va, day vg Khòng dugc eàm vg, bàn vg Vg vi

pham phàp luàt, chóng eò tÒi

Cùa cài cùa chóng là cùa vg, trai lai, eùa vg cùng là eùa chóng."

13:11-18]

O góc dò tiép càn khàc, Phó giào su Tran Dình Ilugu da xem xet Già

dinh truyén thóng Viét Nam vói ành huàng Nho giào va viét:

"Già dình truyén thóng Viét Nam chiù ành huiVng Nho giào sàu sàc,

nhung tìm ành huòng dò khòng nén chi càn eù vào If Ihuyél Nho giào, ma

nén nhìn già dình trong the che chfnh tri - kinh té - xà boi tó chùc va quàn

ly theo Nho giào, bi diéu kién hoà trong the che dò ma vàn dóng phàt

trién Theo chùng tòi, nhùng diéu kién dò là:

- Che'dò chuyén che vói quyén vuang hùu, quyén thàn dàn hoà loàn

the vói nén kinh té cóng nap

- Trai tu trén duòi theo phàn vi •

- Tó chùc làng - ho

- Cuòc song nóng Ihon va cung dình

- Su giào hoà sàu rong ve tràch nhiém vói vua vói nuóc, ve lình

nghTa già dình, ho hàng, ve If tuòng song ém àm, trén kfnh duòi nhuòng,

ve quyén nguòi dàn òng, nguòi cha, nguòi chóng" [57:314]

"Ành huòng Nho giào dén già dình truyén thóng Viét Nam là làu

dai va lién lue cho dén khi Viét Nam thành Ihuóe dia cuà Phàp va xà bòi

Viét Nam bài dàu Àu hoà

Nhimg ành huòng do cung eò khàc nhau tuy tìmg thòi ky, tùng vùng

va tùng loai già dình Trong viéc nghién eùu già dình truyén thóng va ành

huòng Nho giào trong dò, cùng chi mot vài loai già dình thuc su eó y nghTa" [57:315]

Tàc già dà phàn tfch càc diéu kién kinh té, chfnh tri, xà bòi cùa nuóc la truòc day de ehi ra eó bón bang nguòi trong dàn là sT, nóng, cóng, thuang, nhung quan trong nhà't là nóng va si Tu dò, òng "Phàn biét già dình truyén thóng Viét Nam thành hai loai lòn: quan ho va dàn ho."[48:320] Tàc già viéì:

"Trong xà bòi truòc day, nóng dàn va nhà nho eò vai trò xà bòi lòn nhàt, già dình nóng dàn va già dình nhà nho cùng là tiéu biéu nhat Già dình nóng dàn, dac biét là già dình trung nóng, tiéu biéu cho càch tó chùc làm àn san xuàl nóng nghiép nhàm tu tue va dóng góp cho làng nuòc Già dình nhà nho liéu biéu cho càch dùng le nghTa xày dung nén né'p trong nhà va àn ò vói ho hàng làng xóm." [57:320],

GS Nguyén Tu Chi nghién eùu sàu vào ca cà'u tó chùc làng xóm va nhan xél buòe dàu ve già dình nguòi N'ièt, ma dia bàn chù yé'u là vùng dóng bang va trung du Bàe Bò Vói già dình nguòi Viet co truyén, Nguyén lù Chi nhàn manh dén loai lo hình già dình nhò, già dình hai nhàn: "Già toc Viet, tu nóng thón dén thành thi, ò dóng bang va trung du Bàe Bó, eà trén khàp dà't nuòc, lù làu cùng dà giài the dé'n mùc già dình nhò ròi, Ihàm chi trong luyét dai da so càc truòng hcpfp, là già dình hai nhàn."[15:181 òng nhìn sàu vào ifnh chat cùa già dình Viét co truyén nhu sau:

"Tfnh chat phu quyén cùa già toc Viél là diéu dà dugc nhiéu làn nhàn manh, vói càc nguyén ly chfnh làm khung cho nò: quyén uy lói cao cùa nguòi cha vói con cài, eùa nguòi chóng dói vói nguòi vg, dac quyén Ihùa ké cùa con Irai, dac biét cùa con trai truang, vai trò quàn Iriét co khi bau nhu dòc lòn cùa dàn òng chù bó trong moi tó chirc ngoai già dình Tfnh chat phu quyén à'y con dugc tó dàm bòi nhiéu thè

ky giào due nhà Nho Trén bình dién sinh boat cóng dóng cùa làng - xà,

su vàng mal qua "lo liéu" cùa phu nù trong ca cà'u lo chùc càng nói lén thé'lép ve eùa ho Tuy nhién, nguyén ly, nhiéu khi ehi là nguyén ly, chi

là biéu bién cùa "cà'u trùc hùu thùe" còng dóng Xét lai và'n de duòi góc

A • • , ; ;

^•''''^•'•"»M i o j i i b T " ,

t V- ULfj5^

dò thuc té han cùa nén kinh té liéu già dình Ibi so phàn nguòi phu nù Viét dàu eó h^m hiu nhu thè' Khóng phài ehi vi ho là nguòi tiép tay dac lue va khóng the ihiéu cho cha, cho chóng, trong lao dóng nóng nghiép nàng nhoc, ma con (va chù yé'u?) bòi vi "luòng tiéu thucmg rat phàt dal trong vùng chàulhó | va trung du Bàc Bó -TT|, thuc ra là nàm trong lay phu nù Nhu vày, ehi'nh nguòi phu nù mang ve cho già dình mot phàn thu nhàp khòng phài khóng dàng ké, duói dang lién mal, con nóng phàm lai thè hién khfa canht tu càp tu lue cùa nén kinh té nóng thón.[192]

Nhùng tàc phàm dugc dàn ra trén day giùp chùng la hình dung ve tó ehùc

va tfnh chat già dình Viét Nam truyén thóng de eó thè so sành vói càc hình màu già dình dugc tue ngù, ca dao phàn ành Xà hòi Viét Nam co truyén eó hai loai già dình ca bàn: già dình nóng dàn va già dình nhà nho Già dình nóng dàn là

mot dan vi san xuà't theo kiéu chóng cdy, va eày coti tràu di bua Cìia dình nhà nho là già dình theo kiéu ben anh dgc sàch ben nàng quay ta

Nàm 1991, còng trình Nhùng nghién eùu xà hói hoc ve già dìnli Viét

Nam ( NXB Khoa hoc xà hói - Ha Nói- 1991) dà cóng bó 12 bài nghién eùu ve

già dình, cho chùng la hình dung ve su bién dói sàu sàc cùa già dình Iruycn thóng Viet Nam trong thòi ky mai eùa lich su Viét Nam eó chù tnrang dói mai cùa Dàng ( nàm 1986)

Zhùng ta biét ràng vào dàu thè ky XX, thuc dàn Phàp tàng cuòng khai thàc thuóe dia Viét Nam, xa bòi \^ièt Nam phàn làng sàu sàc, qua trình Àu huà dién ra nhanh chóng ò càc dò ibi va eò ành huòng nhà't dinh vào nóng thón Vici Nam Triéu dình Hué dà chà'm dui vice thi cu bang chù Hàn, Hàn hoc hi thài

thè, Vù Dình Lién vói bài tha Ong Do chia se tàm trang cùa cà xà bòi Viét Nam

dó'i vói tàng lòp Nho sT thà't ihé, Xà hòi Viet Nam xuàl hién nhiéu giai tàng mai, trong dò co vién chùc va còng nhàn

Ngày nay, tu kél qua cùa càc cóng trình nghién cihi ve Nho giào, chùng la

khòng phù nhàn ành huòng cùa he tu tuòng Nho giào dó'i vai vàn hóa già dình ò

Viet Nam Tuy nhién, do diéu kién kinh té va xà bòi cho nén màu hình iruyon

thóng cùa già dình Viét Nam eó nhùng net rà't khàc vói già dình truyén thóng ò Trung Quóc Cung vi vày, lu tuòng ve già dình cùa Nho giào dà bi khùc xa trong già dình truyén thóng ò Viél Nam Vf du già dình truyén ihóng cùa Trung Quóc dàc biét nhàn manh vai trò, quyén Igi va tràch nhiém cùa ho toc va ihuòng già dình phàt trién theo huòng già dình nhò ihành dai toc Trong xung ho, nguòi

Trung Quóc dua ho lén vi tri chù yéu (Luu lién sinh Tran dai nhàn ), tén nguòi

là phu Trong khi dò, ò Viél Nam, già dình thuòng ò quy mó vùa phài, góm hai,

ba thè he, càch xung bó thàn mài han, nhàn manh lén nguài, de cao tfnh cóng

dóng "tó'i tua tat dén co nhau", "bàn anh em xa mua làng gièng gàn" cliù

khóng de cao tuyèt dó'i toc ho, coi do nhu là mot dàng càp phàn biét irong xà bòi Diéu này dugc phàn ành rò irong càc mói quan he trong già dình ma chùng tòi sé phàn tfch ò càc chuang sau qua tue ngù, ca dao

1.2 KHÀI NIÉM TUC NGÙ; CA DAO, PHONG TLC, TÀP QUÀN Già dình là dó'i tugng phàn ành cùa nhiéu loai hình vàn hoà nghé thuat Tn^ ngù, ea dao cQng co dói tugug phan ành là già dình Trong pham vi eùa mot luàn àn, chùng lói xin de càp lói bò piiàn tue ngù, ca dao ve phong tue tap quàn irong già dình

Dà eó nhiéu nhà nghién eùu dua ra càc khài niém ve lue ngù, ca dao, phong lue tàp quàn Tuy tùng góc dò chuyén mòn, mÓi nhà nghién eùu quan tàm dé'n nhùng dac tfnh này bay dac tfnh khàc eùa dói tugng de dinh nghTa khài niém, nhung nói chung dà tuang dói ihò'ng nhàt ò nhùng diém ea bàn Kélhùa quan niém cùa càc nhà khoa hoc di tiuóe, chùng tói néu lén nhùng khài niem sài vói huòng nghién eùu cùa chùng lói nhu sau:

1.2.1 Khài niém tue ngù

Tue ngù là mot the loai van hoc dàn giun, dugc hình ihành va su dung trong lòi nói hàng ngày, due kéì tri thùe, kinh nghiém song, ihuòng ngàn gon,

co vàn dièu, thành eàu hoàn chinh, co chùc nàng thóng bào, duge phó bién rong rài trong nhàn dàn

1.2.2 Khài niém ca dao

Ca dao là mot the loai vàn hoc dàn gian, eó tfnh trù tình, co vàn diéu (phàn lòn là thè liic bài) do nhàn dàn sàng tao va luu truyén qua nhiéu thè he, dùng de miéu là, tu su, ngii y va chù yé'u dién dal tình eàm Nhiéu eàu ca dao vò'n là lòi eùa nhùng bài dàn ca

1.2.3 Khai niém phong tue, tàp quàn trong quan he già dình

Phong tue, tàp quàn trong quan he già dình là nhùng thòi quen dà ihành né'p làu dòi, dugc lan truyén ròng rài, àn sàu trong quan he giùa càc thành vién trong già dình cùng nhu xà bòi

Phong tue va tàp quàn khàc nhau ò ehó: Tàp quàn là ihòi quen hinh ihành trong ^àc sinh boat ma con nguòi liép thu duge va tu giào thuc hién hành vi cùa minh Phong tue là quy dinh bài ihành vàn ma cóng dóng nguòi quy uòe vói

nhau co tfnh bài buóc moi nguòi phài theo Vi the tue ngù eó eàu "Nhàp già tùy

tue" Ai làm trai quy uóc dc) se bi du luàn che bai va nguòi eó quyén uy nhac

nhò Vf nhu trong càc cuóc giò ho, nhùng nguòi eó thù bàe ngang nhau duge àn cùng màm Mot so làng dal ra huang iròc - day là càch thùe vàn bàn hoà phong

tue de yéu eàu moi nguòi luàn thù The nén mòi eó eàu "Phép vua tinta le làng"

1.2.4 Mòi quan he gifra tue ngir, ca dao va phong tiic tàp quàn

Giùa tue ngù, ca dao va pht)ng tue tàp quàn co mói quan he hùu ca, tuang

ho Phong tue, tap quàn là cài d\.h}c phàn ành, con tue ngù, ea dao là hình thùe

phàn ành cùa cài dugc phàn ành Tue ngù, ea dao xuàl phàt lù cuóc song, phàn ành phong tiic, tàp quàn, due kél thành kinh nghiém va biéu bò tình cani theo quan niém dàn gian va Irò lai làc dòng vào cuòc song, góp phàn phó bién nhùng phong tue tàp quàn tòt dep, phé phàn nhùng Ihòi hu làt xà'u trong xà bòi

1.3 NHUNG Y KIÉN CHINH XUNG QUANH CkC MOI QUAN UÈ

TRONG GIÀ DÌNH NGUÒI VIÉT DUOC PHÀN ÀNH QUA TUC NGCT, CA DAO

Nhùng nhà nghién eùu di (ruóe fi nhiéu tlà nghién eùu ve noi dung lue ngù, ca dao theo càc góc liép can khàc nhau Dóng góp cùa ho là rà't lòn, dà thùe d^y ngành nghién eùu vàn hoc dàn gian phàt trién Tuy vày, vice phàn lich

sàu chù de phong tue làp quàn ve già dình trong tue ngù, ca dao ehiém li irgng con ihàp Irong nhùng còng irình khào eùu ve tue ngù, ea dao nói chung Tu nam

1969 dé'n nàm 1971 va nàm 2000 co hai cóng trình di sàu vào nói dung tue ngù,

ca dao, dac biét là khào sàt khà ky càc mòi t[uan he eùa con nguòi trong xà bòi,

dò là Thi ca bình dàn Viét Nam (1969 - 1971 ) cùa Nguyén Tà'n Long, Phan Canh va Dao làm nguài trong tue ngù, ca dao Viét Nam (2000) cùa Nguyén

NghTa Dàn

Chùng tòi xin lugc trfch mot so cóng trình nghién eùu ve tue ngù, ca dao

eó lién quan dén chù de già dình nhu sau:

Trong Ca dao - dàn ea- tue ngù- ve, Hoàng Nhu Mai eó bài Tinh yéu va

hanh phùc già dinh trong tha ca dàn gian, Anh Bién eó bài Quan niém ve con nguài trong tue ngù Le Anh Hién eó bài Tue ngù va ea dao Viét Nam vài tinh màu tu, trong do càc làc già trình bay nhùng biéu hién tòt dep trong quan

he già dình dugc lue ngù, ca dao phàn ành, nhàn manh dé'n vàn de dàng quan làm nhàl là su hoà thuàn trong già dình nguòi Viét

Càc soan già Thi ea bình dàn Viét nam (tàp 2) dà khào sàt 6 vàn de dal

ra;

- Phong lue Viét Nam xuyén qua ca dao

- Quan niém ve che dò già dình

- Nhùng vui buon trong miru sinh

- Bién thài eùa tình eàm con nguòi dói vói sinh boat xà bòi

- Tinh yéu qué huang dàn toc

- Y thùe dàu tranh cùa nguòi bình dàn qua càc ehétló thóng tri

Nhàm khài quàt càc nói dung trén, càc tàc già néu nhàn dinh:

" dàn chùng Vici Nam bi àch dò ho nguòi Tàu Ihò'ng iri, nén làng cùa trié't ihuyét Nho giào àn sàu vào xà bòi Viet Nam, ành huòng vào moi già dình Viét Nam dén làn góc rè Vày su chóng dó'i cùa ngiròi bình dàn dói vói che dò già dình là su chó'ng dó'i giùa quan niém ngiròi bình dàn iruóc moi ành huòng ngoai lai cùa ly ihuyét Khóng Manh." 173:161-162]

Vào nàm 1940 Kinh Thi Viét Nam cùa Nguyén Bach Khoa (Trucrng Tùu) nói ve quan he già dình, ve Chóng nam quyén nhu sau: "Luàn ly phu quyén dal

nguòi dàn Òng lén dia vi chù té Phu nù Viél Nam dà mia mai, giày dap cài oai quyén à'y Ho tìm dù tfnh xà'u cùa dàn òng dem ra Irào phùng, de chùng ràng dia viiru thàng eùa dàn òng khóng dugc ho cóng nhan." (52.103] Qua cadao, òng rut ra nhùng tfnh xà'u cùa dàn òng bi phu nù mìa mai là: hoang dàng, dT Ihoà, phii lình va nhàn dinh ràng nguòi dàn bà dà nói loan, eó dap dò cài hình lugng dàn òng

Nguyén Bach Khoa dành hai chuang Già toc phu he va Chóng nam quyén

de phàn tieh ve già dình Viél Nam thè hién qua ca dao:

"Dua con khòng là gì hét, nguòi dàn bà khóng là gì hét, con nguòi khóng là gì hét Cha là làt eà, chóng là là't cà, dàn òng là làt cà Dò là chàn ly phu quyén cùa Nho giào, ma giai cà'p sT phu vàn muón dùng làm luàn ly nén làng cùa xà bòi Viél Nam cu, bòi no rat ihfch hgp vói che dò quàn quyén va kinh té nóng nghiép, hai nguón quyén Igi cùa giai càp à'y Nhung che dò quàn quyén vói trang thài nóng nghiép ò xù ta cung mang mòl hình ihùc dac biét khóng gióng xà bòi Trung Quóc Cho nén che dò già toc Viét Nam chi tién dugc dé'n khuón kho phu he là ngùug lai, khòng dù diéu kién chuyén sang khuón kho phu quyén luyét dói nhu

ò Trung Hoa Vi the ma ò trong dàn gian luón luón luu hành mot sue chóng nam quyén, chó'ng phu quyén, chóng Nho giào rat là manh me." [63:102]

Nhàn dinh nhu trén cùa Nguyén Bach Khoa eò phàn cuc doan, chùng lói

sé phàn li'cb ò phàn sau

Trong cuón sàch Chóng hón nhàn già dình phong kiéh trong ca dao

Viét Nam (1960), Hàng Phuang viét: "Duói che dò phong kién, mac dàu bi dan

àp Ihàm tè, bi luàn ly phong kién me hoae, nhói so, nhung nhùng lu tuòng chóng dói vàn này nò va phó bién róng rài trong eàu ca liè'ng bài dàn gian." [122:1] Tàc già néu lén nhiìng nói dung eó tfnh chàl chó'ng dói trong ca dao là:

- Nhùng nói lo àu va dau khó cùa nam nù thanh nién thòi xua

Nguyén NghTa Dàn chia tue ngù, ca dao ve dao làm nguòi thành hai loai: mot loai ve lao dóng, hoc làp, tu duòng rèn luyén bàn thàn, va loai ve dao làm nguòi trong quan he già dình Tàc già viét:

"Tue ngù, ea dao néu bài truyén thóng hié'u ihào cùa con dói vói cha me," "Trong truyén ihóng vàn hóa Viet Nam, dao hié'u dugc xem nhu mot chudn muc bao trùm de dinh già dao due cùa mot con nguòi."fl9:56]

"Tue ngù, ca dao cùng khóng quén phé jihàn nhùng hién tugng bài hié'u dugc luu truyén nhu kinh nghiém xà'u "

"Cùng vói quan he cha me con cài là quan he anh chi em, gJn gùi

va tình nghìa Quan he ruól thit thài chàl mói quan he này " |21;57]

"Quan he vg chóng chù yé'u là lình yéu va hòa thuàn." [21:58] Phàn già dình chi là mot diém (6 trang) trong chuyén luàn trén bay ehuc trang, do dò chi néu duge nhùng y chfnh mang tinh nhàn dinh khài quàl, khóng

di sàu phàn tfch, chùng minh Trong khi phàn tfch, dàn ehiing, tàc già cùng tri'ch dàn tue ngù, ca dao

Vù Nggc Phan viél:

"Trong che dò phong kién, viéc quy dinh tài san dói vói phii nù làt

là khe khài Viéc quy dinh ày chù yé'u làm cho phu nù khòng bao già

dugc dòc làp ve kinh té', dù chfnh phu nù dà góp phàn xày dimg kinh té già dình:

Hai co cat cà dóng màu!

Chàn tràu cho liìtéo làm giàu cho dia

- Giàu thì chia bay chia ba,

Phàn em là gài duac là bao nhiéu!

Trong 24 huà'n diéu cùa Le Hién Tòng (1500) huà'n diéu thù làm

va thù chfn dà quy dinh ve phu nù: "Khi chóng chét, phài thuang yéu con vg tmóe hoàc con va le cùa chóng, néu co già lai, khóng dugc chiè'm doat làm cùa riéng minh.", "Khi chóng chét ma minh chua co con, thi phài ò lai nhà chóng, giù viéc lang le, khóng dugc giàu giém chuyén vàn lai san nhà chóng dem ve nhà minh" [99:338]

" Nhung ca dao Vici Nam dà chùng lo ràng trong quàn chùng nhàn dàn, tu tuòng chóng dó'i giai cà'p phong kién vàn là lu tuòng chù dao Cho nén trong hón nhàn khi ho dà khóng img thuàn, thì ho cùng khóng ké gì giàu sang phù quy, va cùng khóng lin gì ò so ménh:" [114:339]

Vù Nggc Phan con de càp dén nhùng và'n de khàc trong quan he già dình nhu: màu thuàn me chóng - nàng dàu, che dò da thè, cành khó le mon, dao lam tòng tròi buóc nguòi phu nù

Giào su Dinh Già Khành viét:

"Diéu 307 Ljé triéu hinh luàt quy dinh ràng nguòi chóng xa càch

vg nàm thàng, khóng thàin hòi di lai thì eó the bi mài vg Dà eó con vói nhau rói Ibi già han tu nàm thàng lén mot nàm Néu vi cóng sai (di vièc còng) Ibi bài luàt (tue là co thè vàng nhà làu, khóng bàn tòi ky han) Nhu vày là quyén lai va hanh phùc nguòi phu nù dugc coi Irong va

dugc bào ve, trai hàn vói quan niém na/n tón nùty cùa Nho giào

Diéu le thi hành lù nàm Hong Due thù hai (1471) quy dinh rài rò

quyén Igi cùa phu nù trong viee thùa ké già san."

"Nhu vày là Irong già dình, con gài cùng dugc coi bình dang nhu con irai Thàt là trai vói quan niém "nù nhàn ngoai toc", "nhàt nam

viét hùu, ihàp nù viét vò" Iheo le giào cùa nho già." (61: 285]

Nguyén Tàn Long va Phan (^anh nhà'n manh dén luàt phàp cùa phong tue,

nò khién cho che dò cai tri phài lòn trong le thòi cùa dia phuang Càc làc già

lién he: 'Trong thi ca bình dàn, nhùng làng lòp phu nù dà nói tiép nhau qua

nhiéu the he, nói lén y Ihùc chó'ng dó'i cùa ho, cho nén, ngoài su phàt trién mùc

song cùa he thóng kinh té, su chóng dói giùa y thùe cai tri va y ihùc tue le chiuh

là màm móng phàn chia trong he thóng ehùih tri." [61:811

Phàn tfch quan niém ve che dò già dình, càc làc già néu ra 11 vàn de là:

- Ành huòng cùa che dò phu he

- Y thùe bà't man trong che dò phu he

- Nói khó cuc trong sinh boat già dình bình dàn

- Y thùe bào ve va xày dung già dinh

- Y thùe ve giào due già dình

- Nhùng khàc khoài cùa tinh yéu qua phong lue le giào

- Hié'u dao vai òng bà, cha me

- Tinh anh em ^

- Tinh vg chóng

- Tinh thàn thuóe

- Tinh làng xóm

Trong qua trình phàn tfch, càc tàc già dà néu lén ành huòng cùa che dò

phu quyén vào già dình nguòi Viét, Ihé hién ò y thùe eùa con nguòi iheo quan

diém Nho giào: lai già long phu, xuà't già long phu, phu lù tòng tu, nghìa là: ò

nhà theo cha, là'y chóng theo chóng, chóng chét theo con (trai)

Trong Thi ca bình dàn Viet Nam, cac tàc già cùng phàn tfch theo ba nói

dung cùa giào ly lam long:

"Theo phàn tfch tren, chùng la can cu vào lue ngù, ca dao Viét

Nam de nhàn xét Ibi nguòi Viét Nam khòng chóng che dò phu he, ma

chóng che dò phu quyén."

"Nguòi dàn bà Viét Nam thirang chóng va theo chóng trén càn bàn, khòng phài bi àp bue, bài buòe, ma phàt xuà't lù lình thirang, ò long mong mòi xày dung già dình Bòi vày, chùng la thà'y trong tàm tu ho co cài gì tha ihié't, nhu:

Vai mang khan gài theo chóng Dàng cay thié'p cìiiu, man nóng thiép cam.'' [72:197-198]

Càc tàc già nhàn xét ràng nguòi dàn bà bình dàn dà chóng lai che dò phu

quyén bang càch làt do hinh tugng nguòi dan òng, chi ro nhùng thù xà'u xa cùa

nguòi dàn òng, phù nhan y thùe tón thò nguòi dàn òng:

"Cho nén, néu nguòi dàn òng dem già tri nguòi dàn bà ha nhuc de khóng tri\ ibi nguòi dàn bà cùng dem già tri nguòi dàn òng ha nhuc de chóng lai Trang thài à'y phàn ùng rat rò rét trong ea dao Viét Nam, " [72:203]

"Su khinh miei giùa nguòi dàn òng va nguòi dàn bà chùng lo y thùe chóng dói mành liei Trong lue che dò phu quyén bài buòe ngmn dàn bà phài song theo dao lam long, ma nguòi dàn bà lai dem nhùng thòi hu, tal xà'u cùa nguòi dàn òng ra chàm biém, khàc nào ho dùng nhùng mùi tén dòc bàn thàng vào nén phong kiè'n, dàp va nhùng àp bue, bài còng ma già dình Viél Nam dà chiù ành hiròng xà bòi Trung Quóc." "Tinh thuang cùa ho dà dal lén trén quyén diéu khién cùa me cha Thuc ra, khòng phài ho bài hiéu, bay quen ctn cha me, ma ehi'nh vi

ho eàm thà'y che dò phu quyén dem dén cho dòi song ho nhùng bai còng, nhùng ihàm trang ma chfnh ho phài gành chiù bau qua." [72:205 | ."Tom lai, giào ly "tam tòng" eùa Khóng Manh dà bi do nàl Dòng lich su dàu tranh chóng phu quyén cùa nguòi dàn bà chién Ihàng, phà va hoàn toàn cài hinh tugng tón thò dàn òng Trong khi chóng phu quyén, ho dà lo ra mot thài dò cuang quyét cuc doan, Iràng trgn 1 lo dòi bình quyén vói dàn òng ve moi phuimg dién

'l'àc già dùng khó'ng tri chii khòng phài là thóni^ tri

Nhung, cuang quyéì va cuc doan chua ])hài là Igi khf màu nhiém trong lich su dàu tranh cùa ho Diéu thành còng là ho dà khéo lói cuón dàn òng, lòp nguòi làn tién, cùng dùng chung trong y thùe chó'ng dói cùa ho de tao thành mot phong trào giài phòng phu nù." [72:220-2211 Nhàn dinh trén day eó net cue doan, da dói làp tuyél dói nguòi dàn òng VÓI iiguòi dàn bà, tao ra màu thuàn già tao, khòng phù hgp vói ihire té Ve phuu'ng phàp tiép càn nói dung ea dao, khóng nén coi nhùng nói dung chóng lai nguòi dàn Òng là cùa riéng nguòi dàn bà, vi dò, chfnh xàc bau, là y thùe phé phàn cùa eà còng dÓng dói vói nhùng Ihói hu tal xàu trong xà hói Mài khàc, chó'ng phu quyén khóng phài bang càch béu xàu nguòi dìin òng, cùng khóng phài bèu xàu nguòi dàn òng là nhàm chóng phu quyén Dùng ra, dò là su nhìn nhàn khàeh quan cùa càc tàc già tiàn gian, khòng bi ràng buóc bòi y thùe phu quyén cuc doan, dà phé phàn dùng nhùng biéu hién xàu xa cùa mot so nguoi dàn òng trong xa bòi Ve mat thi phàp, khòng nén phàn lich nhàn vài va hình tugng trong tue ngù, ea dao theo càch phàn tfch cùa vàn hoc thành vàn, bòi vi vàn hoc thành vàn là san pham cùa mòl cà nhàn, mòi làc pham là mot san pham

riéng biél, nhàn vài, hình lugng la)ng dò mang tfnh dòc lap urang dói, co ihé

dugc nhìn nhàn mot càch doc làp, trong khi dò tue ngù, ca dao là làc phàin cùa tap the, thè hién y thùe cùa cà mot còng dÓng, khòng nhùng the lai dugc hình thành va hoàn thién trong cà mot qua trình lich su, cùng vi vày, tùng don vi lue ngù, ea dao dù co khà nàng dùng dóc làp vàn co mói quan he mal thié't vói nhau, muón nhìn nhàn chinh xàc nhùng vàn de ma no de càp thi phài nghién CÙU mot càch long thè theo he thóng Cho nén càch phàn tfch nhàn vai nguòi dàn bà nhu trèn là khóng phù hgp

Ve y thùe bào ve, xày dung già dình, càc làc già eùa Thi ca btnh dàn Viet

Nam viél ràng dàn toc À Dòng coi tràch nhiém dói vói già dình là bón phan

Ihiéng lièng, y Ihùc à'y dugc the hién manh me trong ca dao:

"Ve y ihùc già dình ho (tue nguòi hinh dàn) khóng cho yéu tó lai nàng là càn bàn, ma cho yéu tó hòa thuàn là quan irong thì dò chfnh là mot triél ly sàu xa ma chùng ta khóng the xem thuòng."

"Muón tao hòa khf già dình, vg chóng ihuòng là'y su nhjn nhuc làm dàu."

"Tuy nhién, thòi xua duòi che' dò phu quyén cùa nén móng phong kién, nguòi dàn bà hi làm diéu àp che, thành ihù y ihùc nhin nhuc chi co trong nguòi vg." [72:283)

Ve nhùng khàc khoài eùa lình yéu qua tàp lue le giào, eó nhùng y chfnh nhu sau:

"Quyén cha me dinh doal so phàn yéu duang eùa con chinh là nguyén nhàn phàt sinh nliùng làm hÓn khàc khoài cùa nam nù Ihanli nién thòi bay giò." [72:336]

"Tóm lai, dó'i vói pht>ng tue le giào, nguòi bình dàn bao giò cùng

co sue bào ve va duy tri Chfnh nhò su bào ve va duy tri ày ma ngày nay nuòc Viét Nam ta con dugc nhùng màu sàc dàn toc." [72:342-343]

Ve tình vg chóng, càc tàc già viét: " rruóc nhà't, chùng la ihuòng thày trong ca dao Viét Nam, nguòi bình dàn quan niém su song chung giùa vg chóng

là mot cài "dao" (72:491 ] Càc làc già dà phàn tfch khà ty mi càc mò'i quan he cùa tình vg chóng khi gàn gùi, khi song giò, khi xa càch, rói di dé'n két hiàn:

"Tom lai, dói vai tinh vg chóng, nguòi b'mh dàn goi là cài dao Cài dao theo quan niém cùa ho là bình dàng, Urang Ihàn va chung Ihùy, khàc vói dao "tam long" cùa Khóng Manh Trong lue dao "tam long" luòe doat hél quyén cùa nguòi dàn bà, bài nguòi dàn bà phài só'ng le thuòc vào dàn òng, tao trong già dình quy toc su bài bình dàng, ihì diio

vg chóng cùa nguòi bình dàn ngugc lai dùng y thùe sinh boat làm nghìa

vu, khién cho nén làng bình dàng dugc bào ve va duy tri Va y thùe dan chù cùng chfnh là y ihùc cùa già dình bình dàn thuò xua." 172:418] Nhan xél trén cùa càc tàc già chua thàt toàn dién, bòi vi dao vg chóng ò Nho giào khòng chi eò "lam tòng" Nói ve già dinh nhà nho, Phó giào su Tran Dình HucTu dà nhan xét:

"Tuy thè, trong nhùng già dình già thè', lay hòm chia khoà lai là ò nguòi dàn bà, nguòi chóng giao hét lién nong cho vg va khòng bao giò

kiém soàt sir chi tiéu cùa vg Nguòi ttàn bà duge eoi là nói tuòng, chù phu, tuy ve danh nghla là nghe theo lòi chóng, giùp chóng, nhung Uiue le thì là nguòi chù tri viéc nhà."[57:330-331], "Nhung quan he giùa nam nù phài hình dung theo quan iie giùa àm va duang, eó chù co lùng, khòng thè thié'u nhau va phài dua vào nhau Mot ben sinh mot ben duòng, mot ben bàt dàu, khòi xuòng, mot ben hoàn thành, bó Ira cho nhau Cho nén trong nhà dàn òng là chù, dàn bà phài thuàn lùng, nhung dàn òng phài yéu Ihuong kfnh né vg."[57:3311

Nhà giào Nguyén NghTa Dàn nghién eùu rnòt càch tóng Ihé tue ngù, ca dao iheo phuang phàp nghién eùu vàn hoc dàn gian, va dàc hiél là phutmg phàp quy nap, de luàn bàn ve dao làm nguòi dugc the hién qua tue ngù, ca dao:

"Kinh té nuòc ta chù yéu là nóng nghiép, già dình vùa là don vi lao dòng vùa là té bào eùa tó chùc xa boi, lai de cao phu quyén nén ò già dình eó nhiéu "cóng thùe" ve dao làm nguòi do giai cà'p phong kién thóng tri àp dal nhir phu: ur, tu: hiéu, phu: xmVng, phu: tùy, lam long, lù due; trgng nam, khinh nù Trong già dình cùng eó nhùng thành kién ve

"bà gia^ nàng dàu", ve "dì ghè con chóng", ve "anh em ré, ehi em dàu",

ve "òng chù mu o" làm cho quan he già dinh Ihém phùc tap Già dình rói dòng ho trò thành ea sa vùng chàc ò nóng ihón, lùdò eò nhùng quan

he bep hòi "Mot gioì màu dào han ao nuòc là", "Chfn dòi ho me con htm nguòi dung" Tiic ngù ve dao làm ngutVi mc)l mal làm nhiém vu phàn ành, mal khàc dàu tranh chóng lai nhùng làp lue thành kién nói trén" [21:24]

Nói dé'n giai doan thè ky XV, làc già nhàn dinh:

"Chfnh trong thòi ky này, tiic ngù ve daó làm nguòi chiù anh huòng tu tuòng nhàn vàn cùa Nho giào va Phàt giàt) co thè ihàm ihà'u lù trèn xuóng hoae hoae lù ngoài vào do trf thùe Nho hoàc Phàt (ké cà nho sTbình dàn) làm chùc nàng sàng tàc, due ké't hoae truyén dal." [21:25]

^ Tir t)à ^ia (io tac già viél, co nghla là me chó/ij^

"Cho nén, Iruòe kia cùng nhu hién nay, trong dao làm nguò'i cùa

Viét Nam vàn tón tai nhùng tu tuang nìiàn vàn cua dao due À Dóng nhung diéu càn xàc dinh là qua tue ngù hoàc ca duo ve dao làm nguài, nhùng tu tuàng dò dà duac Viél hóa hòa vào bàn sac dàn toc, vào tinh hoa vàn hóa chung ve duiig nude va giù nuàc hình thành tu hàng nghìn nàm qua." [21:26]

"Tue ngù, ea dao Viét Nam ve dao làm nguòi thè hién khóng chi

tu tuòng, dao due ma con ihé hién dàm net lói song Irong dò nói lén nép song còng dóng, tình nghTa cùa dàn toc vói tinh thàn khoan dung, gàn

bó doàn két, tao nén sue manh io lòn de dung nuòc va giù nuóc."

[21:27]

"Nép song cóng dóng, tình nglùa nói trén eùa dàn toc la bài ngut^n

tu nhùng diéu kién kinh le nting nghiép làu dòi, dóng thòi cung \>k

nguón lù hoàn cành xà boi thuòng xuyén phài dói phó vói thién lai va ngoai xàm" [21:28|

"Quan he doc trong già dình là chù hié'u, quan he ngang là chù de, quan he vg chóng là chù thuàn, quan he con chàu dói vói òng bà tó lien

là thò kfnh, "Uò'ng nuòc nhò nguón" "Càch xù ly trt)ng già dình bàt nguón lù su thuang yéu, hòa ht;p." |21:29]

" trong quan he nép song cóng dòng la cùng co nhùng han che

nhu già truòng, cuc bò dia phuang, hù lue, me lin di doan là nhùng nhuge diém càn loai trù khòi dòi song hién nay." |21:32]

Tàc già chia tue ngù, ea dat) ve dao làm nguòi thành hai loai: mot loai ve lao dóng, hoc tàp, tu duòng rèn luyén bàn ihàn va loai ve dao làm nguòi trong quan he già dình Tàc già viét:

"Trong truyén thóng vàn hòa Viél Nam, dao hié'u dugc xem nhu mot chuàn mire bat) iRim de dinh già dao due eùa mot con nguòi." [21:56]-

"Tuc ngù, ca dao cùng khóng quén phé phàn nhùng hién lugng i)à'l

hiéu dugc luu truyén nhu kinh nghiém xàu "

"Cùng vói quan he cha mt: con cài là quan he anh chi em, gàn gùi

va tình nghìa Quan he ruól thit thàt chat mò'i (juan he này " [21:57]

"Quan he vg chóng chù yé'u là tình yéu va hòa thuàn." [21:58] Nhìn chung, phàn già dình ehi là mot diém (6 irang) trong cóng trình khào luàn trén bay ehuc trang, dt) dò chi néu dugc nhùng y chfnh mang tùih nhàn dinh khài quàt Tàc phàn con eó phàn suu tàp, lua chon, giài ihfch lue ngù, ca dao Viét Nam ve dao làm nguòi theo 4 chuyén miie, trong dò eó chuyén

muc thù hai là Tue ngù, ca dao ve dao làm nguò'i trong quan he già dinh Trong Thè ùng xù xà hai co truyén cùa nguài Viét chàu thò Bàe Bó qua

mot so ca dao - tue ngù, Tran Thùy Anh de càp dén thè' ùng xùr theo mot

tuyén ma róng tu già dình, qua ho hàng - làng xóm - vùng mién - dàt nuóc Theo dinh huóng "tiép càn vàn hoc dàn gian tir ugà duòng vàn hoà hoc", tac già rùt ra mày thè ùng xù: co mot tinh than nhàn vàn dàn gian,

su ùng bién, tinh dung hgp - hoà hgp - khoa hoc, the ùng xir nuòc dói, luo.i^ tri, da tri, hành vi tình nghla, ùng xù bang lình nghla

Diém lai nhu trén va so sành, chùng tòi nhàn thà'y giùa càc nhà nghién CÙU eó su khòng thóng nhà't trong nhàn dinh ve su kiém tòa eùa Nho giào trong dòi song xà bòi (mot ben coi su ành huòng eùa Nho giào vào xà bòi Viét Nam

là sàu va ròng, lòi làn góc ré, mf)t ben coi su ành huòng ày bi han che nhiéu)

Theo chùng tói, khóng the nói nhu càc tàc già Thi ea bình dàn Viét Nani: "

nén làng eùa trié't ihuyél Nho giàt) àn sàu vào xà bòi Viél Nam, ành huòng vào moi già dình Viét Nam dén tàn gtic ré." [73:197| Chùng lói dóng lình vói nhan

dinh cùa Quang Dam va Phó giàt) su Tran Dinh Hugu: Quang Dam nói riing su

kiém tòa cùa Nho giào bi ìian die khi dì sàu xuóng càc ca tàng xà hòi a hJn duài Phó giào su Tran Dinh Huou cùng dà viét: "Nho giàt) ành huòng sàu dén

loai già dinh nhà nho, nhung cùng Ihàm vào loàn bó xà bòi, lue là ành huòng dé'n cà già dình nòng dàn ò mòl so mal Cà hai loai già dình dò cho ta thày hình ành chung cùa già dình truyén thóng Viét Nam."

Vói nhùng càch chia nhóm phàn loai, lugc giài trèn day, chùng lòi thày co hai diém nói bài là:

- Thù nhàt, ve phong tue tàp quàn

Càc tàc già néu nhùng y chfnh là: Che dò phu quyén róng rài Trong nam khinh nù, quyén nguòi chóng bao giò cùng nàng han quyén nguòi vg Tue vg le cùng là mot tue trai vói vàn minh dòi nay Thfch con trai Trén kfnh dutifi nhuòng, ò cho trong à'm ngoài ém, là'y hoà muc làm dàu Dung già toc là mt)t viéc làm dugc chù trong Nhung già dinh quày quàn vói nhau thì nghTa khf bep,

kiè'n thùe bep hòi, khóng bang dugc nguòi eó giao liép róng rài Phung su lo tién rat thành kfnh Dao làm con: hié'u thào - biét kfnh trong, thuang mén, biét

vàng lòi, biét phung duang cha me Su bào hié'u cho cha me ò nghi le lang ma lac bau phién qua the, àn uò'ng theo kiéu tra ng mièng, làm cho nhiéu ngutti khó

vi hù tue Dao vg chóng cu xù vói nhau, trong nhàt là hai chù hoà thuàn Nguài

chóng trong nhàt là phài giù nghla \àì vg, ma vg ibi phài giù liei hanh vai

chóng Phu nù phài dù lù due mói goi là hién, lai co nghla tam tòng nùa NghTa

vu eùa nguòi chóng dói vói vg thì ehi àn ò cho dùng dàn, biét thuang yéu, quy trong vg, nhàl là eó tài trf, khié'n cho vg dut;e nuang nhò Vg chóng dóng tàm hièp lue

Già dình là nén làng cùa xà bòi, eó già dình mtifi eó xà bòi

Ò Viét Nam, già dình là mói nén làng vùng chàc cùa xà bòi Già dình Viét Nam bao quàt rat ròng, moi nguòi déu co tình thàn thuòc vói nhau qua moi llié

he, khòng ké bòi ho nói, ngoai, nhiéu khi bai cà hai ben nói ngoai

Nhìn tóng quàt, tuy chua di sàu theo chuyén de già dình, nhung nhùng tàc

pham dugc dàn trén day déu dà néu lén nhùng dàc tnmg chfnh cùa già dình nguòi Viét Han che'cùa nhùng làc già dàn trèn - theo chùng lói - co noi co lue con sa sài, cuc doan, thié'u chfnh xàc, nhìn nhan chua thàt toàn dién va dùng dàn ve Nho giào, cùng chua co svr phàn biét giùa già dình nhà nho va già dình nòng dàn, ma le ra, phài thày ràng tuy eó thè cùng song trèn mot dia bàn, nhung già dình nhà nho va già dình nòng dàn eó nhùng dac tfnh rat khàc nhau (nhu

Phó giào su Tran Dình Hugu dà phàn Ifeh trtmg Dén hién dai tu truyén thóng)

• Thù hai, ve nói dung tue ngur, ca dao

Thòng qua vièc khào sàt tue ngù, ca dao, càc làc già phàn Ifeh ve quan niém, càch ùng xù, nhùng biéu hién trong phong tue làp quàn eùa nguòi Viét xung quanh vàn de già dình trén nhùng nói dung lòn là ành huòng cùa che dò phu he, phu quyén va trié't thuyét Khóng Manh vào già dình Viél Nam, su

chó'ng lai trié't Ihuyél à'y, nhùng nói dung chung ve già dình, quan he cha me

con, quan he vg chÓng, quan he anh chi em

Càc làc già nhàn dinh che dò phii quyén eó ành huòng dén già ilình Viél Nam, dà tao diéu kién cho y thùe lai già tòng phu, xuà't già tòng phu, phu lù tòng lù thàm nhàp

Nhùng biéu hién chfnh cùa thài dò chóng lai triél ihuyél Khóng Manh, theo càc làe già, là:

+ Nguòi phu nù chó'ng lai che dò phu quyén rà't manh me, ho mia mai, nói loan, dap do oai quyén dàn òng Dem thòi hu tàt xà'u cùa nguòi dàn òng ra chàm biém, dò cùng là càch làn cóng vào che dò phong kién

+ Tinh thuang eùa nguòi phu nù dal lén trèn quyén diéu khién cùa me cha, nhung su chó'ng dói ve y thùe "lai già long phu" khòng quyé'l lièi làm + Lói kéo dàn òng, tao thành phong trào giài phóng phu nù

Ve nhùng dac tinh cùa già dình nguài Viet, càc tàc già néu:

+ Nhùng net chung nhà't là: Tuang thàn tuang ài Muón tao hoà khf già dình thì càch ùng xù phó bién là nhin nhuc, nhung ehi co phu nù nhin nhuc Khóng là'y tình yéu trai gài làm yé'u tó chfnh cho tình eàm già dình, ma lày tình cam sinh boat làm càn bàn Già dình là ca so giào due con nguòi Nguòi dàn Viét dà bào ve phong tue le giào, nhò thè ma ngày nay la con dugc nhùng màu sàc dàn toc Trong truyén thòng van hóa Viél Nam, dao hié'u dugc xem nhu mot chuàn mire bao trùm de dinh già dao due cùa mot con nguòi Ngày nay, dao thò cùng tó tién con dugc duy tri va tón lai chfnh là nhò y thùe hié'u dao cùa nguòi bình dàn Già dình rÓi dòng ho trò thành ca sa vùng chàc ò nóng thón, lù dò eó nhùng quan he bep hòi Trong dat) làm nguòi cùa Viét Nam vàn luu giù nhùng

tu tuòng nhàn vàn cùa dao due À Dòng nhung diéu càn xàc dinh là qua tiie ngù,

ca dao, nhùng tu tuòng dò dà dugc Viét hóa, hòa vào bàn sàc dàn lóe, góp phàn

tao ra tinh hoa vàn hóa chung tu Ihòi dung nuòc, trai qua hàng nghìn nàm hình thành va phàt trién Tue ngù, ca dao Viét Nam the hién khóng chi lu tuòng, dao due ma con thè hién dàm net lòi song, trong dò nói lén né'p só'ng cóng dòng, tình nghTa cùa dàn toc vói tinh thàn khoan dung, gàn bò doàn ké't, tao nén sue manh to lòn de dung nuòc va giù nuòc Quan he doc trong già dinh là chù hiéu, quan he ngang là chù de, quan he vg chóng là chù thuàn, quan he con chàu dói vói òng bà tó lién là thò kfnh, "IJóng nuòc nhò nguón" Càch xù ly trong già dình bài nguón lù su thuang yéu, hòa hgp Tmh nghTa là chàl keo san gàn ho moi thành vién trong mot già dình, mot dia phuong va trong cà nuòc, tao nén su

co két vùng chàc "NghTa" là mot già tri dao due eò irong luàn ly Khóng Manh nhung "nghTa tinh" lai là sàng lao mang bàn sàc dàn toc Viét Tmh nghìa làm cho quan he giùa nguòi vói nguòi Viél Nam ben chat trong tùng cóng dóng, lù già dình dé'n xà bòi Nép song cóng dóng, tình nghTa nói trén cùa dàn toc ta bàt nguón tu nhùng diéu kién kinh lé nóng nghiép làu dòi, dóng thòi cùng bàt nguón tu hoàn cành xà bòi thuòng xuyén phài dói phó vai thién tai va ngt)ai xàm Trong quan he nép song cóng dóng Viét cung eó nhùng han che nhu ^'ia

truòng, cuc bó dia phirang, hù tue, me tfn di dt)an Cùng vói xu huàng phan

pht)ng cùa vàn hoc dàn gian Viél Nam, lue ngù, ea dao ve dao làm nguòi chóng lai nhihig thói hu tal xàu, nhùng hành vi vó tlao tlùc, phé phàn nhùng hién tugng bài hié'u dugc luu truyén nhu kinh nghièm xà'u, càn phài khàc phue

+ Ve mòi quan he cha me con: Tue ngù, ca dao nhàn manh quan he me con, ghi lai thién ehùc va lình eàm cùa nguòi me Tue ngù, ca dao cùng neu dugc truyén thóng hiéu thào cùa con dtti vói cha me Co tàc già khàng dinh ràng cjua tue ngù, ca dao thày quyén cha me dinh doat so phàn yéu dutmg cùa ct)n Tue ngù, ca dao phé phàn nhùng biéu hién tiéu cuc Irong quan he eùa con tkVi vói me

+ Ve mói quan he vg chóng: Tue ngù, ca dao cho ta thà'y ràng irong quan niém cùa nguòi Viél, chung song vg chóng là mói dao ly Vi vày tiuyén han giùa nguòi chóng va nguòi vg klit")ng phài chi co mói chiéu ma phài dal trèn linh chàl tuang ùng va bình dàng (Juan he vg chting chù yéu là tình yéu va hòa