Hệ thống từ chỉ màu sắc trong tiếng việt

Nhóm thành lo phu bieu dat su chuyén dòi ining thài cùa su vàt co lién quan lói nhiél va ành sàng 95... -Chtrang I HE THONG Ti; NGLT CHI MÀU SAC TRONG MOI LIÈN HE VÓI VÀN HÓA A.. T u

BÒ CIÀO DUO VA OÀO TAO

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NQI TRIJÒNG DAI HOC KHOA HOC XA IlOl vA XHÀN VÀN

NGimON KHANH HA

H€ THONG Tir CHI A/ìflU SM

TiRONG TI€NG VI€T

HANOI 1995

Chuffng I He thong tu chi mau sue

trong mai lién he vm vàn hoà 7

A Ngon ngù va vSn hoà 7

B Màu sac duói góc do khoa hoc tir nhìén 13

1 Màu sue là gi 13

2 Màu sàc cùa vai chat 15

C Tu ngù chi màu sàc trong mòi quan he vói van hoa 15

1 Huóng nghién cuu Ihco dàn lóc hoc 15

2 Huóng nghién cuu Ihco làm ly hoc 16

3 Huóng nghién cuu Iheo ngòn ngu hoc 16

D He thong tu ngùr chi màu sac trong ticng Vict - Su phàn loai 23

1 Hai lóp tir chi màu sàc chù ycu

1.1 Lóp tu chi màu ca ban

1.2 Lóp tirchi màu cu ihédiay lóp tir chi màu d(ic trung) 27

2 Lóp tir phài sinb tir lóp tir chi màu ca sa 28

Chitffng IL Lóp tic chi màu c(f sa ^^0

I Càc doi tiroTig cu the duoc bicu thi -^*'

/ Tu chi màu ìtnéu la man sac cùa cac sif rat -"*^''

1.1 Màu silc cua mòi truóng ihièn nhién ^^^

1.2 Màu sàc cùa mòi truóng nhàn tao -^-"^

2 Tfr chi màu tra thành ìén gai cua su vài >"*^

2.1 Tcngoi còdinh -^^'

a/Tcn goi là tir don liei ^^

b/Tén goi là tó bop tir co dinh hoà ^^

bl Tén goi chung cho mot nhòm su vat '^^^

b2 Tcn goi cho càc su vat ricng le 41 2.2 Tén goi làm ibói "^^

-? Tirchi màu nói ìén ciac inmi> cùa su vàf

•^^.1 Cac hién tucma ihien nhien ^

• Ràng

-• ^ ^ ' 56

• Xuang, nào ^ ,

• M à u cn

IL Càc 66ì tirgtig triru tiroìig duac bicu thj 57

A Nhùng hình ncgng màu sac co nguàn góc tudien neh chi? Hàn 57

1 VQ iru, the giói ^

B Nhùng hình tirang tnàu sàc hién àgi JQ

Chiamg IIL L&p tìcchi màu thùcàp 7 j

73

A Phan loai

B Y nghla va boi cành sir dung cùa lop tir chi màu thir cap 78

/ Nhóm tir ghép ma tat cà càc l/ianh lo' tao tu déu chi inau 78

1 Tir lày àm 73

2 Tir ghép nghla - Càc ihành to' tao tu kè'l hcrp

vói nhau theo quan he dang lap 79

3 Tir ghép nghla - Càc thành lo 1:K) lu ket bop

vói nhau theo quan he chinh phu 80

// Nhóm llì ghép co ket càu : Thành to chi màu ket hap

vài thành tòkhòng chi màu 82

1 Tu ghép co thành to' phu là danh lù ' 82

2 Tir ghép co thành to' phu là ihuàt tu 86

2.1 Nhóm thành to phu co lién quan

dén dò sàng - lui, dam - nhal 87 2.2 Nhóm ihành lo phu bieu Ihi kél càu cùa su vài

va kha nàng phan chiéù ành sàng cùa su vàt 89 2.2.1 Nhóm thành tó phu bieu thi kél cau cùa vài

- kha nàng phan chiéù cùa chùng 89 2.2.2 Nhòm thành lo phu bicu thi kel cau

cùa chal long va chat khi 92 2.2.3 Nhóm thành lo phu bicu ihi

trang thài cùa ành sàng 93 2.3 Nhóm ihành lo phu lièn quan dén càclning ihài cùa su vàt 93

2.3.1 Nhóm ihành tó phu biéu ihi qua irình

phàl Irien cùa sU vàt 93 a/ Càc Ihành lo phu bieu Ihi trang ihài

tuoi mói, mong nuoc cùa su vàt 93 b/ Càc thành tó phu bieu ihi lr:ing thài

khò càn, già eòi cùa su vàt ^ ^ 94 2.3.2 Nhóm thành lo phu bieu dat su chuyén dòi ining thài

cùa su vàt co lién quan lói nhiél va ành sàng 95

2.3.3 Nhóm thành tó phu lién quan dén

kéì càu ben trong cùa su vài 97 2.3.4 Nhóm thành lo phu bieu thi tàc dóng cùa

càc yé'u tó ben ngoài doi vói su vài 97 2.3.5 Nhóm thành lo phu lién quan dén

hinh thùc ben ngoài cùa su vat 98 2.3.6 Nhóm thiinb tó phu bieu thi mijrc dò cao

ve mài khòng gian, so jurmg cua su vat *^S 2.4 Nhóm thành lo phu lién quan dén

ining thài cam giàc cùa con nguói 100 2.4.1 Nhóm thành lo phu bieu thi kha nàng

càm nh(in cùa càc giàc quan KK) 2.4.2 Nhóm thành lo phu biéu ihi phàn ùng cùa co the 101

2.4.3 Nhóm thành tó phu bieu thi trang thài cùa ca the 102 2.5 Nhòm ihành tó phu bieu thi dàc trung

cùa mot so màu sàc nhal dinh 103

3 Tir ghép co thành lo phu là tir chua rò nghla K*4

a/Con duóng hinh thành tir n*4

b/ Ngù nghla va bòi cành su Jung 105

Chuong VL Lóp tu chi màu cu the K^^

• Hàng tu chi màu dàc irung liéng Vici 1^*7

• Bang tu chi màu dac trung tié'ng Anh ' ' -^

• Bàn2 tir chi màu i\:\c irunii tieng Nhàt 1 • "^

• Sc> sanh ^ ' '

Lòi ket liidn ^-1 Danh miic càc tài liéu duuc trich ddn trong luein vàn 123

Phu lue I Danh seieh càc ticchi nuiu thùcàp 127

Phu lue II Bang thdng ké càc tic ehi muu ihu eàp

theo su vài dune miéu tu 1-^^

Phu lue III Tu Uéu ve tu chi mau 1^-^

LO! MO DÀU

T h à t khó hình d u n g dugc euge so'ng cùa loài nguói ma khóng co m à u sàc The

giói thién nhién x u n g q u a n h con nguòi va the giói do con nguòi t a o ra chinh

là the giói m à u sàc Bao nhiéu su vat, bay nhiéu sàc do m à u Trong khi raàt nguói chi t h u n h a n dugc 600.000 m à u thi hién nay mot mày tinh dà eó the chua va bié't

den 20 trieu tóng m à u khàc n h a u [35,tr81] Y\ màu sàc co m à t a k h à p noi nén khóng

nghi ngò gi n ù a , no là mot bg p h a n khóng the thieu cùa nén vàn hóa Màu sàc dugc coi n h u "mot nguon khoài càm t h à m my dat ngang h à n g vói àm n h a c , vàn hoc va nghe t h u a t nói elìung" f l 5 , t r l 6 9 ] Tu làu càc nhà dàn toc hgc, càc chuyén già ve van hóa dàn gian, nghe t h u a t dàn gian, kien trùe dà n h à n t h à y r à n g k h a n à n g càm thu

m à u sàc va moi lién he t h à m my doi vói m àu cùa moi dàn toc là khàc nhau, va diéu

do l à m nén bàn sàc vàn hóa dóc dào Màu sàc gàn lién vói lich s u va t r u y é n thong

d à n toc O p h u o n g Tày, khòng ai dàra nàm trén giuÒTig trai vài den, vi m àu den là

m à u cùa chet choc Con 6 phuong Dóng, nguói ta coi màu t r a n g là t a n g che Hcm mot

n u a so nguòri p h u o n g Tày thich m à u xanh da trói, chi co 20vr thich m à u lue va 107c

thich m à u do Màu dò g à n vói m à u m à u nén thói xua, m à u do là biéu t u g n g cùa tói

àc, loi làm, p h ù thùy, quy sii Den t à n cuoi the ky XIX, chi co q u a n tóa, dao phu, ké

bi h à n h hình, tói n h à n chèo thuyén va tìi klió sai mai eó y phuc m a u dò [35; tr 83,84]

M à u sàc khóng chi là mot thugc tinh co hiru cùa thién nhién ma con là yéu to tinh t h à n dàc sàc cùa loài nguói \^i t à m quan trong dò m a m à u sàc dugc coi là mot

t r o n g n h ù n g d a n g thiic van hóa dàu tièn dugc ghi lai va ky biéu hóa, thong qua ngòn ngù Moi toc nguòi co mot he thong t h u a t ngù chi màu riéng cho mình r a t phong phù va dgc dào C h à n g h a n trong tié'ng Anh co tói hcm 3000 t u chi m à u [52]

Càc n h à khoa hgc trén the giói t u hon 100 n à m ve truóc dà r a t q u a n t à m dén

su kivÀc biét trong Idia n à n g càm n h à n m à u sàc cùa càc dàn toc trén thè giói Càc

euge t h à o l u à n ngày càng dugc nhiéu ngành khoa hgc quan t à m n h u dàn toc hgc,

t à m ly hgc, ngòn ngù hgc

Tu day dà xuàt hién nhiéu còng trình nghién cuu xuàt sàc d u a trén càc tu lieu dién dà song dòng, ma doi t u g n g là càc toc nguòi kliàc n h a u , cua nhiéu nhà khoa hgc noi d a n h Co the ke ra day Glastone \V.E.[45] Geiger L.[44] M a g n u s G.[53] vói su

p h à n tich ky luòng càc tén ggi m à u lày ra tu càc vàn bàn vié't eó xua cua I r u n g Quoc, An Dò, Xemit ; Alien F, n h à tàm ly hgc nguoi Anh vói n h ù n g quan tara ve

càc non vìm hóa von tÙTig bi coi là "mù màu" [39] ; Belin B Kay P vói viéc phàt

m i n h p h u o n g p h à p p h à n giai doan tien hóa doi vói su x u a t hién nhirng ky t u màu Nhiéu n h à khoa hgc di s à u tìm hieu t u dien m à u sàc cùa càc toc nguòi cu the, n h u

T e m e r V d u a trén tài Uéu va nghi le Ndembu dà dua r a dugc n h ù n g y kien ve van

de p h à n loai m à u sàc trong vàn hóa so khai [17], n h à dàn toc hgc nguòi My Klineberg

O thi nghién ciju he t h o n g t u n g ù chi m à u o càc bg lae nguòi Anh Diéng (My) [46] Ngoài r a con co T h u m w a l d R vói cu dàn dào Xolomonop [63], Heider E R voi toc nguòi Dani [47], Semiakin F.N vói n h ù n g tén ggi màu trong tié'ng Due va tié'ng Celkup [16], Corxunxkai T.T, Fridman H.H Treremixina LI vói eóng t r ì n h nghién cuu

he t h o n g hien thi m à u trong tieng Nga, tieng Due, tieng Anh [6], n h à khoa hgc My Conklin N.C va he t h o n g ky t u m à u cùa bg lae Hanunóo fPhihppin) [42], n h à bàc hgc nguòi P h à p Metaie P vói nhirng hinh thùc hien thi m àu mot càcb hoang dà cùa dàn goc California [54], n h à n h à n chùng hgc nguòi My Ray R V, vói n h ù n g tài liéu dién

dà ve hon 60 bg lae Anh Diéng Bàc My [57], Rivers W.H voi t u dien m à u sàc cùa càc dàn toc Bàc cuc [58] v.v

Chi diem sa qua m o t so tàc già va eóng trình tiéu bieu n h u the", eiing eó the thày dugc moi q u a n he giùa m à u sàc va vàn hóa toc nguòi da dugc giói khoa hgc the' gioì ehii y q u a n t à m den m ù c nào

O Viet N a m , dà't nuóe eó bé day vàn hie'n làu dòi va dòi song tinh t h à n phong phu, m à u sàc t u làu dà t r a t h à n h mot bg p h à n khóng the thieu dugc cùa truyén thong v à n bòa T u nghe t h u à t làm gom su dé'n càc dòng t r a n h dàn gian, t u t r a n g phuc dàn toc ruc rò dgc dào dén n h ù n g vàng son cùa cung dien dén dai, dàu dàu cùng hien dién vai trò cùa m à u sàc, vói n h ù n g y nghia, n h ù n g biéu t u g n g vàn hóa

g à n lién vói t r u y é n t h o n g lich su Hon the' n ù a , mói t r u ó n g thién nhién cùa mot nuóe

n h i e t dòi lai vò cùng phong phù sàc màu Vói thién nhién n h u t h e , xà bòi n h u the,

se khòng eó gì d à n g ngac nhién neu nói r à n g nguòi Viet eó mot kho t u n g ù de hien tlìi m à u D à n g tiee là cho den bay giò, chùng ta khai thàc nò, tira biéu nò chua dugc bao nhiéu N h ù n g eóng t r ì n h de cap den màu sàc trong vàn hóa chù yeu thugc ve càc

n h à dàn toc hgc, nhirng nguòi nghién cuu nghe t h u a t vàn hóa d à n gian

Tuy nhién càcb nghién ciru cùa hg thuòng là di sàu tìm biéu mot llnb vuc vàn hóa n ào dò, va t r o n g qua trình tìm hieu hg nhàc tói s u tón tai cùa m à u sàc va pbuaiìg t h ù c hién thj c h ù n g vói t u càcb là mot khia canh cùa doi t u g n g nghién cùu, chù bàn t h à n m à u sàc khòng phài là doi tugng chinh C h à n g h a n khi nói dén mot so' van de ky t h u a t va nghe t h u a t lién quan den lich su p h à t trién gom co V^iét Nam, Nguyén Vàn Y d à n h vài dòng de nói ve m à u men gom [28], giòng n h u càcb lam cùa

T r a n K b à n h Chuong khi giói thiéu thù p h à p tao men m à u t r o n g do gom già dung thòi Ly [5] Yeu to m à u sàc cùng dugc nhàc den trong mot so eóng t r i n h nghién cùu thugc linh vuc k h à c n h u bài giói thiéu ve nghe t h u à t tuong b à t bg Viet N a m cùa Nguyén Lai [12], bài tìm biéu ve hoa vàn cap vày (trang phuc phu nù Muòng) cùa

T u Chi [4] Dàc biet yé'u to' m à u sàc vói t u càch là mot p h à n cùa vàn hóa tioiyén

4

-t h o n g dugc q u a n -tara nhieu han cà qua càc chuyén luàn ve nghe -t h u à -t -tao hình dàn gian - l à n h dia rìéng cùa m à u sàc Càc nhà nghién cùu dà chù y nhiéu toi chat liéu

t h u a t r u a c va Dia m à u ngù sàc Hue, ngày nay" [23] co già tri n h u là n h ù n g chuyén

l u à n eóng phu, t r u c tiep nghién cùu ve m à u sàc, qua dò làm noi b à t Ìén net dàc sàc

cùa vàn hóa t r u y é n thong H u e T a t nhién óng khóng de cap gì nhiéu toi von tu ngù

chi màu sàc, ma chi tìm biéu bdn thàn màu sàc thói, vi vàn de t h ù n h à t rò r à n g là

thugc l à n h dia cùa ngòn n g ù hgc

Vày thi giói Viet n g ù hgc dà d a t nhirng t h à n h t uu gi doi vói de tài này ?

Mae dù dà co' g a n g t h u t h a p , tìm kié'ra trén t a t cà càc so t a p chi chuyén ngành, càc còng t r ì n h nghién cùu dà x u a t bàn va cà càc a n phara it nhiéu lién quan dé'n van

de này (tap chi Dàn toc hgc, t a p ehi Nghién cùu Nghe t h u a t v.v ), chùng tói raoi chi bié't dugc mot so eóng trình n h u :

- Bùi Dinh Minh vói còng trình nghién cùu thuc nghiém viéc ma hóa m à u sàc trong tieng Viet va tieng Nga [13]

- Le Anh Hién vói bài \ié*t ve càch dùng tinh t u chi m à u skc cùa To Hùai [9]

- Dào T h à n vói hai bài \ i e t "He thòng t u ngù ehi m à u phu trong tieng Viet" va

"He thong t u n g ù chi m à u sàc cùa tié'ng V^iet trong su ben he vói m à y diéu pbò quàt" [18,19]

N h ù n g tàc già trén dà d u a ra dugc nhiéu y kien dàng chù y ve he thong t u chi

m à u sàc t r o n g tiéng Viet Tuy nhién con eó r a t nhiéu vàn de càn giài quyet doi vói

de tài này C h à n g han, ai cùng bié't r à n g nguòi Viet co rat nhiéu t u de biéu thi m à u sàc, vày t h u c chat là eó bao nhiéu t u chi m à u ? Liéu càc t u dién tiéng Viet t u truóc tói nay dà t a p hgp day dù càc t u chi raàu chua, hay càn thiet phài làp ra mot ' t u dién m à u sàc" riéng cho tiéng Viet ? Càc t u n g ù dò eó thè dugc s à p xep theo he thong

n à o ? C h ù n g eó net dàc biét gì trong càu trùc "? Ve raàt y nghia thi giùa càc t u ngù

dò co gì k h à c n h a u ve phara vi biéu vàt khòng ? Tai sao mot so t u chi raàu lai chi dugc d ù n g cho s u v a t n à y raà khòng thè dùng de miéu tà s u v à t khàc ? C h ù n g eó lién q u a n gì den vàn hóa t r u y é n thong ? Thàm chi, con eó thè di vào mot khia canh khó han n h u n g r a t thù vi, là nguon goc cùa càc t u ngù chi raàu tiéng Viet : tai sao càc t u dò lai xuà't hien ? S u chuyén doi t u càch hién thi raàu cu thè s a n g càch hién

thi m à u trini t u g n g dà dién ra n h u thè' nào ^ Tu chi m à u Viet n a m eó chiù à n h h u a n g

cùa vàn hóa H à n khòng ? Co vay mugn tu chi raàu Trung Quoc khóng ? Ngoài ra,

c h ù n g con chiù tàc dòng cùa n h ù n g nén van hóa nào khàc ? v.v va v.v

5

-C h ù n g toi khóng co t h a m vgng giài quye't dugc t a t cà càc thàc màc trén Trong khuòn kho l u à n vàn, chi xin t a p t r u n g vào nhirng diém chinh sau :

1 T h o n g ké va lap ra mot b a n g t u n g ù chi m à u sàc trong t i e n g Viet

2 P h à n loai chung, s à p xe'p chùng t h à n h he thong

3 P h à n tich y nghla t u v u n g va boi cành su d u n g chùng, qua dò làm sàng to

n h ù n g lién he cùa chùng doi voi vàn hóa truyén thong

L u à n vàn dugc xày d u n g t r é n ca sa 3776 phié*u t u liéu dugc luu giù trong kho t u liéu, pbòng T u dien - Vien Ngòn ngù hgc Hi vgng r à n g né'u giài quyet tot càc vàn

de dugc d à t ra, l u à n van se góp thèm mot tiéng nói vào huóng di mai cùa ngòn ngù hgc hién nay : ngón n g ù nhìn duói góc do vàn hóa

6

-Chtrang I

HE THONG Ti; NGLT CHI MÀU SAC

TRONG MOI LIÈN HE VÓI VÀN HÓA

A N G Ó N NGIJ VA V À N HÓA

Vàn hóa dugc coi là h à n h vi ù n g xu riéng cùa loài nguòi hien dai (Homo sapiens),

kèm theo nò là nhirng doi t u g n g v à t chat vói t u càch là bg p h a n khòng the tàch ròi cùa boat dòng ù n g x u n à y ; nói mot càcb cu the hon, vàn hóa bao gora ngòn ngù t u

t u a n g , tin nguòrng, phong tue, luat le, the che, còng cu, ky t h u a t , boat dòng nghe

t h u à t , nghi le v.v S u tón tai cùa vàn hóa va boat dóng cùa nò phu thugc vào chinh

n à n g lue cùa con nguòi Kha n à n g này thuòng dugc goi là n à n g lue suy nghi eó ly

t r i hay t r ù u tugng, tuy nhién eó truóng hgp loài vàt cà'p duói cùng the hién su ùng

x u eó ly tri, con y nghla cùa t u "triru tugng" khóng boàn toàn rò r à n g va chinh xàc,

t h u a t n g ù "nàng lue biéu t r u n g hóa" (symboUingJ eó le là càc tén thich hgp haiì cho

kha n à n g tri tue eó ragt khòng hai cùa con nguòi, bao gom viéc qui dinh cho càc su

v a t va s u kien nhirng y nghla nào dò ma né'u chi d u a vào n g ù nghia khòng thi kliòng the hieu dugc Lòi nói t h à n h tié'ng - ngón ngù - là mot vi du tiéu biéu Y nghla cùa

t u "hoa", khóng gàn c h a t vói bàn t h à n càc àm ; nò dugc nguòi ta gàn cho càc àm mot càcb tùy tièn va vò doàn N à n g lue biéu t n m g hóa 's^Tubolling) là ragt loai ù n g xu

eó thè xàc d m h mot càcb khàch quan, va khóng nén n h à m làn nò vói n à n g lue tugng

t r u n g (syrabolizing) vi thuàt n g ù này co nghia r a t khàc

Dà eó r a t nhiéu dinh nghia khàc nhau ve vàn hóa Dinh n g h i a co dién ve vàn hóa x u à t hién vào the ky XIX, ma tàc già cùa nò là n h à n h à n loai hgc nguòi Anh

E d w a r d B u m e t t T>dor dà d u a ra trong tàc p h à m "vàn hóa nguyén thùy" ( 1 8 7 1 ' : "Vàn

hóa là mot t a p hgp toàn bg n h ù n g tri thùc, tin nguòng, nghe t h u à t , dao due, p h à p

luat, phong tue, va b à t ky n à n g lue va thó quen nào khàc raà con nguòi vói t u càch

là mot t h à n h vién t r o n g xà bòi co dugc" Trong Nhàn loai hoc (ISSI), Tylor chi rò

r a n g vàn hóa boàn toàn là sa hiru cùa riéng loài nguòi Q u a n nièm ve van hóa này

dà dugc càc n h à n h à n loai hoc su d u n g dàc lue trong suot n à m muoi n à m Cùng vói

s u p h à t trién m a n h cùa bg mòn nhàn loai hgc, nhirng suy nghi ve bàn c h a t cùa nhirng

van de va khai niem p h u thugc dà dàn den su già t à n g so lugng va s u da d a n g cùa

càc d;nh nghia ve vàn hóa Trong Vàn hóa : diem lai càc khdi niém va dinh nghia

(1952) hai n h à n h à n loai hgc nguòi My A.L Kroeber va Clyde Kluckhohn dà dàn ra

104 dinh n g h i a ve vàn hóa - t r a i rgng t u "hành vi ù n g xu dugc rèn luyen "dé'n" n h ù n g

y niem t r o n g t u tuòrng", "mot ké't cau logie" "mot s u bia d a t ve t h o n g ké", "mot co che"

p h ò n g t h ù ve m à t t à m ly" v.v Dinh nghia (hay k h à i niém) ve vàn hóa dugc Ki'oeber Kluckhohn va nhiéu n h à n h à n loai hgc khàc uà thich là dinh nghla cho r à n g vàn hóa

là m o t s u t r ù u tugng, hay cu the hon " s u t r ù u tugng hóa t u h à n h vi ù n g xu"

N h ù n g k h à i niera t r é n déu co n h ù n g nhugc diém va phié'n dién S u ton tai cùa càc t r u y é n t h o n g ù n g x u - t u e là nhirng mó hình ù n g x u dugc chuyén giao bang phucmg t h ù c cha truyén con no'i ve m à t xà bòi chù khòng phài theo kiéu sinh hgc -

rò r à n g là cùng dugc tao lap a càc dóng vàt khóng phài nguòi "Nhirng y niém trong

t u tuong" tò r a eó y nghia trong xà boi cùng khóng khàc gì n h ù n g t h ù dà dugc biéu

d a t trong ngón ngù, b o a t dóng va càc doi tugng khàc "Mot ké't cà'u logie" hay "mot

s u h u cau eó t i n h thong ké" rò r à n g là khòng day dù de eó thè su dung Con khài

n i e m v à n hóa là mot s u t r ù u tugng, t h ù n h à t se khien nguòi t a thàc màc ve thuc

t i è n cùa vàn hóa (boi vi "su t r ù u tugng" thuòng dugc biéu là "khòng thè càm thày dugc"), t h ù hai, se d à n den viéc phù dinh su ton tai cùa nò, vi n h u vày thi vàn hóa

d à dugc dinh nghia a ngoài s u ton tai cùa nò va neu khóng co càc su v à t va hién

t u g n g k h à c h q u a n co t h à t a the' giói ben ngoài thi cùng khòng the eó khoa hgc

Kroeber va Kluckhohn ket luàn r à n g vàn hóa là mot s u triru t u g n g dira trén ly

do là : né'u vàn hóa là s u ù n g xu, thi chinh bòi diéu dò, raà nò t r a t h à n h vàn de cùa tara ly hgc, vi the hg ket luàn: "vàn hóa là ragt s u t r ù u tugng hóa t u n h ù n g h à n h

vi ù n g xù cu the chù khóng phài là bàn thàn su ù n g xu" N h u n g nguòi ta sé bòi, vày thi cài gì se là s u t r ù u t u g n g hóa cùa mot 11 cuòi hay mot cài b à t gora theo quan niém cùa Ki'oeber va Kluckhohn ? Càu hòi này d à t ra nhirng vuóng màc ma càc tàc già t r é n kliòng giài quyet dugc thich dàng Sau dò trong tiéu luàn "Miài niem vàn hóa" (1959), Leslie A.White dà d u a ra lòi giài dàp Óng cho r à n g và'n de khòng phài

a cho v à n hóa là t h u c te hay là t r ù u tugng, ma vàn de là ò boi cành cùa n h ù n g kien giài khoa hgc Khi càc s u vàt, hién tugng dugc xem xét trong boi cành n h ù n g quan

he cùa c h ù n g vói còng dóng nguòi, chùng tao t h à n h h à n h vi ù n g xu klii chùng dugc xera xét khòng phài t r o n g quan he cùa chùng vói còng dong nguòi ma trong quan he cùa c h ù n g vói n h a u , c h ù n g t r a t h à n h vàn hóa theo n h u dinh nghia C h à n g h a n , loi

nói kiéng ky mothcr - in - law (me chong/ me vgi là mot phùc hgp gom càc khài

niem, càc thài dò, va càc h à n h dòng Khi nguòi ta xem xét phùc hgp dò trong quan

he cùa nò vói còng dong nguòi - tue là giòng n h u n h ù n g diéu m a eóng dong nguòi

t h u c hién - nò t r a t h à n h h à n h vi ù n g xù theo n h u dinh nghia N h u n g khi nguòi ta

xem xét loi kiéng ky mother • in - law trong quan he cùa nò vói noi cu trù cùa mot

càp vg chong mói cuoi, vói vai trò tuong ù n g cùa hg trong càch t h ù c sinh so'ng, t à n eóng va phòng t h ù cùa xà bòi, voi nén còng nghe cùa xà bòi, thi loi nói kiéng k\*

mothcr - in - law lai trò t h à n h vàn hóa

S u p h à n biet này là diéu raà càc nhà nghién cùu t u v u n g dà t h u c hién trong

n h i é u nara Khi càc t u dugc xem xét trong quan he cùa chùng vói còng dóng nguòi,

t u e là vai t u càch càc h à n h dòng, thi chùng là h à n h vi ù n g xu Con khi chùng dugc xem xét t h ò n g qua q u a n he giùa chùng voi n h a u - su s a n sinh t u \'ung, n g ù phap,

8

-cu p h à p v.v - thi chùng là ngòn ngù, mot van de khòng thugc t à m ly hgc ma thugc

ve ngòn n g ù hgc

N h u vay, vàn hóa là tén ggi dugc d a t cho mot lórp càc s u v à t hién tugng phu thugc vào n à n g lue biéu t r u n g hóa dugc xera xét trong mot boi cành ngoài con nguòi ( e x t r a h u r a a n )

T u dinh nghla trén ve vàn hóa eó thè r ù t ra mot he qua : n h u vày, vàn de quan

t r g n g n h a t doi vói vàn hóa toc nguòi là lua chgn va tìm ra n h ù n g mò hinh ù n g xù thich hgp Jihat do'i vói dàn toc minh, thong qua n à n g lue biéu t r u n g hóa khóng gi5*ng

n h a u giùa càc d à n toc, t u dò khai thàc chùng trén hai phucmg dién quan he giùa

c h ù n g vói chinh còng dong nguòi (hành vi ù n g xù) va quan he giùa chùng vói n h a u (biéu hien vàn hóa)

Qua nhirng gì dà p h à n tich, co the thay mot càch rò r à n g va t h u c té" moi quan

he giùa ngòn n g ù va v à n hóa Ngòn ngù là mot bg p h à n khòng t h è tàch ròi cùa ké't càu vàn hóa S u lién q u a n hiru co giùa ngón ngù va càc khia canh khàc cùa vàn hóa

g à n gùi tói m ù c khòng mot bg p h a n nào thugc ve vàn hóa cùa mot nhóm nguòi cu the lai co the dugc nghién cùu tàch ròi khòi càc bieu t u g n g ngòn n g ù trong boat dòng cùa chùng B à n t h à n vàn hóa là mot he thong tin biéu khong lo, da dang, bao t r ù m mgi b o a t dòng t r o n g còng dong nguòi, nò chùa d u n g nhiéu tiéu he thong, raà ngòn

n g ù là mot he t h o n g tin hieu quan trgng trong so dò Vi nguyén n h à n này m a t u làu càc n h à khoa hgc dà n h à n t h à y r à n g viéc nghién cùu ngòn ngù va nghién cùu van hóa eó r a t n h i é u diém chung eó the chia sé vói n h a u , bao gora càc phucmg p h à p làra viéc, càc dàc tinh, doi t u g n g v.v., va diéu này r a t eó y nghla

Tuy nhién, n h u A.L Ki'oeber dà chi ra, mot trong n h ù n g giào ly cùa ngòn ngù hgc hien dai là nò dà loai bò n h à n to tàm ly hgc, cho r à n g t à m ly hgc khòng thich hgp vói viéc nghién cùu ngòn ngù, gay lón xòn va làra cho càc n h à ngòn n g ù hgc di lae duòng, vi t h e ngòn n g ù hgc càn phài t r à n h xa khia canh n g ù nghia, khòng dugc

d u a d à m qua m ù c vào y nghia Cùng vói quan diém dò, ngòn n g ù hgc hién dai coi mot he tho'ng n g ù p h à p dugc miéu tà d ù n g là phài gàn vói n h ù n g don vi ngón ngù chinh xàc n h u ara vi va h ì n h vi, càc hình thuc cùa chùng va s u ph^in bo cùa chùng (bao gora vi tri, t r a t t u , s u lién ket, hay n h ù n g yeu to khàc dugc dien dat theo kiéu toàn hgc) [47]

A.L Kj'oeber dà phé p h à n gay g à t quan diém này Óng p h à n tich r à n g ve màt nguyén tàc, trong b à t ky ngòn n g ù nào, so lugng càc hình vi cùng it han so" lucmg

n h ù n g h ì n h t h ù c p h à n bo khàc n h a u cùa chùng So di c h ù n g ta eó thè p h à n tàch riéng dugc c h ù n g ra, chinh là thòng qua ngù nghia ma chùng biéu dat Diéu này boàn toàn chinh d à n g , vi y nghia, (hay ngù nghia) cùng là mot t h u c té' gàn chat vói thuc

te p h à n bo càc àm vi va càc hình \ i Co sa ngù nghia tò r a r a t thich hgp, vi chùng

b à t nguon tu n h ù n g boi cành ma bàt ky ngòn ngù nào cùng eó, bòi vi mot trong

n h ù n g còng d u n g cùa ngòn n g ù là de truyén dat thòng tin

C ù n g theo Kj-oober, nguyén n h à n tcao ra thài dò chong ngù nghla hgc cua ngòn

9

-n g ù hgc hié-n dai là do s u p h à t trié-n m a -n h càch -nghié-n cùu t h u c d u -n g va m à y móc

dà d u a ra n h ù n g rdian dinh t r u c tiep, rach ròi ve càc t h à n h to, càc mò h ì n h va cau

t r ù c cùa ngón ngù S u t h à t là khòng eó nhà ngòn ngù hgc nào p h ù dinh sach tran

n g ù nghia, cùng n h u p h ù n h à n mo'i quan he giùa cau trùe ngòn n g ù va n g ù nghla

C h à n g qua là vi ngòn n g ù hgc t h u à n tùy dà p h à t trién n h a n h hon r a t n h i é u , va dugc

to chùc tot bom n g ù nghla hgc, den mùc càc nhà ngòn n g ù hgc càm t h à y hg eó thè tié'n Ìén n h a n h hon va xa han m a khòng càn quan tàm nhiéu làm toi n g ù nghia hgc

Giài thich ve s u quay tròr lai vói n g ù nghia cùa giói ngòn n g ù hgc phuong Tày nói riéng va ngón n g ù hgc the giói nói chung, Kroeber eó n h à n dinh k h à hgp ly Óng

h u a n g c h ù n g t a tói nguon goc r a dòi cùa bò mòn ngòn ngù hgc Theo òng, t h u c ra ngòn n g ù hgc eó nguon goc t u bg mòn n g ù vàn hgc, ma bg mòn này t h o a t tièn eó lién

q u a n tói càc y n g h l a va càc qui tàc, roi tói càc bàn vàn va vàn chuang, sau dò là lién

q u a n tói v à n hóa t r é n cà m à t n h à n vàn làn m à t khoa hgc cùa t h u à t n g ù vàn hóa

B a n g càch t u tich lùy t h ò n g qua qua trình p h à t trién tiem tié'n t ù n g ebùt ragt dò ma ngón n g ù hgc t h u à n t ù y va ngón ngù hgc nói chung dà ra dòi, va k h u y n h huóng

"cho'ng lai n g ù nghia" chi là mot nac t h a n g trong qua trinh p h à t trién Sau cùng, Kroeber d u doàn mot t u o n g lai s à n g sua : "Cho dé'n bay giò moi quan he, nén t à n g giùa ngòn n g ù hgc vói khoa hgc n h à n vàn va ngù vàn hgc vàn con ton tai, va khi dà

d a t tói s u k h u biét day dù chùng ta eó thè du doàn mot s u tài hgp raói, diéu này se khien t a t cà càc ben t h a m già eó mot nén t à n g rgng rài han va dugc t r a n g bi co biéu qua han" [50]

Lòi d u doàn cùa Kroeber dugc nhiéu nhà khoa hgc t à n t h à n h Dell Hymes do xàc dinh dugc t à m q u a n t r g n g cùa moi quan he, hay là s u tài hgp dò, dà soan t h à o mot

t u y é n t a p h e t sue còng phu co tiéu de "Ngòn ngù trong vàn hóa va xà hòi" [43] Tuyén

t a p n à y bao gora n h i é u bài vié't h e t sue quan trong, dugc coi là "su chi d à n dai cuong

ve moi q u a n he g i ù a n h à n loai hgc va ngòn ngù hgc" Dell Hymes de r a t cao vai trò cùa ngòn n g ù t r o n g v à n hóa Theo óng, dù quan rùém the nào ve bò mòn n h à n loai hgc thi vàn khòng t h è p h ù n h à n s u t h à t lòi nói là mot h à n h dóng bèt sue thiét yé'u cùa con nguòi, ngòn n g ù là mot bò p h à n khóng thè thie'u dugc cùa vàn hóa nguòi, dé'n m ù c khóng mot s u g i à n g day nào ve n h à n loai hoc dàng dugc coi là giàng day raà lai co t h è bò qua hai yé'u to' dò Và'n de khòng chi ò cho s u nghién cùu n h à n loai hgc khóng t h è boàn t h i é n dugc né'u thié'u chùng, ma con ò cho lòi nói va ngón ngù cung càp nhirng vi du q u a n trgng, dòi khi quyet dinh cho nhirng chù de lón, chàng

h a n n h u khi nghién cùu n h ù n g net tuong dóng va di biet giùa càc toc nguòi hay càc

n é n vàn hóa b o a t dòng the" nào, hie'n doi ra sao ; chùng cùng r a t eó tàc d u n g khi tira biéu p h a m vi cùa n h à n loai hgc hoàc càc ky nàng làm \ i é e cùa n h à n h à n loai hgc Nhìn chung, tri t h ù c ve ngón n g ù va ngòn ngù hgc co lién quan b a u b è t dén càc linh vuc boat dóng cùa n h à n loai hgc Chi co mot so it linh \'uc ma b o a t dòng cùa chùng khòng dinh liu gì dén n h u dàn toc hgc dién dà, n h à n loai hgc lich su, hay ly thuyét

c h u n g là co t h è bò q u a , khòng càn den kien t h ù c ve ngòn n g ù va ngòn n g ù hgc, n h u n g

10

-t h ò n g -t h u ò n g -thi r a -t khó -tìm ra dugc vi du ve n h ù n g linh vuc n h u -t h e T h à m chi

n h u Levi - S t r a u s s (1953) dà chi ra, khóng nhiìng phài phàn biét moi lién he giùa

ngòn n g ù va vàn hóa nói chung vói mo'i lién he giùa mot ngòn n g ù va mot vàn hóa,

raà con càn p h à i p h à n biet moi quan he eó thè dang ton tai giuà càc n h à ngón ngù hgc riéng le (hay càc khoa ngón n g ù hgc) va càc n h à n h à n loai hgc, xà hói hoc, càc

n h à nghién cùu vàn hgc (hoàc càc khoa dò) [51]

D ù n g truóc moi lién he chat che giùa hai ngành khoa hgc n h u the', Dell Hymes

dà d u a r a de nghi pho'i hgp hai bg mòn trong mot chuyén n g à n h eó tén ggi là nhàn

loai hoc ngòn ngù (linguistic anthropology), nghién cùu ngón n g ù duói góc dò vàn hóa

[43, t r XXIII) De nghi này d u a t r é n quan diém : ( I j còng viéc cùa ngòn n g ù hgc là

pho'i hgp tri t h ù c ve ngòn n g ù x u à t p h à t t u góc dò ngòn n g ù ; (2) còng viéc cùa n h à n

loai hgc là pho'i hgp tri t h ù c ve ngòn n g ù dùng trén góc dò con nguài Né'u ket hgp

hai bg mòn này, t a se co dugc càch nhìn toàn dién hcm

Theo Dell Hymes, thi n h à n loai hgc ngòn n g ù ve mot nghla nào dò là boat dóng dac t r u n g cùa nhirng nguòi raà n h ù n g thàc màc cùa hg ve ngòn n g ù hoc dugc dinh

h u ó n g t u n h à n loai hgc P h a r a vi nghién cùu cùa nò khòng dugc dinh r a theo logie hay mot càch t u nhién, m a dugc qui dinh bòi p h a m vi n h ù n g moi quan t à m tich cuc

eó tinh n h à n loai hgc doi vói càc hién tugng ngòn ngù hgc P h a m vi nghién cùu cùa

nò eó thè bao b à m càc vàn de ngoài ngón ngù, va nò "là chuyén n g à n h duy n h à t luòn luòn bao gòni vàn de hóa n h a p vói phàn con lai cùa n h à n loai hgc [43,tr XX//] N h u vày, n h à n loai hgc ngòn n g ù eó thè dugc coi là bg món nghién cùu ngòn n g ù trong boi cành n h à n loai hgc ; chàng h a n , càc khài niém àm vi, hình vi, va càc don vi khàc cùa ngón n g ù hgc miéu t à se dugc xem xét n h u n h ù n g don vi co vai trò là càc n h à n

to vàn hóa t r o n g n h à n t h ù c

Dell H y m e s cùng dà de càp tói p h a m vi boat dòng cùa bò món gàn chat ngòn

n g ù vói vàn hóa này, va diém lai mot càch khà ehi tiet lich s u p h à t trién, d à n tói

s u r a dòi cùa nò Òng chù yé'u nói tói ba dòng p h à t trién quan t r o n g : mot cùa P h à p ,

m o t cùa Anh, va mot cùa M5' Truóng phài Anh vói nhÙTig n h à khoa hgc nói tieng

n h u Edv^^ard T>'lor, R.G L a t h a m , Malinoroski, A.H Gardiner va J.R F i r t h , Robins,

Me Intosh, Hill v.v di theo quan diém cho r à n g quan he giùa ngòn n g ù va càc

p h u o n g dién kliàc cùa vàn hóa là quan he phu thugc làn nliau giùa càc khia canh kliàc n h a u cùa cùng mot sir kien hay mot boat dòng xà bòi B à n t h à n ngòn n g ù dugc coi là mot h à n h dòng, va co t h a m già vào bòi cành xà bòi n h u là mot bg p h à n càn

t h i e t t r o n g bue tr^uib toàn cành ve xà bòi Hoat dòng cùa ngón n g ù trong giao tiép chù yéu dugc coi là eó chùc n à n g kiém soàt hay dàn dàt h à n h dòng

Dai biéu cùa t r u ó n g phài P h à p co Ferdinant de S a u s s u r e , A.Meillet Mauss, Duklieim Theo q u a n diém cùa t r u ó n g phài này, quan he giùa ngòn n g ù vói càc

p h u o n g dien k h à c cùa vàn hóa duòng n h u là ragt trong n h ù n g s u dong d a n g giùa càc

he t h ò n g hay càc san p h a m t u a n g ù n g cùa tàm ly hgc còng dong Bàn t h à n ngón ngù hgc dugc coi nhu mot he t h ò n g mò, dugc ke t h ù a theo kiéu xà bòi, boat dòng cua ngòn n g ù t r o n g giao tiep chù yé'u dugc eoi là thuc hién chùc n à n g n h à n t h ù c n h a m

11

-p h à n biét hay biéu d a t y nghla ; ngòn ngù cùng co chùc n à n g biéu lo càm xùc, n h u n g

dò chi là s u phài sinh t u chùc n à n g thuc tien trén, chù khòng phài là chùc n à n g chù

y e u h a y dgc l a p

Qua s u p h à n tich trén, thi duòng n h u hai t r u ó n g phài do eó q u a n diém doi lap

n h a u , n h u n g t h u c r a cà hai déu giài thich ngón n g ù va vàn hóa n h u là n h ù n g kiéu

h a y n h ù n g k h i a canh cùa mot n é n t à n g riéng biet, chi eó diéu a t r u ó n g phài này tinh

t h o n g n h à t thugc ve s u kien, con a truóng phài kia nò thugc ve t u t u a n g

N h ì n chung, t r u ó n g phài My vói càc dai biéu n h u Franz Boas, Bloomfield, Sapir, Kroeber, dàc biét q u a n t à m tói vai trò cùa ngòn ngù trong vàn hóa, cùa ngòn ngù hoc t r o n g n h à n loai hgc Chiù à n h h u a n g cùa truóng phài P h à p , t r u ó n g phài My eoi

s u t h o n g n h à t giùa ngòn n g ù va vàn hóa n h u là mot san p h à m vàn hóa, hay mot di

s a n xà hgi, c h ù khóng phài là mot su kien hay mot boat dóng xà bòi

S a u khi p h à n tich ti mi n h ù n g t h à n h t u u va quan diém cùa càc ti-uóng phài Dell

H y m e s n h à n xét r à n g cho den nay, lich su phàt trién cùa hai bò mòn ngòn n g ù hgc

va n h à n loai hgc là khòng tàch ròi n h a u Giong n h u Kroeber, Dell Hymes r a t lae quan

ve t u a n g lai cùa moi q u a n he dò Theo òng, the he càc nhà n h à n loai hgc tré tuoi khi nghién ciiu ngòn n g ù d a n g t a p t r u n g quan tàm den, hoàc n h ù n g miéu t à n g ù nghla, hoàc n h ù n g miéu tà vàn hóa, hoàc cà hai Co thè dùng lòi p h à n doàn cùa òng de nói Ìén q u a n diém cùa c h ù n g tói: "Rat eó the su phàt trién cùa nhùmg mo'i q u a n t à m dò

se khié'n cho càc n h à nghién cùu lich su ngòn ngù hgc thè" ky XX n h à n dinh ràng, neu n h u n ù a d à u the ky dugc d à n h dàu bòi nò lue giành quyén dgc lap cho ngòn n g ù vói t u càch là mot doi t u g n g nghién cùu va su tap t r u n g miéu tà càu t r ù c , thi n ù a sau t h e ky dugc d à n h d à u bòi raoi quan tara tói su hóa n h a p cùa ngòn n g ù vào boi cành vàn hóa xà bòi, va sii t a p trung p h à n tich chùc n à n g cùa nò" [43]

Ti^ong so càc linh vuc riéng cùa ngòn ngù hgc, t u v u n g luòn luòn giành dugc su

q u a n t à m n h i é u n h à t Khi bàn ve n g ù nghla cùa t u , giào su A.L Kroeber dà de cao

t à m q u a n t r g n g cùa nò : " n g ù nghla cùa t u dà gàn vói chinh càc do tao tàc (artifàct, raentifact), von là n h ù n g t h ù càu t h à n h nén vàn hóa, va chinh nhirng t h ù dò lai gàn vói thién nhién t r o n g nhirng càu trùc n h à t thiet phài co cùa tà't cà moi nén vàn bòa Càc n h à ngòn ngù t h u ò n g nói mot càcb khòng chinh thùc va khòng chuyén mòn r à n g

t u v u n g c h à n g qua là vàn bòa Diéu này klià dùng : mot quyén t u dién chi m i n h boa hay biéu lo mot p h à n nhò càu trùc ngòn n g ù raà nò nói tói, va gàn n h u toàn bó nói

d u n g cùa nò, toàn bg, ngoai t r ù raòt so it càc "tu ngù phàp" - déu eó lién quan tói

vàn hóa [50, tr XMII ]

Tu làu càc n h à n h à n loai hgc dà r a t quan tàm tira biéu t u v u n g vói t u càch là

p h u o n g tièn biéu d a t nhirng khia canh cùa càc nén vàn hóa riéng biét va nhirng net

k h à c biet g i ù a chùng Càu hòi co bàn thuòng dugc dàt ra là : B a n g con duòng nào mot ngòn n g ù t r ó t h à n h mot bàn chù dàn (index) do'i vói nén van bòa eó lién quan dén nò ?

C à u hòi này k h ó n g de t r a lòi Neu ngòn ngù là t à m guong p h à n à n h chinh xàc

12

-n é -n và-n hóa de-n m ù c q u a -n he giùa càc muc t u tro-ng mot cuo-n t u dié-n day dù va càc nói d u n g cùa bó món dàn toc hgc là raoi quan he ragt doi mot, thi lue dò dàn toc hoc eó the bò q u a viéc nghién cùu ngón ngù hgc, bai vi rot euge thi nhirng ket qua cùa ngón n g ù hgc se dong d a n g vói n h ù n g gì dàn toc hgc dà l à m dugc m a khòng càn

s u t h a m già cùa ngòn n g ù hgc M à t khàc, neu ngòn ngù là biéu t u g n g boàn thién va khòng the chia tàch dugc cùa vàn hóa, dàn den viéc nguói ta phài s u d u n g mot

p h u o n g tien phién dich pho d u n g khàc, thi r a t eó thè dàn toc hgc sé t r a t h à n h mot chi n h à n h cùa ngón n g ù hgc Vày su t h à t là n h u the' nào ?

Theo n h à n dinh cùa càc n h à nghién cùu, dàn toc hgc khóng t h è t r à n h dugc t u

v u n g hgc, n h u n g cùng khòng t h è dong n h à t vói nò Vàn de là o cho càc p h a m trù

vàn hóa dugc biéu d a t b a n g t u virng khòng phài theo kiéu vò y t h ù c , t u p h à t , ma eó chgn Ige Moi q u a n he g i ù a càc pham trù vàn hóa vói ngòn n g ù r a t khó giài thich Trong mot n é n vàn hóa cu t h è , mot ngòn ngù sé boat dóng vói t u càcb là mot loai

"siéu ngòn ngù" ( m e t a l a n g u a g e ) , mot càch thùc giao tié'p m a n g tinh vàn hóa cùa phàn lón nén van hoà (khòng phài t à t cà)

Khi theo duoi và'n de này, nguói ta thuòng d à t càu hòi : a c h ù n g m u c nào va

b a n g càch n à o m a t u v u n g cùa mot ngón ngù dugc sàp xep theo càu trùc (hoàc t u à n theo n h ù n g p h à n tich cà^u trùc) ? De tra lòi càu hòi này, càc n h à n h à n loai hgc dà

à p d u n g n h ù n g p h u o n g p h à p p h à n tich ngù nghla va càc miéu tà t u \aing hgc theo loi càu trùc (chàng h a n , càc còng trình cùa Voegelin, Lounsbuiy, Goodenough, Conklin,

F r a k e , Nida, Joos H a u g e n , Weinreich ) P h à n lón càc còng trinh này ù n g d u n g khài niem linh vuc n g ù nghla Trong n h à n loai hgc My, llnb vuc quan he bg h à n g dugc nghién cùu n h i é u n h à t , tiep sau dò là t u vung ehi so dèm va raàu sàc, con càc llnb vuc n h u tén nguòi, dia diéra, sinh v à t it dugc quan tara hon Diéu d à n g chù y là màc

dù càc còng trìnJi nghién cùu t u v u n g duói góc dò vàn hóa r a t q u a n t à m tói n h ù n g

n h à n to ngoài ngòn n g ù (extralinguistic) eoi chùng là co so nghién cùu, thi v à n khòng

t h è bò qua s u p h à n tich càu trùc Càc nguyén tàc co bàn cùa n h ù n g p h u o n g p h à p

p h à n tich càu t r ù c tò ra thich hgp vói t à t cà càc khu vuc t u \'ung

Sa di c h ù n g tói d à n h k h à nhiéu thói gian cho nhirng và'n de t h u à n t ù y ly thuyet

n h u the này, là vi c h ù n g tói muon co ragt nén t a n g ly luàn t h à t chàc chàn truóc khi

b à t tay vào t h u c té' nghién cùu Tira biéu t h à n h qua cùa nhirng nguòi di truóc, chùng tói khòng ehi hgc dugc càch nhìn n h à n , d à n h già s u viéc, raà con biéu bié't thèm ve

p h u o n g p h à p làm viéc trong mot Hnh vuc phùc t a p Dò sé là nhirng tién de t h u à n Igi cho viéc nghién cùu he t h o n g t u ngù chi màu sàc trong tieng Viet

-Anh s à n g m à t trói dugc p h à n tich t h à n h quang pho gora 7 m à u khàc n h a u ma

mat nguòi co t h e nhìn t h à y dugc : dò, da cam, vàng, lue lam, chàra, tùn Tuy nhién,

à n h s à n g raàt trói lai khòng raàu, gàn n h u raàu tràng Q u a n g pho dugc do b a n g càc

buac song (400 [dò thàra] den 700 [xanh - tim] miUmicrómét [55]) Ben canh vi tri

q u a n g pho, hay là s u chuyén m à u , phara vi m à u con bao gora hai khia canh khàc la

s u bào bòa hay cuòng dò (màu), va su sàng chói hay ruc ró (già trij Ba khia canh

n à y luòn luòn phoi hgp vói n h a u trong mot he thong lièn ket Dò là mot s u tinh tié'n theo h ì n h t r u , dugc biet den n h u mot hình khoi m à u ba chiéu S u bào bòa ha t h à p

ve phfa truc t r u n g t à m tao ra h a t n h à n m à u cùa n h ù n g m à u x à m t r u n g t i n h , t u màu

t r à n g òr diém cuoi, cho s à n g chói n h à t den m à u den a cuc doi lap Màc dù nói dùng

theo kiéu v a t ly, thi den là s u thieu vàng cùa bàt ky "màu sàc" nào, tràng là s u hién dién cùa t à t cà càc buóc song màu, con càc m à u xàm t r u n g tinh thi t h i e u su phàn

biét q u a n g pho ; n h u n g trong càc phara tini dugc p h à n biét a n h ù n g he t h o n g raàu

pho càp, n h i m g vi tri m à u sàc này (den, tràng, xàm) trong h ì n h khoi m à u thuòng

dugc tinh góp vói càc vi tri dugc xàc dinh trong dai q u a n g pho [42, tr 189)]

2- M à u s à c c ù a v a t

Mòi t r u ó n g x u n g q u a n h chùng ta, dù là thién nhién hay n h à n tao, cùng déu là the giói cùa m à u sàc T à t cà càc v à t déu eó màu, va r a t it khi m à u cùa chùng trùng hg]:) n h a u Tai sao moi v a t lai eó m à u sàc khàc n h a u n h u the ?

N h u dà nói, à n h s à n g là mot loai song do nguon s à n g p h à t ra Bay loai ành sàng khàc m à u co bay buóc song khàc nhau Khi nhùmg song à n h s à n g ày t r u y é n di va chieu vào m à t ta sé tao ra cho he thòng t h à n kinh cùa c h ù n g ta n h ù n g cara giàc khàc n h a u , do dò ta p h à n biét dugc càc raàu sàc khàc n h a u cùa su vàt

Khi à n h s à n g raàt trói chiéu Ìén càc vat, nhirng v à t dò sé h à p t h u ragt p h à n , con

p h à n kia thi bi nhirng v à t dò p h à n chiéu Ket càu vàt chat k h à c n h a u cùa mòi vàt

t h è qui dinh su kliàc biét trong klià n à n g hàp thu va p h à n chieu càc song à n h sàng

C h à n g h a n , neu à n h s à n g chieu Ìén mot loai vài, raà loai vài n à y chi p h à n ehié'u mot

t h ù à n h s à n g raàu dò, va h à p thu tà't cà càc loai s à n h s à n g m à u khàc thi t a sé nliin

t h à y mié'ng vài dò eó raàu dò Mot loai vài khàc, né'u chi p h à n chieu à n h s à n g màu

s à n g , k h à c m à u , khòng p h à n ehié'u loai à n h s à n g nào, nén ta khòng nhin t h à y t h ù

à n h s à n g nào cà va càm t h à y chùng eó m à u den

14

-Mot t r u ó n g hgp khàc Ành sàng m à t trói chieu Ìén mot mieng vài, neu mieng vài

do co k h à n à n g p h à n chieu mot lue hai t h ù ành sàng raàu dò va m à u da cam, ta se

n h ì n t h à y à n h s à n g hon hgp hai loai màu, va t h à y mieng vài dò co m à u dò da cam

n e u à n h s à n g m à u dò chieu nhiéu hon thi mié'ng vài eó m à u dò da cara sàm, né'u

à n h s à n g m à u da cara nhiéu hon, thi mieng vài eó m à u dò da cam n h a t

N h u vày né'u mot v a t co k h à nàng phàn chieu mot lue vài loai à n h s à n g m à u thi

m à u sàc v à t dò sé là m à u sàc bòn hgp cùa càc ành sàng m à u dugc p h à n chieu The giói q u a n h ta, mói v à t eó mot màu sàc riéng, hoàc co n h ù n g vàt co nhiéu màu chinh

là do raoi v a t eó k h à n à n g h à p thu va phàn xa à n h sàng khàc n h a u hoàc là cùng mot v a t n h u n g bò p h à n này cùa vàt co khà n à n g p h à n chieu mot hoàc nhiéu loai à n h

s à n g k h à c m à u này, bg p h a n kia lai eó khà n à n g hàp thu va phàn ehié'u mot lue

n h ù n g à n h s à n g raàu khàc Vi vày eó vàt chi ragt màu don t h u à n , v à t khàc lai co

Do eó diéu kien di sàu tìm hieu vàn hóa truyén thong cùa càc bó lae va toc nguòi

k h à c n h a u t r é n the giói, càc n h à dàn toc hgc là n h ù n g nguòi dàu tién n h à n ra s u

k h à c biét t r o n g k h à n à n g càm n h à n m à u sàc cùa càc dàn toc Tuy nhién hg eó nhirng

q u a n n i e m k h à lech lae ve su t h à p kém cùa càc dàn toc lae h a u C h à n g han, hg cho

r à n g the giói m à u sàc dgc dào cùa càc bg lae thó dàn chàng qua là mot su di t h u ò n g balli sinh, nò là b a n g c h ù n g ve ragt giai doan p h à t trién t h à p kém hcm cùa càc toc nguòi dò so vói chàu Àu, a giai doan này càc toc nguòi duòng n h u c h ù n g lai Vói

q u a n diém dò, Gladstone W E va Geiger L cho r à n g ngay t u kliòi diém càc dàn toc nguyén t h ù y dà bi "mù màu" Hgc thuye't "lich su - sinh ly" cùa Magnus G cho r à n g chi n h ù n g d à n toc chàu Àu van hóa cao mói co bg mày sinh l.v phàt trién day dù de tié'p n h à n m à u sàc, cùng di theo càch suy nghi dò [53]

Tiep theo sau k h u y n h h u ó n g trén, mot so n h à khoa hgc n h u Rivers W.H.E, Tinchener E ; Kepner W A dà thuc hién nhirng euge nghién cùu t h à n kinh m à t

va nhiéu linh vuc y hgc kliàc doi vói cu dàn bàn dia Tuy chua dat nhiéu t h à n h tuu

n h u n g n h ù n g còng trình dò dà giùp nguoi ta biéu rò hcm chùc n à n g sinh ly cua mot

so bg p h à n dàc biet trong khà n à n g cam thu m à u sàc - raà diéu này phu thugc vào

n h ù n g diéu kién khu vuc

Sau dò B o m s t e i n M.H va Geddes \V R tira biéu su dgc lap cùa k h à n à n g cara

t h u m à u sàc doi vói t h à n h p h à n t h ù c an va mùc dò nhièm xa [41] Tuy nhién, n h u

15

-L V X a m a r i n a n h à n xét, n h ù n g diéu dị khịng lién quan gì tĩi dàc t i n h toc nguịi

va s u tié'n hĩa, c h ù n g khĩng nĩi Ìén dugc diéu gì ; vay thieu sĩt "khĩng phài a càch

nhìn cùa n h ù n g dàn toc này ma chinh là a càch giài quye't vàn de duĩi gĩc dị khoa hgc t u nhién va sinh tien hĩa" [27]

Co thè lày càu nĩi cùa Gran Y de dành già khujmh huĩng này : "Hién giị, trén

co sịr n h ù n g gì dà biet, chùng ta khĩng dugc quyén à p dat s u k h à c biét do'i vĩi n h ù n g

bĩ lae nguyén t h ù y b a n g quan diém cùa mình" [46]

2 H u ĩ n g n g h i é n c i r u t h e o t à m ly h o c :

Càc n h à t à m ly hgc Alien F (nguĩi Anh) va Mac Dugan (nguịi My ) dugc coi la

n h ù n g nguịi d à u tién cho r à n g su khàc biét trong he thong m à u sàc cùa càc xà bịi

t r u y é n thong eĩ nguon goc vàn hĩa xà boi Theo hg, trong qua t r ì n h lao dĩng va sinh

b o a t eĩng dong, con nguịi dà này sinh moi quan t à m dé'n m à u sàc, va càc t u ngù chi

m à u sàc x u à t hién theo yéu càu t h u c té' T u quan diéra dị, hg dà tién dồn r à n g

n h ù n g m à u sàc chù yeu cùa thién nhién sé dugc qui uĩe va ky hieu bịa trong t u dien Alien F d u a r a mot ké't luàn dùng dàn : "Tàt cà n h ù n g dàn toc vàn minh n h à t déu tié'p n h à n m à u sàc mot càch tuong dong" [39] N h u vày, eĩng trinh cùa hg dà tị

r a eĩ s u q u a n tara thịa dàng tĩi n h ù n g nén vàn hĩa truĩc dị bi eoi là "rá màu"

N g à n h t à m ly hgc t h u c h à n h p h à t trién m a n h trong the ky XX tié'p tue giù v ù n g

q u a n diém ve s u khàc biet vàn hĩa xà bịi giùa càc dàn toc trong khà n à n g cara thu

va bieu thi m à u , t r é n co so n h ù n g eĩng trình nghién cùu eĩ tinh t h u c tién va càch

n h ì n n h à n k h à hien dai, vĩi n h ù n g dai biéu là n h à dàn toc hgc, dĩng thịi cùng là bàc si River W, n h à t à m ly hgc Titehener E (Anhj va Woodwortb R.S (My) N h u n g

k h u y n h h u ĩ n g n à y co mot so nhugc diém : do p h u o n g p h à p l u à n theo thuyet h à n h

vi, càc nhà khoa hgc chi t h u c nghiém ve khà n à n g càm t h u m à u t r é n n h ù n g n h à n to ben ngồi, m a k h ị n g chù y tĩi n h ù n g t h ù nghiém q u a n trgng k h à c Do khịng quan

t à m p h à n tich n h ù n g cịng trình t a p thè, chi chù y tĩi t h ù nghiém cà n h à n , hg dà khịng thày dugc tinh chù dịng càu t h à n h m à u sàc cùa dàn toc hgc trong linh vuc vàn hĩa So di n h u vay là vi càc euge t h ù nghiém ehi xoay q u a n h viéc nghién cùu tri giàc, cho nén hg khịng thè nhìn xa hon quan diéra coi con nguịi là mot t h u c thè

n h à n t h ù c thu dĩng va mot toc nguịi chi thich nghi vĩi thién nhién VI ly do dị,

k h u y n h h u ĩ n g này chua làra rị dugc ragt khia canh het sue q u a n t r g n g : con nguịi tao nén mot mịi t r u ĩ n g m àu sàc raĩi - và'n là t r u n g t à m cùa su p h à t trién vàn hĩa

v a t chat,

3 H u ĩ n g n g h i é n c ù u t h e o n g ĩ n n g ù h o c :

• Theo L V X a m a r i a , nguyén n h à n dàn dé'n s u t h a m già cùa ngịn n g ù hgc vào

v à n de này là : "nhihig euge tìm kiO'm tu liéu kinh nghiém p h à n à n h dàc tinh vàn hĩa toc nguịi vĩi su cho phép su dung phuong p h à p thong ké khàch quan dà dàn

n h ù n g n h à khoa hgc dé'n viéc nghién cùu tu dién m à u sàc thugc nhiéu ngĩn ngù

16

-dàc biét trong ngĩn n g ù cùa n h ù n g dàn toc biét làp trén n h i é u qui mo khàc nhau Ngồi ra, viéc nghién cùu t h u à t ngù m à u sàc ma ra mot k h à n à n g qui già, thịng qua càc v à n bàn co xua, x à m n h a p vào lich su n h ù n g ky hieu m à u va doi chieu chùng vai nhirng n é n vàn hĩa song" [27, tr62]

Nguyén n h à n trén chinh là b à t nguon t u nguyén n h à n sàu xa hon rầ Dell H>Tnes

d à tong ket : s u chuyén huĩng cùa ngịn n g ù hoc, t u xu h u ĩ n g t a p t r u n g miéu tà càu

t r ù c s a n g p h à n tich chùc n à n g va su hĩa n h a p cùa ngịn n g ù do'i vĩi bỊ'i cành vàn hĩa xà bịi

• Trong s u chuyén h u ĩ n g dị, dàng chù y là già t h u y e t ve tinh ngịn n g ù tuong doi cùa Sapir Whorf Theo q u a n diem này, bàn t h à n ngịn n g ù cùng vĩi t u N^ung va

n g ù p h à p cùa no là nguon goc cùa p h à n lĩn n h i m g khài niera ve the giĩi xung quanh con nguịi : "Ngịn n g ù khịng don giàn là mot bàn liét ké càc he t h o n g yeu to cùa

k i n h nghiém thugc riéng t ù n g cà n h à n ma con là mot he tho'ng tin biéu eĩ khà nàng

s à n g tao va k h é p kin He thong này khĩng ehi tuong ù n g vĩi càc kinh nghiéra ma

c h ù n g ta d a t dugc ngồi s u giùp dị cùa nị ma thuc su con giùp chùng ta mot càch khĩng t u giàc chuyén càc d à t diéra cùa nị sang linh vuc càc kinh nghiéra ( ) Con nguịi khịng phài chi song trong the giĩi càc su vàt va càc boat dĩng khàch quan,

m a p h à n chiù à n h buịmg cùa càc ngĩn ngù cu thè von là phucmg tién giao tiep cùa

xà bịi Thè giĩi hien t h u c rác dị dàng ké dugc xày d u n g mot càcb khịng y thùc

t r é n co so n h ù n g tiéu chuàn ngĩn ngù cùa eĩng dong dị chùng ta nhin, nghe va llnb bịi hién t u g n g n à y hay hién tugng khàc theo càch khàc là nhị càc chuàn muc

cùa ngịn ngù dà qui dinh càch biéu ày" [56] Xét riéng ve càc t u n g ù chi iiiàu sàc,

thi chinh bàn t h à n c h ù n g dà qui dinh khà n à n g cara t h u m a u T u dién rầu sàc dugc coi là "vàt t h è klià bien dgc làp" sinh ra tồn bg the giĩi rầu sàc cùa vàn hĩa toc nguịi

Càc n h à khoa hgc dà kiém t r a quan diém cùa Sapir Wtrong b a n g t h u c nghiéra

t r é n n h ù n g k h à i niém m à u sàc Duĩi day là ké't luàn cùa E Hede : "kbồng khịng gian m à u sàc kliịng chi là mot doi tugng t h u à n Igi cho \ i é c nghién cùu s u x u à t hien ngịn ngù, rầ nguge lai, con dàn ra raịt thi du dién hinh ve s u tàc dịng cùa nhirng yeu to trién vgng do'i vĩi viéc hình t h à n h va nĩi d u n g cùa phara trù rầu sàc" [47]

C ù n g qua t h u c nghiéra càc nhà khoa hgc dà n h à n ra già tri to lĩn cùa viéc nghién cùu t u dién m à u sàc Nị c h ù n g tị tinh giàn tiep cùa n h ù n g k h à i niem m à u dugc qui djnb b a n g nhirng tiéu chuàn vàn hĩa the hién trong ngĩn ngù Nị cùng vach ra mot

s u t h à t : n h ù n g tìm kiem trong ngịn ngù nhìn chung lién quan dén càch t h ù c va ket qua là mo ra h à n h dịng t h u c te hồc tuong lai cùa con nguịi

• Mot vàn de khàc klià quan trgng trong hnh vuc này, dị là s u t u o n g ùng giùa càc he t h ị n g ngịn n g ù khac n h a u , va su phién dich qua lai rầu sàc t u ngĩn ngù

n à y s a n g ngĩn n g ù khàc Co nhiéu y kien khàc n h a u Mot so nguĩi q u a n tàm den klià n à n g p h à n à n h nbùmg qua trình tara ly pho bien cùa ngịn n g ù vĩi vai tro la

Ir" " : N

17

-V-L^ / fM

"nguòi quoc te", va n h u vày thi nhihig khàc biét ve m à u sàc giùa càc ngón n g ù chi

là diéu n g à u nhién N h i h i g nguòi theo thuyet vàn hóa t u a n g doi ( n h u M Hecoritj lai coi he t h o n g nhihig ky t u m à u là mot he thong dàc t r u n g quan t r g n g cùa nén vàn hóa dò va chi t u o n g ù n g voi nò Khuynh huóng t h ù ba (gom Sahlin, B Belin,P, Kay ) qua viéc tìm biéu n h ù n g ky t u m àu raà tao lap nén mot chuòi n h ù n g giai doan p h à t

t r i e n vàn hóa xà hói eó tinh lich su noi tiep nhau dugc thè hién trong dò

Theo q u a n diém cùa D Brune (sau dò dugc E Heyde c h ù n g m i n h b a n g t h u c nghiémj, thi s u xàc dinh thong n h à t trong n h ù n g khài niém m à u sàc khàc n h a u cùa moi dàn toc, dàn den s u x u à t hién cùa n h ù n g "màu pho bien" bi qui dinh bòi tinh

t h o n g n h à t k h à c h q u a n cùa loài nguòi ket hgp vói su ton tai cùa n h ù n g t h à n h to lich

s u chung t r o n g boat dòng t h u c tien cùa moi dàn toc, trén n h ù n g t h a n g bàc khàc n h a u cùa lich s u xà bòi Tuy nhién so vói ành buòmg cùa dàc tinh khòng làp lai cùa lich

su, va b o a t dòng song riéng biét dàc thù cùa mói dàn toc den mòi ti-uóng m à u sàc thi n h ù n g n h à n to trén it co sue n à n g hcm

Trong so n h ù n g k h u y n h huóng trén, khuynh h u ó n g t h ù ba tò ra d à n g chù y hon

cà, vói ly t h u y e t cùa D Brune va M.Sahlin chù truóng nghién cùu càc giai doan hình

t h à n h ky t u raàu N h ù n g nguòi này de cao tàc dóng cùa raói t r u ó n g thién nhién doi vói s u tien hóa cùa vàn hóa Vàn hóa eó the coi là vi du tiéu biéu ve s u tié'n hóa

t r o n g dò mói t r u ó n g thién nhién da dang dà thùc day tinh da d a n g ve vàn hóa phàt trién, con vai trò cùa di san vàn hóa m a n g tinh lich su, biéu hién ra b a n g nhihig già tri va n h ù n g tiéu chuàn lai tò ra mò n h a t doi vói eóng dong nguòi M Sahlin n h à n

m a n h den "su trao doi bien chùng" giùa vàn hóa va thién nhién, vói vai trò quyet dinh thugc ve mói t r u ó n g sinh thài N h u vay thi mgi khia canh khàc n h a u cùa vàn hóa (bao gom cà raàu sàc) eó nguyén n h à n duy n h à t là raói ti*uòng thién nhién [60,61]

Nhugc diém cùa càch giài thich này là dà qua coi nhe k h à n à n g s à n g tao cùa càc

d à n toc t r o n g qua t r i n h bien doi cùa m à u sàc, \ i the m a nò khòng t r a lói dugc càu hòi : d à u là nguon goc cùa su bién dòi m à u sàc trong mói t r u ó n g sinh song co dinh cùa mot dàn toc ?

Màc dù càc n h à khoa hgc phuong Tày kliòng coi p h u o n g dién trén là mot doi

t u g n g nghién cùu dgc làp, n h u n g dà eó n h ù n g y tuong, n h ù n g quan sàt va ké't luàn tien g à n den viéc nghién cùu hoat dòng thuc te hình t h à n h m à u sàc va tmi biéu nguon goc lich s u càc khài niera raàu N h à n xét trén dugc X a m a r i n a d u a ra trén co

so m o t x u à t p h à t diém hgp ly Theo dò, raàu sàc dugc xera xét k h ò n g chi n h u là mot

h i e n t u g n g v a t ly hay mot yeu to kich thich p h à n ù n g sinh ly, m a là mot bó p h à n khòng t h è tàch ròi cùa lich su thuc tién Nén t à n g v à t chat cùa s u hình t h à n h phara

t r ù m à u bao gora hai yeu to : (1) raàu sàc trong the giói vàt c h a t cùa nén vàn hóa toc nguòi; (2) m à u sàc cùa mòi t r u ó n g t u nhién Dàc biét, viéc s a n sinh ra càc vat

p h à m n h u g m m à u va p h à m m à u là yeu to' quan trgng thùc day qua t r ì n h hình t h à n h

n h ù n g m à u sàc n h à n tao cùa loài nguói Xarairina cùng n h à n raanh den tinh lich s u cùa s u tiep n h à n m à u sàc trong vàn hóa

18

-C h ù n g t a co t h è làp mò hình de minh boa cho y kien cùa X a m a r i n a :

He thong m à u x u à t

p h à t t u m à u sàc thién nhién, vàt t h è

va p h a m m à u t u nhién

X

^sZ

He thong raàu dira trén v à t liéu va mòi truóng m à u sàc n h à n tao

7^

Qua trình vàn dòng cùa su tié'p n h à n m à u sàc

Lién q u a n den v à n de này co mot hién tugng khà thù vi va cùng càn giài thich dòi chùt Dò là viéc b a u h e t càc nhà khoa hgc t a p t r u n g chù y vào càc dàn toc nhò biet làp o chàu Uè, chàu Phi, chàu À, càc tho dàn chàu My, n h ù n g nhóm dàn toc

k h é p kin o p h u o n g Tày hcm là nghién cùu t h u c t r a n g càc eóng dòng hién dai

Hién t u g n g này co hai ly do :

T h ù n h à t , khoa hgc chàu Àu von dà co thói quen coi càc dàn toc dò là doi tugng

t r u y é n thong, là "cong vàt" r a t t h u à n tién cho khoa hgc - t u tuòmg nuóe lón này b à t nguon t u ky nguyén thugc dia Màt khàc, xu huóng trén eó n h ù n g ly do khàch quan cùa nò Càc dàn toc biét làp, vói nén vàn hóa truyén thong dàc sàc cùa hg, chinh là cài kho t u liéu vò t à n , r a t quan trgng va bó ich doi vói viéc nghién cùu raàu sàc Thuc ra, càc dàn toc va còng dòng toc nguòi p h à t trién cùng co t r u y é n thong raàu sàc dgc dào, co n h ù n g ky t u quan trgng, n h u n g trong n h ù n g lién he toc nguòi qua rgng lón va da dang, trong n h ù n g qua trinh xuyén vàn hóa, lièn vàn hóa, thi viéc

p h à n tàch va theo dòi nhihig truyén thong dàn toc co xua trong qua t r ì n h su dung

m à u là diéu r a t khó k h a n Hon n ù a , càc toc nguòi lón t h u ò n g lién quan vói n h a u qua

mot ngòn ngù thong n h à t , eó tón giào chung, nhiéu yé'u to vàn bòa chung Trong khi

dò, neu nghién cùu toc nguòi co, chùng ta eó thè theo dòi mot càch s à t sao va toàn dién tà't cà n h ù n g co che d à m bào cho su x u à t hién va bào ton t r u y é n thong s u dung

m à u sàc t r u y é n thòng Màu sàc lai bién dòi r a t chàm, va n h ù n g dàu biéu cùa s u bien doi chi x u à t hién trong n h ù n g khoàng thòi gian co tinh lich s u va vàn hóa quan trgng Con mot u u diém khàc n ù a Khi nghién cùu vàn hóa nguyén thùy, nguòi ta sé

t h o à t khòi mot so vuóng màc, chàng han n h u khóng phài p h à n tàch h a t n h à n toc nguói cùa biéu t u g n g m à u sàc, khóng phài né t r à n h khi p h à n tich nén vàn hóa phàt trién cùa xà bòi eó giai càp, von r a t phùc t a p bòi hién t r a n g v ù a song song ton tai

v ù a doi làp n h a u , loai t r ù n h a u cùa nhirng biéu tugng thugc ve tin nguòng va thugc

ve dàn toc Nò cùng giùp nguòi ta t r à n h dugc su phùc t a p khi khòng phài tìm biéu

s u p h à n hóa giai càp trong xà hòi, von di luòn dòi hòi s u p h à n hóa cùa vài lóp vàn hóa m à u sàc khàc toc [27]

P/iucmg plidp giai doan tien hcm doi vói su xuat hién nhùng ky tu màu cua

B.Belin P Kay (1969, euge t h ù nghiéra "Nhùng t h u à t ngù raàu co so") [40]

Day dugc coi là raòt t h à n h còng lón cùa càc hgc già p h u o n g Tày trong eóng euge

19

tìm kiem ly t h u y e t P h u o n g p h à p này dà tong ket tồn bĩ t u Uéu t h u c te ve t h u à t

n g ù m à u sàc t r o n g ngịn ngù càc dàn toc khàc nhau trén the giĩi Nị k e t hgp dugc

t i n h k h à i n i é m vĩi tinh t h u c t e , dĩng chara den n h ù n g vàn de co b à n trong linh vuc

m à u sàc va v à n hĩa, vi the dugc coi là chia khĩa cho càc n h à khoa hgc khàc khi nghién cùu llnb vuc này Thuc te là ngày càng eĩ nhiéu nguịi d u a vào co sa t u tuong cùa B.Belin va P Kay

Nĩi d u n g cùa ly t h u y e t :

1 Co 11 p h a m t r ù rầu co sa, déu là càc don rầu (nĩi mot càch c h a t che thi eĩ

8 t h u à t n g ù ehi m à u sàc, n h u n g trong n g ù cành vàn hĩa thi nhihig sàc thài quang pho t r a n g , den, x à m cùng dugc coi là n h ù n g pham trù m à u hinh dàngj

11 m à u bao gora : t r à n g , den, dị, xanh là cày (green ), x a n h lam (blue), vàng,

n à u , tim, hong, da cam, xàm

C h ù n g eĩ dàc diem :

- Dugc biet den mot càch rgng rài

- Don giàn ve hinh thài hgc

- Khịng bi h a n che ve p h a m vi su dung (vi du : xanh xao bi h a n che' biéu vàt:

t u này chi d ù n g cho m à u da nguịi)

- P h a r a vi biéu v à t cùa nị khịng bi bao gom trong p h a m vi biéu vàt cùa bà't cu

t u nào khàc (vi du, t u xaìili ngàt là bi bao gịra - tue là nàra trong - phara vi cùa

xaniì)

C h ù n g dugc eoi là co so cùa su hình t h à n h va p h à t trién càc he t h o n g t u chi rầu sàc cùa mgi d à n toc t r é n the giĩi, là mot phuong tièn pbị càp day trién vgng, r a t

t h u à n tién cho viéc phién dich t u ngịn ngù này sang ngĩn n g ù kliàc

2 Quy l u a t tĩng thè cùa s u tien hĩa 11 pham tioi rầu dugc s à p xép t h à n h 7 bàc theo mot t r ì n h t u xàc dinh thè hién su x u à t hién ket tiep n h ù n g kJiài mèra m à u

III

vàng xanh cày

IV

r '

x a n h lam n à u

Ti-ong so dị trén, b à t cu mot giai doan ké tié'p nào cùng déu bao gora n h ù n g

p h a m trù m à u cùa càc giai doan truĩc dị Bàc III gora hai p h u o n g àn : vĩi xac s u à t

n h u n h a u co the x u à t bién hồc t h u a t ngù chi rầu xanh là cày hồc t h u à t ngù chi

m à u v à n g Chi ĩ giai doan t h ù IV chùng mịi dat tĩi rác dị ngịn n g ù t r ù u tugng

T u dién m à u sàc co t h è dat dugc bay bàc phàt trién, va ị càp dị này khịng n h à t

t h i e t phài bao gora t à t cà càc m à u rầ eĩ the gịra mot so m à u trong so dị

20

3 So lugng va t h à n h p h à n cùa nhihig pham t r ù m à u tuong ù n g vói m ù c dò phàt

trién lich s u cùa mot d à n toc (bao gora tinh phùc t a p cùa ky t h u à t hay m ù c dò p h à t trien to chùc xà hóij D u a trén mot bg khài niém m à u dugc s u d u n g co t h è xàc dinh

t h ù bàc lich s u cùa m o t nén vàn hóa

Ly t h u y e t n à y dugc d à n h già theo nhiéu xu h u ó n g khàc n h a u , n h u n g chù yeu nò dugc s u dong t i n h cùa n g à n h dàn toc hgc va càc chuyén n g à n h khàc ò phuong Tày

Trai lai càc chuyén già thugc Lién bang Xò Viet (cùj chua boàn toàn thòa raàn vói q u a n diéra này Theo hg, già t h u y e t Belin-Kay eó u u diém là dà d ù n g trén quan diem lich s u de eoi m à u sàc n h u mot thuc thè, va eó t u tuong bién c h ù n g huóng tói

s u p h à t trien cùa he t h o n g nhirng pham trù m à u sàc ; nò cùng theo sàt dugc logie

noi tai cùa qua t r ì n h p h a m t r ù hóa m à u sàc Tuy nhién hg cùng phé p h à n r à n g so

di hình t h ù c so do n à y tò ra khà hgp ly eó p h à n là do diéu kién khàch quan : con

thié'u h u t n h ù n g còng t r ì n h nghién cùu càn kè lich s u hoat dòng lao dóng - kinh te,

n h ù n g boat dòng quyet dinh t r u c tiep den càu trùe khài niém raàu, do dò chua eó dugc cài nhìn t o à n ven hon ve raàu sàc Màt khàc, so do chi tinh den n h ù n g khài

n i e m m à u triru t u g n g , t r o n g khi ò càc nén vàn hóa t r u y é n thong, càc lóp t u chi m àu

h e t sue da dang, phong phù, cu thè den mùc khó eó the sàp xep theo t h ù bàc n h u

t r é n , va doi vói n h ù n g nén vàn hóa dò, mot thuóc do chàu Àu tò ra khòng thich hgp làm Tom lai, t r u ó n g phài Xò viet duòng n h u nghi ngò luàn diém ve s u phu thugc làn n h a u giùa mot t a p hgp eó tinh xàc dinh n h ù n g t h u a t n g ù m à u triru tugng vói

m ù c dò p h à t trién lich s u vàn hóa, dù vàn t h ù a n h à n r à n g ve raàt xu huóng chung

c h ù n g eó lièn he vói n h a u [27]

Dù sao di n ù a , k h ó n g t h è khóng t h ù a nhàn tinh hgp ly trong già t h u y e t cùa Belin

- Kay, n h à t là s u tong q u à t ve ba raàu dàu tièn : den, t r à n g , dò Ket qua nhiéu euó nghién cùu t h u à t n g ù raàu sàc a n h ù n g nén vàn hóa t r u y é n t h o n g dà c h ù n g tò diéu

dò (Swadesh, W Geddes ; R Thurnwald, E Heyde là càc tàc già tiéu biéuj [62,63]

• Nhihig khài niera raàu sàc siéu logie

Ben canh n h ù n g t h u à t n g ù m à u nén t à n g n h u dà nói ò trén, trong nén vàn hóa

t r u y é n thong cùa mòi dàn toc, déu co t u dién raàu sàc riéng biet vói n h ù n g tu ngù

va loi hién thi raàu dgc dào C h ù n g là n h ù n g t u chi m à u dàc t r u n g , gàn vói nhihig

v à t thè cu t h è , dugc coi là n h ù n g lóp biéu thi co dai n h à t co già tri dàc biét to lón doi vói vàn hóa t r u y é n thong Ngay cà trong n h ù n g ngòn n g ù p h à t trién cùa chàu Au con luu lai vé't tich t r u c tié'p cùa lóp này n h u "màu m a n chin", "dò n h u cua* raàu huyé't du", "màu nggc bich" [6]

Ò day, vàn de càn d à t ra là: (1) làm sao tira ra dugc su tuong q u a n lich su giùa

hai lóp t u - lóp t u chi m à u dàc t r u n g va lóp t u chi raàu co so ; K1) làra s à n g tó nguòn

goc tié'n hóa cùa s u biéu thi raàu, theo tinh t r u u tugng hoàc cu t h è

N h ù n g yéu càu trén eó the dugc giài dàp thòng qua viéc tira biéu càc boat dòng

b à n n à n g va t u ò n g n h u b à t hgp ly cùa t h u c te xà bòi t r u y é n thong Chinh n h ù n g

h o a t dòng ày dà bòc lo càch t h ù c hién thi màu, su cara t h u ve niàt hinh t h ù c càc do

21

-v à t cu the -von là dàc t r u n g cho b a u het càc dàn toc hoang dai P h à n lón càc m àu sàc lue dàu dugc biéu thi theo càc dò vàt co m à u sàc do Chi sau này mói xuàt hién

n h ù n g tén ggi m à u m a n g tinh tong hgp, t r ù u tugng, tàch khòi do v à t von co thuòc

t i n h m à u sàc n h u t h e Nhiéu do v à t khòng ehi biéu hién bàn t h à n chùng, raà con biéu hién dàc tinh cùa càc giai doan p h à t tién, trong thuc te Thàra chi b à n t h à n boat dóng t h u c tién cùng thugc ve s u hién thi T, Monberg khi nghién cùu vàn hóa càc dàn toc dào Ticopia (quan dào Xolomonopj dà n h à n t h à y n h ù n g tén ggi m à u r a t gàn gùi vói viéc hién thi n h ù n g chù t h è t u nhién trong qua trinh p h à t trién cùa chùng

c h a n g h a n n h u giai doan qua chin Phuong thùc hién thi raàu này cùng eó trong tié'ng Viet, vói n h ù n g tén ggi : m à u bò quàn, m àu nuóe dua, m à u gach cua, m à u tiet de v.v

De giài thich moi lièn he bàc càu giùa hai lóp t h u a t n g ù t n j u t u g n g (bay nén

t à n g ) va cu t h è (hay dàc trung), chùng ta eó thè tìm biéu ly thuye't cùa Paplovieh, mot n h à nghién cùu nguòi Nara Tu Ong dà phàn tich nhihig t h u à t n g ù hién thi m à u dàc t r u n g va ggi còng t r ì n h dò là "siéu hoàn du" [56] So di n h u vày là vi n h ù n g tén ggi raàu ày luòn bao h à m nói dung bàc càu sang raàu cùa ragt do v à t h a y hién tugng khàc C h ù n g ggi Ìén p h é p à n du Trai qua thòi gian, càu trùc ngòn n g ù m à t di mói lién he vói mot t h u c the nào dò, raàt di y nghla truc tiep eó tinh tong q u à t Theo òng, s u hien thi raàu b a n g hình ành cu the bién raàt cùng lue con nguòi tàch ra khói

t h e giói raàu sàc thién nhién va t u tao ra raói t r u ó n g m à u sàc riéng Mòi t r u ó n g mói này x u à t hien cùng vói s u p h à t trién càc nghe t h ù còng, su x u à t hién cùa cu dàn

t h à n h thi, s u s à n g che ra càc loai phàn m à u vò co va h ù u co Mòi t r u ó n g raàu sàc

n h à n tao eó dàc diéra noi b à t là tinh on dinh, b à t hie'n, do dò eó uu the nói trói va

dà t h a y thè cho raàu sàc thién nhién von luòn luòn bién dòi khòng n g ù n g va vò cùng sinh dóng M à t khàc, ky t h u à t p h à t trién, khien cho con nguòi eó k h à n à n g p h à n tàch chinh xàc va toàn dién su tiep n h à n va hién thi raàu b a n g tén ggi (vói nguyén tàc mot sàc thài raàu co mot tén ggi riéng) Den day thi qua t r ì n h chuyén s a n g su p h à n

à n h raàu mot càch t r ù u t u g n g va de biéu dà hoàn t h à n h

Qua s u chuyéii bién giùa hai lóp m à u trén, co thè thàV dugc tien t r ì n h lich su cùa vàn hóa t r u y é n t h ò n g :

O càc d à n toc h o a n g dà, n h ù n g t u tuomg phòi thai duói h i n h t h ù c mot so p h a m

t r ù càn b à n dà x u à t bién t u n h ù n g xà bòi truyén thòng n h u n g p h à t trién r a t chàra, phà hùy t u t u the giói m à u sàc cu thè va siéu àn du Net dàc ti-umg cùa gara raàu dugc su d u n g trong nén vàn hóa này gàn chat vói dàc tinh boat dòng lao dóng kinh

te Trong thói gian dò, nén vàn bòa so kliai tièp t h u raòt càch chàra chap va eó chon

Igc càc p h à n q u a n g pho m à u Vi the chi co càc m à u t h à t càn thiet, p h u thugc vào

chinh s u song con cùa xà bòi mói dugc su dung Xuàt p h à t diém cùa s u p h à t trién càc t u n g ù hién thi m à u chinh là raàu sàc cùa nhihig nguon goc giàn tiep cùa s u ton tai, ma nhirng nguon goc này luòn phu thugc vào hinh t h ù c hoat dòng chù yeu cùa còng dòng Chinh vi t h e , a mot so dàn toc này nhihig ky t u m à u khàc n h a u bòc lo

r a s u tàc dòng cùa t h è loai vàn hóa - kinh te bài lugm (vi du, t u dién raàu sàc cua

22

-bó lae hai l u g m H a n u n o o (Philippin; [42], con ò mot so dàn toc khàc, cùng n h ù n g ky

t u màu lai t h e tàc dóng cùa vàn hóa - kinh te chàn nuòi [tu dién m à u cùa dàn toc

Fullbe (Tày phi) vói s u phàn biet 96 sàc thài màu long bò] [7]

D H E T H O N G TLT NGIJ CHI MÀU SAC TRONG TIENG V I É T

- S U P H À N LOAI

Àp d u n g giài p h à p Belin - Kay de p h à n tich càc t u ngù chi m à u trong tieng Viet, chùng tói n h à n t h à y m o t so dàc diéra sau :

1 T r u ó c h e t , t r o n g t i e n g V i e t c ù n g t ó n tal hai l ó p t u c h i m à u s à c : lóp

tu co so (trùu tugng) va lóp t u dàc t r u n g (cu thè), giong n h u trong càc ngòn ngù

khàc Day là diéu raà Dào T h à n dà tira r a [18] Vàn de càn giài quyet là noi dung cùa càc lóp t u dò

lA, Lóp tic chi màu co hàn

Dào T h à n dà nèu ra raòt so n h à n xét khà hgp ly ve lóp t u này : "Su n h à n thùc

ve m à u va p h à n chia dai raàu de ggi tén càc raàu trong càc ngòn n g ù t h u ò n g là dua trén càm n h à n thi giàc va q u a n diém truyén thong cùa t ù n g còng dong nguói, nhiéu hcm là d u a vào ket qua p h à n tich q u a n g pho Vi le dò eó mot so m à u dugc coi là m à u

co b à n ò ngòn n g ù này lai eó thè khòng phài là raàu co bàn ò raòt ngón n g ù khàc

C h à n g h a n m à u xanli da trai, xanh là cày va raàu da cam khòng dugc coi là raàu co

b à n trong tié'ng Viet ( ), t r o n g khi dò ó tieng Anh, theo *Belin va Kay, càc màu co

b à n lai là tràng, den, do, xanh là cày, xanh nuóe bién, nàu, tim, hong, da cam, xàm con òr t i e n g Nga càc m à u co b à n lai là hong, nàu, tràng, den, xàm còng vói bay m à u

eó trong q u a n g pbò càu vòng" [18, t r l 2 ]

C h ù n g tói eó chung quan diéra vói Dào T h à n doi vói càc raàu xanh da trai, xanh

là cày va da cam Trong tara t h ù c nguòi Viet, chùng khòng dugc eoi là càc t u chi

raàu co b à n T h u c ra, tieng Viet khóng co t u nào tuong ù n g vói green va blue trong tieng Anh (cùng n h u ^^^^CKOtU, UJJ^tvU , ^Ovli^$oil trong t i e n g Nga) raà phàn

q u a n g pho raàu này dugc dién d a t b a n g raòt t h u à t n g ù triru t u g n g là m à u xanh Màu

da cam cùng vày, nguói Viet coi do là raòt t u chi m à u cu thè n à m t r o n g (hay thugc

ve) raàu vàng, là ragt sàc t h à i cùa raàu vàng Màt kliàc, phara t r ù t u raàu co bàn

chi bao gòra càc don màu (biéu hién ra càu trùc bang càc t u don ara) Cho nén xanh

là cày, xanh da trai va da cam tò ra khòng thich hgp ve cà'u t r ù c

Y kié'n cùa Dào T h à n ve à n h buòmg cùa t h u y e t rigù hành doi vói càc t u chi raàu

co b à n , theo c h ù n g toi là r a t d à n g luu y Tàc già cho ràng, ngù hành là nàra nguyén

to v a t chat càu t a o nén the giói Tu con so' 5 này va ù n g vói nàra nguyén to này

theo nguyén tàc "ngù p h à n " sé co ngù quan, ngù tang, ngù vi, ngù qua va ngù sàc

Dò là nhóm 5 t h à n h p h à n yé'u to hoàc bò p h a n co bàn xàc dinh cho t ù n g p h a m vi

kliài niém, s u vàt Dào T h à n ket luàn "va nhu vày ngù sàc eó thè chinh là 5 mau

co b à n n h à t raà òng eba chùng ta dà timg quan niéra va ghi n h à n trong ngon ngù

xanh, dò, tràng, tùn, vàng [18, t r l 2 ]

23

-Nói chung q u a n diém này tò ra k h à hgp ly Chi co diéu duòng n h u tàc già dà

n h à m làn c h ù t it ve ngù sàc

Nhiéu nguòn tài liéu cho r à n g ngù sàc thuc ra là dò, vàng, xanh, den, tràng

Moi m à u gàn vói mot loai vat chat : Tràng thugc kim, xanh thugc móc, dò thugc hòa,

vàng, thugc tho, den thugc tliuy Ngù sàc nàra trong p h a m vi ù n g d u n g cùa Ngù H à n h

eó 9 t u chi m à u càp co so gòra : don, (ràng, dò, vàng, xanh, tim, nàu, hong, xàm

Càc tu n à y eó cùng chung dàc diéra sau :

a- Là càc t u dugc pbò bién ròng rài

b- Don giàn ve hình t h ù c hgc : cà 9 tu déu là t u don ara tiet

e- Ve m à t y nghia : 9 t u này déu co p h a m vi biéu v à t ròng lón, dugc su dung cho mot so lugng da d a n g càc su vat hién tugng

24

-d- Dàc diém quan t r g n g n h à t : 9 t u này eó khà n à n g tao ra h à n g loat t u chi màu phài sinh vói p h a m vi biéu v a t h e p hcm (ma Belin - Kay coi là càc t u t h ù càp)

Vi d u : t u xanh eó nhirng t u phài sinh n h u xanh ngàt, xanh le, xanh xao ; t u

dò eó n h ù n g t u p h à i sinh n h u dò 6i, dò bàm, dò gay v.v Lóp t u này tao nén net

dgc dào trong von t u chi m à u tieng Viét

Co the coi 4 dàc diem trén là 4 tiéu chi quan trgng de p h à n biét t u chi m à u co

so va t u chi m à u phu Trong dò, 3 tiéu ehi dàu là diéu kién càn, con tiéu ehi cuòi cùng là diéu kien dù Do d u a vào tiéu chi này raà ragt so t u chi m à u màc dù eó cà'u trùc don à m va xét trén p h u o n g dién dòng dai cùng là n h ù n g t u t m u t u g n g (nhu càc

t u lue, lam, chàm, ghi, be, tia ) n h u n g vi khòng eó khà n à n g san sinh ra càc t u t h ù

càp (hoàc eó n h u n g r a t hiera boi, chi 1 - 2 truóng hgp) thi c h ù n g tói cùng khòng eoi

là t u chi raàu co so

B a n g t h o n g ké duói day d u a trén co so 3776 phieu tu liéu se làra rò hon quan diéra cùa l u à n vàn

T r à n g Vàng Den Hong Xàm Tim

Tira biéu so lugng t u chi raàu trong 1 so tàc phàra vàn hgc, c h ù n g ta de dàng

t h à y r à n g 9 tu chi m à u co b à n t h u ò n g x u à t hién vói t à n so noi tròi (Tàt nhién n h ù n g

b a n g thong ké sau day chi m a n g tinh chat minh hga, va c h ù n g tói khòng co y dmh

so s à n h tàc p h a m này vói tàc p h a m kia, tàc già Y vói tàc già X ve càch su dung

t u chi m à u cùa hg, boi diéu dò se r a t k h à p khiéng va khóng t u ò n g Nò bi h ^ n che

bai nhiéu ly do khàc n h a u : s u khóng thòng nhàt ve dung lugng càc tàc p h à m su chi phoi cùa h o à n cành lich s u va thòi gian càc tàc p h à m ra dòi ; t h à m chi cà y thich riéng cùa t ù n g tàc già n ù a S u lua chgn tàc p h à m de thong kè hoàn t o à n m a n g tinh chat ngàu nhién)

25

T r à n g Hong

16,6%

8,3%

8,3%

4 , 1 %

Ghi chù : - T h ù t u truóc sau cùa càc t u chi m à u dugc s à p xep dira theo so làn

x u à t hién t u cao den t h à p t r o n g tàc pham

• Theo t h o n g ké cùa Le Anh Hién [9] trong Chinh Phu Ngàm co 7 t u chi màu bao gòra cà raàu "bae" (xuàt hien 3 làn) N h u n g theo quan diéra cùa c h ù n g tói: t u chi

m à u bac thugc lóp t u cu thè, nò gàn lién vói 1 vàt thè cu thè (mot t h ù kim loai) nén

khòng t h è eoi nò là m à u t r ù u tugng dugc \^i thè' chùng tói khóng xep nò vào day

T r à n g

V à n g Den Lue

-Tap tho "Hoa co may" (Xuàn Quynh) [36]

V à n g Tim

N à u Xàm Lam

1.2 Li'tp tu chi màu cu the (hay là ìóp tu chi màu dàc tnmg)

Dào T h à n goi loj) t u n à y là nhóm tu chi màu phu Òng n h a n xét r à n g tén goi

m à u p h u t r o n g t i e n g Vièt het sue cu thC-, chùng dugc mucm t r u e tié'p tu tén goi eua doi tucmg, s u v à t trong the giód khàeh quan tu eàe m à u phu co thè qui chùng, t h a n h

càe n h ó m m à u , trong dò co mot m à u co bàn d ù n g dàu nhóm Vi du, càc m a u voi,

27

-kem, sua, thiéc, bac, ngà, bach kim, nguyét bach là nhóm màu phu cùa tràng ; hoàng yen, màt ong, dong thau là raàu phu cùa vàng v.v [19]

Huóng tìm hieu này tò ra co sue thuyet phuc Chùng tói sé vàn dung huóng di này de xera xét lóp tu dàc tnmg

2 Sau cùng, chùng tói muon nói ró han ve lórp tu phài sinh (raà chùng dà

dugc nhàc den trong phàn 1.1;

Day là mot nbóra tu khà dàc sàc, chùng ehie'm mot so lugng rat lón trong he thong tu ngù chi raàu tieng Vièt (xem bang thong ké, tr76j Nhin chung, chùng eó nhùng dàc diem sau :

a Ve màt càu trùc : chùng là nhùng tu da àm tiet Càc yeu to trong tu ket hgp vói nhau theo quan he chinh - phu, trong dò yeu to chinh luòn luòn là tu chi raàu thugc lóp tu co bàn (tu don ara) Yeu to này co thè dùng truóc hoàc dùng sau trong

tu ghép, nhung trong phàn lón truóng hgp nò dùng truóc Yeu to phu cho nò thuòng

là raòt tinh tu, co thè rò nghla (ve mat tu vungj hoàc chua rò nghia

b- Ve y nghia : pham vi bieu vàt cùa càc tu này hep hon so vói càc tu chi raàu

co so, do dò ma chùng luòn luòn bi bao gora - tue là nàra trong - phara vi cua càe tu chi niàu co so Vi du : xanh ngàn ngàt nàm trong phara vi cùa tu xanh

Chinh vi the raà chùng tòi ggi day là lóp tu phài sinh tu lóp tu chi raàu co so

Nini vay, t h e o quan diem cùa c h ù n g tòi, t r o n g tieng Viet co ba lóp t u chi màu chinh :

1 LiTj-j tu chi raàu ca so

2 Lóii tu ehi màu phài sinh tu KV]^ tu co so - eó the ggi là : lóp tu chi màu thù

càp

3 Lóp tu chi màu dac trung (hay con ggi là lóp tu chi màu cu thè)

Tiong ba ló]i trén, lói) il) dat mùc dò trù-u tugng cao nhàt 6 mùc dò thàp hcm

là lo}-) (2), con lóp (3) Idiòng eó tinh trùu tugng, raà hoàn toàn cu thè

28

-Co the mị h ì n h hĩa quan he giùa ba lĩp này

(2)

Lĩp t u chi m à u dac t r u n g (3)

Ti'ong mị h i n h t r é n , hai lĩp t u (1) va (2) biéu thi quan bé k h à n g khit giùa chùng ;

con q u a n he g i ù a (1), (2) vĩi (3) tị ra xa càcb hon (biéu thi bang dàu —) p h à n ành moi lién he d ù t doan giùa chùng H u ĩ n g mùi tén di Ìén chi s u p h à t trien cùa mùc

do t r ù u tugng

Ba lĩrjD t u t r é n sé làn lugt dugc miéu tà va phàn tich trong ba chuong tiep theo cua luan van

Ngồi ba lĩp t u t r é n , trong tieng Viét con ton tai raịt so t u chi m à u riéng le

khịng thugc h o à n t o à n vào ]&p t u nào Dị là n h ù n g t u don àm n h u lue, lam, tia

m a c h ù n g tịi dà eĩ dip de càp (xem p h à n 1.1 chuong I) N h ù n g t u n à y khịng phài

là t u p h à i sinh t u càc t u chi rầu co bàn, nén r a t khĩ xep vào lĩp (2) n h u n g chùng

cùng c h u a d a t dé'n rác dị t r ù u t u g n g cao, dugc pbị bien rgng rài va co sue san sinh

n h u \&p t u (1) nén k h ị n g the coi là m à u co bàn Dĩng thĩi kliịng thè xep chùng vào

lĩp (3) vi tinh t r ù u t u g n g k h à cao cùa chùng

C h ù n g tịi d u dồn eĩ hai k h à n à n g dàn dé'n su xuàt hien cùa n h ĩ m t u này : a) C h ù n g von thugc lĩp t u (3), n h u n g dà tàch ra klià xa khĩi lĩp n à y phàt trién

y nghla t r ù u t u g n g cùa chùng- Tuy nhién vàn chua dù diéu kién de bịi n h a p vào lĩp(l)

b) C h ù n g là n h ù n g t h u a t n g ù eĩ nguon goc t u tieng nuĩe ngồi, t h o a t tién vào

t i e n g Viet de dién tà m à u sàc t r ù u tugng Qua t h u c te boat dịng cùa càc t u chi màu,

c h ù n g bi càc t u ehi m à u co sa hién nay canh t r a n h va làn àt, khién p h a r a vi biéu

v a t cùa c h ù n g bi t h u h e p lai, rác dị t r ù u tugng giani di va d ù n g vào bàc duĩi cua

p h a m trù t u ca sa

C h ù n g tịi xin nhà'n m a n h r à n g day chi là n h ù n g du dồn, va chua dù co so de

c h ù n g m i n h diéu dị N h i m g de tién cho viéc nghién cùu, c h ù n g tĩi xep nị vào lĩp (2) v a se co g a n g p h à n tich c h ù n g a m ù c dị eĩ thè

29

-CHirornu II

^ ^ ^ 1 h u dà giói thiéu a chuang I, lóp t u chi m à u co sa trong tieng Viét, theo quan

W • d i e m cùa chùng tòi, eó 9 t u don àm chi 9 raàu : x a n h , dò, t r à n g , den, tim,

vàng, n à u , x à m , hong Day là chin t u chi m à u t r ù u tugng, nén àn t r o n g hinh t h ù c don giàn là mot nói dung n g ù nghia phong phù, mot phara W bieu v à t ròng lón Càe

t u chi raàu co sa dugc d ù n g de raiéu tà r a t nhiéu doi tugng khàc nhau, t u hién tugng thién n h i é n den su v a t n h à n tao, t u do vàt cu the den n h ù n g t u t u a n g t r ù u tugng

De tien cho viéc nghién cùu, chùng tòi sàp xep càc doi t u g n g dugc miéu t à theo hai

p h a m vi lón : (1) càc doi t u g n g cu thè va (2) càc doi tugng t r ù u tugng

Do càc tu chi m à u co b à n thuòng t r ù n g n h a u ve p h a m vi bieu vàt, chùng tòi se

khòng p h à n tich chùng riéng le theo t ù n g m à u ma phàn tich mot càch tong hgp trong

t ù n g nbóra biéu v à t de tièn cho viéc so s à n h doi chieu

I C À C D O I TLTONG C U T H E D U O C B I E U T H I :

• • • •

C h ù n g t a dà biet r à n g m à u sàc ton tai trong kliàp vù tiii O dàu co vat thè, ó

dò eó m à u sàc Vi vày r a t klió thong kè dugc toàn bó càc dòi t u g n g cùa lóp t u chi

m à u ca sa Càch làm hgp ly co le là quy chùng vào n h ù n g t r u ó n g n g h i a biéu v à t ròng hcm, tóng q u à t hon

i Tir chi màu rnièu tà màu sac cùa càc su vàt,

1-1 Màu sàc cu a moi t ruòng thicn nìiién

"Mòi t r u ó n g thién nhién" là cura t u chung de ehi càc s u v à t hien t u g n g thuòc ve the giói thién nhién q u a n h con nguói, tón tai va v à n dóng theo n h ù n g quy luat khàeh

q u a n dòi vói con nguói, n h u dàt trói, niua nàng, nùi non cày co S u pbò bién hay khòng pho bien mot m à u sàc nào dò trong raói t r u ó n g t u nhién cùa raòt toc nguói nói Ìén r a t nhiéu diéu ve dàc t r u n g riéng cùa dàn toc dò, vi giùa xà bòi loài nguói

va mòi t r u ó n g song t u nhién co raoi lién quan h ù u ca r a t chat che

Duói day là b a n g t h o n g ké t à n so x u à t hién cùa t u chi m à u ca so khi miéu ta

m à u sàc thién nhién, qua so phieu tu liéu raà chùng tòi dà t h u t h a p T h ù t u s a p xep theo so làn x u à t hién t u cao xuong t h à p

30

Den Hong Xàm Nàu Tira

* Màu xanh là raàu x u à t hién nhiéu n h à t , vugt xa càc raàu kliàc Co the giài

thich diéu n à y b a n g dàc diera dia ly nuóe ta Viét N a m là mot nuóe nhiét dói, quanh

n à m cày coi x a n h tuoi, nhiéu à n h n à n g song va bién Chinh vi the thién nhién Vièt

N a m co r a t n h i é u sàc x a n h kliàe nhau N h ù n g sàc x a n h a day bao gora càc hién tugng

t h i é n nhién (triji xanh, mày xanh, ành tràng xanh, khói xanh), nùi non inon xanh), song nuóe (song bien xanìi, nuóe song xanh) va dàc biét noi tròi là càc loai t h u c vàt,

tu n h ù n g t a p hgp lón irùng xanh, ngàn xanh, chàm xanh, tàc xan/i, tàn xanh ) den

n h ù n g cà the riéng biét (réu xanh, lua xanh, co xanh, xuong xanh, trùc xanh v.v )

* Màu dò tuy x u à t hién vói t à n so it han, n h i m g raói t n r ó n g thién nhién trong

p h a m vi miéu t à cùa nò khà dàc sàc Co thè xep chùng vào n h ù n g nhóm sau :

a) Cac hien tuang thicn nhién

- M à t trói dò : "Mot ngày n ù a lai den, m à t trói dò nhu tiet tu tu nhò Ìén" (V.Nghe

- Mày dò (phàn ehié'u à n h s à n g raàt trói) : "Ò t h à p hon, mày di n h u ò m raàu vàng

òng à n h u to, hoàc b a n g n h u ragt dai lua dào hoàc dò nhu tàm nhieu rói xanh dàn

va cuoi cùng lai t r à n g " (B.T.Q.D.C.Nguói, 188)

b) Dà't va nuóe

- Loai dàt co m a u dò t h u ò n g gap ò nuóe ta là dàt doi, d à t ba-dan, dàt phù sa

von là n h ù n g t h ù dàt raàu niò, nén r a t dugc nguói \'iét - Von là eàe cu dàn nòng

n g h i é p - chù y : " N h ù n g dói dà't dò loét, dò hon t à t cà n h ù n g raàu dò cùa d a t a t a

t h u ò n g g a p Ba-dan m à u mó Ba-dan dò n h u là m à u tuoi" tTBon - \7s'QDòi 4 / / O ;

31

"Sao lai co t h ù d à t dị nhu màt^ min n h u bĩt Igc, so m à t lanh bàn tay !" (DHĩng BSSon 45) ; "Dịng song Dà trong x a n h bĩng chày xie't, cuĩn dị p h ù sa" (NDàn 10/8/77,

-tr3)

e) Lua

T u làu nguĩi t a dà n h à n t h à y s u dong n h à t cùa m à u dị vĩi nggn lua Nggn lùa lién q u a n den s u à m à p , su an tồn truĩc hiem nguy, là sue song q u a n trgng cùa con nguĩi s u o t t u thĩi ky hon m a n g cho den nay Vi the" nĩi tĩi m à u dị là nguĩi ta

nghi den l ù a va nguge lai Cura t u lùa dị thuịng xuyén xuàt hien gàn chat vĩi nhau:

+ T h à p cao v à n g biet tuoi vàng

Gap khi lùa dị rầu càng thèra xué"

(1187 - LVT - 134) + "Rat rầt trĩng ra, cùa s à t ngàn trĩi

Oi déra tịi n h ù n g noi nào lùa <fo"

(Tu ày - 112)

T u cho chi m à u sàc nggn lùa, tinh t u dị di vào phàt ngịn n h u mot dĩng t u ehi

viéc t h à p dèn, dot lùa :

+ "Chuong reo tin m ù n g Loa kéu t ù n g cùa

L à n g b à n dị dén dị lùa'

(T.L.B.Tàp trio.)

- "Rieti va Vitép roi xuong rầ m à t tich, nào dị thém duoc Icn, ta soi tìm càe anh

ày ra sao" (Anh h ù n g nùi Vèduyvo, tr 324)

"Tay era cara nén n h a n g , cày t à t , cày dị

Tay era biet nggn co, là beo, là khĩ"

(TNDC 217)

d) Dịng thuc vàt :

- Neu n h u rầu x a n h gàn lién vĩi cày là thi m à u dị lai gàn vĩi hoa Trong the giai t u nhién, p h a n lĩn boa co rầu dị : "Trén bĩ de, n h ù n g bĩng hoa gao cuoi ráa,

dị nhu màu, d a n g tinit xuong va n à t ruỊng duĩi goc cày" (Làng Té - 280) ; "Nay dao

dà quyén giĩ dong / T u y e t inai t r à n g bào, phù dung dị bĩ" (CPN, I 2 3 j

- Sàc dị t u nhién cùng ton tai ị càe lồi vàt, n h u long chira [("Mot con chira dị

nhu lùa ni non hot" (MTày.35)], long gà [" ( ) gà song thien d ù n g àn é dị ca dat

(NDVCMang - 10)] hay mot bị p h à n co thè con t r ù n g [ X b à u chàu mora do nhu boi

pham ( )" ( P L P b u o n g - H P G P h ĩ n g - 34j] v.v

- T r o n g dai q u a n g phĩ, màu vàng d ù n g rà't gan m à u do Cà hai déu thugc gara

m à u "nịng" Co le vi the m a mịi t r u ĩ n g thién nhién gàn vĩi m à u v à n g r a t giong m a u

32

-dò, eó diéu sàc m à u diu nhe hcm, khòng qua gay gàt chói chang n h u m à u dò Dò là

m a t trói buoi s à n g ["Mat trói vàng nggn cày, dé'n goc cày" (DNDL, 19j], là à n h n à n g

m ù a h a ["Mùa x u à n là biec / M ù a ha nàng vàng' *'LMN-13;], cu thè bom n ù a là n à n g buoi chiéu ["Trén d u ó n g ve n h à , n à n g chiéu vàng nhu màt" (MTCOBVién, 73j] ; dò

là t r à n g v à n g ["Tràng vàng óra bó ao" (Hàn Mac Tu - Tho - 39)], là mày v à n g ["O day d à t dò raày vàng ( )" (TNDC, 284)] Màu vàng cùng r a t pbò hie'n t r o n g t h u c

v a t n h u hoa ["Bóng duong de hoa vàng chàng doài" (CDN - 297)] va ngù eoe ["Gà yen

l à n g n h à t n h ù n g h a t vàng ragt càcb ngon lành" (TNKLói - 3)]

* Màu tràng dugc càc n h à dàn toc hgc coi là mot trong ba p h a m t r ù m à u hinh

t h à n h som n h à t ó ragi dàn toc (cùng vói càc raàu den, dò) Qua t h à t , a V^iét Nara,

m à u t r à n g tò ra k h à q u a n trgng Màc dù là mot nuóe nhiét dói nén càc m à u sàc iiic

r ó ehie'm ini t h e , n h u n g thién nhién v à n khòng thieu m à u t r à n g Dò là m àu cùa b a u trói lue tinh m a hoàc s a u khi m u a xong :

+ "Chàn trói d à n g dóng d à n dàn tràng n h u sua" (B.D.C 161)

+ "Sau n h ù n g ngày dóng bào, bau trói tràng mot m à u s u a , kliòng khi m à t diu

n h u ve tiet thu" (NTTBày - 28)

hoàc là m à u cùa m à y :

"Tu s à n g tinh ma, m à y khoàc m à u xàm àm dam, à n h sàng m a t trói càng dò, mày

doi m à u dò, n h a t d à n t r a t h à n h hong roi ngà raàu vàng va cuoi cùng là tràng"

(BTQDCNguói, 188)

Vi du t r é n cho t h à y qua trinh chuyén doi raàu sàc r a t t h ù vi cùa mày t u lue inat trói chua mgc cho dén klii Ìén cao han

Vièt N a m là x ù n ò n g nén khòng eó tuyet tràng Bù lai dà eó suong t r à n g , tao ra

the càn b a n g vói n à n g dò, n à n g vàng, giùa nóng va lanh : "Bình minh tràng mot m à u suong" (Chien lùy dà, t r 2 0 ; ; "Sàng ra, suong dóng tràng q u a n h n h à ( )" (MLTBàc,

153)

Mot m à u t r à n g t u nhién khàc cùng khà nói trói dò là càt t r à n g : Ora yèn gol

t r o n g dà chon / N à m v ù n g càt tràìig, ngù con réu xanh" fCPN, 71)

The giói dòng t h u c v a t cùng tò ra phong phù ve sàc t r à n g Ve t h u c vàt, ta co mot so* loai tiéu biéu n h u :

- Hoa mai ; "Tuyet mai tràng bào, phù dung dò bó" (CPN, 123)

- Hoa s à n g : "Hoa s à n g n h u m u a là tà roi xuong, phù Ìén m à t duóng ragt lóp

tràng n h u bòng, (.-)" (CDKL Ngara - 53)

- Cbòi cày :

"Nhà era là h à m

T h u ò n g gap n à n g qua sao n h a p n h à y

Cày lòt h à m dàra ehoi tràng n h u già ày

Eni biet da minh xanh"

(NTGTDChÒt - 82)

33

Rugt m à n g cut : Ruòt m à n g cut tràng n h u bòng gora bon nàra radi nggt lira n h u

duóng" (Ngua Giòng 6/75 t r l 6 )

Ve dóng v à t co : long n g u a ["Óng cuòi trén mình con n g u a tràng nhu tuyet ( )"

(TQKhài - VNQDói 7/17, tr31j], long chira ["va khi giò bien thoi ve Hòn moi lue mot

n h i é u bcrn thi t u r à n g T h à t son xanh mù kia t h à y chóp tràng n h ù n g cành co"

(HD.122)]

* Màu den là raàu doi lap vói m à u tràng Neu m à u t r à n g gàn vói à n h sàng ban

n g à y thi m à u den ggi r a bóng déra, s u toi t à m bi hiéra Chinh vi the", hién tugng thién

n h i é n dugc miéu tà b a n g m à u den chù yeu là :

- Buoi déra : "Déra trong r ù n g lanh va den nhu màu dia" (H.Thinh - \ ^ ' Q D ó i

11/75 tr5)

Bóng toi, bòng den : "( ) n h ù n g khu vuón dàu den nhu dém ( )" (Anh Tho

-R à n g den - 45) ; "Màt duóng k h u à t duói bóng là khoang khuyech cho vàng cho den giong n h u bue t r a n h t h ù y niac" (TD 85) ; "Bòn cài bóng den ebao di chao lai; (QD

19-1-66)

- Mày den, ggi nén ve u àm, bue boi truóc con m u a : "Tròi den raày kéo n à n g né / Gigt chàu càcb bue rèra the tuón dàn" (57 - TTS - 43j ; "Vày là raày den dà tan va

b a u trói lai t r o n g sàng" (CND.7)

Dóng v à t g à n vói raàu den cùng là n h ù n g con vat xàu xi, t h à p kéra, khòng dugc

u à thich (ve raàt t h à r a ray) :

- con ehó :

"Nhà bà eó con ehó den

Nguói la nò càn, nguói quen nò m ù n g "

(TNDC - 25501

- con qua :

"Ai m u a con qua b à n cho

Den long den cành bg giò cùng den"

(T.Toàn, H.H.D Nuóe, t r l 0 5 )

'^ Màu hong r a t gàn vói m à u do - nguói ta cho r à n g raàu hong chinh là m à u do

n h a t - nén doi t u g n g t u nhién cùa nò cùng khà giòng raàu dò, tuy it hon ve so lugng

va t à n so x u à t hién C h à n g h a n n h u bau trói lue bình m m h , khi b à t dàu eó à n h raàt

trói : "Bau trói hong Ìén" (CND-26) Mày bòng là mày p h à n chieu à n h n à n g : ••( )

m : y ti nhuòin m à u v à n g óng à n h u to, hoàc hong n h u mot dai lua dào ( /' (BTQDC

Nguòi, 188) Loài vàt m a n g sàc bòng cùng là n h ù n g loài dep, co già tri, chang han

n g u a bòng "Ngua hong dai bac ào lam / Giói cho va co ehi làra thi nén" (175-PT-73) ; hoae t r ù n g gà mai : "Ó rara hong n h ù n g trùng" (SMói II, 103j Dó'i vói raòt san v^t

k h à c r a t qui già cùa thién nhién là nggc trai, thi m à u bòng cùng là m à u qui nhàt:

34

-"Màu cùa nggc trai rà't q u a n trgng : trén thi truĩng the giĩi, d à t n h à t ngoc t r a i hong"

(KHDSong 16/7/67, tr3)

• * Càc m à u xàm, nàu, tim tị r a it noi bat hon trong mịi t r u ĩ n g thién nhién Màu

xdm dugc d ù n g de chi n é n trĩi m ù a dịng ["Trĩi xàm n h u thiee chup xuong n h ù n g

nịe n h à den c j n va n h ù n g nggn cày t r a trui" (DN-44,80)], chi bĩng dém - trong s u doi lap vĩi buoi chiéu eĩ n à n g ara - ["Thong thà chiéu v à n g thong t h a lai / Roi di

Dém xdm tĩi d à n dàn " (Xuàn Diéu - Tho tha - 46)], hồc n h ù n g con vàt rầ m à u long x à m khĩ dugc coi là dep ("Gà mài xdm") Màu nàu von là m à u cùa mot t h ù cày leo ragc o r ù n g va rầu n à u t r a t h à n h tén cùa chinh cày dị (cày nàu, cu nàu), Màu tira cùng chi xuà't h i é n trong mot so boi cành n h u hồng hịn ichièu tim), mot so lồi

hoa v.v

1.2 Màu sàc cùa mịi truĩng nhàn tao

Mĩi t r u ĩ n g rầu sàc n h à n tao dĩng ragt vai trị rat quan trgng trong qua trình

"Nàm vién s à m s u a chinh tày /Dai vàng ào tia buĩc ngay vào chàu" (1025, T P H 109)

T h à t l u n g v à n g là t r a n g phuc cùa linh thù ngày xua "Ngang lung thi t h à t 6ao vàng

I D à u dịi non d à u vai m a n g s ù n g dai" (TNDC - 201) Màu ào den phĩ bien trong xà

hĩi x u a ("Ao den n à m n ù t vién tà / Ai may cho bau hay là bau raay ?" (TNDC-130);

"Chiéu chiéu ra d ù n g v a t gị / Non che tay ngồt " 0 trị ào den !" (TNDC - 170), con

d e n thĩi chong M5% nị lai là rầu ào dàc t r u n g cùa càc n ù du kich (ào bà ba den) Dĩi khi c h a t liéu vài va kiéu rầu q u à n ào khà quan trgng Ao xiéra t r à n g là ào tiéu

t h u qui toc ("Cuge tién dịi dĩa hoa dào / Riéng làm xiém tràng càng dào rầt xanh" (THT-70), cùng n h u "quan ti'àng day lung thao" chùng tị nguĩi giàu sang the n h u n g

v à n eĩ : "Ao tràng va q u à n g n ù a vai" cùa nguĩi nghèo "Quàn nàu ào va" chàc chàn

là t r a n g p h u c nguĩi nghèo, trong khi dị "khan nhieu xanh" khịng thè là cùa hg dugc

T r o n g so càc m à u , t r a n g phuc m à u dị luịn biéu thi s u s a n g trgng, giàu eĩ : "Thày

nguịi ào dị dịng ngịm / Ao ràch chà thày dùng raịn cà chàn" (401 - P C C H - 26)

Bị q u à n ào dep cùa càc eị gài ngà}' xua thuịng là "Ye?7i dị, k h a n dào , vi thè" raĩi

eĩ n h ù n g càu ca dao : "Thà'y co rem dị r à n g den / N a m mị Di P h à t lai quén rầt

c h ù a !" (TNDC - 259) ; "Duĩi rầt d à t chĩi lịa ycm dị/ Ti'èn bau trĩi r a n g dị rầy

x a n h " (TNDC - 90) Con càe cu già, khi àn ráng t h u g n g thg, se dugc con chàu ráng

cài do tìie dị C ù n g vĩi y nghla kinh trgng n h u the, o thĩi phong kién, chiéu cap dị

là de d à n h cho q u a n lai, n h ù n g vi chùc sàc trong làng xà : "Dua tay vào rầt cài bàn

p h ù t à m t h à m dị cùa te chù vàn t h u ị n g d ù n g te, q u a n phù ngàt n g u ị n g ngịi vào chiec chic'u cap dị t r a i trén ghe ngua q u a n g dàu" (TD, 99) Thĩi x u a , nguĩi ta r a t coi

t r g n g m à u sàc t r o n g càc le bịi C h à n g h a n , khi làm le ruĩc kiéu, n h à t thiet phai eĩ

35

-dói co tuyet ìnao co bon hoàc nàra là eó duói nheo, hoàc eó vuóng b a n g vóc hoa da,

raoi là mot sàc x a n h , dò, vàng, t r à n g , den ggi là co ngù h à n h (neu chi co bon là xanh,

dò, t r à n g , den thi ggi là t u phuong) Nguòi eó chùt p h à m h à m thi che Igng xanh, con

eó t u ó n g lénh cùa t h à n lai dugc che Igng vàng [2] Va day là t r a n g phuc trong le bòi

dén H ù n g : "Tàm nguói ruóc m à c ào nep xanh, giùa ngue théu ho p h ù , eò vién là soi

den, tràng Dàu dòi non chóp san, chàn quàn xà cap tràng Hai óng biéu cara co duói

nheo nhò, m à c vò phuc den t h é u ròng mày, dói mù vò sy, chàn q u à n xà cap dò vàn

den, di ù n g vién den tràng, hai vai cara 4 là co nhò chi buy ( ) P h i a giùa 8 nguòi

c h à p kich là p h u o n g b à t àm, màc ào the quàn tràng, dàu dói k h a n xep ( ) kiéu dugc

t r a n g tri ruc ró, san son thé'p vàng, chàng vài dò ( /' [29 ; tr.29] Màu vài nhuóm

con là dàc t r u n g cùa ragt so s u vàt khàc, vi du : raàu eó Ngày xua co t r a n là co

v à n g "Dàu voi p h à t nggn eò vàng I San thón mày eòi chien t r u ó n g xòng pha "(399 DNWSDC, 71) Con ngày nay co dò sao v à n g là hình ành Viét N a m : "Giò dua eò dò sao vàng I E r a di cày rauón cho chàng tòng quàn" (TNDC, 66) ; "Va rauòn cành sao

-vàng t u n g nò / co dò song, dong lùa, bó tre" (GL.7) Màu hong cùng dugc d ù n g de nói

ve eó "Dàt t a dà rgng vò cùng / Chua tan hé't giàc dà hong co bay (G.Nam

NAHDThàp 100)

2 Tic chi màu tró ihành tén gai cùa su vàt

Con nguòi càm n h à n m à u sàc cùa càc su v a t thugc mói t n r ò n g x u n g quanh n h u

là dàc tinh cùa chinh càc s u v a t ày T h à m chi doi vói mot so s u vàt, m à u sàc là dàc

t i n h eò h ù u , tiéu bieu giùp nguòi ta phàn biét vàt dò vói càe v à t cùng chùng loai hoàc khàc c h ù n g loai Vi q u a n niem dò raà nguòi Viét dà lày càc t u chi raàu co eò

de d à t tén cho raòt so s u v à t hién tugng cu the Co the chia so s u v à t eó tén là t u chi m à u làra hai loai : loai eó tén ggi co dinh va loai eó tén goi làm thòi

2.1 Tén goi co dinh

Day là n h ù n g su v à t raà tén ggi cùa chùng dugc dòng dào nguòi Viet chàp n h a n

v a s u d u n g h à n g ngày Qua t h o n g ké, chùng tói dà tira dugc 86 s u vàt thuòc loai này Duói day là b a n g t h o n g ké T h ù tu càe m à u trong b a n g dugc s à p xép theo so lugng s u vàt tinh t u cao dén t h à p

3ó

• t • —