Biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người việt

Ta có thể nhận thấy các biểu tượng đó ở nhiều lĩnh vực, trong đó văn học dân gian là một lĩnh vực quan trọng, bởi nó là sự thể hiện quan niệm, tư tưởng, thái độ, tình cảm một cộng đồng t

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và nội dung này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đó

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018

Tác giả luận văn

Vương Thị Hồng

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Ngô Thị Thanh Quý - người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn này

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các cán bộ, giảng viên khoa Ngữ văn, khoa Sau Đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã chỉ bảo tận tình và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn những ý kiến nhận xét, đánh giá, góp ý quý báu của Hội đồng khoa học đánh giá luận văn giúp em hoàn thiện hơn luận văn này

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018

Tác giả luận văn

Vương Thị Hồng

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Đóng góp của đề tài 10

8 Cấu trúc đề tài 11

NỘI DUNG 12

Chương 1: LÝ THUYẾT VỀ BIỂU TƯỢNG QUYỀN LỰC VÀ THỂ LOẠI THẦN THOẠI 12

1.1 Lý thuyết về biểu tượng quyền lực 12

1.1.1 Khái niệm biểu tượng 12

1.1.2 Một số đặc điểm của biểu tượng 17

1.1.3 Phân loại biểu tượng 18

1.1.4 Thần thoại người Việt - biểu tượng quyền lực tự nhiên 19

1.2 Thần thoại Việt Nam 21

1.2.1 Khái niệm thần thoại 21

1.2.2 Các nhóm thần thoại tiêu biểu 23

1.2.3 Phân biệt thần thoại với một số thể loại khác 24

1.3 Khảo sát biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt 28

1.3.1 Nhận diện các biểu tượng về quyền lực tiêu biểu trong thần thoại

người Việt 28

1.3.2 Bảng thống kê 29

1.3.3 Nhận xét 30

Chương 2: NHỮNG BIỂU TƯỢNG QUYỀN LỰC TIÊU BIỂU TRONG THẦN THOẠI NGƯỜI VIỆT 33

2.1 Biểu tượng lửa 35

2.1.1.Biểu tượng lửa trong văn hóa nhân loại 35

2.1.2 Biểu tượng lửa trong thần thoại người Việt 37

2.2.Biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên 44

2.2.1 Biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên trong văn hóa nhân loại 44

2.2.2 Biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên trong thần thoại người Việt 45

2.3 Biểu tượng nước 48

2.3.1 Biểu tượng nước trong văn hóa nhân loại 48

2.3.2 Biểu tượng nước trong thần thoại người Việt 50

2.4 Biểu tượng đất 55

2.4.1 Biểu tượng đất trong văn hóa nhân loại 55

2.4.2 Biểu tượng đất trong thần thoại người Việt 56

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG BIỂU TƯỢNG VỀ QUYỀN LỰC TRONG THẦN THOẠI NGƯỜI VIỆT 61

3.1 Tính hệ thống của các biểu tượng 61

3.2 Kết cấu, cốt truyện 63

3.2.1 Kết cấu 63

3.2.2 Cốt truyện 64

3.3 Hình tượng nhân vật 65

3.3.1 Thần và cơ sở hình thành hình tượng nhân vật thần quyền lực trong thần thoại người Việt 66

3.3.2 Đặc điểm của hình tượng nhân vật thần quyền lực 72

3.4 Ngôn ngữ nghệ thuật 85

3.4.1 So sánh 86

3.4.2 Phóng đại 88

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học dân gian với tư cách là nghệ thuật ngôn từ, là một trong hai bộ phận của văn học dân tộc Tuy nhiên không chỉ có thế, văn học dân gian còn là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian, nó vừa có tính độc lập tương đối vừa có nhiều mối quan hệ phong phú, đa dạng và tinh tế với các bộ phận khác của văn hóa dân gian Trong những mối quan hệ đó, văn học dân gian có

cơ hội để bộc lộ sinh động nhất vai trò của mình

Thần thoại là một thể loại xuất hiện sớm nhất trong lịch sử hình thành và phát triển của văn học dân gian, thần thoại được đánh giá là “Vẻ đẹp một đi không trở lại” của loài người khi xã hội nguyên thủy đã kết thúc Ra đời trong giai đoạn đầu của sự phát triển xã hội, thần thoại có vai trò tích cực đối với con người Thần thoại là phương tiện nhận thức quan trọng của người nguyên thủy, đồng thời cũng là một trong những nguồn gốc đầu tiên hình thành nên bao giá trị tinh thần, bao nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Đối với người đời sau, thần thoại không chỉ có giá trị như những tư liệu quý để tìm hiểu về lịch

sử, tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục tập quán, các biểu tượng,…mà còn có giá trị tinh thần to lớn hướng dẫn chúng ta bằng những hình tượng nghệ thuật độc đáo, những suy nghĩ chất phác, ngây thơ Đến với thần thoại chúng ta sẽ được sống lại không khí buổi bình minh của lịch sử dân tộc, tìm lại thuở nguyên vẹn,

sơ khai của con người trong những bước đi chập chững đầu tiên

Thần thoại chính là văn hóa nguyên sơ của nhân loại Văn hóa đã trở thành một lĩnh vực hết sức rộng lớn, nó bao la như chính cuộc sống của loài người Đó là vấn đề thuộc về nhận thức của con người trong toàn bộ cách nhìn, cách ứng xử của con người với tự nhiên và cộng đồng xã hội Ngày nay, kí hiệu học được coi là hướng nghiên cứu chủ yếu của văn hóa học đương đại Nó có nhiệm vụ tìm hiểu, cắt nghĩa các biểu tượng (symbol), vì xét đến cùng thế giới văn hóa là thế giới của biểu tượng Biểu tượng luôn là những hình ảnh (kí hiệu) được ký gửi vào đó những hàm nghĩa kín đáo của một cộng đồng

Việc giải mã văn hóa thực chất chính là việc giải mã các biểu tượng văn hóa Ta có thể nhận thấy các biểu tượng đó ở nhiều lĩnh vực, trong đó văn học dân gian là một lĩnh vực quan trọng, bởi nó là sự thể hiện quan niệm, tư tưởng, thái độ, tình cảm một cộng đồng thông qua hệ thống hình tượng nghệ thuật các biểu tượng văn hóa, vì vậy nghiên cứu văn học dân gian từ các mã văn hóa dân gian, tìm các mã văn hóa ẩn tàng và biến hóa trong hình tượng văn học dân gian, đặc biệt trong thể loại thần thoại với những vị thần quyền lực là những khám phá hết sức lí thú và bổ ích Đây chính là cơ sở để chúng tôi thực hiện đề

tài Biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt

Con người luôn sống trong thế giới biểu tượng Từ góc nhìn này, chúng tôi muốn làm nổi bật hệ thống các biểu tượng trong kho tàng thần thoại người Việt Nó là chìa khóa giải mã đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng các dân tộc nói chung và người Việt nói riêng Đó cũng là hành trình trở về với giá trị văn hóa truyền thống, khi mà những vấn đề giữ gìn bản sắc dân tộc được đặt

ra bức thiết

Không chỉ vậy, thần thoại cũng là một trong những thể loại được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông Do vậy, việc nghiên cứu trên sẽ giúp người giáo viên có những cách tiếp cận và nét nhìn mới về thể loại này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian từ lí thuyết biểu tượng

Trên thế giới, nghiên cứu biểu tượng là một công việc đã được các nhà khoa học đề cập đến từ rất lâu thông qua các chuyên ngành khoa học đã ra đời

từ trước Công nguyên như toán học, triết học, sử học, xã hội học,…Mặc dù các chuyên ngành khoa học trên ít nhiều đã đề cập đến biểu tượng như một đối tượng để nghiên cứu nhưng chưa có công trình nào thực sự được coi là một chuyên ngành khoa học độc lập nghiên cứu các biểu tượng Vào đầu thế kỉ XX,

ký hiệu học (semiotics/semiology) ra đời, được coi là chuyên ngành khoa học

đầu tiên nghiên cứu ý nghĩa các ký hiệu, tín hiệu, biểu tượng, hiện tượng văn

hóa,…Từ đó, giải nghĩa các thành tố văn hóa do con người sáng tạo ra trong quá trình phát triển văn hóa như ngôn ngữ, biểu tượng,…Với chuyên ngành khoa học này đã xuất hiện các nhà ký hiệu học hiện đại như Claude Lévi-Strauss, Jacques Lacan, Michel Foucault, Jacques Derrida, Roland Barthes, Julia Kristeva

Nghiên cứu biểu tượng có thể coi là một trong những cách tiếp cận cụ thể nhất đối với văn hóa vì biểu tượng chính là sự kết tinh các giá trị văn hóa do con người sáng tạo nên Có thể nói, việc nghiên cứu biểu tượng văn hóa ở Việt Nam được tiến hành khá sớm Song chỉ từ thập kỉ thế giới phát triển văn hóa (1988 - 1997) trở lại đây việc nghiên cứu văn học, đặc biệt là văn học dân gian dựa trên lý thuyết về biểu tượng và các phương pháp tiếp cận nghiên cứu biểu tượng mới phát triển hơn trước cả về số lượng và chất lượng Nhiều nhà nghiên cứu đã dùng lí thuyết về biểu tượng văn hóa để đối chiếu văn học và khám phá

ra những công trình văn hóa trong văn học điển hình như Nguyễn Xuân Kính

với Thi pháp ca dao (1993), tác giả tiếp cận biểu tượng từ văn học dân gian

thông qua thi pháp học và các đặc trưng của thể loại ca dao Ông được đánh giá

là một trong những người tiên phong trong nghiên cứu biểu tượng của văn học dân gian Việt Nam Hay tác giả Trần Thị An với bài viết “Những biểu tượng không gian thiêng trong truyền thuyết dân gian người Việt” (1999) in trong

Những vấn đề lí luận và lịch sử văn học của Viện Văn học có thể được xem là

một trong số công trình đầu tiên soi chiếu biểu tượng văn học đặt từ nền tảng văn hóa

Nguyễn Văn Hậu, trong bài viết Đi tìm bản sắc văn hóa dân tộc qua thế giới biểu tượng (2009) đã đưa ra nhận định: Bản sắc văn hóa dân tộc là sự biểu hiện về bản lĩnh sáng tạo của mỗi dân tộc Nó được kết tinh thành những biểu tượng văn hóa và thông qua các hệ thống biểu tượng, ta có thể hiểu được tính cách của dân tộc đó Bài viết tuy không giải mã ý nghĩa các biểu tượng nhưng

đã giới thiệu biểu tượng từ góc độ lý thuyết, khẳng định vai trò của biểu tượng trong quá trình nhận diện bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc

Năm 2011, tác giả Trần Lê Bảo với cuốn Giải mã văn học từ mã văn hóa

đã phần nào quan tâm và coi trọng những nghiên cứu, giải thích mối quan hệ gắn bó giữa văn học và văn hóa trong thời đại ngày nay Chính vì vậy mà việc tìm hiểu và giải mã văn hóa trong tác phẩm văn học không chỉ cần thiết cho việc nghiên cứu văn học trong nước mà cũng sẽ vô cùng cần thiết đối với việc nghiên cứu văn học nước ngoài

Trong bài nghiên cứu đăng năm 2006, Nguyễn Thị Bích Hà đã sử dụng

lý thuyết mã văn hóa để nghiên cứu văn học dân gian Trong bài viết Mã và mã văn hóa đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian Trên cơ sở đó, năm 2013, Nguyễn Thị Bích Hà đã xuất bản cuốn Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa

(2013, NXB Văn hóa thông tin) Có thể coi đây là công trình đầu tiên chuyên sâu nghiên cứu văn học dân gian theo khuynh hướng biểu tượng luận Công trình này đã trình bày một cách rõ ràng các phương pháp nghiên cứu văn học dân gian qua các mã văn hoá dân gian; quan niệm về văn hoá, mã văn hoá; mối quan hệ giữa văn hoá, văn hoá dân gian và văn học dân gian; cùng với đó là các khái niệm: tín ngưỡng, mã tín ngưỡng, phong tục tập quán, mã phong tục tập quán ; và những thao tác nghiên cứu văn học dân gian dựa vào mã văn hoá dân gian

Từ 2007 đến 2014, Đinh Hồng Hải là tác giả đã có nhiều công trình nghiên cứu và dịch thuật giới thiệu phương pháp tiếp cận nghiên cứu biểu

tượng (cấu trúc luận, ký hiệu học, nhân học): Nghiên cứu biểu tượng và vấn đề tiếp cận nhân học biểu tượng ở Việt Nam (2007), Nghiên cứu văn hóa từ góc nhìn nhân học biểu tượng (2010), Cấu trúc luận trong nghiên cứu biểu tượng:

từ ký hiệu học đến nhân học biểu tượng (2012), Khoa học về các ký hiệu (Terence Hawkes, 2012), Khám phá những biểu tượng trong văn học

(Raymond Firth, 2012),… Năm 2014, Đinh Hồng Hải đã tập hợp tất cả các bài

viết trên trong Nghiên cứu biểu tượng - Một số hướng tiếp cận lý thuyết Có thể

xem đây là công trình đầu tiên giới thiệu một cách hệ thống lý thuyết về biểu

tượng ở Việt Nam Trong đó, Đinh Hồng Hải cho rằng: “các nghiên cứu khoa học xã hội ở Việt Nam trên bình diện văn bản học (như văn học, sử học, triết học, ngôn ngữ học, ) đã đạt được khá nhiều thành tựu, trong khi nghiên cứu biểu tượng (trên nền tảng ký hiệu học, nhân học, nghệ thuật học, ) dường như vẫn đang là một mảnh đất còn bỏ trống với số lượng các công trình nghiên cứu chỉ đếm được trên đầu ngón tay Thậm chí trong số những nghiên cứu ít ỏi đó, chưa một công trình nào thực sự “đặt nền móng” cho một bộ môn khoa học có tên gọi nghiên cứu biểu tượng” Bởi vậy, trong công trình này tác giả đề cao phương pháp cấu trúc luận và cho rằng việc nghiên cứu biểu tượng phải là sự kết hợp đa ngành

Đến năm 2015, cuốn Các vị thần của Đinh Hồng Hải (NXB Thế giới) là tập 2 trong hệ thống bộ sách Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa truyền thống Việt Nam (tập 1, Các bộ trang trí điển hình, NXB Tri thức, 2012) được

xuất bản Trong công trình này, Đinh Hồng Hải đã lựa chọn tiếp cận 6 vị thần (gồm: Thần Đất, Thần Bếp, Thần Tài, Thánh Gióng, Di Lặc, Ông Trời) trên cơ

sở bối cảnh văn hóa Việt Nam xưa - nay, đặt trong sự đối sánh với văn hóa Trung Hoa và Ấn Độ

Những cứ liệu trên đã minh chứng cho việc nghiên cứu văn học từ lí thuyết biểu tượng sẽ mang lại cho chúng ta điểm nhìn về những không gian, thời gian

đa chiều Các công trình nghiên cứu văn học dân gian từ lí thuyết biểu tượng đã phát triển hơn trước cả về chất lượng và số lượng, những nghiên cứu ấy đã gợi

ý cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu vấn đề này

Từ xưa đến nay, khi nhắc tới vấn đề quyền lực người ta sẽ nghĩ ngay đến các kiểu quyền lực xã hội có cấu trúc phức tạp, được tạo thành từ nhiều loại quyền lực khác nhau như quyền lực đạo đức, quyền lực tôn giáo, quyền lực dòng họ, quyền lực kinh tế, đáng chú ý hơn cả là quyền lực công cộng (xã hội)

và quyền lực chính trị, quyền lực Nhà nước Vì thế hướng tiếp cận của các nhà nghiên cứu cũng chủ yếu theo khía cạnh đó Chúng ta cũng đã có nhiều công

trình, đề tài khoa học nghiên cứu về Nhà nước, nền hành chính nhà nước,

quyền lực chính trị - xã hội như: Kiểm soát quyền lực tư pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nguyễn Quốc Hùng; Nguyên tắc chủ chốt của quyền lực của Nguyễn Minh Hoàng; Tổ chức thực hiện quyền lực nhân dân và mối qua hệ giữa Nhà nước và công dân, do TS Đinh Văn Mậu chủ nhiệm đề tài; Cơ cấu quyền lực và phương thức thực hiện quyền lực trong hệ thống hành chính Việt Nam của Phạm Bính; Đặng Khắc Ánh; Bùi

Thanh Quất; Trần Ngọc Liêu,…Hiện nay, ở Việt Nam, nghiên cứu trong nước cũng đã dành sự quan tâm tới lý thuyết quyền lực, đặc biệt là lý thuyết quyền lực của M Foucault - một triết gia nổi tiếng người Pháp M Foucault đã chỉ

ra mối quan hệ giữa quyền lực, tri thức và diễn ngôn: quyền lực thông qua ngôn ngữ để tạo ra tri thức, sự biến đổi của quyền lực cũng kéo theo sự biến đổi về nhận thức của cộng đồng với cùng một hiện tượng xã hội hay vấn đề khái niệm quyền lực của các tác giả: M Weber, R Dahl, Với cách tiếp cận theo hướng trên, chúng tôi tìm hiểu, khám phá và phân tích những vẻ đẹp văn hóa tiềm ẩn trong các vị thần quyền lực trong một số tác phẩm thần thoại người Việt

2.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu thần thoại

Từ góc độ văn học, đã có một số công trình nghiên cứu về thần thoại, song chủ yếu các tác giả tập trung vào một số vấn đề như: nguồn gốc thần thoại, nội dung phản ánh thần thoại, nghệ thuật thần thoại,…còn vấn đề soi chiếu nó dưới góc nhìn văn hóa, đặc biệt tìm ra giá trị văn hóa thông qua các hệ thống biểu tượng quyền lực thì ta chưa thấy đề cập đến, nếu có cũng chỉ tập trung nói về văn học dân gian nói chung chứ chưa nói đến một thể loại cụ thể nào Chúng ta có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu sau:

Năm 1954, trong cuốn Đại cương về văn học sử Việt Nam lần đầu tiên

giáo sư Nguyễn Khánh Toàn đã nêu lên được những ý kiến sơ bộ và có hệ thống về hoàn cảnh sinh thành và đặc điểm nội dung, nghệ thuật của thần thoại

Việt Từ đó đến nay, hoạt động sưu tầm, nghiên cứu thần thoại việt Nam đã có những tiến bộ đáng kể

Năm 1956, Nguyễn Đổng Chi trong Lược khảo thần thoại Việt Nam

cũng đã viết về thần thoại Có thể nói, Nguyễn Đổng Chi là một trong những tác giả đầu tiên có công sưu tầm, khảo cứu về thần thoại Việt Nam, đây được coi là tài liệu nghiên cứu chính thống đầu tiên về thần thoại, góp phần định hướng cũng như mở ra các hướng nghiên cứu tiếp theo Mặc dù chưa trực tiếp nhắc tới yếu tố văn hóa, song bước đầu ông đã đi sâu thêm một bước vào việc gắn thần thoại với hoàn cảnh lịch sử, địa lí, phong tục, tín ngưỡng và những yếu tố khác trong đời sống tinh thần vật chất của người Việt cổ thời cổ đại

Năm 1959, nhà nghiên cứu Hoàng Trọng Thư đã xuất bản cuốn Việt Nam văn học toàn thư, trong đó ông dành quyển 1 để nói về văn chương truyền

khẩu Trong phần viết này, ngoài việc công bố những tác phẩm sưu tầm thần thoại các dân tộc thiểu số, tác giả đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề của thần thoại như: nguồn gốc, tính chất, nghệ thuật và diễn tiến của thần thoại Việt Nam, tương quan giữa thần thoại các dân tộc

Năm 1990, các tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ

viết giáo trình Văn học dân gian Việt Nam Họ có nhận xét rằng: Trong thần thoại chứa đựng mầm mống của tôn giáo, triết học, luật pháp, sử học, văn học nghệ thuật [34 31]

Năm 1990, tác giả Hoàng Tiến Tựu với công trình Văn học dân gian Việt Nam Ông cho rằng: Thần thoại là sản phẩm tinh thần của con người nguyên thủy, nội dung của nó mang tính chất hoang đường ảo tưởng, nhưng trong đó cũng chứa đựng nhiều yếu tố có giá trị quan trọng về nhiều mặt [38 21]

Năm 2000, tác giả Đinh Gia Khánh trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam cũng từng viết: Cùng với việc sùng bái trời đất, thiên nhiên và theo đó là

sự ra đời của thần thoại và nói về sự hình thành trời đất, cây cỏ - tục lệ thờ cúng vật tổ là một trong những hình thái tín ngưỡng xuất hiện sớm nhất, thuộc

hệ thống sinh hoạt nghi lễ thần thoại nói riêng và thuộc sinh hoạt văn hóa tinh thần nguyên thủy nói chung của các dân tộc

Gần đây nhất, năm 2008, trong bài viết Thần thoại các dân tộc Việt Nam, thể loại và bản chất đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học, tác giả Nguyễn Thị Huế cũng chỉ rằng: Hình thức biểu hiện cơ bản của thần thoại các dân tộc là những hoạt động mang tính tổng hợp, phong phú, phức hợp, Nó bao gồm các hình thức nghi lễ cổ sơ, các phong tục và các hình thức diễn xướng, nhảy múa,

3 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi nghiên cứu đề tài này với mục đích:

Vận dụng lí thuyết về biểu tượng để nghiên cứu các mã văn hóa ẩn tàng

và biến hóa trong thể loại thần thoại, đặc biệt là các biểu tượng về quyền lực; phát hiện ra, giải mã các giá trị văn hóa có trong một số tác phẩm thần thoại người Việt Từ đó, có thể hiểu sâu hơn về các vấn đề bản sắc văn hóa, biến đổi văn hóa - xã hội qua các giai đoạn lịch sử

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu như đã nêu, chúng tôi thực hiện các nhiệm vụ sau:

Vận dụng lí thuyết biểu tượng để đi sâu tìm hiểu thể loại thần thoại Khảo sát một số truyện thần thoại người Việt nhằm phát hiện ra những biểu tượng về quyền lực tiêu biểu nhất Từ đó, giải mã chúng để thấy được giá trị văn hóa nổi bật như tín ngưỡng, phong tục tập quán, cũng như mối quan

hệ giữa các vị thần quyền lực trong tương quan với những quyền năng riêng của mình

Tiếp cận, phân tích, đánh giá các dấu ấn biểu tượng quyền lực không chỉ trong truyện thần thoại người Việt mà còn trong thần thoại các dân tộc anh em; vai trò của nó trong việc thể hiện quan niệm về thế giới tự nhiên của con người lúc bấy giờ Cùng với đó thấy được giá trị nghệ thuật độc đáo của thể loại “vừa là nghệ thuật vừa không phải là nghệ thuật” này

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề mà chúng tôi quan tâm là nghiên cứu

những biểu tượng về quyền lực tiêu biểu trong các tác phẩm thần thoại người Việt

Phạm vi nghiên cứu: Trong đề tài này, chúng tôi chỉ dừng lại nghiên

cứu biểu tượng quyền lực trong lĩnh vực tự nhiên của thần thoại người Việt

Phạm vi tư liệu là những tác phẩm thần thoại đã được sưu tầm, biên soạn thành sách, chúng tôi sử dụng các cuốn tư liệu:

Lược khảo về thần thoại Việt Nam (Nguyễn Đổng Chi, Nxb Văn Sử Địa,

H, 1956)

Kho tàng thần thoại Việt Nam, (Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo,

Nguyễn Thị Huế, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1996)

Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam - tập 1 ( Nguyễn Thị Huế - Trần

Thị An biên soạn, Nxb Giáo dục, 2001)

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

Đây là phương pháp đầu tiên khi đi vào khảo sát và tìm hiểu biểu tượng

về quyền lực trong thần thoại người Việt Phương pháp này giúp chúng tôi phân loại và lựa chọn chính xác đối tượng nghiên cứu; cho phép xác định những chi tiết, hình ảnh xuất hiện với tần suất cao, giúp nhận ra những biểu tượng về quyền lực nào là tiêu biểu thể hiện nét độc đáo của các tác phẩm thần thoại người Việt Trong quá trình triển khai và giải quyết vấn đề, phương pháp này có tác dụng chỉ ra và cụ thể hóa các khía cạnh của vấn đề

- Phương pháp phân tích

Phương pháp này giúp chúng tôi tìm hiểu, khám phá và phân tích sự phản ánh văn hóa trong các vị thần quyền lực của một số tác phẩm thần thoại người Việt Đây là một phương pháp không thể thiếu để có thể hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp so sánh

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi tiến hành so sánh các truyện thần thoại của dân tộc Kinh với một số dị bản của một vài dân tộc khác Việc so sánh này sẽ giúp vấn đề được hiểu cụ thể và toàn diện hơn Ngoài ra, với phương pháp này, chúng tôi sẽ tiến hành so sánh đối chiếu bản thân các biểu tượng với các biểu tượng khác trong thể loại thần thoại nói chung

- Phương pháp tổng hợp

Phương pháp này sẽ tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi có một cái nhìn khái quát về các vấn đề nghiên cứu Đồng thời, nó giúp chúng tôi có thể tóm lại nội dung chính của các phần, các chương

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp này giúp chúng tôi xác định được những cơ sở lí luận và thực tiễn làm tiền đề trước khi tiến hành triển khai cụ thể vấn đề

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu đề tài, chúng tôi có liên hệ và kết hợp sử dụng một cách đúng mực kiến thức của các ngành xã hội học, văn hóa học,…nhằm giúp cho việc đánh giá và nhìn nhận vấn đề nghiên cứu được toàn diện và sâu sắc hơn

7 Đóng góp của đề tài

Bên cạnh việc tiếp thu thành quả của các công trình nghiên cứu đi trước, chúng tôi mong muốn có những đóng góp mới với đề tài này nhằm góp phần làm rõ biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt:

- Hệ thống hóa tri thức về thể loại thần thoại cũng như tri thức về biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt

- Hiểu rõ hơn những nét đặc sắc, giá trị văn hóa, ý nghĩa của một số biểu tượng quyền lực tự nhiên trong các tác phẩm thần thoại của người Việt

- Vận dụng kết quả nghiên cứu vào việc giảng dạy tác phẩm thần thoại trong nhà trường phổ thông

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt

Kết luận

Tài liệu tham khảo

NỘI DUNG Chương 1

LÝ THUYẾT VỀ BIỂU TƯỢNG QUYỀN LỰC

VÀ THỂ LOẠI THẦN THOẠI

1.1 Lý thuyết về biểu tượng quyền lực

1.1.1 Khái niệm biểu tượng

Văn hóa là một lĩnh vực hết sức rộng lớn, nó bao la như chính cuộc sống của loài người Đó là vấn đề thuộc về mặt nhận thức của con người trong toàn bộ cách nhìn, cách ứng xử của cá nhân đối với tự nhiên và cộng đồng xã hội

Có nhiều cách tiếp cận văn hóa ở nhiều góc độ khác nhau như: Triết học,

Sử học, Xã hội học, Tâm lí học, Kí hiệu học,… nhưng mỗi môn học nghiên cứu văn hóa lại gồm nhiều trường phái, do đó có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa Song, nhìn chung những định nghĩa ở bình diện khác nhau của khái niệm văn hóa đều bộc lộ một quan niệm chung thống nhất Nhà văn hóa học Nga

L lô - nhin trong lời kết thúc bản tóm tắt giới thiệu các định nghĩa văn hóa

khác nhau về văn hóa đã nhận định: …Các tác giả định nghĩa về văn hóa đã đồng ý với nhau, rằng văn hóa di truyền không theo đường sinh học mà bằng con đường học tập Tiếp đó, họ thừa nhận văn hóa gắn liền với các ý tưởng,

chúng tồn tại và được truyền đạt dưới hình thức biểu tượng (Symbol.)

Có tác giả từng viết rằng: Thời đại không có biểu tượng là thời đại chết,

xã hội thiếu biểu tượng là xã hội chết Một nền văn minh không có biểu tượng thì sẽ chết, nó chỉ còn thuộc về lịch sử [21.33] Ngày nay, vai trò to lớn của

biểu tượng trong hoạt động của đời sống con người đã được quan tâm và nghiên cứu một cách sâu sắc với tinh thần hết sức khoa học Biểu tượng luôn ở

vị trí trung tâm và được coi như tế bào của đời sống văn hóa Nó có tầm ảnh

hưởng rộng khắp trong mọi mặt đời sống con người Từ khoa học cho đến lĩnh vực nghệ thuật, từ đời sống tâm linh cho đến quan hệ ứng xử và giao tiếp

Người ta tìm cách giải mã biểu tượng vừa để mở rộng trường nhận thức, khám

phá những giá trị văn hóa truyền thống còn chìm khuất trong lòng đời sống

cộng đồng, xã hội, vừa làm chủ một năng lượng tinh thần của một loại hình

ngôn ngữ đặc biệt mà ta vừa mới bắt đầu khằng định về sức mạnh của nó Vậy biểu tượng là gì?

1.1.1.1 Biểu tượng văn hóa

Biểu tượng là một khái niệm rất phổ biến trong cuộc sống cũng như trong nghiên cứu văn hoá, văn học Có hàng ngàn định nghĩa về biểu tượng Trong đời sống, khoa học - đặc biệt là các bộ môn khoa học nghiên cứu như logic học, kí hiệu học, nhân học,…định nghĩa biểu tượng được dùng khá phổ biến

Thuật ngữ biểu tượng bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Symbolum nghĩa là dấu

hiệu nhận nhau Nghĩa gốc của biểu tượng là một vật được chia làm hai nửa,

mỗi bên giữ một nửa, khi khớp lại sẽ nhận ra mối quan hệ Theo Từ điển tiếng Việt, biểu tượng có ba lớp nghĩa Lớp nghĩa thứ nhất, biểu tượng là hình ảnh tượng trưng Lớp nghĩa thứ hai, biểu tượng là hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan đã chấm dứt [ 33 26]

Theo tiếng Hán Việt thì biểu có nghĩa là dấu hiệu, sự bày ra, sự tỏ rõ, tượng có nghĩa là tình trạng, hình tượng Do đó, biểu tượng là một hình tượng

nào đó được phô bày ra trong một dấu hiệu tượng trưng, nhằm diễn đạt một ý nghĩa hay một hiện tượng nào đó trừu tượng Đúng như Chu Hy - nhà triết học

đời Tống đã viết Tượng là lấy hình này để tỏ ý kia Nghĩa gốc của biểu tượng là

một vật được chia làm hai nửa, mỗi bên giữ một nửa, khi khớp lại sẽ nhận ra mối quan hệ Biểu tượng ra đời ngay từ khi con người có ngôn ngữ và thể hiện một bước phát triển vượt bậc trong tư duy, trí tuệ loài người, từ đó nó nằm ở vị

trí trung tâm văn hóa Biểu tượng là cảm quan, nhận thức được lắng đọng, kết tinh, chắt lọc trải qua bao biến cố thăng trầm vẫn không bị phai mờ mà ngược lại ngày càng khắc sâu hơn vào tâm khảm con người [10 64]

Theo nghĩa khái quát nhất, biểu tượng bao giờ cũng có một nửa luôn ở bề nổi dễ nhìn thấy và cảm giác được gọi là biểu trưng; còn một nửa chìm sâu, khuất lấp gọi là cái được biểu trưng Và người giải mã biểu tượng phải là người tìm ra và lí giải giải được phần chìm lấp kín đáo đó Biểu tượng thường được hiểu rộng hơn ý nghĩa mà nó được gán Giữa biểu tượng và cái được biểu trưng nhiều lúc có mối quan hệ đứt nối, gián đoạn khiến người ta khó nhận ra, mơ hồ, khó nắm bắt Thời gian và không gian làm cho tính biểu tượng bị mờ đi, khuất lấp đi nên phải biết chìa khóa (mã) mới khai mở được và hầu như không thể giải mã một lần mà xong

Từ lâu, các nhà nghiên cứu phương Đông và phương Tây đều quan tâm đến biểu tượng và ý nghĩa biểu đạt của nó Theo quan điểm của L White, nhà

nhân học văn hóa Mĩ thì Văn hóa là cơ chế của các hiện tượng, vật thể, hành động, tư tưởng, cảm xúc Cơ chế này được tạo ra nhờ việc sử dụng các biểu tượng, hoặc phụ thuộc vào các biểu tượng đó [21 36] Một trật tự biểu tượng cấu trúc nên các thực tại nối con người với con người (Lacan) Văn hóa là dòng thác tư tưởng, xuyên từ cá nhân này sang cá nhân khác thông qua các hoạt động biểu tượng (Photode)

Như vậy, các nhà nghiên cứu đều nhìn thấy mối quan hệ liên thông, mang tính hệ quả giữa văn hóa với các biểu tượng văn hóa, muốn hiểu văn hóa ta không thể không tìm hiểu nó qua các biểu tượng văn hóa (các mã văn hóa) Nhưng nhìn chung, có thể định nghĩa biểu tượng một cách đơn giản nhất

là một hình ảnh, ký tự hay bất cứ cái gì đó đại diện cho một ý tưởng, thực thể vật chất hoặc một quá trình Mục đích của một biểu tượng là để truyền thông điệp ý nghĩa một cách nhanh chóng dễ dàng và ngắn gọn, đơn giản.Việc giải

mã văn hóa thực chất chính là việc giải mã các biểu tượng văn hóa Ta có thể nhận thấy các biểu tượng đó ở nhiều lĩnh vực, trong đó văn học dân gian là một lĩnh vực quan trọng, bởi nó là sự thể hiện quan niệm, tư tưởng, thái độ, tình cảm một cộng đồng thông qua hệ thống hình tượng nghệ thuật các biểu

tượng văn hóa, vì vậy nghiên cứu văn học dân gian từ các mã văn hóa dân gian, tìm các mã văn hóa ẩn tàng và biến hóa trong hình tượng văn học dân gian, đặc biệt là trong thể loại thần thoại là những khám phá hết sức lí thú và

bổ ích

1.1.1.2 Phân biệt biểu tượng với một số khái niệm khác

* Biểu tượng với kí hiệu và tín hiệu

Tín hiệu, kí hiệu (Sign) là những quy ước chung, khá đơn giản, mang một thông tin, một nội dung mà nó làm đại diện như các biển báo, đèn báo, phù hiệu, nhãn hiệu, lôgô, dấu hiệu, cờ hiệu, huy hiệu, huân huy chương,…cùng nằm trong hệ thống tín hiệu, kí hiệu

Thông thường cùng đi với các tín hiệu, kí hiệu sẽ là những điều kiện ràng buộc nhất định Thứ nhất, nó phải là cái có thể cảm nhận được bằng giác quan Thứ hai, phải có tính thẩm mĩ gắn với đặc trưng văn hóa Thứ ba, nó có ý nghĩa, đại diện cho một cái gì đó khác với chính nó Thứ tư, có thể lí giải được, thường lí giải một lần là xong Thứ năm, nó phải nằm trong một hệ thống kí tín hiệu văn hóa nhất định Thứ sáu, giữa tín hiệu và nội dung của nó có mối liên

hệ phổ biến, liên tục, dễ nhận ra Đó chính là mục tiêu để người ta sử dụng tín hiệu Nếu trong cuộc sống hay trong bất kì lĩnh vực nào mà các tín hiệu, kí hiệu

mà mọi người nhìn nó đều không hiểu thì nó sẽ trở nên vô nghĩa và sớm sẽ bị loại bỏ

Trái với tín hiệu, kí hiệu, biểu tượng là những hình ảnh sự vật cụ thể cảm tính bao hàm trong nó nhiều ý nghĩa gây được ấn tượng sâu sắc đối với người đọc Biểu tượng nghệ thuật được coi là kí hiệu thẩm mĩ đa nghĩa bao gồm cái biểu trưng và cái được biểu trưng Nó chính là sự mã hoá cảm xúc ý tưởng của nhà văn Biểu tượng trở thành phương tiện diễn đạt cô đọng hàm súc có sức khai mở rất lớn trong sự tiếp nhận của độc giả Biểu tượng mang bản chất kí hiệu nhưng nó khác với kí hiệu thông thường

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới: biểu hiệu, vật hiệu, phúng dụ,

ngụ ngôn, luân lí đều không phải là biểu tượng chúng chỉ là những dấu hiệu và không vượt quá mức độ của sự biểu nghĩa Ngay cả các biểu tượng đại số học toán học khoa học và một số những công thức giáo lí cũng chỉ là những kí hiệu Như vậy, biểu tượng khác với tín hiệu, kí hiệu ở những phương diện sau: Biểu tượng thường được hiểu rộng hơn ý nghĩa được gán cho nó còn kí hiệu, tín hiệu thì theo nghĩa vốn có Giữa biểu tượng và cái được biểu trưng nhiều khi có mối quan hệ đứt nối, gián đoạn khiến con người ta khó nhận ra, khó nắm bắt Cái được biểu trưng dồi dào hơn cái biểu trưng Như vậy được gọi là biểu tượng khi một sự vật hiện tượng nào đó tích đọng trong nó những ý nghĩa sâu sắc nó được cộng đồng giai cấp dân tộc nhân loại thừa nhận nó luôn hướng về một nghĩa cố định nào đó nhưng đồng thời lại tiềm ẩn khả năng mở ra những ý nghĩa khác trong sự cảm nhận của con người

*Biểu tượng và hình tượng

Biểu tượng và hình tượng là hai mặt biểu hiện tồn tại trong cùng một tác

phẩm - thuộc phạm trù nghệ thuật Chúng có mối tương quan và gắn bó khá

chặt chẽ với nhau trong quá trình hình thành nên tác phẩm nghệ thuật Hai khái

niệm này trong thực tế vẫn tồn tại và thường được dùng lẫn lộn với nhau, mặc

dù bản chất của chúng là khác nhau

Về phương diện “ngôn ngữ học” thì biểu tượng (Symbol) và hình tượng (image) không phải là những từ đồng nghĩa Mặc dù chúng đều là những ký hiệu (sign) nằm trong một “văn bản” nghệ thuật

Biểu tượng là hình tượng được hiểu ở bình diện ký hiệu và phải là một

ký hiệu hàm nghĩa (đa nghĩa) Như vậy mọi biểu tượng trước hết phải là hình tượng (ký hiệu biểu thị), và mọi hình tượng có thể trở thành biểu tượng (ký

hiệu hàm nghĩa)

Phạm trù biểu tượng nhằm chỉ cái phần mà hình tượng vượt khỏi chính

bản thân nó (ký hiệu hiển ngôn) và luôn hàm chứa những “ý nghĩa” mang giá

trị trừu tượng Biểu tượng tuy có sự tương tác với hình tượng nhưng không đồng nhất hoàn toàn với hình tượng và không phải mọi hình tượng đều trở thành biểu tượng Nhìn chung, hình tượng và “nghĩa hàm” (đa nghĩa) là hai

cực không tách rời nhau của một biểu tượng Bởi lẽ, tách khỏi hình tượng

thì “ý nghĩa” sẽ mất tính biểu hiện, mà tách khỏi “ý nghĩa” thì hình tượng sẽ bị phân rã trở thành hình tượng thông thường (image) không còn là biểu tượng (symbol)

1.1.2 Một số đặc điểm của biểu tượng

Biểu tượng có một số đặc điểm nhất định Đó là có tính chất sống động, khó nắm bắt, khó xác định Bản chất khó xác định và sống động của biểu tượng chính là sự chia ra và kết lại với nhau, nó hàm chứa hai ý tưởng phân ly và tái hợp Mọi biểu tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ, ý nghĩa của biểu tượng luôn biến ảo, nó bộc lộ ra trong cái vừa gãy vỡ vừa là nối kết, vừa xuất hiện lại vừa mất đi, khiến cho tư duy luôn phải truy tìm, liên tưởng và muốn nắm bắt lấy vô vàn những ý nghĩa đang còn tiềm ẩn ngay trong lòng của nó Biểu tượng

có mặt ở nhiều phương diện của đời sống Từ các hình tượng nghệ thuật như: hội họa, âm nhạc, văn chương, sân khấu, điện ảnh,…đến các mô thức ứng xử trong lối sống, phong tục, tập quán

Bên cạnh đó, biểu tượng còn có tính chất ổn định tương đối Phải ổn định mới trở thành biểu tượng, nếu nó luôn thay đổi, nó sẽ không còn mang tính biểu tượng nữa, bởi giữa cái biểu tượng và cái được biểu tượng không thay đổi hoặc ít thay đổi thì sự khám phá mới có ý nghĩa Chẳng hạn, ta thường quan niệm “chim” là biểu tượng của mặt trời Như vậy, biểu tượng

“chim” trong trống đồng, chim trong mặt trời,…phải thống nhất với nhau, nếu không người ta sẽ nghi ngờ tính biểu tượng của nó Không chỉ vậy, mỗi loài

chim lại có tính biểu tượng riêng, khi nhắc đến biểu tượng của biển cả thì ta nhớ ngay đến chim hải âu, biểu tượng cho kẻ tiểu nhân - chim sẻ, biểu tượng của tình yêu - chim uyên ương, biểu tượng của kẻ thích hình thức lòe loẹt -

chim công, biểu tượng của mùa xuân - chim én, biểu tượng của mùa hè - chim cuốc,…Vì vậy, ta có thể thấy tính ổn định tương đối trong thời gian dài và

không gian rộng của biểu tượng

Thông thường, biểu tượng có thể lí giải được nhờ những mối liên hệ, sự

hỗ trợ lẫn nhau giữa những yếu tố trong cùng một trường liên tưởng Có thể nói, nhờ những mối liên hệ đó mà biểu tượng có chức năng trung gian Nó như chiếc cầu nối mọi thứ xung quanh thành một chỉnh thể ý nghĩa Hơn nữa, biểu tượng luôn mang tính quan niệm Nó thực sự không nằm ở bề mặt các sự vật hiện tượng mà luôn ẩn sâu, chìm sâu trong các lớp nghĩa của sự vật hiện tượng

đó Quan niệm của con người về muôn vật như thế nào sẽ bộc lộ qua hệ thống các biểu tượng phản ánh quan niệm đó và qua hệ thống các biểu tượng của một cộng đồng hay một dân tộc nào đó thì cũng có thể hiểu được quan niệm sống của cộng đồng đó về vũ trụ, tự nhiên, con người Chẳng hạn, người xưa quan

niệm trời tròn đất vuông, nó chi phối tất cả các biểu hiện của trời và đất, từ tín

ngưỡng đến văn hóa, văn chương, nghệ thuật,…

Do vậy ta có thể thấy, biểu tượng văn hóa xuất hiện trong rất nhiều lĩnh vực, trong đó văn học dân gian là một lĩnh vực quan trọng Thần thoại và các thể loại văn học dân gian khác có mối quan hệ mật thiết, là sự thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật các biểu tượng văn hóa Vì vậy, thông qua các đặc điểm trên, chúng ta có thể nói lên ý nghĩa của các biểu tượng trong thần thoại người Việt

1.1.3 Phân loại biểu tượng

Theo tôi, biểu tượng có hai loại: Biểu tượng động và biểu tượng tĩnh Biểu tượng động là khi nó đang tiếp tục được giải mã, phân tích, khám phá các lớp nghĩa bên trong của nó Nó là kết quả của sự liên tưởng và tưởng tượng giúp cho người ta nhận thức và khám phá ra một thế giới đầy ý nghĩa, phong phú, đa dạng Từ đó nhằm truyền đạt những thông tin, khơi dậy những cảm xúc của họ trước đời sống xã hội

Biểu tượng tĩnh là biểu tượng đã được giải mã, theo thời gian nó không còn sự chuyển mình hay nói cách khác là sự phát triển về nghĩa của một biểu tượng nào đó đã dừng lại Bởi vậy, ý nghĩa của biểu tượng trong trường hợp này trở nên đơn giản, dễ hiểu; được sử dụng theo một nghĩa nhất định nào đó nên nó ở trong trạng thái tĩnh, thường được sử dụng trong mọi hoạt động giao tiếp, thể hiện các mối quan hệ khá ổn định, khiến cho mọi người dễ hiểu, dễ tiếp nhận

1.1.4 Thần thoại người Việt - biểu tượng quyền lực tự nhiên

Với tư cách là một phạm trù của khoa học chính trị, quyền lực đã được khám phá trong chiều dài của lịch sử nhân loại từ Aristote qua các nhà thần học thời trung cổ, các nhà phục hưng, các nhà không tưởng, các nhà bách khoa đến các nhà chính trị học hiện đại người Mỹ như K Dantra, Lesliel Lipson và các nhà bách khoa triết học toàn thư Liên Xô (cũ), nhưng vẫn chưa đưa ra được một định nghĩa để mọi người chấp nhận Có thể nói, M Weber - nhà xã hội học nổi tiếng của Đức, là một trong những người có công lớn đóng góp trong việc

nghiên cứu quyền lực xã hội đưa ra định nghĩa về quyền lực (power) Ông cho rằng: quyền lực (power) là khả năng mà một kẻ hành động trong mối quan hệ

xã hội sẽ có một vị trí để thực hiện ý chí mong muốn của mình bất chấp sự chống đối [ 6 187] M Faucault - một triết gia nổi tiếng người Pháp cũng đề

cập đến quyền lực có mặt “ở mọi nơi không phải vì nó áp từ trên xuống, mà là

vì nó xuất phát từ mọi nơi” Hay tác giả Allen đã chỉ rõ quyền lực được giải nghĩa là sự thống trị, tài nguyên hay trao quyền uy Nhà nghiên cứu chính trị người Mỹ Robert Dahl cho rằng, "quyền lực là khả năng bắt buộc mọi người phải làm cái gì đó mà họ không thể làm khác được [ 9 169]

Như vậy, hầu hết các tác giả kể trên khi nói tới quyền lực là nói tới sức mạnh, nói một cách tổng quát nhất: quyền lực là “khả năng hành động, gây ảnh hưởng” đến cả về thể chất lẫn tinh thần của một người hay một nhóm người

Từ đó nội hàm của khái niệm quyền lực có thể hiểu như sau: quyền lực là khả năng áp đặt ý chí của một các nhân với cá nhân khác tác động đến khả năng

động viên các nguồn lực để đạt được một mục đích của các nhân áp đặt ý chí

đó Đó chính là khái niệm về quyền lực nói chung Vậy ở giai đoạn đầu của sự

phát triển xã hội, với vẻ đẹp của văn hóa nguyên sơ thuở ban đầu trong tiến trình văn học dân gian, đặc biệt là thể loại thần thoại thì biểu tượng quyền lực

này được hiểu như thế nào?

Trong buổi bình minh của nhân loại, khi cuộc sống còn hoang sơ, phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên, người ta đã nghĩ và tin rằng, quyền lực thuộc

về tự nhiên, do các thần linh nắm giữ Sau đó, nhờ trình độ nhận thức tăng lên, con người đã dần dần nhận ra và phân biệt được sức mạnh của tự nhiên và sức mạnh của con người biết chế ngự tự nhiên và quản lý xã hội

Cũng như vạn vật nói chung, con người cần đến các yếu tố có sẵn trong

tự nhiên (không khí, đất đai, sinh vật,…) để tồn tại và sinh sống Cùng với sự phát triển chung của vạn vật, con người dần tách mình ra khỏi thế giới động vật

để trở thành một sinh vật đặc biệt (sử dụng tư duy, ngôn ngữ và lao động để sinh tồn) Trong buổi đầu hình thành và phát triển, con người phải đối diện với muôn vàn gian khó từ các hiện tượng tự nhiên như: mưa, gió, sấm, chớp; mặt đất, bầu trời với sự hoang vu nguyên thủy "Tự nhiên là lực lượng vừa to lớn, vừa bí ẩn, luôn mang những tai họa bất ngờ đổ ập xuống cuộc sống của con người và xóa đi tất cả" [29 23] Với tư duy giản đơn, non nớt của mình, người nguyên thủy chưa thể nào lí giải một cách khoa học và lôgic các hiện tượng tự nhiên ấy Họ cho rằng có một thế lực siêu nhiên - thần thánh nắm trong tay quyền năng tuyệt đối đang chi phối các hiện tượng thiên nhiên ấy cũng như chi phối cuộc sống của họ, hình ảnh thần linh chính là sợi dây nối tư duy của con người với hiện thực Mỗi câu chuyện thần thoại chủ yếu chỉ kể về một vị thần

Nếu quyền lực trong xã hội hiện đại thuộc về con người có thật, có khả năng quản lí cả một thế giới, quốc gia, dân tộc, thì ở thời nguyên sơ này lại thuộc về những vị thần trong tưởng tượng, thậm chí cũng có hành động, tâm trạng, tâm địa giống như con người Phải chăng, ở xã hội thời đó, con người

cũng đã mượn văn học để nói đến hiện thực Tuy nhiên, chỉ là cách thể hiện của

họ còn sơ khai và có khi họ cũng chưa thể hình dung ra được đó lại là tiếng nói gián tiếp phản ánh hiện thực ngây thơ của con người thời kì đầu để mở ra sự xuất hiện quyền lực cấp cao của con người ở các thời kì tiếp theo trong lịch sử loài người Và C Mác đã gọi thần thoại là nghệ thuật được người xưa sáng tạo

ra một cách không tự giác

Như vậy, biểu tượng về quyền lực trong các tác phẩm thần thoại chủ yếu

là hình tượng các vị thần, đặc biệt nhiên thần - các thần tự nhiên có sức mạnh phi thường, chỉ cần một hành trạng nhỏ của thần thì có thể khiến mọi thứ trong trời đất thay đổi Vì thế, các thần trong thời kì này được coi là những người có quyền lực vạn năng và tối cao đối với vũ trụ cũng như vạn vật Mỗi thần đảm nhận một chức năng trên thế giới do vậy quyền lực của họ cũng có những khả năng khác nhau Không những thế, các yếu tố thần và tư duy thần thoại vẫn còn tồn tại trong ý thức xã hội và trong nghệ thuật, những yếu tố đó là cội rễ để nhân loại sáng tạo ra những giá trị văn học, nghệ thuật mới

1.2 Thần thoại Việt Nam

1.2.1 Khái niệm thần thoại

Từ xưa đến nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm “Thần

thoại” Thần thoại theo C Mác nói đó là vẻ đẹp một đi không trở lại của loài

người khi xã hội nguyên thủy kết thúc Sự thực thì trên thế giới, bất cứ dân tộc nào cũng có thần thoại

Theo thuật ngữ Hy Lạp cổ, thần thoại được gọi là Mithologia, có nghĩa là

một tập hợp, một tổng thể những truyện kể dân gian truyền miệng với những nội dung mà ngày nay chúng ta còn hoang đường, huyền ảo

Nhà nghiên cứu người Nga, E M Mêlêtinxki đã định nghĩa thần thoại

như sau: Thần thoại có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, nghĩa đen là truyền thuyết, huyền thoại Thường người ta hiểu đó là những truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ

xuất hiện trong thời gian ban đầu tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như vào việc tạo lập nên những nhân tố của nó - thiên nhiên

và văn hóa [29 653]

Từ điển thuật ngữ văn học lại đồng nghĩa thần thoại với huyền thoại: Thần thoại là thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện dân gian các dân tộc Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng

về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kì, siêu nhiên do con người thời nguyên thủy tạo ra đã phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và vạn vật, theo quan niệm vạn vật có linh hồn (hay còn gọi là thế giới quan thần linh) của họ [ 14.298]

Từ điển Tiếng Việt giải thích khái niệm “Thần thoại” như sau: Thần thoại là truyện kể dân gian về các vị thần hoặc các nhân vật anh hùng đã được thần thánh hóa, phản ánh những quan niệm ngây thơ của con người thời xa xưa về các hiện tượng tự nhiên và khát vọng trong đấu tranh chinh phục thiên nhiên [ 33 1149]

Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian trong nước từ lâu đã tìm cách định nghĩa thần thoại theo cách riêng của mình

Nguyễn Đổng Chi đã định nghĩa về thần thoại như sau: Thần thoại là một truyện cổ tích Trong các truyện cổ tích có thể chia làm hai thứ: một thứ nội dung hoàn toàn nói về người hoặc về vật mà ta có thể gọi là nhân thoại, vật thoại, trong đó không có xứ thần phép tiên len vào; một thứ trái lại, bao hàm ít nhiều chất hoang đường quái đản Thần thoại thuộc về thứ sau [ 3 9]

Chu Xuân Diên đã hiểu về thần thoại như sau: Thần thoại là tập hợp những truyện kể dân gian về các vị thần, những nhân vật anh hùng, các nhân vật sáng tạo văn hóa, phản ánh quan niệm của người thời cổ về nguồn gốc thế giới và của đời sống con người [4 356]

Vũ Ngọc Khánh đưa ra nhận định: Thần thoại là hình thức sáng tác của con người thời đạị xa xưa, nó thể hiện ý thức muốn tìm hiểu vũ trụ, lí giải vũ trụ và chinh phục vũ trụ của con người [25 5]

Thần thoại là truyện kể về các vị thần những điều thần bí, là hình thức nhận thức thế giới đặc trưng của con người thời cổ Thông qua sự thần thánh hóa và mĩ hóa các hiện tượng tự nhiên, xã hội và ước mơ chinh phục thế giới đó

Sự nhận thức thế giới của người xưa cơ bản là hoang đường, lầm lẫn nhưng cũng hết sức thuyết phục và hấp dẫn bởi nó trước hết không phải chỉ do con người tưởng tượng ra mà được bắt nguồn từ chính niềm tin của họ vào những điều “có thực” đó Tất cả những điều bí ẩn mà con người thời đó không thể lí giải được, họ đều gắn cho các vị thần linh và buộc cho các vị thần gánh lấy trọng trách nặng nề là trợ giúp hoặc gây hại cho con người Chừng nào con người còn có niềm tin vào những điều bí ẩn đó thì những quan niệm thần thoại còn tồn tại, cho dù con người có văn minh đến đâu đi nữa

Từ những cách hiểu trên, ta có thể rút ra một cách hiểu chung nhất về thần thoại Việt Nam cũng như thần thoại người Việt: thần thoại là một thể loại của văn học dân gian kể về các vị thần, các anh hùng, những người sáng tạo văn hóa, phản ánh lịch sử và xã hội của người xưa theo một phương thức riêng (phương thức thần thoại)

1.2.2 Các nhóm thần thoại tiêu biểu

Từ trước đến nay, đã có nhiều cách phân loại về thần thoại nói chung, thần thoại người Việt nói riêng Nhìn chung, các cách phân loại khá thống nhất, chỉ khác nhau ở cách diễn đạt và mức độ phân loại cụ thể hay khái quát

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Huế, trong phần Khái luận của bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam đã phân loại thần thoại các dân

tộc thành hai nhóm tương đương với hai chủ đề chính là: Thần thoại suy nguyên kể về nguồn gốc vũ trụ và nguồn gốc muôn loài; Thần thoại kể về sự chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hóa Trong mỗi nhóm lớn đó, tác giả lại tiếp tục chia thành các nhóm nhỏ hơn để tiện nghiên cứu

Tác giả Võ Quang Nhơn trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam cho

rằng có thể phân chia hệ thống thần thoại các dân tộc theo loại hình sau: loại

truyện kể về việc sinh ra trời, đất, cây cỏ, sông núi; loại truyện kể về việc sinh

ra con người, sinh ra các dân tộc; loại truyện kể về những kì tích sáng tạo văn hóa trong buổi đầu của con người; loại truyện kể về những cuộc đấu tranh xã hội trong buổi đầu của xã hội có giai cấp

Theo tác giả Đỗ Bình Trị: Thần thoại có thể chia thành hai nhóm: Một là nhóm thần thoại suy nguyên và hai là nhóm thần thoại sáng tạo

Thần thoại suy nguyên là những thần thoại giải thích nguồn gốc của một

số sự vật, hiện tượng tự nhiên và xã hội mà con người thời cổ nói chung và cộng đồng tộc người chủ nhân của mỗi “hệ” thần thoại nói riêng cho là có quan hệ đến sự sống còn của họ Chẳng hạn ở thần thoại suy nguyên của người Việt, đó là những truyện kể về nguồn gốc của trời đất, núi sông, của loài người

và vạn vật, của cộng đồng mình và các tộc anh em, và những truyện kể về nguồn gốc của những hiện tượng, những lực lượng tự nhiên như mưa gió, sấm sét, hạn lụt Những truyện đưa vào sách giáo khoa (Thần Trụ Trời, Đi san mặt đất, Cóc kiện trời, Kinh và Bana là anh em) đều là thần thoại suy nguyên

Thần thoại sáng tạo là những thần thoại giải thích nguồn gốc của những

sự vật, hiện tượng tạo thành “thiên nhiên thứ hai” của con người (chữ dùng của M.Gorki), tức là nền văn hoá

Như vậy, dựa trên cơ sở những nguồn tư liệu về thần thoại, chúng ta có thể phân loại thần thoại thành ba nhóm dựa theo nội dung phản ánh gồm: Thần thoại về vũ trụ và các hiện tượng tự nhiên; thần thoại về nguồn gốc con người

và muôn loài; thần thoại về công cuộc chinh phục tự nhiên và sáng tạo văn hóa

1.2.3 Phân biệt thần thoại với một số thể loại khác

* Thần thoại với huyền thoại

Như chúng ta đã biết, thần thoại (myth) là một khái niệm gần với một khái niệm khác là huyền thoại Giữa chúng có những nét tương đồng và khác biệt

Xét ở bình diện thời đại, thần thoại ra đời từ sớm, ở buổi bình minh của lịch sử nhân loại và kết thúc sứ mệnh của nó khi nhận thức về thế giới con

người Còn đặc điểm của truyện huyền thoại là: Câu chuyện dân gian truyền miệng Mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng Chuyện không liên quan đến nhân vật hay sự kiện lịch sử Tuy nhiên trong một số trường hợp cụ thể, nhân vật lịch sử có thể trở thành nhân vật huyền thoại

Còn thần thoại là: Truyện kể dân gian về các vị thần, phản ánh những khát vọng của con người thời cổ trong đấu tranh chinh phục thiên nhiên” Đặc điểm chung của 2 thể loại này: Đều là truyện dân gian Truyện thần thoại là về các vị thần Điều này có nghĩa là truyện mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ vì đây là khả năng đặc biệt của các vị thần - là điểm khác biệt quan trọng so với người trần Và lẽ dĩ nhiên, truyện về các vị thần là do con người tưởng tuợng ra chứ hoàn toàn không có trong lịch sử Nghĩa là, thần thoại cũng mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ và hoàn toàn do con người tưởng tượng ra

Từ đây, ta có thể rút ra nhận xét: Huyền thoại và thần thoaị có nét tương đồng là truyện dân gian, đều mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng Điểm khác biệt là thần thoại là truyện kể về các vị thần, còn huyền thoại có thể kể về nhiều nội dung khác

* Phân biệt thần thoại với truyền thuyết

Trong thần thoại, con người là bộ phận của tự nhiên, nhân vật chính của thần thoại là Thần Đây là thể loại quan tâm tới những vấn đề vũ trụ như chuyện mưa, chuyện lụt, những vấn đề mang tầm nhân loại như chuyện nguồn gốc con người Điều này hầu như đều được các nhà khoa học thừa nhận khi mà các định nghĩa của họ về thần thoại đều cắt nghĩa và cho rằng: “thần thoại là những truyện về thần…” Còn truyền thuyết hướng về quan hệ cộng đồng, về nguồn gốc dân tộc Chức năng của truyền thuyết là đánh giá các nhân vật lịch

sử, các sự kiện lịch sử, qua đó giáo dục con người trách nhiệm cộng đồng Con người trong truyền thuyết là bộ phận của một cộng đồng cụ thể, tức là của một dân tộc Đó chính là lí do truyền thuyết bó hẹp trong phạm vi một cộng đồng, trong khi những vấn đề được quan tâm trong thần thoại, như đã nói ở trên,

thường mang tầm vũ trụ, tầm nhân loại Những chuyện mưa, lụt dù xảy ra ở một vùng nào đó thì cũng là chuyện của vũ trụ, còn chuyện nguồn gốc con người là chuyên của cả nhân loại chứ không phải của một dân tộc nào, một công đồng nào Đó cũng là lí do giải thích tại sao thần thoại của nhiều dân tộc gần như giống nhau còn truyền thuyết lại mang tính địa phương rất rõ

Như vậy, rõ ràng ý thức về một cộng đồng không hề có trong thần thoại

vì thần thoại hướng tới những vấn đề mang tầm vũ trụ, nhân loại Nói đúng hơn, con người thời thần thoại chưa quan tâm nhiều tới quan hệ cộng đồng, cộng đồng trong thần thoại đang mang tính nguyên sơ của bầy đàn nhiều hơn ý thức về bộ tộc, bộ lạc Bởi vậy, trong thần thoại thì quyền lực tự nhiên sẽ chi phối các hiện tượng tự nhiên chứ chưa có sự xuất hiện quyền lực chính trị như các thể loại sau trong tiến trình phát triển Mãi đến khi nền sản xuất phát triển, các bộ tộc, bộ lạc hình thành cùng với ý thức tranh giành địa bàn kiếm sống đã khiến chiến tranh giữa các cộng đồng nảy sinh để tranh giành quyền lợi, phân chia cao thấp thì truyền thuyết ra đời hướng vào thực tiễn đó Thiết nghĩ, thời

kì này quyền lực tự nhiên - đứng đầu là các vị thần không còn vị trí tối cao nữa

mà thay vào là sự xuất hiện của một thể loại mới, một loại quyền lực mới - quyền lực chính trị có vai trò chi phối cá nhân và xã hội

Những phân tích trên cho thấy rằng, thần thoại là khoa học tự nhiên (thời

ấu trĩ), thần thoại vừa là nghệ thuật, vừa không phải là nghệ thuật; còn truyền

thuyết là dã sử, là sử trong dân gian, nghĩa là truyền thuyết cũng chưa phải là nghệ thuật đích thực Cái giá trị nghệ thuật mà truyền thuyết có được lại không xuất phát từ ý thức làm nghệ thuật mà từ lòng kính trọng chuyển thành hành động thiêng hóa các nhân vật và sự kiện trong truyện Trong đó, cổ tích mới thật

sự là một nghệ thuật đích thực, là “hư cấu nghệ thuật có chủ tâm” (V.Ia.Prốp)

Ngoài ra, khi đề cập đến vai trò của người kể chuyện trong thần thoại, các nhà folklore học Liên Xô (cũ) cho rằng: người kể thần thoại cũng tin vào điều được kể ra Thật vậy, thần thoại là nhận thức, cũng là lòng tin của con

người vào sự cấu thành của thế giới tự nhiên, bản thân người kể chuyện trong thần thoại trong thực tế đang trình bày với người khác nhận thức của mình vè thế giới tự nhiên Chính vì thế thần thoại chưa thực hiện chức năng giáo dục Người kể chuyện đồng thời cũng là tín đồ của những lí giải đó Hay nói cách khác, không riêng gì người nghe mà cả người kể và trước hết là người kể đã tin một cách ngây thơ vào những điều được kể ra trong thần thoại

Đó là lí do để một khi trình độ nhận thức của người xưa phát triển đến một chừng mực nhất định, cụ thể là phần nào con người đã chế ngự được thiên nhiên, biến tổ chức xã hội thành những thiết chế, thế giới quan thần linh dần bị phá vỡ ở một chừng mực nhất định thì “thần thoại một đi không trở lại với loài người” như C Mác đã nhận xét Chính vì lẽ đó “không ai “nhại” được thần thoại, trong khi cổ tích bị “nhại” rất nhiều”

Trái lại, truyền thuyết là sự đánh giá của tác giả dân gian về các nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử trên quan điểm lợi ích toàn dân Người kể truyền thuyết không hẳn đã xuất phát từ lòng tin của chính anh ta vào điều được kể ra như người kể thần thoại nhưng lại muốn hướng người nghe tới trách nhiệm đối với cộng đồng, cho nên cố làm cho người nghe tin vào điều được kể ra Trong thời kì của truyền thuyết kẻ thù chính của con người là cộng đồng khác, là đồng loại thì kẻ thù chính của họ trong thần thoại là những sức mạnh tự nhiên

Bởi vậy, con người trong truyền thuyết là một cộng đồng được tổ chức trước hết trên cơ sở huyết thống mà rộng rãi hơn là bộ tộc còn trong thần thoại cũng có cộng đồng nhưng đó là cộng đồng mang tính hồn nhiên, tự nhiên, chỉ

là sự đối lập con người mang tính bầy đàn nhân loại với các sức mạnh tự nhiên

Đó cũng là nguyên nhân lí giải vì sao, ở thời kì đầu của xã hội lại có sự xuất hiện của thần thoại với những vị thần tự nhiên có quyền lực và quyền năng tuyệt đối đảm nhận các vị trí khác nhau chi phối từng hiện tượng mà ở thời đó con người chưa giải đáp được và chỉ có thể lí giải thông qua trí tưởng tượng phong phú, ngây thơ của con người thời nguyên thủy

1.3 Khảo sát biểu tượng về quyền lực trong thần thoại người Việt

1.3.1 Nhận diện các biểu tượng về quyền lực tiêu biểu trong thần thoại người Việt

F Hegel đã nhận định: “Sự phức hợp của biểu tượng là do một nội dung

có thể nhiều hình thức thể hiện và ngược lại, một hình thức lại có thể biểu đạt thành nhiều nội dung khác nhau Mỗi ý nghĩa biểu tượng lại nói lên một mặt biểu hiện của đời sống xã hội, có bao nhiêu biểu hiện của đời sống xã hội là có bấy nhiêu ý nghĩa tương đương có trong từng biểu tượng”

Đúng vậy, Biểu tượng được hiểu như là những hình ảnh tượng trưng, được cả cộng đồng dân tộc chấp nhận và sử dụng rộng rãi trong thời gian dài, song biểu tượng và cái được biểu trưng nhiều khi có mối quan hệ đứt nối, gián đoạn khiến người ta khó nhận ra Qua tìm hiểu biểu tượng quyền lực trong thần

thoại người Việt, chúng tôi thấy đây là một thể loại xuất hiện nhiều biểu tượng khác nhau

Như chúng ta đã khẳng định ở trên, khi bắt đầu biết nhận thức về thế giới bên ngoài - ngoại giới thì người nguyên thủy đã tạo ra thần thoại Ngoại giới hay chính là khách thể tồn tại khách quan đối với con người mà trước hết đó chính là

tự nhiên: mưa, gió, bão, lũ, sấm, sét, Thế giới tự nhiên bên cạnh sự độc ác, bí hiểm và dữ tợn đối với con người nhưng lại là ngôi nhà lớn, người mẹ hiền thân thiết nuôi dưỡng con người Con người đồng nhất các vật thể của tự nhiên với bản thân mình và quan niệm rằng tự nhiên cũng có chung bản chất với mình Ăng ghen viết: “Sự nhân cách hóa các lực lượng tự nhiên đã làm nảy sinh ra các

vị thần đầu tiên” và “trong thời đại nguyên thủy, tôn giáo sinh ra từ những khái niệm hết sức sai lầm của con người về trạng thái tự nhiên của chính họ và về tự nhiên bên ngoài xung quanh họ”

Như vậy, thần thoại là ý niệm về tự nhiên của con người cho nên các vị thần đầu tiên là biểu tượng của giới tự nhiên, là nhiên thần, là thần vũ trụ Và mỗi thần đảm nhận một quyền năng nhất định Bởi vậy, trong quá trình khảo sát, chúng tôi chủ yếu đề cập đến những tác phẩm nói về các vị thần quyền lực

tự nhiên Ở phần phạm vi tư liệu, chúng tôi có đề cập đến ba cuốn sách của các

tác giả Nguyễn Đổng Chi với Lược khảo thần thoại Việt Nam, Vũ Ngọc Khánh (chủ biên) với Kho tàng thần thoại Việt Nam và Nguyễn Thị Huế - Trần Thị An với Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam để có những tư liệu phong phú trong

quá trình nghiên cứu đề tài Tuy nhiên, để tránh tình trạng trùng lặp, thiếu nhất

quán, tiêu chí sắp xếp và phân loại, chúng tôi lựa chọn cuốn Tuyển tập Văn học dân gian Việt Nam - tập 1 ( Nguyễn Thị Huế - Trần Thị An biên soạn, Nxb

Giáo dục, 2001) cho quá trình khảo sát được đồng bộ, thống nhất

Từ các câu chuyện thần thoại của dân tộc Việt, chúng tôi tạm xác định các biểu tượng văn hóa tiêu biểu của các thiên thần thoại như sau: Biểu tượng nước; biểu tượng lửa; biểu tượng đất; biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên; biểu tượng mặt trời, mặt trăng; biểu tượng rắn; biểu tượng lúa; biểu tượng núi, Những biểu tượng này không chỉ xuất hiện trong các truyện thần thoại mà nó còn xuyên suốt

ở các thể loại sau trong kho tàng văn học dân gian, thậm chí có những biểu tượng đã có trong thần thoại còn biểu hiện rõ hơn ở các thể loại khác Tuy nhiên

ở đây, chúng tôi chỉ khảo sát các biểu tượng quyền lực trong thần thoại người Việt Từ đó thấy được, biểu tượng quyền lực nào là đậm nét nhất, mờ nhạt nhất

1.3.2 Bảng thống kê

Bảng 1.1 Kết quả khảo sát số lượng câu chuyện đề cập đến biểu tượng

quyền lực trong thần thoại người Việt

STT Biểu tượng quyền lực Số lượng Tỉ lệ %

3 Biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên 5 16,7%

1.3.3 Nhận xét

Qua các số liệu thống kê ta thấy, trong các biểu tượng quyền lực xuất hiện ở thần thoại người Việt Biểu tượng lửa và biểu tượng nước có tần xuất xuất hiện cao nhất, tiếp sau đó là biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên; biểu tượng đất; biểu tượng mặt trời, mặt trăng; biểu tượng lúa; biểu tượng rắn và cuối cùng là biểu tượng núi Các biểu tượng trên đều xuất hiện trong thần thoại, tuy nhiên chúng tôi chọn ra bốn biểu tượng tiêu biểu xuất hiện nhiều nhất để lí giải ý nghĩa của chúng một cách khái quát nhất

Biểu tượng nước xuất hiện với hình ảnh thần nước có một hình thù vĩ đại Thần làm vua tất cả 3.600 giống thuỷ tộc Yếu tố “Nước” giữ vai trò quan trọng trong đời sống của cư dân nông nghiệp và rất gắn bó với cuộc sống của người dân Việt Nam “Nước” trở thành một biểu tượng văn hóa có màu sắc riêng ở mỗi nước Nước trở thành mẫu gốc trong tư duy và trong sáng tạo văn hóa nghệ thuật của người Việt Nam

Biểu tượng “thần khổng lồ” xuất hiện đầu tiên trong thần thoại là hình

ảnh Thần Trụ Trời, thần có hành động đào đất xây cột chống trời, nơi thần đào

lấy đất đắp cột, sau này đã biến thành ao hồ sông biển Vị thần có đắp, có phá vung vãi thành núi non, đồng bằng Ở biểu tượng này, yếu tố hoang đường, ấu trĩ trong buổi sơ khai của lịch sử thể hiện rõ nét Trong đó điển hình là hình ảnh

về những vị thần khổng lồ - những người có sức vóc cao lớn dị thường và có sức khỏe phi thường, họ có công tạo ra cảnh quan tự nhiên mà con người bấy giờ đang sống

Bên cạnh các biểu tượng trên, ta không thể không nhắc đến biểu tượng lửa Có thể nói đây là biểu tượng đặc biệt Biểu tượng lửa trong đời sống văn hóa Việt vừa mang những ý nghĩa chung của một biểu tượng trong văn hóa nhân loại vừa có những nét ý nghĩa in đậm dấu ấn riêng của đời sống văn hóa dân tộc

Các biểu tượng đất, lúa, núi, rắn,… cũng có sự xuất hiện tương tự Đây

là những biểu tượng chưa hẳn là tiêu biểu trong thần thoại, nhưng ở truyền

thuyết thì chúng lại giữ vị trí quan trọng Vì ở đây, chúng ta chủ yếu nghiên cứu sâu về thể loại thần thoại và những biểu tượng quyền lực tiêu biểu nên những biểu tượng này ta chỉ đề cập đến một cách khái quát nhất Nó vừa là cơ

sở để ta phân tích, lí giải; vừa giúp chúng ta so sánh giữa các biểu tượng một cách dễ dàng hơn Vậy ý nghĩa của các biểu tượng quyền lực này được biểu trưng như thế nào? Và từ những quan niệm nào mà các biểu tượng lại xuất hiện như vậy

Tiểu kết

Thần thoại là một trong những thể loại ra đời sớm nhất của văn học Trong lòng thần thoại chứa đựng nhiều tri thức tổng hợp, đa dạng, phong phú Nghiên cứu thần thoại đã có lịch sử từ lâu, khái niệm về thần thoại cũng là một trong những thuật ngữ chưa có một cách hiểu thống nhất Tùy vào mục đích, phương pháp và cách tiếp cận mà nhà nghiên cứu có thể sử dụng hoặc đưa ra cách hiểu khác nhau

Biểu tượng là một phần quan trọng của cuộc sống con người Biểu tượng thể hiện đời sống tinh thần, văn hóa, văn minh của dân tộc, nhân loại Con người khám phá biểu tượng là đi tìm lại chính mình Tôn giáo, triết học, nghệ thuật và các hình thức xã hội của con người nguyên thủy và lịch sử, những phát minh sơ khai đều được bắt nguồn từ thần thoại

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi xác định được một hệ thống các biểu tượng đa dạng, phong phú trong thần thoại người Việt Tuy nhiên, chúng tôi chủ yếu tập trung vào bốn biểu tượng quyền lực tự nhiên tiêu biểu Đó là biểu tượng lửa, biểu tượng nước, biểu tượng “thần khổng lồ” tự nhiên và biểu tượng đất Sở dĩ, chúng tôi tập trung vào bốn biểu tượng này vì trước hết, đây là những biểu tượng quyền lực tự nhiên, tìm hiểu chúng sẽ thấy được ý nghĩa của các biểu tượng trong bức tranh đời sống văn hóa cộng đồng người Việt đồng thời góp phần thấy được sự nhìn nhận tự nhiên của con người thời bấy giờ,

trong tâm thức họ luôn cho rằng thiên nhiên giống như những đấng linh thiêng, thần thánh có quyền lực nổi bật

Có thể nói, hạt nhân của thần thoại là yếu tố thần và hình tượng thần, hay nói cách khác đó chính là các vị thần quyền lực, mang trong mình những quyền năng không giống nhau để cùng tạo nên một hệ thống quyền lực đã tồn tại từ xa xưa một cách không tự giác Biểu tượng thần quyền lực trong thần thoại vừa là hình tượng nghệ thuật vừa là những biểu tượng văn hóa, quá trình vận động của các thể loại cũng chứng kiến quá trình vận động của thế giới hình tượng thần

Từ thần thoại, hình tượng thần có mặt trong sử thi, truyền thuyết, cổ tích…và ở mỗi thể loại, hình tượng thần lại thực hiện quyền năng, chức năng nghệ thuật khác nhau và biểu hiện lớp ý nghĩa đa dạng, phong phú vô cùng

Chương 2 NHỮNG BIỂU TƯỢNG QUYỀN LỰC TIÊU BIỂU

TRONG THẦN THOẠI NGƯỜI VIỆT

Trong tính hiện thực của nó - như C Mác quan niệm, bản chất của con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội nên sự phức tạp của quyền lực trong

xã hội loài người xuất phát từ chính bản chất của con người Thực ra, quyền lực

là cái phục vụ cho người ta để thoả mãn những nhu cầu nhất định Giữa hai loại

nhu cầu của con người thì nhu cầu tự nhiên mang tính bản năng là cái có trước, còn nhu cầu mang tính xã hội sẽ lớn dần theo sự trưởng thành của con người

Vì vậy, quyền lực bản thân nó ban đầu mang tính tự nhiên, được hình thành từ những bản năng mang tính sinh vật trong quá trình đấu tranh để sinh tồn và phát triển Sau này, do nhu cầu của việc quản lý và kiểm soát các hoạt động chung để phối hợp các thành viên trong xã hội với nhau mà quyền lực tiếp tục nảy sinh theo những cách khác nhau Và đối với quyền lực trong thần thoại thì

nó chính là quyền lực mang tính bản năng Nếu cho rằng thần thoại vừa là nghệ thuật, vừa không phải là nghệ thuật thì quyền lực trong thời kì buổi ban đầu

của nó cũng ra đời với tâm thế như vậy Hay nói cách khác, biểu tượng quyền lực trong thần thoại cũng là quyền lực, quyền năng không tự giác, vô ý thức

Như vậy, khi chúng tôi đề cập đến vấn đề quyền lực trong thần thoại -tuy

là sự ấu trĩ, ngây thơ hồn nhiên của người xưa nhưng chưa hẳn nó là vô tác dụng đối với các thời kì với các thể loại khác sau này mà hơn nữa nó còn có phần nào mang bóng dáng của quyền lực chính trị chi phối cá nhân cũng như

xã hội thời nay Nhưng tựu chung với thần thoại, quyền lực thuộc về tự nhiên,

do các thần linh nắm giữ

Đúng vậy, thần thoại chính là hình thức sáng tác của con người từ thời xa xưa, nó thể hiện ý thức muốn tìm hiểu vũ trụ, lí giải vũ trụ và chinh phục thế giới tự nhiên của loài người Và thông thường mỗi quyền lực tự nhiên trên lại

được biểu trưng qua một số biểu tượng (mã) khác nhau mà nếu tìm hiểu những quyền lực tự nhiên đó thì không thể không nhìn nhận các mã của nó Vì vậy, để

lí giải sâu hơn quyền năng, quyền lực tuyệt đối ta thấy xuất hiện ở trong thần thoại, chúng ta sẽ đi giải mã một số biểu tượng tự nhiên tiêu biểu Từ đó, ta có thêm cơ sở để thể hiện nó một cách sâu sắc hơn Không chỉ vậy, hầu như thần thoại của tất cả các dân tộc - đặc biệt là thần thoại người Việt đều phản ánh tín ngưỡng thờ nhiên thần Nhiên thần có thể là một vị thần được tạo ra bởi trí tưởng tượng nguyên thủy nghĩa là hình ảnh vị thần ấy vừa mang những đặc điểm của con người vừa mang những đặc điểm của thiên nhiên hoang dã Người xưa tin rằng bất kì sự vật nào có mặt trên thế gian đều do những vị thần tạo nên

Công việc hằng ngày của các thần cũng giống như sự biến đổi của các hiện tượng tự nhiên Tính tình, hành động của họ chính là sự giận dữ hoặc dung hòa với tự nhiên Con người từ thủa khai thiên lập địa sống gần như phụ thuộc vào thiên nhiên Một tác động nhỏ của thiên nhiên cũng mang lại những tai họa khôn lường đối với con người Thiên nhiên, vũ trụ đối với con người to lớn và

bí mật vô cùng Họ không thể nào hiểu nổi tại sao lại có các hiện tượng như mưa, gió, sấm chớp,…những hiện tượng đem lại những tai họa khủng khiếp cho mình và đồng loại Bằng sự hiểu biết non nớt, thô sơ, họ cho những tai họa

đó là do thần giáng xuống Chính vì quan niệm như vậy nên diện mạo của thần hết sức khủng khiếp Điều đáng sợ ấy dẫn đến việc họ phải thờ cúng thần linh, những mong thần linh không gây ra tai họa cho cuộc sống của họ Đó là cơ sở

để họ thờ cúng ác thần

Bên cạnh những thần gây tai họa khủng khiếp cho con người, có những hiện tượng thiên nhiên luôn giúp cho cuộc sống của con người thuận lợi (mặt trời, đất đai…) Con người luôn muốn có các điều kiện thiên nhiên thuận lợi,

do đó họ thờ cúng các thần thiện để phù trợ cho mình (từ đó mà có các tục lệ cúng cơm mới, cúng thổ địa…) Việc thờ cúng ấy xuất phát từ tín ngưỡng