MỘT SỐ DẠNG NGHỊ LUẬN VỀ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12

Nhân vật là yếu tố cơ bản, quan trọng của tác phẩm truyện. Nó giống như linh hồn của mỗi truyện ngắn. Vì vậy, để hiểu giá trị tác phâm văn học nói chung, tác phẩm truyện nói riêng thi việc khai thác thông qua nhân vật là rất cần thiết. Làm tốt kiểu bài về nhân vật không chỉ giúp học sinh có kĩ năng làm bài thi THPT Quốc gia mà còn giúp học sinh tiếp nhận tác phẩm tốt hơn, hiểu giá trị tư tưởng tác phẩm đã học.Kiểu bài nghị luận về nhân vật trong truyện ngắn chiếm vị trí quan trọng trong nội dung ôn thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn. Vì vậy, nghiên cứu về chuyên đề Một số dạng nghị luận về nhân vật trong tác phẩm truyện chương trình Ngữ văn lớp 12 sẽ giúp giáo viên và học sinh có thêm tư liệu bổ ích cho quá trình học tập và giảng dạy.

CHUYÊN ĐỀ ÔN THI THPT QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

MỘT SỐ DẠNG NGHỊ LUẬN VỀ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

TRUYỆN - CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhân vật là yếu tố cơ bản, quan trọng của tác phẩm truyện Nó giống nhưlinh hồn của mỗi truyện ngắn Vì vậy, để hiểu giá trị tác phâm văn học nói chung,tác phẩm truyện nói riêng thi việc khai thác thông qua nhân vật là rất cần thiết.Làm tốt kiểu bài về nhân vật không chỉ giúp học sinh có kĩ năng làm bài thi THPTQuốc gia mà còn giúp học sinh tiếp nhận tác phẩm tốt hơn, hiểu giá trị tư tưởngtác phẩm đã học

Kiểu bài nghị luận về nhân vật trong truyện ngắn chiếm vị trí quan trọngtrong nội dung ôn thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn Vì vậy, nghiên cứu về chuyên

đề Một số dạng nghị luận về nhân vật trong tác phẩm truyện chương trình Ngữ văn lớp 12 sẽ giúp giáo viên và học sinh có thêm tư liệu bổ ích cho quá trình học

tập và giảng dạy

2 Đối tượng áp dụng sáng kiến, thời gian giảng dạy.

- Học sinh lớp 12, trường THPT Hai Bà Trưng, Phúc Yên, Vĩnh Phúc

- Dự kiến số tiết bồi dưỡng: 06 tiết

+ Tiết 1: Phần Kiến thức cơ bản và nâng cao

+ Tiết 2: dạng 1: Phân tích, cảm nhận về một nhân vật.

+ Tiết 3: dạng 2: Nghị luận về một ý kiến bàn về nhân vật

+ Tiết 4: dạng 3: Nghị luận về hai ý kiến bàn về nhân vật

+ Tiết 5 : dạng 4: Nghị luận về nhân vật qua các đoạn văn bản

+ Tiết 6: dạng 5: Đề so sánh hai nhân vật

PHẦN NỘI DUNG

1 Kiến thức cơ bản và nâng cao

1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Trong tác phẩm văn học, nhân vật đóng vai trò rất quan trọng Nhân vật là đốitượng trung tâm, là linh hồn của tác phẩm văn học Qua nhân vật, nhà văn bày tỏquan điểm, tư tưởng nhận thứctrước cuộc đời và con người; gửi gắm những tìnhcảm, suy tư, trải nghiệm của chính lòng mình, đời mình Đồng thời thể hiện tàinăng, cá tính, phong cách của mình

Thực tế cho thấy, trong giới nghiên cứu phê bình văn học đã có rất nhiềuquan điểm khác nhau về nhân vật văn học

Các tác giả “Từ điển văn học”(tập 2) định nghĩa: "Nhân vật là yếu tố cơ bản

nhất trong tác phẩm văn học, tâm điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật là nơi tập trung giá trị tư tưởng – nghệ thuật của tác phẩm văn học”.Với định nghĩa này, các nhà biên soạn từ điển đã nhìn nhận nhân vật tử

khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm văn học và từ mối quan hệcủa nó với các yếu tố hình thức tác phẩm Có thể coi đây là một định nghĩa tươngđối toàn diện về nhân vật văn học

Trong cuốn “150 thuật ngữ văn học’’, tác giả Lại Nguyên Ân đề xuất

một quan điểm khác Ông xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính

sáng tạo, phong cách nhà văn, trường phái văn học: “ Nhân vật văn học là một

trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn , một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho nhưỡng đặc điểm giống con người”

Như vậy, với quan niệm này, nhân vật văn học sẽ là một trong những yếu tốtạo nên phong cách nhà văn và màu sắc riêng của một trường phái văn học.Nhànghiên cứu này còn chỉ ra những đối tượng tiềm tàng khả năng trở thành nhân vậtvăn học

Khái niệm "nhân vật văn học’’ còn được định nghĩa trong cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” của tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

“Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng ( Tấm, Cám, Chị Dậu, Anh Pha …), cũng có thể không có tên riêng (Thằng bán tơ …) Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ là một con người cụ thể mà chỉ một hiện tượng văn học nổi bật nào đó trong tác phẩm… Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống’’.

Quan điểm trên của nhóm tác giả cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học’’ về nhân vật văn học có phần thu hẹp hơn

Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu khác lại định nghĩa nhân vật dựa trên tiêuchí chức năng phản ánh hiện thực của tác phẩm văn học.Nhân vật là phương tiện

để nhà văn tái hiện đợi sống, mở rộng thế giới nghệ thuật cho tác phẩm

“Nói đến nhân vật là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác

phẩm bằng phương tiện văn học’’

Như vậy, nhìn một cách tổng quát, các nhà nghiên cứu, nhà lý luận văn họckhi đưa ra những quan điểm, định nghĩa cụ thể về nhân vật văn học có khá nhiềucách định nghĩa về nhân vật Song, tựu chung lại, các ý kiến cơ bản gặp nhau

trong sự khăng định: Thứ nhất, đó phải là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện

bằng phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người hoặc những con vật,

sự vật, đồ vật, hiện tượng mang linh hồn con người, là hình ảnh gần gũi của con người Thứ ba, đó phải là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn.

Nghiên cứu về tác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chi ra cái mớitrong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận về những đóng góp riêng của nhà vănđó

Những quan niệm về nhân vật văn học trên đây là những chỉ dẫn cho chúngtôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật, và dạy học một số dạng nghị luận vềnhân vật trong tác phẩm truyệ

1.2 Chức năng của nhân vật văn học

Trong tác phẩm văn học, nhân vật đóng vai trò là tâm điểm của sự thể hiệnđời sống.Nhân vật không chỉ là “tiêu điểm để bộc lộ chủ đề’’ mà còn là nơi “ tậptrung giá trị nghệ thuật tư tưởng của tác phẩm’’ Một tác phẩm không thể thiếuvắng nhân vật Khi nhân vật xuất hiện, cái gọi là “hiện thực cuộc sống’’ khôngcòn tồn tại như một khái niệm khô khan trừu tượng nữa mà trở nên có hình khối

rõ ràng, để từ đó người dọc tưởng tượng, khám phá, suy ngẫm những vấn đề có ý

nghĩa về cuộc đời Nói như nhà văn Anh Đức thì sức sống của nhà văn chính là ởviệc xây dựng những nhân vật đặc sắc Tất nhiên, đó không phải là điều đơn giản Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống conngười, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kỳ vọng về con người, Nhân vật

văn học là hình ảnh về con người Trong vai trò của một “ người thư ký trung

thành của thời đại’’(Banzac), văn học trở thành một phương thức khái quát, phản

ánh và thể hiện cuộc sống – bằng những hình tượng nhân vật cụ thể - vô cùng hữuhiệu Do vậy, vai trò, chức năng quan trọng đầu tiên phải kể đến của nhân vật vănhọc là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực Nhân vật chính là người dẫndắt người đọc vào thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định

Đọc truyện ngắn Rừng xà nu của nhà văn Nguyễn Trung thành, thế hệ sau có thể

thấy được cả một thời kì lịch sử đau thương nhưng hào hung của đồng bào TâyNguyên nói riêng dân tộc Việt Nam nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ.Nhân vật còn có “chức năng của một chiếc chìa khóa’’ giúp nhà văn mở cánhcửa bước vào hiện thực rộng lớn, tiếp cận những đề tài mới mẻ Sự phát triển củacốt truyện cũng như tình tiết truyện chính là sự xoay quanh các nhân vật trong tácphẩm, qua đó tác giả gửi gắm những giá trị nội dung và tư tưởng Cùng viết về

nạn đói năm 1945 nhưng nhà văn Kim Lân viết truyện ngắn Vợ nhặt với hướng

tiếp cận khác.Ông ít bàn đến cái chết, không xoáy sâu vào cái chết mà hướng đến

khát vọng sống Ông từng nói về tác phẩm của mình: “Khi viết về nạn đói, người

ta thường viết về sự khốn cùng và bi thảm… Tôi muốn viết truyện ngắn với ý khác Trong hoàn cảnh khốn cùng, dù cận kề bên cái chết nhưng những con người ấy không nghĩ đến cái chết mà vẫn hướng tới sự sống, vẫn hi vọng, tin

tưởng ở tương lại” Hay vớiVợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài, hiện thực bất

công của đồng bào miền núi có được thể hiện qua nhân vật Mị nhưng điều cốt lõi

nhà văn muốn “độc giả chú trọng đặc biệt đến nhân vật Mị” là “sự hồi sinh mãnh

liệt của con người cô” bởi “sự hồi sinh của một con người là vô cùng quý giá””

(Theo Nguyễn Quang Thiều, Tác giả nói về tác phẩm) Như vậy, có thể khẳng

định, nhân vật sẽ quyết định việc nhà văn đi sâu vào vấn đề cốt lõi nào của đờisống và thế giới nghệ thuật mà nó tạo nên, vì thế mà cũng có nét riêng phù hợp Nhân vật trong tác phẩm văn học được coi là phương tiện để khái quát cácloại tính cách xã hội.Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế vô songcủa mình trong việc phản ánh bản chất xã hội trong một hiện tượng mang tínhchất kết tinh là tính cách.Khi mang trong mình sự khái quát tính cách nhất định,nhân vật vừa có nét riêng lại vừa có khả năng đại diện cho một lớp người nào

đó.Trong đời sống ta được tiếp xúc với nhiều loại tính cách khác nhau.Đây là hiệntượng thú vị của thực tế khách quan, đòi hỏi được văn học nghiên cứu và tìmhiểu.Mỗi nhân vật có phẩm chất riêng nổi bật.Nhân vật người đàn bà hàng chài

(Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu)xuất hiện trong những tình huống

ngang trái Chị để cho chồng đánh, nhất định bảo vệ chồng trong cuộc gặp gỡ vớichánh án, … chính vì chị là một người mẹ của hàng chục đứa con trong một giađình thuyền chài Chị thương yêu và hi sinh cho con nên chị chấp nhận tất cảnhững bất hạnh của cái nghèo, của bạo lực Chị chính là điển hình cho người phụmang vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ Việt Nam giàu đức hi sinh dù cuộcđời ngang trái, bất hạnh Nhưng điều đặc biệt sâu sắc của nhà văn không muốnngười đọc phải thương hại con người ấy Ta thấy, chị bình tâm đón nhận cuộcsống đó, chị vẫn nhận ra, tận hượng những hạnh phúc giản đơn hàng ngày nhưnhìn các con được ăn no

Nhân vật văn học có chức năng biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhàvăn về thế giới và con người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắnliền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập nó trong tác phẩm Do đó, bêncạnh việc xác định những tính cách của nhân vật trong tác phẩm, cần nhận ra hiệnthực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật thể hiện.Qua cái nhìn của nhân vật

nghệ sĩ Phùng (Chiếc thuyền ngoài xa), nhà văn Nguyễn Minh Châu muốn gửi

gắm quan niệm về nghệ thuật chân chính

Một chức năng khác của nhân vật trong tác phẩm là chức năng tạo nên mốiliên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm và cốt truyện Nhờ nhân vật mà kết cấucủa nhiều tác phẩm đạt được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều tiềmnăng biểu đạt của các phương tiện ngôn từ được phát lộ, để rồi tự chúng trở thànhnhững phương tiện nghệ thuật độc lập có thể được nghiên cứu riêng như một đốitượng thẩm mỹ chuyên biệt

Với vai trò, vị trí quan trọng như vậy, một lần nữa có thể khẳng định: nhânvật là yếu tố không thể thiếu đối với tác phẩm văn chương Hiểu được đúng đắnchức năng của nhân vật văn học, người viết có thêm cơ sở lý luận để nghiên cứu

đề tài này

1.3 Các tiêu chí phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là hiện tượng hết sức đa dạng Những nhân vật đượcxây dựng thành công là những sáng tạo độc đáo không lặp lại Tuy nhiên, xét vềmặt nội dung, cấu trúc, chức năng có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo

thành các loại nhân vật khác nhau Để chiếm lĩnh thế giới nhân vật đa dạng, có thểtiến hành phân loại dưới nhiều góc độ, theo nhiều tiêu chí khác nhau.

* Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm (xét từ góc độ kết cấu)

Xét về vị trí và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học có thể chia thành: nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

- Nhân vật chính:

Nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều trong tác phẩm, tham gia hầuhết các sự kiện chính được miêu tả, giữ vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sựphát triển của cốt truyện và là cơ sở quan trọng để nhà văn triển khai đề tài trungtâm hay tư tưởng nghệ thuật cơ bản của mình

Nhân vật chính thường được tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình,nội tâm, quá trình phát triển tính cách Trong tác phẩm, nhân vật chính có thể cónhiều hoặc ít tùy theo dung lượng hiện thực và những vấn đề đặt ra trong tác

phẩm Trong “Vợ nhặt” (Kim Lân) nhân vật chính là Tràng, thị và bà cụ Tứ; Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài); Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành); Những đứa con trong gia đình(Nguyễn Thi); Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu);

- Nhân vật trung tâm:

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vât chính, nhân vật chính có vai trò quantrọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm Ở một

số tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một bởi do các nhânvật đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những xung đột cơ bản

của tác phẩm Chẳng hạn tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu) thì người đàn bà hàng chài là nhân vật trung tâm ; Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành) là Tnú; Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài) là cô Mị; Những đứa con trong gia đình(Nguyễn Thi) là Việt và Chiến.

- Nhân vật phụ:

Trong tác phẩm văn học, hệ thống nhân vật ngoài nhân vật chính (bao hàmtrong đó cả nhân vật trung tâm) còn lại là nhân vật phụ.Nhân vật phụ giữ vai tròthứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình phát triển diễn biến của cốt truyện,trong việc thể hiện chủ đề tác phẩm Nhân vật phụ góp phần hỗ trợ bổ sung chonhân vật chính, không được làm mờ nhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụvẫn được nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng vớinhững nhân vật khác trong tác phẩm tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và

hoàn chỉnh như cụ Mết trong Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành), chú Năm trong

Những đứa con trong gia đình(Nguyễn Thi) hay người nghệ sĩ Phùng trong Chiếc thuyền ngoài xa.

* Phân loại theo quan hệ thuận-nghịch giữa nhân vật và lí tưởng (xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật )

Có thể chia ra nhân vật chính diện (nhân vật tích cực) và nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực)

- Nhân vật chính diện: là loại nhân vật mang trong mình những phẩm chấttốt đẹp, có thể đại diện cho những giá trị tư tưởng, đạo đức thẩm mỹ mà nhà văncùng thời đại nhân vật đó hướng tới Đó là những nhân vật như Chiến, Việt trong

tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi; T nú, Mai, Dít và cụ Mết trong Rừng Xà nu (Nguyễn Trung Thành)

- Nhân vật phản diện: là nhân vật có phẩm chất ngược lại với nhân vậtchính diện Nhân vật phản diện bị miêu tả trong tác phẩm với thái độ phê phán

Đó là những nhân vật như thằng Dục trong trong tác Rừng Xà nu (Nguyễn Trung Thành); A Sử trong Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài),…

Trong quá trình phát triển của văn học, ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau,việc xây dựng các nhân vật chính diện và phản diện cũng khác nhau.Nếu nhưtrong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện và nhânvật phản diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhân vật thườngđược xây dựng thành hai tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyết liệt.Ở đây, hễ

là nhân vật chính diện thương tập trung vào những tính chất tốt đẹp còn nhân vậtphản diện thì hoàn toàn ngược lại Trong các tác phẩm văn học hiện đại nhiều khikhó phân biệt được đâu là nhân vật chính diện ,đâu là nhân vật phản diện Vì vậy,

sự phân biệt nhân vật chính diện và nhân vật phản diện ở đây chỉ có tính chấttương đối

*Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật

Ở tiêu chí phân loại này, có thể nhắc tới nhân vật tư tưởng, nhân vật tâm lý

- Nhân vật tư tưởng:

Trong tác phẩm văn học, có những nhân vật mà hạt nhân cấu trúc của nókhông phải là cá tính, cũng không phải là các phẩm chất loại hình, mà là một tưtưởng, một ý thức.Xây dựng loại nhân vật này, các nhà văn nhằm tới việc phátbiểu hoặc tuyên truyền cho một tư tưởng nào đó về đời sống Ví dụ như nhân vậtViệt, Chiến trong truyện ngắn “Những đứa con trong gia đình’’ của Nguyễn Thihay nhân vật T nú, Dít , cậu é Heng của Nguyễn Trung Thành ,…đều mang nhữngnét cơ bản của nhân vật tư tưởng

- Nhân vật tâm lý:

Ở loại nhân vật này, nhà văn tập trung vào việc tái hiện “hiện thực tâm lý"vào những hành động bên trong chứ không phải hành động bên ngoài của nhânvật.Nhiều khi hiện thực tâm lý đó không làm nên nhân vật mà còn làm nên chínhcâu chuyện, làm nên những tác phẩm được gọi là “truyện không có cốt truyện".Loại nhân vật này xuất hiện nhiều trong văn học hiện đại, có thể kể đến nhân vật

cô bé Liên trong tác phẩm Hai đứa trẻ của nhà văn Thạch Lam Những rung động

nội tâm, những diễn biến tình cảm tinh tế của nhân vật tạo nên giá trị của tácphẩm Còn với tác phẩm truyện ngắn lớp 12, nhân vật mang đặc điểm này là bà cụ

Tứ trong truyện ngắn Vợ nhặt (Kim Lân) và Mị trong Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài)

*Phân loại nhân vật theo thể loại :

Có thể phân thành: nhân vật tự sự, nhân vật kịch, nhân vật trữ tình

- Nhân vật tự sự: là loại nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm truyện

Đó là những con người bình thường, hàng ngày được thể hiện một cách tập trung

và sống động trong tác phẩm Đây là loại nhân vật hành động, có đời sống nội tâmphong phú.Có thể kể đến tất cả các nhân vật trong 5 truyện ngắn được giới thiệutrong chương trình có bản lớp 12 môn Ngữ văn

- Nhân vật trữ tình: là nhân vật nghiêng về cảm xúc, không có hànhđộng, ít được chú ý miêu tả về ngoại hình Mọi tác động của môi trường sống chỉdẫn đến cảm xúc của nhân vật chứ không dẫn đến hành động

- Nhân vật kịch: là loại nhân vật hành động, xuất hiện vào thời điểmsóng gió nhất trong vòng xoáy cuộc đời Mọi tác động của môi trường sống đềudẫn đến hành động của nhân vật

Trên đây là các loại nhân vật thường gặp.Trong văn học còn có thể gặp một

số loại nhân vật khác nữa Sự phân loại trên đây chỉ có tính chất tương đối vìtrong loại này còn có thể bao hàm một số yếu tố của loại kia và ngược lại Không

có gì khó hiểu khi ta thấy một nhân vật cụ thể nào đó có mặt trong nhiều “danhsách’’ khác nhau Thực tế ấy đòi hỏi việc nghiên cứu nhân vật phải tránh sự cứngnhắc, tuyệt đối hóa

1.4 Một số biện pháp xây dựng nhân vật

Có nhiều biện pháp khác nhau trong việc xây dựng nhân vật.Chúng ta có thể

kể đến một số biện pháp chung, chủ yếu nhấtlà : miêu tả nhân vật qua ngoại hình,nội tâm, ngôn ngữ và hành động

- Xây dựng nhân vật qua ngoại hình

Ngoại hình là dáng vẻ bên ngoài của nhân vật bao gồm y phục, dáng điệu,nét mặt,…Ðây là yếu tố quan trọng góp phần biểu hiện rõ nhân vật Thường miêu

tả ngoại hình không chỉ đơn giản để khắc họa đặc điểm nhận diện của con người

mà ngoại hình nhân vật cần góp phần biểu hiện hoàn cảnh, số phận, phẩm chất củanhân vật.Ðây cũng chính là sự thống nhất giữa cái bên ngoài và cái bên trong của

nhân vật.Chúng ta có thể hình dung ra hoàn cảnh bi thảm của người vợ nhặt (Vợ nhặt- Kim Lân) qua bộ trang phục rác như tổ đỉa của thị Cũng có thể dự doán về

số phận của Mị trước dáng điệu buồn rười rười, lùi lũi, cúi mặt,… mỗi khi thái cỏ

ngựa hay làm bất cứ việc gì đó của Mị (Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài),…Vì vậy, khi

tính cách, đời sống bên trong của nhân vật thay đổi, nhiều nét bên ngoài của nhânvật cũng thay đổi theo

Khi xây dựng ngoại hình nhân vật, nhà văn cần thể hiện những nét riêngbiệt, cụ thể của nhân vật nhưng qua đó, người đọc có thể nắm bắt được những đặcđiểm chung của những người cùng nghề nghiệp, tầng lớp, thời đại Những nhânvật thành công trong văn học từ xưa đến nay cho thấy nhà văn bao giờ cũng chọnlựa công phu những nét tiêu biểu nhất để khắc họa nhân vật

-Xây dựng nhân vật qua biểu hiện nội tâm

Khái niệm nội tâm nhằm chỉ toàn bộ những biểu hiện thuộc cuộc sống bêntrong của nhân vật.Ðó là những tâm trạng, những suy nghĩ, những phản ứng tâmlí của nhân vật trước những cảnh ngộ, những tình huống mà nó gặp phải trongcuộc đời.Sự biểu hiện hợp lí và sâu sắc nội tâm góp phần rất lớn tạo nên sức sống

của nhân vật Nói như L Tônxtôi: "Mục đích chính của nghệ thuật là nói lên sự

thật về tâm hồn con người, nói lên những điều bí ẩn không thể diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường được" Ðể làm được điều đó, nhà văn phải hiểu sâu sắc cuộc sống

và con người, nắm bắt được những biểu hiện và diễn biến dù nhỏ nhặt nhất đờisống bên trong của nhân vật

Trong quá trình phát triển của lịch sử văn học, việc thể hiện nhân vật qua nộitâm ngày càng có vai trò quan trọng.Các truyện ngắn hiện đại trong chương trìnhlớp 12 cũng có thể coi là tác phẩm xuất sắc trong việc thể hiện diễn biến nội tâmnhân vật.Qua diễn biến đó, người đọc thấy được vẻ đẹp tâm hồn, phẩm chất nhânvật.Thấy được quan niệm nhân sinh, tài năng nghệ thuật của nhà văn.Tiêu biểu với

trong số các nhân vật đó là Mị (Vợ chồng A Phủ- Tô Hoài), bà cụ Tứ (Vợ

nhặt-Kim Lân)

- Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ

Khái niệm ngôn ngữ nhân vật nhằm chỉ những lời nói của nhân vật trong tácphẩm.Lời nói đó phản ánh kinh nghiệm sống cá nhân, trình độ văn hóa, tư tưởng,tâm lí, thị hiếu Ðằng sau mỗi câu câu nói của mỗi con người đều có lịch sử riêng

của nó Sêđrin cho rằng: "Từ cửa miệng một người nói ra không hề có lấy một câu

nào mà lại không thể truy nguyên đến cái hoàn cảnh đã khiến cho nó xuất hiện Trong cuộc sống, không thể có những hành động, những câu nói mà đàng sau lại không có một lịch sử riêng" Quả là trong cuộc sống không thể có những

người nói hoàn toàn giống nhau, vì vậy nhà văn cần phát hiện những nét riêng củangôn ngữ nhân vật để thể hiện trong tác phẩm

Trong các tác phẩm tự sự nói chung, lời nói của nhân vật thường chiếm tỉ lệ

ít hơn so với ngôn ngữ người kể chuyện nhưng lại có khả năng thể hiện sinh động

và khêu gợi cho người đọc hình dung về bản chất, tính cách của nhân vật

Trong truyện ngắn Vợ nhặt (Kim Lân) ta thấy nhân vật được khắc họa rõ nét

qua lời nói Buổi chiều muộn về nhà có con dâu mới, bất ngờ đấy những lúc hiểu

ra cơ sự, bà cụ Tứ ôn tồn từng lời với các con “Ừ thì các con đã phải duyên phải

kiếp với nhau, u cũng mừng lòng,…” “… chúng mày lấy nhau lúc này u thương quá…” Hình ảnh của một người mẹ hiền hậu, thấu hiểu tình cảnh gia đình thể hiện

ở những lời nói bình dị đó.Hay nhân vật thị lúc gặp lại Tràng lần hai, chị có chaochat, chỏng lỏn đấy nhưng cũng có phần ý nhị, khéo lời Lúc Tràng mời giầu, thị

đáp “có ăn gì ăn chứ chả ăn giầu”,…

- Xây dựng nhân vật qua hành động

Hành động nhân vật là khái niệm nhằm chỉ các việc làm của nhân vật Ðây làphương diện đặc biệt quan trọng để thể hiện tính cách nhân vật vì việc làm của mỗingười là căn cứ quan trọng có ý nghĩa quyết định nói lên tư cách, lí tưởng, phẩmchất cũng như những đặc điểm thuộc về thế giới tinh thần của người đó Hơn nữa,trong các tác phẩm tự sự, tính cách nhân vật không phải ngay từ đầu đã được hìnhthành trọn vẹn Chính hành động có tác dụng bộc lộ quá trình phát triển của tínhcách và thúc đẩy sự diễn biến của hệ thống cốt truyện Thông qua các mối quan

hệ, sự đối xử giữa các nhân vật trong những tình huống khác nhau, người đọc cóthể xác định được những đặc điểm, bản chất của nhân vật Thông thường, khi miêu

tả hành động nhân vật, nhà văn thường kết hợp với những biểu hiện nội tâm tươngứng vì đằng sau mỗi hành động, bao giờ cũng có một tâm trạng Dùng nội tâm để lígiải hành động, sử dụng hành động để làm sáng tỏ nội tâm là một hiện tượng phổbiến trong việc miêu tả nhân vật Tiêu biểu trong trường hợp này là nhân vật Mị

(Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài), ….Hành động cắt dây trói cứu A Phủ là trong đêm

đông giá rét là chi tiết quan trọng thể hiện nhân vật, tư tưởng tác phẩm

Trên đây là những biện pháp chung nhất trong việc xây dựng nhân vật.Ngoài những biện pháp trên, nhà văn còn có thể khắc họa nhân vật thông qua việcđánh giá của các nhân vật khác trong tác phẩm, thông qua việc mô tả đồ dùng, nhàcửa, môi trường xã hội, thiên nhiên mà nhân vật sinh sống Ở những tác phẩm tự

sự, ngôn ngữ người kể chuyện là một yếu tố rất quan trọng trong việc bộc lộ, miêu

tả và đánh giá nhân vật.Việc phân biệt các biện pháp xây dựng nhân vật như trênchỉ có tính chất tương đối.Trong thực tế, các biện pháp này nhiều khi không táchrời mà gắn bó chặt chẽ với nhau

Vì vậy, rất khó chỉ ra các biện pháp xây dựng nhân vật dưới một hình thứcthuần túy và độc lập Một điều cũng cần lưu ý là, nắm bắt các biện pháp trên đâycũng chỉ nhằm mục đích hiểu về nhân vật trong tác phẩm văn học nói chung, tácphẩm truyện ngắn nói riêng Từ đó, lí giải, cắt nghĩa các giá trị của tác phẩm

(Lưu ý: Chuyên đề mong muốn cung cấp nội dung tương đối toàn diện về nhân vật

văn học và kiến thức cơ bản về nhân vật trong các truyện ngắn 12 Thời lượng giảng dạy 01 tiết nên giáo viên lựa chọn kiến thức hợp lí)

2 Một số dạng đề

Chuyên đề có khái quát một số dạng đề như sau:

1 Dạng 1: Đề nghị luận về một nhân vật

2 Dạng 2: Đề nghị luận về một ý kiến bàn về nhân vật

3 Dạng 3: Đề nghị luận về hai ý kiến bàn về nhân vật

4 Dạng 4: Đề nghị luận về nhận vật qua đoạn văn bản

5 Dạng 5: Đề so sánh hai nhân vật

2.1 Dạng 1 Phân tích/ Cảm nhận về một nhân vật

2.1.1 Dàn ý chung

a Mở bài:

- Giới thiệu tác giả, tác phẩm

- Giới thiệu vấn đề nghị luận,nhân vật cần nghị luận

b Thân bài: Phân tích/ cảm nhận về nhân vật theo yêu cầu đề.

Ý cơ bản như sau:

b1 Khái quát chung về nhân vật

b2.Phân tích/cảm nhận về một nhân vật

- Tình huống xuất hiện của nhân vật

- Đặc điểm nhân vật:ngoại hình; phẩm chất, tính cách, số phận, của nhân vật: thểhiện qua các yếu tố như lời nói, hành động, diễn biến tâm lí, mối quan hệ với cácnhân vật khác,

b3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Miêu tả bằng lời nói, hành động,…

- Miêu tả diễn biến tâm lí,…

- Đặt nhân vào vào tình huống, vào mối quan hệ,

b4 Đánh giá: Ý nghĩa, vai trò của nhân vật:

- Ý nghĩa xã hội: nhân vật đại diện cho tầng lớp nào trong xã hội

- Vai trò trong tác phẩm: thể hiện giá trị hiện thực, nhân đạo

- Thể hiện quan niệm, tài năng của nhà văn,…

c Kết bài:

- Đánh giá chung về nhân vật đó;

- Khẳng định giá trị của tác phẩm, vị trí, tài năng của nhà văn

Chú ý:

- Mỗi nhân vật được nhà văn xây dựng theo một phương thức riêng … có nhân vật

thiên về diễn biến tâm trạng và hành động ( Mị- Vợ chồng A phủ ), hoặc có nhân vật lại thiên về diễn biến tâm trạng ( bà cụ Tứ- Vợ Nhặt ), Bởi vậy khi phân tích

nhân vật, chúng ta không nhất thiết phải phân tích hết những yếu tố trên Phân tíchnhân vật phải đặt trong mối tương quan với các nhân vật khác, với toàn bộ thiêntruyện.

- Có những đề phân tích, cảm nhận về nhân vật có kèm theo câu hỏi phụ, ngườiviết cần xác định được yêu cầu đó để bổ sung cho bài viết thêm toàn diện (đề số 2)

2.1.2 Đề minh họa

Đề 1.Cảm nhận của anh/chị về nhân vật người đàn bà hàng chài trong tác phẩm

Chiếc thuyền ngoài xa của nhà văn Nguyễn Minh Châu.

a Mở bài

- Giới thiệu tác giả Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, nhân

vật người đàn bà hàng chài

b Thân bài

b1.Khái quát: Người đàn bà hàng chài lànhân vật trung tâm trong truyện ngắn

Chiếc thuyền ngoài xa Chị được khắc họa rõ nét trong tác phẩm Qua nhân vật

này, nhà văn phát hiện vẻ đẹp cuộc sống, thể hiện những quan niệm nhân sinh mới

mẻ, tích cực

b2.Cảm nhận nhân vật người đàn bà hàng chài

* Tình huống xuất hiện nhân vật: đầu tác phẩm, dưới sự quan sát của nghệ sĩ

Phùng; chị chịu để cho chồng đánh

->tạo sự tò mò với độc giả; ấn tượng về người phụ nữ bất hạnh, chịu đựng khácthường

*Tên tuổi:không tên tuổi cụ thể, gọi phiếm định "người đàn bà hàng chài",

"mụ".Cách gọi tên nhân vật này cũng giống như nhân vật thị trong truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân.Chỉ là một người vô danh như bao người đàn bà vùng

biển khác nhưng số phận con người ấy lại được tác giả tập trung thể hiện và đượcngười đọc quan tâm nhất trong truyện ngắn này

->cái tên gắn với nghề, công việc vốn không dành cho những người phụ nữ chânyếu tay mềm Chị đại diện cho số phận những người phụ nữ miền biển (tên gọi có

->Nhà văn thể hiện nỗi xót thương cho số phận con người ngay khi miêu tả ngoạihình, dáng vẻ của nhân vật.

*Số phận đau khổ, bất hạnh

+ Trước khi có gia đình: chịu thua thiệt về nhan săc, không ai lấy

+ Khi đã có gia đình: đông con, cuộc sống lênh đênh trên biển và nghèo khổ

-> Nỗi khổ của cơm áo gạo tiền, gánh nặng gia đình

+Bị chồng đánh, chửi, xúc phạm, dọa nạt,…

->Một người đàn bà bất hạnh, nhẫn nhục chịu đựng,đau đớn về thể xác, tổn thương

về tinh thần, … gánh nặng trên vai bao nỗi nhọc nhằn và luôn nơm nớp lo sợ concái bị tổn thương khi phải chứng kiến cảnh bạo lực gia đình

*Vẻ đẹp tâm hồn và tính cách

- Vẻ đẹp của một người từng trải sâu sắc (đặc biệt nhất)

+ Thấu hiểu nguyên nhân vũ phu của người chồng: do hoàn cảnh ép buộc, chứkhông phải bản chất

- Chị thấu hiểu hoàn cảnh, cuộc sống của con người miền biển: mỗi gia đình hàngchài cần một người đàn ông trên thuyền để chèo chống khi phong ba bão táp, cùnglàm ăn nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa

- Chị có trải nghiệm và cảm nhận sâu sắc về cuộc sống: với chị, hạnh phúc thậtgiản dị, đó là khi được nhìn “đàn con ăn no”

->thấu hiểu lẽ đời, chiêm nghiệm cuộc sống, luôn hướng đến những điều đẹp đẽnhất trong hoàn cảnh éo le, thiếu thốn

- Vẻ đẹp khoan dung, nhân hậu, độ lượng:

+ Chị không trách chồng mà nhận lỗi về phía mình

+ Chị chấp nhận những trận đòn để giải tỏa những bức bách, u uất trong lòngchồng

+ Chị thấy trong chuyện này mình là người có lỗi “giá mình đẻ ít đi hoặc sắm

được thuyền rộng hơn,…”

->hi sinh cao cả, chị hiểu chồng mình, vị tha với chồng

- Vẻ đẹp tình mẫu tử thiêng liêng

+Chị thương con: chị đau đớn, dặn vặt khi để thằng Phát thấy cảnh trái ngang + Không muốn con bị tổn thương, tìm mọi cách để các con chị được lớn lên bìnhthường nhất: chị xin chồng đưa lên bờ đánh bởi chị không muốn các con phảichứng kiến những cảnh tượng đáng sợ đó, không muốn các con bị ám ảnh, sợ hãi.Chị gửi thằng Phát lên ngược cũng là vì lẽ đó

+ Hi sinh bản thân vì con: thân xác con người ai cũng biết đau đớn nhưng chị chấpnhận cái đau đớn đó là vì con

+ Chị tâm niệm sống là vì các con "Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con

chứ không phải sống cho mình như ở trên đất được"

+ Khi nhắc đến cảnh hòa thuận trên thuyền, chị hạnh phúc khi "ngồi nhìn đàn conchúng nó được ăn no", "khuôn mặt xấu xí vcủa mụ chợt ửng sáng lên như một nụcười"

+ Thấy điều hạnh phúc của gia đình: cũng có lúc vợ chồng con cái chúng tôi sốnghòa thuận, vui vẻ

-> Chị vui niềm vui của con, hạnh phúc bằng hạnh phúc của con

b3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Có thể thấy, người đàn bà hàng chai đã được xây dựng mang tính chất điển hìnhcho số phận người phụ nữ bị bảo hành trong xã hội hiện đại và điển hình cho vẻđẹp người phụ nữ Việt Nam truyền thống Dù có éo le, ngang trái đến đâu, chị vẫnchấp nhận và sống vì con

- Nhà văn đã đặt nhân vật người đàn bà hàng chài vào những tình huống đặc biệt,

éo le Xuất hiện trong những trận đòn roi của chồng và xuất hiện ở tòa án là nhữngtình huống để nhân vật này bộc lộ số phận đáng thương, những phẩm chất đángquý, đáng trân trọng Từ đó nhà văn khám phá, phát hiện về về cuộc sống và conngười.Đem đến cái nhìn toàn diện hơn cho người đọc về số phận con người, vềquan niệm nhân sinh

- Nhân vật người đàn bà hàng chài được xây dựng chủ yếu qua ngoài hình, lời nói,

cử chỉ, hành động

- Vẻ đẹp phẩm chất, tâm hồn chị được bộc lộ rõ nhất khi đặt trong mối qua hệ với nhân vật khác.Đó là mối quan hệ gia đình và mối quan hệ xã hội

b4 Đánh giá

Qua nhân vật người đàn bà hàng chài, nhà văn:

- Thể hiện mối quan tâm sâu sắc với số phận con người trong cuộc sống đời tư- thế

sự, phản ánh một phần hiện thực xã hội thời trước đổi mới

- Bộc lộ sự cảm thông và niềm xót thương sâu sắc của nhà văn với số phận conngười trong cuộc mưu sinh nhọc nhằn, trong hành trình gian nan, đau khổ kiếm tìmhạnh phúc và sự bình yên

- Nhà văn đã phát hiện vẻ đẹp khuất lấp trong tâm hồn con người

- Thể hiện những quan niệm đúng đắn, nhất quán về nghệ thuật và cuộc đời: nghệ thuật chân chính phải luôn gắn với cuộc đời, vì cuộc đời; người nghệ sĩ phải nhìn nhận cuộc sống, con người một cách toàn diện, sâu sắc

c Kết bài

- Cảm nghĩ về nhân vật: đáng thương, đáng trân trọng

- Khẳng định tài năng, vị trí của nhà văn: khám phá, phát hiện vẻ đẹp của cuộcsống.Xứng đáng là người mở đường tinh anh cho văn học Việt Nam thời kì đổimới

Đề 2 Cảm nhận của anh/chị về nhân vật người đàn bà hàng chài trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của nhà văn Nguyễn Minh Châu.Từ đó nhận xét vềgiá trị

nhân đạo của tác phẩm

Gợi ý

a Mở bài

- Giới thiệu Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa.

- Nêu vấn đề nghị luận: nhân vật người đàn bà hàng chài và giá trị nhân đạo của tácphẩm

b Thân bài

b1 Cảm nhận nhân vật(tham khảo đề 1, chú trọng đặc điểm về cuộc sống, số

phận và phẩm chất tình cách nhân vật)

b2 Nhận xét về giá trị nhân đạo của tác phẩm:

- Khái quát về giá trị nhân đạo: long thương người, hướng đến con người với cái nhìn nhân văn; biểu hiện cơ bản giá trị nhân đạo

- Nhận xét giá trị nhân đạo qua nhân vật ngời đàn bà hàng chài:

+ Thấu hiểu, thương xót, đồng cảm với số phận bất hạnh của người đàn bà hàng chài nói riêng và người phụ nữ nói chung

+Lên tiếng phê phán nạn bạo hành trong gia đình – một mảng tối của xã hội đươngđại

+ Phát hiện và ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ

+ Trân trọng khát vọng hạnh phúc gia đình, khát vọng cao đẹp, nhân văn

- Đánh giá giá trị nhân đạo: toàn diện; mang tính phát hiện (vẻ đẹp khuất lấp)

c Kết bài

- Cảm nghĩ về nhân vật, giá trị nhân đạo của tác phẩm;

- Khẳng định tài năng của nhà văn, chiều sâu của tác phẩm

2 2 Dạng 2: Đề n ghị luận về một ý kiến bàn về nhân vật

b3 Bình luận ý kiến:Làm nổi bật sự đánh giá của bản thân, chốt lại ý kiến đó

đúng hay sai; hoặc có điểm nào cần phải bàn thêm; ý kiến đó có đóng góp gì cho quá trình tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm văn học

c Kết bài: Tóm lược lại vấn đề, khẳng định ý kiến, nhận đinh.

2.2.2 Đề minh họa

Đề 1 Về nhân vật Mị trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài, có

ý kiến cho rằng: “Đó là một người phụ nữ lao động miền núi Tây Bắc vừa rất đáng

thương vừa rất đáng khâm phục”

Từ sự cảm nhận về nhân vật Mị, anh/chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên

(Nguồn tham khảo: Đề khảo sát THPT QG Vĩnh Phúc năm 2017)

Gợi ý:

a Mở bài

- Giới thiệu chung: Tác giả Tô Hoài, tác phẩm Vợ chồng A Phủ và nhân vật Mị

- Nêu vấn đề, trích dẫn ý kiến: “Đó là một người phụ nữ lao động miền núi Tây

Bắc vừa rất đáng thương vừa rất đáng khâm phục”

b Thân bài

b1 Giải thích ý kiến

- Là người phụ nữ lao động miền núi đáng thương: nghèo khổ, số phận bất hạnh,

sống kiếp nô lệ, chịu sự áp bức bóc lột của bọn phong kiến, chúa đất

- Là người phụ nữ lao động miền núi đáng khâm phục: có ý thức phản kháng và

sức sống tiềm tàng mãnh liệt

=>Ý kiến khẳng định về nhân vật Mị là một người phụ nữ có số phận bất hạnh đáng thương nhưng lại có sức sống mãnh liệt đáng khâm phục

b2 Phân tích, chứng minh làm sáng tỏ ý kiến qua nhân vật Mị

* Mị là người phụ nữ lao động miền núi rất đáng thương: