Tiểu luận Vai trò của việc nắm bắt dư luận xã hội trong phòng, chống tham nhũng hiện nay

MỞ ĐẦUTrong điều kiện Việt Nam xây dựng nhà nước pháp quyền, nhà nước của dân, do dân và vì dân nên cần nhận thức và sử dụng có hiệu quả dư luận xã hội với tính chất như là một công cụ đặc biệt, là nguồn thông tin phản hồi có vai trò rất quan trọng đối với mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Đối với hoạt động lãnh đạo, quản lý, việc nắm bắt được dư luận xã hội có ý nghĩa quan trọng. Kết quả nắm bắt dư luận xã hội là một trong những cơ sở thực tiễn quan trọng để các nhà lãnh đạo, quản lý cân nhắc trước khi ra các quyết định quản lý phù hợp và có hiệu quả. Nắm bắt được dư luận xã hội không chỉ giúp cho các nhà lãnh đạo thực hiện tốt nhiệm vụ của mình mà còn đem đến hiệu quả nhiều mặt về kinh tế xã hội. Thông qua nắm bắt dư luận, các nhà quản lý biết được phản ứng của người dân trước các quyết định của mình; các nhà quản lý có thể dự đoán được phản ứng của người dân để có những quyết sách phù hợp, cũng như giúp người dân nhận thức và thực hiện được quyền làm chủ của mình. Kết quả điều tra dư luận xã hội dùng làm thông tin đầu vào, phương tiện để định hướng dư luận xã hội.Trong quá trình đổi mới, phát triển, nhiều vấn đề xã hội nảy sinh như tranh chấp đất đai, mâu thuẫn dân tộc, tôn giáo, tệ nạn xã hội… Đặc biệt, vấn nạn tham nhũng ở nước ta hiện nay đã tạo ra nhiều luồng tâm trạng, nhiều thái độ xã hội. Do đó, công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, vai trò và sự ủng hộ của quần chúng nhân dân có vai trò rất quan trọng. Thực tiễn cho thấy, chính nhân dân đã tích cực trong việc phát hiện tố giác và tố cáo những hành vi tham nhũng, những biểu hiện bất thường và yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền xác minh, xem xét xử lý. Tại nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước, người dân đã tạo ra những cách làm hay và có hiệu quả cụ thể trong công tác quan trọng này.Vì vậy, việc nắm bắt các luồng ý kiến một cách kịp thời trong nhân dân về tham nhũng có ý nghĩa hết sức quan trọng; vừa giúp công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng đạt hiệu quả; khuyến khích dư luận xã hội tích cực, vừa kiểm soát, kiềm chế, ngăn chặn những luồng dư luận xã hội tiêu cực, những tin đồn thất thiệt nhằm đảm bảo sự phát triển, ổn định của đất nước.Từ những lý do trên và quá trình tiếp thu bài giảng, em xin chọn nội dung “Vai trò của việc nắm bắt dư luận xã hội trong phòng, chống tham nhũng hiện nay” để viết bài thu hoạch của mình.

MỞ ĐẦU

Trong điều kiện Việt Nam xây dựng nhà nước pháp quyền, nhà nước của dân, do dân và vì dân nên cần nhận thức và sử dụng có hiệu quả dư luận xã hội với tính chất như là một công cụ đặc biệt, là nguồn thông tin phản hồi có vai trò rất quan trọng đối với mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Đối với hoạt động lãnh đạo, quản lý, việc nắm bắt được dư luận xã hội có ý nghĩa quan trọng Kết quả nắm bắt dư luận xã hội là một trong những cơ sở thực tiễn quan trọng để các nhà lãnh đạo, quản lý cân nhắc trước khi ra các quyết định quản lý phù hợp và có hiệu quả Nắm bắt được dư luận xã hội không chỉ giúp cho các nhà lãnh đạo thực hiện tốt nhiệm

vụ của mình mà còn đem đến hiệu quả nhiều mặt về kinh tế - xã hội Thông qua nắm bắt dư luận, các nhà quản lý biết được phản ứng của người dân trước các quyết định của mình; các nhà quản lý có thể dự đoán được phản ứng của người dân để có những quyết sách phù hợp, cũng như giúp người dân nhận thức và thực hiện được quyền làm chủ của mình Kết quả điều tra dư luận xã hội dùng làm thông tin đầu vào, phương tiện để định hướng dư luận xã hội.

Trong quá trình đổi mới, phát triển, nhiều vấn đề xã hội nảy sinh như tranh chấp đất đai, mâu thuẫn dân tộc, tôn giáo, tệ nạn xã hội… Đặc biệt, vấn nạn tham nhũng ở nước ta hiện nay đã tạo ra nhiều luồng tâm trạng, nhiều thái độ xã hội Do

đó, công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, vai trò và sự ủng hộ của quần chúng nhân dân có vai trò rất quan trọng Thực tiễn cho thấy, chính nhân dân đã tích cực trong việc phát hiện tố giác và tố cáo những hành vi tham nhũng, những biểu hiện bất thường và yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền xác minh, xem xét xử lý Tại nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước, người dân đã tạo ra những cách làm hay và có hiệu quả cụ thể trong công tác quan trọng này

Vì vậy, việc nắm bắt các luồng ý kiến một cách kịp thời trong nhân dân về tham nhũng có ý nghĩa hết sức quan trọng; vừa giúp công tác đấu tranh phòng,

soát, kiềm chế, ngăn chặn những luồng dư luận xã hội tiêu cực, những tin đồn thất thiệt nhằm đảm bảo sự phát triển, ổn định của đất nước

Từ những lý do trên và quá trình tiếp thu bài giảng, em xin chọn nội dung

“Vai trò của việc nắm bắt dư luận xã hội trong phòng, chống tham nhũng hiện nay” để viết bài thu hoạch của mình.

NỘI DUNG

1 Những vấn đề chung về dư luận xã hội

1.1 Một số quan niệm về dư luận xã hội

Dư luận xã hội với tư cách là hiện tượng xã hội đã xuất hiện và tồn tại từ trong lịch sử xã hội loài người Tuy nhiên, thuật ngữ dư luận xã hội chỉ được bắt đầu

sử dụng rộng rãi từ thời kỳ Khai sáng và tiếp theo đó là giai đoạn cách mạng tư sản thế kỷ XVIII, XIX ở châu Âu Ngày nay, với tiến trình dân chủ hóa đời sống chính trị - xã hội, trong bối cảnh cách mạng thông tin và kỷ nguyên số hóa với sự phát triển của các phương tiện truyền thông, dư luận xã hội càng có điều kiện phát triển mạnh mẽ và trở thành kênh quan trọng để người dân thể hiện tâm tư, ý chí, nguyện vọng, sự phán xét, đánh giá của mình đối với các vấn đề họ quan tâm

Là một hiện tượng xã hội phức tạp, dư luận xã hội được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau

Dưới góc độ triết học, nghiên cứu dư luận xã hội như là một bộ phận của ý

thức xã hội và phản ánh thực tại xã hội nói chung Theo đó, dư luận xã hội bắt nguồn từ những hành vi, hoạt động của các cá nhân hoặc nhóm trong xã hội đang sống, lao động và sinh hoạt hàng ngày Dư luận xã hội phản ánh những gì xảy ra trong đời sống thực tiễn

Dưới góc độ chính trị học, nghiên cứu dư luận xã hội với tư cách là một

phương thức thể hiện quyền tự do ngôn luận; một công cụ để gây ảnh hưởng lên các quá trình chính trị và chính sách như các cuộc bầu cử, hoặc hoạt động hoạch định và thực thi chính sách công

Dưới góc độ kinh tế học, dư luận xã hội phản ánh thị hiếu, nhu cầu của các

khách hàng đối với một loại hàng hóa hay dịch vụ nhất định

Dưới góc độ tâm lý học, coi dư luận xã hội là trạng thái tâm lý phản ánh thái

độ, nguyện vọng, thái độ và tình cảm của cá nhân đối với những gì đang trực tiếp tác động tới đời sống của họ Định nghĩa tâm lý học nhấn mạnh các khía cạnh tâm

lý cá nhân của dư luận xã hội

Dưới góc độ xã hội học, nghiên cứu dư luận xã hội như sản phẩm của quá

trình tương tác xã hội giữa các cá nhân và giữa các nhóm xã hội Trong quá trình này, con người với vai trò cá nhân và là thành viên nhóm, cộng đồng xã hội, trao đổi thảo luận và tìm đến sự nhận định được chia sẻ và mang tính chất chung đối với vấn đề mà họ cùng quan tâm Sự trao đổi, thảo luận mang tính công khai là yếu

tố không thể thiếu trong quá trình hình thành dư luận xã hội

Từ những phân tích nêu trên, có thể hiểu khái niệm dư luận xã hội như sau:

Dư luận xã hội là sự phản xét, đánh giá thể hiện thái độ và kỳ vọng của các nhóm

xã hội đối với các vấn đề đang diễn ra trong xã hội có liên quan đến lợi ích và giả trị của họ; dư luận xã hội được hình thành thông qua các cuộc trao đổi, thảo luận công khai.

1.2 Thành phần của dư luận xã hội

Mặc dù các hình thức biểu hiện của dư luận xã hội rất phong phú, đa dạng

và phức tạp, nhưng vẫn có thể phát hiện ra được ba thành phàn cơ bản của dư luận

xã hội Đó là:

Nhận thức bao gồm tri thức, hiểu biết, thông tin, giao tiếp Với thành phần này,

dư luận xã hội luôn có khả năng cho ta biết chuyện gì xảy ra, sự kiện gì diễn ra

Thái độ bao gồm các trạng thái cảm xúc, tình cảm, các nhu cầu, động cơ, tâm

tư, nguyện vọng Với thành phần này, dư luận xã hội luôn bao hàm tình cảm, ví dụ như yêu hay ghét, quan tâm chú ý hay thờ ơ không chú ý, ủng hộ hay phản đối

Xu hướng hành động thể hiện qua cách thức cư xử, sự sẵn sàng hành động

theo một kiểu nhất định nào đó Với thành phần này, dư luận xã hội luôn phản ánh

xu hướng hành động như sẵn sàng bỏ phiếu ủng hộ hay phản đối, sẵn sàng lên tiếng khen ngợi hay phê phán

Trên cấp độ vi mô, các thành phần của dư luận xã hội có cấu trúc phức tạp gồm các mối liên hệ biện chứng Dư luận xã hội có thành phần cấu trúc bên trong gồm sự hiểu biết, thái độ và xu hướng hành động Các thành phần này có mối liên

hệ quy định lẫn nhau: từ tình cảm đến hành động, từ nhận thức đến xu hướng hành động và ngược lại, tạo thành một chỉnh thể có tính hệ thống

1.3 Phân biệt dư luận xã hội với tin đồn

Về khái niệm, có nhiều cách hiểu khác nhau về tin đồn Một số tác giả cho rằng, tin đồn được hiểu là những thông tin được truyền từ người này qua người khác chủ yếu bằng truyền miệng Ngoài cách truyền tin bằng miệng là chủ yếu, tin đồn còn lan truyền bằng thư, fax, tin nhắn, chat, mạng xã hội, điện thoại

Tin đồn là hiện tượng tâm lý xã hội và là một hiện tượng rất dễ bị nhầm lẫn với dư luận xã hội Theo Allport và Postman, hai nhà tâm lý học xã hội người Mỹ, thì tin đồn là “một sự khẳng định về một chủ đề được quan tâm mà không có đủ bằng chứng đáng tin cậy được đưa ra” Trong tin đồn thường có một phần được cho là sự thật Tin đồn có các đặc trưng sau:

- Nguồn gốc thông tin thường không rõ ràng, rất khó xác định được điểm xuất phát ban đầu của thông tin, tin đồn

- Rất khó kiểm chứng mức độ sự thật của thông tin

- Người nhận tin đồng thời cũng là người phát tin, truyền thông tin tiếp tục đến những người khác Vì vậy, tin đồn thường gắn với động cơ, mục đích của người phát tin

- Tin đồn thường mang tính giật gân, mới lạ, kích động.

So sánh dư luận xã hội và tin đồn

Tính kiểm chứng

của vấn đề được đề

cập

- Vấn đề liên quan đến lĩnh vực công cộng, cộng đồng

- Kiểm chứng qua hai kênh:

Các cơ quan chức năng và phương tiện truyền thông đại

- Vấn đề có thể là của cá nhân, có thể là của cộng đông

- Khó kiểm chứng

Mức độ tham gia

của yếu tố tinh thần

Mức độ tham gia cao Mức độ tham gia thấp

Kênh phổ biến Chủ yếu qua kênh truyền

thông đại chúng

Chủ yếu qua kênh giao tiếp

cá nhân Tính ổn định Có tính ổn định cao hơn,

khó thay đổi hơn

Dễ thay đổi

1.4 Chức năng của dư luận xã hội

Thứ nhất, chức năng nhận thức: Dư luận xã hội có chức năng phản ánh thực

tại xã hội với các hiện tượng, sự kiện, vấn đề, quá trình xã hội Xã hội có nhu cầu nhận biết và dư luận xã hội có chức năng đáp ứng nhu cầu nâng cao hiếu biết về sự vật, hiện tượng xảy ra Nhờ chức năng này mà chỉ cần lắng nghe dư luận xã hội là

có thể biết được chuyện gì, vấn đề gì đang được xã hội quan quan tâm, chú ý, bàn luận

Thứ hai, chức năng định hướng và điều chỉnh hành vi: Chức năng này gắn

liền với chức năng kiểm soát hành vi của con người trong xã hội Dư luận xã hội khi đã hình thành là kết quả biểu thị thái độ của nhóm lớn trong xã hội, là thể hiện quan điểm, ý chí tập thể (dấu ấn cá nhân không còn) nên nó có vai trò hết sức quan trọng trong định hướng và điều chỉnh hành vi của các nhóm trong xã hội

Thứ ba, chức năng giải tỏa tâm lý - xã hội: Dư luận xã hội luôn phản ánh

tâm tư, nguyện vọng và tình cảm của các cá nhân trong cộng đồng Dư luận xã hội

là diễn đàn, là cơ hội để các cá nhân được bày tỏ, chia sẻ quan điểm, ý kiến của minh trước các vấn đề chung của quốc gia Đồng thời cũng là cầu nối để bày tỏ tình cảm, giải tỏa tâm lý - xã hội giảm bớt được các căng thẳng, xung đột trước các vấn đề xã hội

Thứ tư, chức năng tư vấn và giám sát: Bản chất của dư luận xã hội bao hàm

những lời khuyên cho các cơ quan chức năng về cách thức, phương pháp giải quyết các vấn đề mà dư luận đề cập Dư luận xã hội học thực hiện chức năng kiểm soát, kiểm tra không chính thức bộ máy nhà nước và cán bộ lãnh đạo cao cấp, giám sát hoạt động của họ có phù hợp với lợi ích tập thể hay không và phát hiện ra những vấn đề để kịp thời tư vấn các cơ quan chức năng thực hiện tốt nhiệm vụ

1.5 Phương pháp nắm bắt dư luận xã hội

Một là, Nguồn tin nội bộ: Thông qua các cuộc họp, công tác tư tưởng, tiếp

xúc quần chúng để nắm bắt các vấn đề xã hội nảy sinh Ưu điểm của nguồn thông tin nội bộ là phản ánh nhanh, kịp thời những tâm tư, nguyện vọng và phản ứng của công chúng trước các vấn đề có liên quan đến đời sống của họ và của quốc gia Tuy nhiên, loại thông tin qua nguồn này mang tính chất định tính nên tính đại diện không cao và dễ bị thiên lệch do phụ thuộc nhiều vào người cung cấp thông tin

Hai là, Hệ thống mạng lưới cộng tác viên: Nắm bắt dư luận xã hội thông

qua mạng lưới cộng tác viên là một hình thức thu thập thông tin dư luận xã hội chủ yếu của ban tuyên giáo các địa phương để nắm bắt kịp thời các vấn đề nóng mà người dân quan tâm

Nhiệm vụ chủ yếu của mạng lưới cộng tác viên là nắm bắt và phản ánh nhanh, trung thực, đầy đủ cho cơ quan đầu mối ý kiến của các tầng lớp cán bộ,

đảng viên và nhân dân trước những vấn đề, sự kiện, hiện tượng đời sống xã hội mà

họ quan tâm

Ba là, Điều tra dư luận xã hội: Điều tra xã hội học được áp dụng để thu

thập, xử lý và phân tích các ý kiến cá nhân nhằm làm rõ dư luận xã hội về những vấn đề nhất định cần phải giải quyết Phương pháp nghiên cứu, điều tra dư luận xã hội chủ yếu sử dụng các phương pháp của ngành Xã hội học Tuy nhiên, dư luận

xã hội có tính đặc thù về sự tồn tại của dư luận, vì vậy việc cân nhắc, lựa chọn phương pháp điều tra dư luận xã hội cần linh hoạt để đáp ứng được nhu cầu thực tiễn điều tra dư luận xã hội

2 Vai trò của việc nắm bắt dư luận xã hội trong phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay

2.1 Vai trò

Công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng hiện nay là yêu cầu, nhiệm vụ sống còn của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, là vấn đề liên quan đến sự tồn vong của Đảng, của sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế

Tại Hội nghị toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (1994), Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định rõ, tham nhũng là một trong bốn nguy cơ đối với vai trò lãnh đạo của Đảng, sự tồn vong của chế độ, sự ổn định chính trị - xã hội và sự nghiệp xây dựng CNXH ở nước ta Đại hội XI của Đảng (2011) chỉ rõ: “Tình trạng suy thoái

về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, những tiêu cực và tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễn biến phức tạp” Bởi vậy cần phải tích cực “phòng ngừa và kiên quyết chống tham nhũng, lãng phí”

Thể hiện sự quyết tâm đấu tranh phòng, chống tham nhũng, trong từng kỳ đại hội, Đảng ta đã đề ra những chủ trương và giải pháp cơ bản, cấp bách, có tính

chiến lược về phòng, chống tham nhũng và đã được cụ thể hóa trong các văn bản pháp luật của Nhà nước Trong đó, vấn đề tăng cường vai trò giám sát của xã hội đối với hoạt động của bộ máy nhà nước và những người có chức quyền trong bộ máy đó, kịp thời phát hiện và chỉ ra những lỗ hổng trong cơ chế, chính sách, pháp luật đang là một đòi hỏi cấp thiết

Để thực hiện công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng dư luận xã hội chính là những yếu tố quan trọng Do đó, nghiên cứu, nắm bắt dư luận xã hội là một trong những giải pháp hữu hiệu phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng Nhận thức rõ điều đó, ngay từ những năm đầu đổi mới, Đảng ta đã có những chỉ đạo nhằm tăng cường công tác điều tra xã hội học, nắm bắt dư luận xã hội Tại Hội nghị Trung ương 3 khóa VII đã nêu rõ nhiệm vụ đối với công tác tư tưởng là nâng cao chất lượng thông tin nội bộ và công tác tuyên truyền, coi trọng

biện pháp điều tra dư luận xã hội Hội nghị Trung ương 8 khóa VII tiếp tục yêu cầu: Tổ chức điều tra dư luận xã hội về những vấn đề cần thiết cho công tác lãnh

đạo, quản lý nhà nước Xây dựng Luật về trưng cầu dân ý Gần đây nhất, Nghị quyết Trung ương 5 khoá X về “Công tác tư tưởng, lý luận và báo chí” tiếp tục nhấn mạnh một trong những nhiệm vụ và giải pháp của công tác tư tưởng là: “Chú trọng công tác nghiên cứu, điều tra xã hội học, nắm bắt dư luận xã hội phục vụ công tác tư tưởng”

Như vậy, có thể thấy, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định việc nghiên cứu, nắm bắt dư luận xã hội là một trong những biện pháp hữu hiệu phục vụ cho việc nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước nói chung và công tác phòng, chống tham nhũng nói riêng Vai trò của dư luận xã hội với việc phòng, chống tham nhũng thể hiện trên các mặt sau:

Thứ nhất, động viên tinh thần đấu tranh ngăn ngừa, phòng, chống tham nhũng

Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, có liên quan đến lợi ích xã hội; góp phần chi phối

ý thức cá nhân để điều chỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực mang tính chung nhất Bằng sự khen, chê, khuyên can kịp thời đối với các hành vi phù hợp hoặc không phù hợp với lợi ích, các giá trị xã hội, nhất là các giá trị đạo đức, luân lý, dư luận xã hội có vai trò rất lớn trong việc giáo dục cho các thế hệ ý thức về sự phải -trái, đúng - sai, thiện - ác, đẹp - xấu Thông qua dư luận xã hội, ý thức của mỗi cá nhân về phòng, chống tham nhũng được nâng cao, tinh thần dũng cảm lên án tố giác hành vi tham nhũng được cổ vũ, phát huy

Trên thực tế, từ sự bức xúc của dư luận xã hội, có thể hình thành các quan niệm và phong trào xã hội kiên quyết chống tham nhũng, tiêu cực, tạo động lực, áp lực để các cơ quan có thẩm quyền vào cuộc nhanh hơn, quyết liệt hơn trong xem xét, xác minh, xử lý hành vi tham nhũng Mặt khác, dư luận xã hội còn có khả năng răn đe, cảnh báo, gây áp lực với chính các đối tượng có hành vi tham nhũng

Thứ hai, trực tiếp cung cấp thông tin giúp phát hiện, đấu tranh phòng, chống tham nhũng

Theo kết quả điều tra nghiên cứu về tham nhũng ở Việt Nam của Ban Nội chính Trung ương, dư luận xã hội là nguồn chủ yếu để người dân, cán bộ công chức, doanh nghiệp biết thông tin về tham nhũng (59,8% người dân; 72,05% doanh nghiệp và 74,3% cán bộ công chức nhận biết qua kênh này) Báo cáo của Thanh tra Chính phủ trước Quốc hội ngày 22/10/2013 về công tác phòng, chống tham nhũng cũng nêu rõ, việc tự kiểm tra, phát hiện tham nhũng của một số cơ quan, tổ chức,

đơn vị còn yếu; việc phát hiện tham nhũng chủ yếu chỉ qua dư luận xã hội, báo chí

phản ánh hoặc khi cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra, thanh tra, kiểm toán mới phát hiện sai phạm