NỘI DUNG và NGHỆ THUẬT của NHỮNG lời CA TRONG lễ dầy THÁNG CHO TRẺ của NGƯỜI tày ở HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, LẠNG sơn

Tư cáchxứng đáng, lễ vật đưa tạ vua bếp cũng phải hậu hĩnh chu đáo.Làm vậy không chỉ để thổ công nhà Trời thong qua cho cáccửa tiếp theo, mà theo quan niệm của người Tày, Thổ côngcũng là

NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT CỦA NHỮNG LỜI

CA TRONG LỄ DẦY THÁNG CHO TRẺ CỦA NGƯỜI TÀY Ở HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, LẠNG SƠN

- Nội dung

-Lời ca là một hành trình thống nhất trong đa dạng.

Xuyên suốt toàn bộ diễn xướng trong lễ then đầy tháng củangười Tày Tràng Định là một hành trình dài với một chuỗicác chặng dừng chân khác nhau Đích quan trọng cuối cùng làCửa Mụ, song người nghe đã được đi qua biết bao miền đấtqua lời ca Trí tưởng tượng của người Tày xưa đã phác họa ramột thế giới chia làm 2 phần: Đất và Trời Hành trình đến cõiTrời tuy có xa xôi mệt nhọc nhưng cũng vẫn thật gần gũi Xaxôi bởi nó thiêng liêng, bởi nó không phải là cái ở ngay khônggian mà đồng bào đang sống Nhưng cũng gần gũi bởi đi đến

đó bắt đầu từ sau làng bản Cánh rừng ma tuy cũng rung rợnnhưng thật ra bản làng nào cũng có những cánh rừng vắng saulàng làm nơi chon cất người chết như thế Những năm đóikém, điều kiện kinh tế, chăm sóc sức khỏe khó khan, trẻ conchết trẻ chết non, đôi khi người ta chỉ treo lên những cây caotrong rừng sau làng Lâu dần nó trở thành nỗi sợ hãi, và trở

nên huyền bí u ám như những khu rừng trong Khái mạy slung phung mạy cải (Khái cây cao rào cây lớn) Người chủ lễ dẫn

dắt những người nghe theo con đường tín ngưỡng then mà cả

hai bên chủ tế - người làm lễ đều hết mực tin tưởng, đi từ ngôinhà thân thuộc, từ miếu thổ công của chính nhà mình:

Sau đó đến mộ tổ tiên để xin phép lên đường Vượt qua cánhrừng sau làng, qua những khu ruộng giữa khe núi, nơi khôngchỉ có ruộng nương mà còn có đầm lầy:

Nơi đầu tiên đến của nhà Trời cũng là nhà Thổ công Cũngnhư cõi đất, ra đi báo cáo thổ công nhà, thì vào cõi trời phảibáo cáo thổ công trời Như quy tắc đến một nơi lạ, người làmthen cũng phải “khai báo” về tư cách của bản thân Tư cáchxứng đáng, lễ vật đưa tạ vua bếp cũng phải hậu hĩnh chu đáo.Làm vậy không chỉ để thổ công nhà Trời thong qua cho cáccửa tiếp theo, mà theo quan niệm của người Tày, Thổ côngcũng là một thần linh quan trọng và quyền năng, chính vì vậy,người làm lễ cũng cầu xin thổ công nhà trời ban phước lànhban lộc cho cháu bé

Hành trình cứ thế tiếp tục lên cao mãi theo lời của dẫn củangười làm lễ Người nghe chìm đắm vào thế giới tưởng tượngđược vẽ ra tưởng mơ hồ nhưng cụ thể Nó dễ hình dung bởicõi trời cũng có rừng vầu tre nứa vót đũa ăn cơm; cũng có câybưởi bờ ao:

- Pây mạ

- Khái mạy slung phung mạy cải (Lễ ra thần cây ngoàirừng sâu

- Tu tàng luông (cửa đường lớn

- Tu phia phục phia nhàn (của cây bưởi cây nhãn)

- Tu pắt meè Tấu (cửa bắt ba ba)

- Lên đèo

- Lễ lên cửa Trời

- Lễ lên đường

- Đèo Cốc Mỹ

- Lên đèo cây sâu

- Cây đa nàng Trăng

- Lên đường lớn

- Chợ Trời

- Vượt biển

Như vậy cõi trời cao, cao mãi trong con mắt người trần thế

Và cửa Mụ, nơi cần đến chính là cõi cao nhất Thực hiện xong

bước này, con đường về cõi trời dường như ngắn lại Có lẽkhi niềm tin tín ngưỡng lên đến cực điểm, thì sự dẫn dắt dàidòng trở nên không cần thiết Vậy nên khi thực hiện xong sựkhẩn cầu nơi cửa mụ, cả đoàn quân then trong tưởng tượngcũng như những người phàm nghe then cũng nhanh chóng trở

về với cõi đất mà không cần qua lại tỉ mỉ các bước như banđầu

Song song lồng ghép với tín ngưỡng về cõi trời, người làmthen cũng lồng ghép tín ngưỡng về chính Then Bởi lẽ then làTiên, là con của Trời cao quý với sứ mệnh giúp dân cầu ancầu yên Niềm tin về then cần được duy trì trong dân chúng.Nên khi thực hiện một nghi thức lễ, người chủ lễ không chỉcần xây dựng chỉ những tín đồ tham gia sự kính ngưỡng vớithế giới mà họ sẽ vẽ nên mà còn cả sự kính ngưỡng với chính

họ Trong lời ca của lễ đầy tháng, bên cạnh những đoạn trựctiếp nói đến hành trình lên Trời, lên Mẻ Bioóc Mẻ Va nhưtrên đã khảo sát, còn khá nhiều đoạn là then nói về chínhmình, về sức mạnh và sứ mệnh của bản thân Họ cho thấy sựcao quý và khác biệt khi mình được chọn làm thầy:

Điều này là thống nhất với nhiều tài liệu về Then và ngườilàm then Theo đa số thì thuật ngữ Then bắt nguồn từ âm Hán

- Việt: Thiên (天) , tức Then được biến âm từ Thiên có nghĩa

là trời, mường Then chính là mường Trời/ Thiên đình Bởitheo quan niệm của người Tày, thế giới có 3 tầng: Thiên đình

- Trần gian - Âm phủ và mường Trời hay Thiên đình là nơi

mà họ vô cùng tôn kính, đó là nơi trú ngụ của các thần linh,những người thuộc thế giới siêu nhiên, những người có khảnăng nghe được lời cầu nguyện của họ, ban cho họ sức khỏe,

tài lộc, may mắn, Có lẽ vậy mà Then trong quan niệm của người Tày Nùng để chỉ một thế giới thần thánh, siêu linh Và cách hiểu thứ hai cho rằng Then nghĩa là Tiên - Sliên Tiên là những người ở trên mường Trời - lực lượng siêu nhiên, thần thánh, những người giữ vai trò thông linh giữa thế giới trần tục với các thần linh Có thể nói: Then là một loại hình tín ngƣỡng dân gian của người Tày thuộc dòng Shaman giáo mà

ở đó những người làm Then thông qua hiện tượng xuất hồn

và nhập hồn để giao tiếp với thế giới thần linh, cầu mong thần linh đáp ứng nguyện vọng của mình và những người tham dự lễ Trong cuộc sống thường ngày, Then là một thành

viên của cộng đồng làng bản; nhưng Then là một thành viênđặc biệt Then không chỉ có vai trò của người bảo trợ tinhthần thông thường như Mo, Tào mà Then còn là một nghệ sĩ

dân gian thực thụ Họ biết đàn, biết hát và múa những điệumúa, bài ca nghi lễ của dân tộc Tuy nhiên thông thường khi

được hỏi các thầy Then thường nói rằng “họ chỉ có thể đàn hát xóc nhạc khi đã xin được phép của thần linh Khi mặc áo đội mũ trước khói hương nghi ngút họ có thể đàn hát điêu luyện thành thạo khúc hát then rất dài, nhưng nếu ra khỏi cuộc then ấy họ không thể nhớ được lời then Tức là khi làm then họ đã tách mình ra khỏi thế giới đời thường nhập vào thế giới huyền bí.” (theo Nguyễn Thị Yên, Then Tày, NXB

Văn hóa Dân tộc, H2010) Xuất phát từ quan niệm trên màngay từ khi dẫn đoàn quân binh ra khỏi làng bản - cõi đất,việc đầu tiên khi vào cửa trời của thầy then chính là chứngminh tư cách làm thầy của bản thân mình Khi dẫn dắt đoàn

quân, có lúc thầy gọi bảo quân binh (Rừng ve sầu), lúc lại là người lo đường đón lễ giao tiếp với người trời (Lễ cửa trời), lúc đường xa mệt mơi, then động viên quân lính (Lễ lên đường) Khi gặp thế lực ngăn cản, người thầy làm then như

một võ tướng xung trận, tiêu diệt ma quỷ chắn lối cản đường:

Ma nào lên theo ngựa binh giống

Đây không phải là chi tiết thừa, mà là minh chứng cần thiếtcho sức mạnh của người làm lễ, củng cố niềm tin của người

dân - những người đang cầu xin sự giúp đỡ của Then Đặcbiệt, ở bước thứ 21: Nắng hạn, người làm then chứng minhvai trò đặc biệt của mình trong cuộc sống cộng đồng: cầumưa Chắc chắn một nền nông nghiệp lúc nước lâu đời củangười Tày ảnh hưởng lớn đến nghi thức lễ này Mặc dù đâychỉ là một nghi lễ cầu an giải hạn cho một đứa trẻ mới chàođời, tuy nhiên khát khao mưa thuận gió hòa của những cư dânnông nghiệp luôn luôn thường trực, chính vì vậy, khi Then tổchức một nghi lễ kết nối với cõi Tời, thì khát khao ấy lại đượcbộc lộ ra.

Lúc này, thầy then chính là người mang lại niềm vui, sự no ấmcho bản làng

Như vậy, lời ca trong nghi lễ then đầy tháng có một sựthống nhất trong đa dạng Đó là truyện lồng trong chuyện Sựđan xen chuyện cầu an cho đứa trẻ, chuyện lên trời của mộtđoàn quan binh với tài năng của người làm thầy

Không những thế, buổi diễn xướng còn được kéo dài ra bởicác lời ca mở rộng ngoại vị Nếu ví các chặng đường lên cõitrời như những thanh thang dọc thì những lời ca ngợi ca sứcmạnh của then, vai trò của then chính là những thanh ngangcài chắc các bước đường tiến quân lên đích thượng thiên cao

vọi, và phần mở rộng ngoại vi như những hoa lá vấn vít haibên thang làm đẹp chính phần mở rộng này lại là phần làmcho người nghe thấy thú vị Họ gặp lại chính mình trong cácquang cảnh đường lên Trời và cõi Trời Sự dung dị của núirừng được mang vào lời ca là những rừng vầu tre nứa nơingười dân lấy cây về vót đũa, rừng ve sầu dìu dặt cửa trời oainghiêm nhưng cảnh đánh còn thì sôi nổi Nét đẹp văn hóangày tết thoáng hiện ra cho thấy cõi trời đầy niềm vui:

-Thế giới hiện thực trong sinh hoạt của người Tày

Then ra đời từ xa xưa và được truyền từ đời này sang đời kháctrong các làng bản của người Tày Chính vì thế mà nó chứađựng cuộc sống sinh hoạt và thế giới hiện thực của người Tàytrong quá khứ Nó tái hiện bức tranh sinh hoạt thuần nông củamột cộng đồng dân cư nông nghiệp và đồng hiện lên bứctranh giai tầng xã hội mà cộng đồng người Tày đã trải qua.Trong Lễ đầy tháng, tuy là những lời ca giải hạn nối số, tạ ơn

mụ sinh cho một đứa trẻ mới chào đời, nhưng ta thấy hiện lên

đủ mọi kiếp người với đủ mọi không gian thân thuộc gần gũi.Lời Then hát, then kể có thể dưới danh nghĩa về mường trời,mường địa phủ… nhưng không ai trong cộng đồng người Tàynghe được lời then lại không hình dung ra bức tranh tâm linh

được vẽ ra ấy Bởi lẽ hiện thực sống động và chân thực củachính những cuộc đời trần thế là chất liệu để xây nên cuộchành trình mà then dẫn dắt

Cộng đồng dân tộc Tày là nhóm dân cư bản địa sinh sống lâuđời trên mảnh đất Bách Việt Họ chính là một trong nhữngchủ nhân ban đầu của nên văn minh Lạc Việt cổ Phần đôngngười Tày cư trú ven các thung lũng, triền núi thấp NgườiTày có một nền nông nghiệp cổ truyền khá phát triển với đủloại cây trồng như lúa, ngô, khoai và rau quả mùa nào thức

đó Bản của người Tày thường ở chân núi hay ven suối Tênbản thường gọi theo tên đồi núi, đồng ruộng, khúc sông.Trong buổi cúng tế ta dễ thấy sự chuẩn bị dung dị với những

sản vật nông nghiệp vốn có: Ba ống vừng năm ống đỗ, chồi chuối non trường sinh…

Thế giới các loài cây hiện ra từ quen thuộc nơi vườn nhà nhưnhãn, ổi, mía, bưởi đến những loài cây gỗ quý trong rừng: Trên mường trời dù có đẹp lộng lẫy thì các loài cây kì diệucũng không xuất hiện nhiều, thay vào đó là các loại cây dân

dã nơi đầu làng cuối bản Dù là mường trời, người sống trên

đó vẫn có rừng tre nứa vót đũa Ngọn đèo giữa lưng chừngđường lên cửa trời mang tên đèo Cốc Mĩ thực chất xuất phát

từ tên gọi cốc mị tức gốc cây mít Cách đặt tên địa danh gắn

liền với đặc điểm địa chất, địa hình đã đi sâu vào trong ý thứccủa người Tày Họ mang tư duy đơn giản ấy vào trong thếgiới mà mính vẽ lên Và ở mường trời, cây đa quen thuộc nơiđầu bản bỗng trở nên kì vĩ về tầm vóc:

Cây đa nàng trăng của mường trời đã hoàn toàn mang tầm vóc

vũ trụ Lúc này nghệ nhân dân gian đã làm cho sự vật quenthuộc từ quen hóa lạ Người nghe biết đấy mà lạ đấy nên họvẫn say sưa đi theo lời hát

Ngay cả việc làm mang tính biểu tượng thiêng liêng là nốithêm số mệnh cho đứa trẻ, người Tày cũng chọn cây chuốitrượng trưng Rõ ràng đây là một loài cây vô cùng dễ kiếm vàthân thuộc nơi vườn nhà

Thế giới các loại con vật cũng rất đa dạng Từ loài vật nuôitrong sân vườn: gà, vịt, lợn… cho đến các loại thủy sản dướisông:

Đặc biệt còn có sự xuất hiện của một loài vật có vai trò đặcbiệt trong đời sống tam linh của người Tày: thuồng luồng

Tua luồng là một sản phẩm của trí tưởng tượng của người Tày xưa Có một số quan niệm đồng nhất luồng - cá sấu - rồng.

Tuy nhiên theo phần lớn các nghệ nhân then ở Tràng Định,

luồng là loài vật giống như rắn có màu sống ở dưới nước.

Loài vật này có sức mạnh, phải được thày cao tay trấn áp

Luồng luông luồng cúa thầy Trong bước Khao mạ mà bất

cứ buổi lễ nào cũng phải trải qua thì người thầy không phảichỉ cần học điểm binh tuyển quân, kén ngựa khỏe mà còn cần

chế ngự được luồng lớn Ngày nay ven sông ở nhiều làng bản

Kì Cùng ở Tràng Định vẫn còn những đền, miếu thờ thầnthuồng luồng Điều này chắc hẳn là do đặc điểm địa lí nhiềusông suối và cuộc sống sinh hoạt nhiều gắn bó với sông nướccủa đồng bào Tày nơi này từ xa xưa

Chứa đựng những sự vật quen thuộc là không gian quenthuộc Lời ca vẽ ra con đường trước làng sau bản tiến trìnhcác cửa các bước của buổi lễ là hành trình dẫn dắt người nghe

đi trong cõi tâm linh từ ngôi nhà của mình lên mường trời vàrồi lại quay trở về nhà mình Vì mỗi công đoạn lại chia thànhcác cửa riêng rõ ràng nên đây là một hành trình hết sức logic.Không những không thể đảo ngược các bước mà còn khôngthể loại bỏ Tùy theo số mệnh của đứa trẻ người hành lễ sẽquyết định số cửa và hành trình cụ thể Nhưng bắt buộc cảthầy và người cần làm lễ phải đi từ cửa ngôi nhà mình ở, đếnThổ công nhà mình Sau đó họ lên đường theo con đường sau

bản Làng của người Tày ở Thất Khê thường nhìn ra trướcmặt sông suối, và phía sau là rừng nơi có nương rẫy, đi nữa làrừng sâu Chắc hẳn điều này khơi gợi ra rất nhiều sự huyền bí

về một thế giới ít người đặt chân tới, cơ sở của việc thêu dệt

về một thế giới khác không có thật Nơi cửa mường trời cũngbắt đầu bằng cửa Thổ công (không khác nào ngôi nhà của mộtngười trần thế với bàn thờ thổ công ở góc vườn nhà) Cảnhvật cũng tương tự nơi góc vườn hạ giới:

Hoa bưởi cạnh ao, hoa slây cạnh vách

Hoa bưởi nở sớm, hoa đại ngàn sơn lâm

Tiếp đến là rừng vầu vót đũa, rừng ve sầu, rừng lá dong… Cảmột buổi đi rừng của đồng bào như được tái hiện lại đầy đủ.Ngay giữa mường trời là chợ Tam quang với đường lỗi ngang

dọc, hàng hóa người đi nhộn nhịp:

Quan then sai binh lên chợ tam quang

Tiến quân để lễ lên chợ tam phù

Để lễ vào chợ tìm hồn

Để lễ vào tam phù xét vía

Con Hoa ba tên bốn áo sợ ra đồng với quạ, sợ ra đồng cùng gió

Đường nối đường giao nhau, hàng vải nối lại

Hàng tại hàng tơ hàng cưa hàng lược

Hàng đánh cờ dáo dác, hàng đánh bạc lao xao

Hàng vịt rồi hàng vải hàng lụa hàng tơ

Sự nhộn nhịp cho thấy phần nào bức tranh văn hóa chợ củađồng bào vùng cao Nhất là đối chiếu lại lịch sử huyện TràngĐịnh - một mảnh đất phát triển lâu đời với sự sầm uất của chợHáng Chu, nơi giao thương trên bến dưới thuyền một thời thìhình ảnh của phiên chợ với các hàng quán san sát không phảichỉ là hình ảnh của nơi thượng giới mà chính là xuất phát từbức tranh cuộc sống thật Tuy thế, để phù hợp với không khítrang trọng, linh thiêng, lời ca không chỉ vẽ ra bức tranh hiệnthực mà còn có đan cài những không gian có phần huyền bí,

có phần siêu thực Con đường lên mường trời và ở mường trờivẫn có những đặc trưng riêng về không gian để không lẫn vớikhông gian cuộc sống trần tục

Chặng này qua nơi ngày ba nghìn người đẻ

Ngày năm trăm người xuống đất không nuôi

Người giàu có xe hoa đưa đón

Người khổ thoi thóp lên không

Ở giữa mường trời mưa nắng không còn phân biệt

Nơi này ông trời đánh trống lớn liền mưa

Mẹ trời đánh trống quân liền nắng

Đường mường ăn thóc khô ngoài mưa

Đường mường ăn thóc bay ngoài nắng.

Như đã liệt kê ở trên, cây đa nơi mặt trăng cũng vẽ lại để trởnên kì vĩ và vượt ngoài sức tưởng tượng của người phàm trần

Tuy có các yếu tố tưởng tượng nhưng không giancuãng như các sự vật trong lời ca nghi lễ đầy tháng phần lớn

là các yếu tố hiện thực cuộc sống gần gũi với tư duy thuần

nông của đồng bào Tày miền núi Then là sự lộn ngược giữa cõi âm và cõi dương, cái xã hội trong then chính là một phiên bản của xã hội thực, xã hội của người Tày Nùng xa xưa Các

yếu tố tưởng tượng thần kì trong lời ca là cần thiết bởi lẽ thiếu

nó, sự dẫn dắt về mặt tâm linh của lời ca sẽ không đạt đượchiệu quả như ý muốn Song trên hết, phản ánh hiện thực lại làmột nhu cầu to lớn hơn của người sáng tạo dân gian gửi gắmqua lời ca điệu nhạc Lên trời hay về trần thế, họ vẫn gắn bóvới cuộc sống và viết lời ca gửi gắm nỗi niềm

Đi sâu vào nội dung của lời ca chúng tôi thấy rất nhiều chấtliệu phản ánh thế giới hiện thực khắc nghiệt của người Tàyxưa được ghi lại Chưa xét đến sự phân chia các tầng thế giớitrong tâm linh, lời ca chỉ ra ngay sự phân chia giai cấp trong

cuộc sống nơi làng bản Đó là hai thế giới rõ ràng của người

giàu - người nghèo, của quan lớn slay luông với những người

dân cố cùng Cuộc sống của người giàu được nhắc đến quađôi nét phác họa rải rác trong lời ca Tuy không nhiều nhữngcũng đủ thấy hố sâu ngăn cách giữa hai giai tầng xã hội:

Người giàu có xe hoa đưa đón

Người khổ thoi thóp lên không

Nhiều nhất trong lời ca là bức tranh cuộc sống đầy rẫy bất trắc

đối với người nghèo Khái cây cao rào cây lớn (Khái mạy slung pung mạy cải) thực chất là một đoạn thơ miêu tả về một

đoạn hành trình qua rừng ma trẻ nhỏ Khá phổ biến trong cáclàng bản người Tày là sự xác định những khu rừng nhỏ saulàng lại là nơi chon cất những đứa trẻ có sinh không dưỡng.Thậm chí số lượng đó nhiều đến mức họ không thực hiệnđược nghi thức chôn cất và treo lên cành cây

Chặng này qua nơi ngày ba nghìn người đẻ

Ngày năm trăm người xuống đất không nuôi

Điều này thực sự trở thành một hình ảnh ám ảnh trong thực tế

và đau đáu đi vào lời ca như một chặng đường ai oán

Trong cuộc sống còn nhiều khó khăn thiếu thốn thì cái chếtcủa người nghèo khó trở nên phổ biến Tiếng hát của then về

hồn ma ác nơi rừng sâu không đáng sợ mà còn gợi ra baothương cảm về những kiếp người ngắn ngủi:

Chuyển lễ ra đồng cửa người chết trẻ chết non

Chuyển lễ ra cửa người chết oan ngoài đường

Người chết dao giết

Người rơi ngựa

Người chết nơi mang nặng đẻ đau

Chết bụng đói không có chỗ ăn

Chết nơi đầu đường cuối bản

Sắp lễ ra cầu an

Sắp đám đi đồng hạn

Đoạn thơ ngắn như một tiểu Văn chiêu hồn với những cái chết

tức tưởi, bất đắc kì tử Kẻ đầu xanh, kẻ nơi đầu đường xó chợ,người chết trận, người sản phụ chết cả mẹ lẫn con, người chếtđói… Cuộc sống với biết bao nguy hiểm rình rập khiến họphải đối diện với các chết dường như bất cứ lúc nào và ở bất

kì đâu, bất kì hoàn cảnh nào

Người chết đã thế, người sống cũng biết bao nhiêu gánh nặng

Đó là nạn cống nạp Cảnh quan then sai quân vào rừng bắthươu nai, ra sông bắt cá, chặt cây làm cầu… là hình ảnh củađoàn người thấp cổ bé họng bị biến thành sai nha sai dịch Họ

phải đối mặt với rừng thiêng nước độc, thú dữ và đủ nhữnggian truân.

Tiến quân lính gánh nào nặng không chia

Gánh nào nhiều không nhẹ

Quang nào mục đổi đi

Tiến quân lính kén nước chảy không gánh

Con đường phục dịch không chỉ là mệt mà còn là đói là khátđến kiệt sức trong những hành trình tưởng bất tận:

Khái khác nắng sẽ lắm khau hài nắng quá

Lên khau khác không có cây gỗ nào được che râm

Lên khau hài không có cây móc nào được che nắng

Đễ lễ lên khái này con ngựa chết đói ti sữa

Để đám lên khung này con người chết khát nước

Cùng cực là thế, họ cống nạp tiền của, sức lực cho ai? Tronglời ca đó là Chúa, là quan lớn slay luông… Những kẻ ngồitrên ngồi chốc hưởng thụ sức thành quả sức lao động củangười dân lao động:

Nhanh nhanh về đến quán quan sao

Về đến nơi quan hạn

Rủ nhau đến ngồi mâm

Rủ nhau đến nhắm rượu

Hai ba người ngồi cùng nhau

Bốn năm người thành mâm

Cầm đầu thủ chai trái cầm chén

Trái cầm ca phải cầm đũa hoa

Quan sao quan hạn rủ nhau vào cùng nói

Hộ nhau vào ăn

Ăn với trăm chúa nai

Ăn với giai hương ăn sỉu

Ăn với hoa nhiều nhà

Ăn với hương nhiều máng

Mở cổ mình sẽ dốc

Mở bụng cơm sẽ xuống

Rủ nhau mút nước châm xuống tẩu

Rủ nhau mút nước rượu lẽ trên

Chỗ nào tốt chỗ nào được ăn nhiều thì theo

Vừa ăn vừa thơm nức

Vừa nuốt vừa thơm hương

Châm nhang thơm rượu thơm ngát

Cảnh ăn uống linh đình tấp nập ấy của các đấng bề trên thậtđối lập hẳn với sự đói khát của đoàn quân phục vụ thấp kém.Không những hưởng thụ cao, lời ca còn phơi bày tệ ăn hối lộ

nơi cửa quan cửa quyền Thầy then muốn qua cửa đều phảibiếu xén lót đường:

Cửa nhà con Hoa không thiếu đám

Cửa nhà con hương không thiếu lễ

Lễ con Hoa này đến Nam Tào giải xung

Đám con hương này đến Nam Tào đồng hạn

Cửa này thiếu lễ không được hỏi thiếu đám không được đòi

Đỉnh cao cuộc sống lầm than của người Tày xưa được

thể hiện tập trung trong đoạn trích khảm hải Nhắc đến khảm hải là nhắc đến truyện thơ nôm cổ gần 1000 câu của người Tày về cuộc sống bĩ cực của người phu chèo đò Khảm hải

nằm rải rác trong những lời ca nghi lễ của nghệ nhân then.Khi thực hiện nghi lễ đầy tháng cho trẻ, nếu thầy then xemđứa trẻ có mệnh Thủy và phải trả nợ nước thì sẽ có diễn

xướng khảm hải với quy mô là một đoạn trích nhỏ Lời ca dưới dạng đối thoại của Pò sluông và mè sluông phác họa sự

đen tối trong bức tranh cống nạp phục dịch phu phen Họ bị

ép buộc phải tham gia vào công việc nhà quan

Không đi nhà quan về gọi

Không đi nhà quan về đòi

Bị dồn đến đường cùng, nên dù ý thức được khi tham gia làngu ngốc thì họ vẫn phải bỏ việc nhà đi lo việc quan Nămnăm tháng tháng phục dịch không ngơi, không có đường về

Bươn ất cáp bươn lạp mùa công

Xí xí pò sluông pây tồng quân biên hải

Pây khảm lệ hử slay luông

Lời ca khắc họa sự cô đơn lẻ loi đầy khắc khoải của ngườiphụ nữ chờ đợi ở nhà với người con nhỏ Đè lên vai ngườiphụ nữ là gánh nặng lao động và gánh nặng tinh thần bởi nỗinhớ thương chồng chất qua bao mùa đứng đợi chồng nơi bếnsông bãi cát:

Vẻng mẹ lục dú biến cát slổng mải một mình

Vẻng mẹ lục dú bên sông hại đát

Mẻ sluông chứ pò sluông mạ mại trang slim

Lúc nả bố hăn ngàu

Không lung bố hăn boỏng

Xí xí chứ đưng tọng đưng slim

Mong mại mí hăn nả thắc vằn

Slắng pò sluông cạ câu tịa lục ngòi vài bên sông mại mại

Vất vả lai pò sluông mí mà sỏi đảy thắc vằn

Lời ca còn ai oán bởi lời trách móc bố mẹ của người phụ nữkhi gả nhầm chồng bán nhầm nơi Đối tượng của sự than khócthực chất hướng về người chồng và sự lên án công việc một đikhông trở lại Bao lời hứa hẹn suông đã chia lìa lứa đôi, phá

vỡ hạnh phúc gia đình Người chồng trong mong ước nhỏnhoi đến tội nghiệp khi đi chèo đò cho quan lớn slay luông:

Pò sluông cứ cạ chở lệ hử quan cải slay luông quá hải

Pía công lồng lót khỏi mà bên sông bên thí

Khỏi mì kẹo quà hử lục eng

Nằng mì phắc pẻng hử mẻ sluông

Thực chất đó mới chỉ là ước mơ Mơ ước ấy xuất phát từ tìnhyêu thương vợ con mộc mạc, chân thành Ta hiểu tình cảnhcủa người chèo đò ở đây không phải là sự tự nguyện mà là sự

ép uổng Còn thực tế là sự nhanh nhanh chóng chóng tay chèotay lái hầu quan và ngày về thì mãi mờ mịt Sự hi sinh củangười phu chèo đò có thể mãi mãi trở thành vô ích dưới sựbóc lột và xảo trá vô độ của những kẻ giàu

Chỉ là lời ca trong lễ then đầy tháng, hiện thực xã hộitrong cuộc sống của người Tày trong quá khứ vẫn hiện lênđầy đầy và nhuốm sắc màu bi ai Thông qua thầy Then, cõitrời được cụ thể hoá, hiện thực hoá như là một hình ảnh lý

tưởng của nhân gian Hay nói cách khác, Then đã nhân hoácõi trời, ngoài cung phủ nguy nga tráng lệ ra, cõi trời củaThen cũng rất gần gũi vói đời thường: có rừng rú, biển cả, córuộng vườn, chợ búa, v.v,., Điều đỏ phàn ánh sự nhận thứcmột cách hồn nhiên thô mộc trong thế giới quan của ngườiTày, Nùng.

-.Thế giới tâm linh của người Tày Tràng Định trong lời then đầy tháng

Thế giới đa thần

Thế giới tâm linh của người Tày, người Nùng là thế giới đathần, nó phản ánh sự giao lưu hội nhập giữa yếu tố tôn giáotín ngưỡng bản địa với các tín ngưỡng du nhập Trước hếtThen là sự sinh động hoá quan niệm về thế giới ba tầng củangười Tày, Nùng Thông qua nhãn quan của những người làmnghề Then, thế giới ba tầng hiện lên rất rành mạch bao gồm cõitrời, cõi đẩt và cõi nhân gian mà ở đó với tư cách là người thôngquan được với thần linh, người làm Then đã đi lại được mộtcách dễ dàng từ cõi này sang cõi khác

Trong Lễ đầy tháng cho trẻ với tư cách là một nghi lễ đươngnhiên xuất hiện hệ thống các thần linh và các thần hồn Chúng

tôi tạm chia những đối tượng mang linh hồn không phải conngười trong lời ca thành hai thái cực : Thiện và Ác

Quan hạn

Thổ công, thành hoàng thổ địa, Nàng Cháo một bà hai ông là

hệ thống thần bếp Không chỉ là cai quản ngôi bếp trong nhà,thần bếp trong quan niệm người Tày cũng là thành hoàng, thổđịa, những vị thần cai quản ngôi nhà Nàng Cháo một bà hai

ông cũng xuất phát từ tích truyện Nàng Cháo gần giống với truyện Truyện ba ông đầu rau hay Sự tích vua bếp của dân tộc

Việt Dù làm gì thì bước đầu, then cũng phải bắt đầu từ củathổ công, xin phép được vị thần này chấp nhận lên đường:

Chuyển lễ vào quản đất Thổ Công

Chuyển đám sẽ vào ông Thành Hoàng Thổ Địa

Miếu là nơi thờ thổ công/ thần đất có nhiệm vụ che chở, bảo

vệ mọi người, trong dân gian thổ công là người giúp đỡ và cócông lao xây dựng làng bản Vào mùa xuân, người Tày mởhội Lồng tồng tế thần nông, cầu cúng mùa màng, thổ côngbiến thành vị thần bảo trợ cho việc làm ăn phát đạt, thuận lợi.Còn Thành hoàng là vị thần được thờ trong đình, cùng thổcông trong coi canh tác, chăn nuôi, sự an khang của cả mường(nhiều bản) Về chức năng, thành hoàng cai quản địa bàn rộnghơn thổ công Xét theo sử- văn hoá có thể nhận thấy thànhhoàng bắt nguồn từ nguyên gốc vị thần bản mệnh bản mường(phi bản, phi mường), sau đó chịu ảnh hưởng thờ thành hoàngcủa người Kinh (thời phong kiến tự chủ các triều đình phongthần thành hoàng làng) đã tác động, biến cải tên thần bản thầnmường thành thành hoàng

Lên đến mường Trời, nơi đầu tiên đoàn quan binh bắt buộcphải qua cũng là cửa Thổ công nhà trời Nếu như người Việt

quen thuộc với quan niệm Trần sao âm vậy thì có lẽ người

Tày cũng quen với nếp nghĩ “trần sao trời vậy” như thế

Trong văn hoá tín ngưỡng người Tày, quan trọng nhất là tụcthờ cúng tổ tiên, đây là hình thức cúng phổ biến trong tất cảcác nhóm cộng đồng Quan niệm ông bà, cha mẹ sau khi chếtnhưng linh hồn/ phi vẫn tồn tại, con cháu phải lập bàn thờcúng bái hàng năm Đây là tục xuất hiện vào giai đoạn thị tộcphát triển, sự ổn định và củng cố vững chắc mối quan hệ giữacác nhóm cá nhân nảy sinh yêu cầu bảo vệ dòng họ, thị tộc.Tục thờ cúng tổ tiên là lớp tín ngưỡng bản địa được bồi đắpliên tục qua từng thời kỳ, giai đoạn khác nhau trong đời sốngtâm linh người Tày Điển hình là hệ tư tưởng tam giáo (Phật,Đạo, Nho) đã gia cố chế độ tông tộc phụ quyền, tiêu biểu là vịthế bàn thờ luôn được đặt nơi tôn nghiêm nhất trong nhà.Ngoài ra trong gia đình người hát Then có thêm bàn thờ tổ sưnghề cúng bái (bát hương để cao hơn bát hương thờ tổ tiên),được trang hoàng lộng lẫy bằng những tua cắt hình chim énmàu sắc sặc sỡ với chú niệm dùng vào việc truyền tin đưa hồn

vía lên chơi chợ trời (trong lễ hỉn én) Trong lời ca đầy tháng

càng cần có sự chứng kiến và thừa nhận của tổ tiên tổ khảo.Bởi đứa trẻ cần nhận họ, trở thành một thành viên trong gia

đình Khi đã được tổ tiên chấp nhận thì sẽ được ban lọc cầuyên cầu mạnh:

Tổ già tổ trẻ thả vế về đến

Tổ thương thả gốc thêm hồn về cho

Vế thêm vế được khỏe

Hồn thêm hồn được mạnh

Bên cạnh tục thờ cúng tổ tiên, tục thờ Mẫu cũng rất phát triển,khởi phát từ lối tư duy nông nghiệp cầu mong vạn vật sinh sôinảy nở, thờ Mẫu gắn với tín ngưỡng phồn thực, biểu hiện tínhduy sinh trong nghi lễ Then Truyền thuyết về Pú Lương

Quân trên Cao Bằng với sự tích vợ chồng khổng lồ Báo Luông- Trai to và Sao Cải- Gái lớn là những người đầu tiên

làm nghề nông Hình tượng Sao Cải luôn nổi bật, nhấn mạnhvào vai trò người mẹ/ nữ thần nông nghiệp giống như Âu Cơcủa người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ và Pô-na-gar củangười Chăm vùng Trung, Nam Trung Bộ Từ tâm thức tính

nữ, người Tày tạo nên Nàng Trăng với lễ hội Nàng Hai tổchức hàng năm tiêu biểu cho việc tôn thờ Mẹ lớn- Sao Cải.Trong các gia đình Tày việc thờ Mẻ Bjoóc- Mẹ Hoa/ HoaVương Thánh Mẫu giống như Bà Mụ của người Việt, đây là

vị thần cai quản việc sinh nở Mẻ Bioóc phân định ra con trai

sinh ra từ cây Hoa vàng và Hoa bạc tạo ra con gái, đồng thời

bảo trợ tình yêu, sức khoẻ, cuộc sống con người Bát hương

Mẻ Bioóc đặt trang trọng ngang hàng với tổ tiên trên bàn thờ.Trong lời ca đầy tháng cũng khẳng định điều này rất nhiềulần:

Lễ lớn lên khái trời trả ơn

Lễ lớn về trả ơn giả khoản

Giả khoản mụ sinh hoa bạc hoa vàng mụ trị

Qua một số yếu tố thờ cúng chính đã nêu ở trên, nói chungngười Tày đã xây dựng nên hệ tín ngưỡng đa dạng với tínniệm đa vật linh Quá trình dung hợp với người Kinh, ngườiHán tạo nên một phức hợp phong tục, lễ nghi được Then quytập trong nhiều hình thức nghi lễ, nhưng trước hết tín ngưỡngngười Tày có những đặc điểm sau:

- Thờ vật tổ (tôtem giáo): là tục ra đời sớm nhất, thuộc dạngtín ngưỡng sơ khai, xuất hiện từ thời kỳ công xã thị tộc

- Gắn với xã hội thuần nông: Không chỉ là những lễ hội vànghi lễ theo chu kì nông nghiệp, mà tính thuần nông thể hiện

ở các thức lễ được chuẩn bị để cúng tế

- Chịu ảnh hưởng của tam giáo: những diễn biến tác độngcủa Phật, Đạo, Nho tạo ảnh hưởng sâu sắc vào tín ngưỡngTày Mặc dù không du nhập nguyên xi nhưng về cơ bản tamgiáo đã thẩm thấu và phủ lên tín ngưỡng bản địa một lớp vănhoá Tuỳ theo đặc điểm, hoàn cảnh, thời gian những ảnhhưởng này không thuần nhất mà mang tính pha tạp từ nhiềunguồn, qua nhiều tầng bậc khác nhau Một mặt tam giáo vừanâng cao, cố định hoá các hình thức nghi lễ, cầu cúng, mặtkhác cũng làm mai một, biến dạng tín ngưỡng người Tày.

Quan niệm về con người

Một trong những quan niệm nền móng để xây dựng thế giớitâm linh về then là quan niệm về con người Người Tày chorằng con người có hai phần thể xác và linh hồn Hồn còn gọi

là khoăn trú ngụ cơ thể con người Con gái 9 khoăn, con trai 7khoăn Trong quá trình hành lễ, rất nhiều lần thầy then phảitiến hành tìm vía tìm hồn của đứa trẻ cũng như những ngườitham gia buổi lễ Bởi lẽ người Tày cho rằng khoăn không phải

là cố định, nó trú ngụ ở nhiều phần trong cơ thể, và nếu làm

nó giận hay có việc gì gây hoảng sợ, khoăn có thể bỏ đi

Khoăn nọi vía tắm (hồn ít vía thấp) là nỗi lo sợ lớn của người

Tày bởi lúc đó cơ thể sẽ yếu ớt, con người khó chống cự lại

các thế lực đen tối bên ngoài, thậm chí mất mạng Nên để làmđược việc gì thành công, việc đầu tiên là đủ vía đủ hồn Cầuxin cho đứa trẻ mạnh khỏe cũng là cầu xin được thêm hồnthêm vía :

Hồn ít vía thấp đi xuống đồng quay về

Kêu chim đồng quản lại

Vía nhất đến nhà như cũ

Không cho quỷ ác nào vào

Không cho quỷ già nào vào bắt

Tổ già tổ trẻ thả vế về đến

Tổ thương thả gốc thêm hồn về cho

Vế thêm vế được khỏe

Hồn thêm hồn được mạnh

Chính vì thế khi làm lễ đầy tháng, thầy then phải dẫncon hương con hoa tới của Nam Tào Vai trò của Nam Tàotrong tâm linh người Tày chính là vị thần giữ trong tay quyềnsống của con người Vận mệnh của đứa trẻ ra sao phải phụthuộc vào cuốn sổ của Nam Tào

Hầu hạ Nam Tào ra chữ sách ta ra dọn chữ nghĩa ra

Con Hoa có sao hạn

Nam Tào cắt hạn nhất hạn nhì

Hạn năm hạn tháng mọi tháng đêm ngày

Cắt hạn bay xuống sông

Cắt hạn Trời không xuống đến

Cắt hạn nhất hạn nhì hạn năm hạn tháng

Đặc biệt quan trọng là chiếc cầu số Chiếc cầu đóng vai trònối giữa đứa trẻ với Mẻ Bioóc mẻ Va, và cũng là chiếc cầu sốmệnh Vì thế cây cầu phải được đóng cho chắc bằng nhữngloài cây quý hiếm

Đóng đầu cầu của con mẹ vào vững như núi đá

Đóng cuối cầu của con mẹ vào dày như bó đũa

Gió trời về không đổ

Gió trời lắc không rung

Bên nào muốn đu khèn không nổi

Bên nào muốn táy máy không xong

Con người được quan tâm nhất trong toàn bộ lời ca là đứa trẻđược tổ chức đầy tháng Thống nhất với các tài liệu về ThenTày Nùng khác, đứa trẻ nhỏ trong lời ca then Tày Tràng Định

cũng được gọi là lục bioóc tức là con Hoa Đây là tên gọi

nâng niu đầy yêu thương xuất phát từ tâm hồn phong phúnhạy cảm của người Tày Đứa trẻ là tinh túy nơi mường trời

được các vị thần phái xuống trần gian Lục bioóc sinh ra là để

cha thương mẹ quý Con chào đời trong nỗi vui mừng khôngxiết của họ hàng hai bên:

Ông bà mới chia hoa xuống cho

Sinh hoa xuống cho

Chia hoa nam, hoa nữ, hoa sự khôn ngoan

Hôm nay đã sinh được đứa cháu bé ba mươi ngày về rồi

Sinh được ba mươi ngày về đủ.

Cũng vì con mà họ hàng nội ngoại chú bác kén ngày tốt ngàylành mở lễ dâng sao giải hạn, thêm cầu nối số đưa con trởthành thành viên chính thức trong gia đình Ngoài việc giảitỏa những quan niệm tâm linh, thì sự chuẩn bị công phu, tốn

kém lễ slam sleng khả, lễ nả sleng tơ phải xuất phát từ nỗi

vui mừng, hân hoan khi có được thành viên mới Dù lớp vỏ làmột cuộc vân du lên mường trời chuyển lễ qua bao nhiêu cửa,thì xuyên suốt hành trình lời nguyện cầu cho đứa trẻ vẫn vanglên Trong 30 chặng của buổi lễ đầy tháng có 9 lần người thầythen trực tiếp đọc lời cầu khẩn về đứa trẻ tới các đấng thầnlinh và tổ tiên Theo đó, lí giải lí do của buổi lễ chính là dochính đứa trẻ vừa chào đời nhớ ơn tạo tác:

Hoa này mới chia xuống, hoa này mới tiễn cho

Sinh xuống trần gian ba mươi ngày bế bồng

Con Hoa được ăn không quên đũa

Con hương được ở không quên công

Chính vì thế việc đầu tiên cần làm là tạ ơn và trả lễ mụ sinh:

Sắp lễ lên trước cửa mụ sinh

Sắp đám lên trước mặt bạc vàng mụ trị

Con mẹ sinh xuống trần gian thiếu nợ mụ sinh,

thiếu công trình mụ trị Con mẹ sinh xuống dương gian còn sợ phạm các vị quan

Con mẹ sinh xuống dương gian được ăn không quên đũa,

được ở không quên công Kén ngày tách chọn ngày tốt sắp lễ lên trả công,

sắp đám lên giả khoản

Lời then đầy tháng chính là cuộc hành trình của then vượt bao

xa xôi, gian nan vất vả để gặp mẻ Va mẻ Bioóc với sứ mệnhthiêng liêng như thế Bên cạnh đó, then còn gánh thêm sứmệnh cầu an giải hạn cho đứa trẻ, mở đường cho cuộc sốngmới nơi dương gian được suôn sẻ Sự bình an của đứa trẻkhông phải là điều gì cao xa trừu tượng mà người Tày xưa lígiải sự bình an của một đứa trẻ sơ sinh rất mộc mạc dung dị

Họ nhắn gửi tâm nguyện con cháu từ bữa ăn giấc ngủ ăn ngonngủ yên:

- Gà gáy không sợ hãi

Nửa đêm không giật mình

- Uống nước thì trôi xuống miệng

Ăn bột thì trôi xuống cổ

- Làm con hoa ăn thì ngon

Con hương ngủ thì yên

Thức dậy không giật mình

Đi ngủ không sợ hãi

Và không thể không kể đến sự cầu cạnh vào sức mạnh củathần linh để che chở cho linh hồn non nớt của một em bé mớisinh Lời ca còn mang ý nghĩa nguyện cầu ma quỷ tránh xa

đứa trẻ không mơ với ma, không đùa với quỷ Trong niềm vui

chào đón đứa trẻ mới sinh cũng vẫn lẫn những ẩn ước buồn vềnhững đứa trẻ có sinh không dưỡng Hiện thực cuộc sống đầykhó khăn không cho phép họ toàn lạc quan và hạnh phúc Lời

ca cũng thoáng vẽ lại nỗi lo sợ khi có trẻ chết yểu chết non:

Con hương họ … Hồn ít vía thấp

Sợ lên ngọn cao không đi xuống không biết đường về

Sợ xuống đất ba tầng cây cỏ

Nơi đá phiến kẽ đá đen

Nơi âm dương mường địa phủ

Nơi âm ti khu tốc địa

Sợ hồn ít vía thấp xuống hang thuồng luồng không lại

Sợ đi nơi cung thủy tề cầm vía chèo đò không tha

Cái chết của trẻ nhỏ nhiều đến mức nhuộm thành biển vànghoa héo Cho nên lặp đi lặp lại trong lời ca là lời nhắn nhủ,cầu nguyện thiết tha được lặp đi lặp lại rất nhiều lần:

Không mơ triển ngựa về trên

Không mơ chèo thuyền sang bến

Lời ca chỉ thoáng qua những mặt u tối của cuộc sống, nó vẫnhướng đến những giá trị dài lâu Họ vẫn luôn tin đứa trẻ nào rồicũng hay ăn chóng lớn:

Lớn như vải bông, nở như vải cảo

Lớn như cây bàng cao như cây mạnh

Người Tày đã chứng tỏ họ không chỉ chăm lo hoàn thiện chođứa trẻ về mặt tinh thần, mà họ còn có ý thức rất thực tế vềnuôi dạy trẻ:

- Để con hoa ở trần gian được thông minh

Con hương ở dương gian được thông sáng

Học chữ sách lấy được bằng