Chuyên đề GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN CHIỀU TỒI CỦA HỒ CHÍ MINH 1. Hoàn cảnh nảy sinh 1.1. Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta, khi yếu tố con người được coi trọng về tiềm năng và trí tuệ, cùng với sức mạnh tri thức thì nhân cách của con người càng được đề cao và phát huy mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực xã hội. Hiện nay, nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong nhà trường, nhằm đảm bảo tính cân đối giữa dạy chữ và dạy người. Một nhà hiền triết đã nói: Khoa học mà không có hành vi đạo đức thì chỉ là sự tàn lụi của linh hồn, mà hành vi đạo đức chính là kĩ năng sống của học sinh. Vì vậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng và thiết thực trong chiến lược giáo dục toàn diện. 1.2. Hiện nay, tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng, không ít bộ phận học sinh sống buông thả, thích hưởng thụ, chưa ý thức rèn luyện bản thân, có biểu hiện lệch lạc về lối sống, suy thoái về nhân cách, đạo đức. Đây cũng là tình trạng đáng báo động ở Trung tâm giáo dục thường xuyên. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song nguyên nhân sâu xa là do các em thiếu hụt về kĩ năng sống. Do vậy, cần phải giáo dục kĩ năng sống cho học sinh để hình thành và phát triển cho các em khả năng làm chủ bản thân, khả năng ứng xử phù hợp với những người chung quanh, khả năng ứng phó tích cực trước những tình huống phức tạp, muôn hình muôn vẻ của cuộc sống. 1.3. Môn Ngữ văn là một môn học có khả năng đặc biệt trong việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập. Bản chất của môn Văn là sự kết hợp giữa tính khoa học và nghệ thuật. Để học sinh có thể vừa cảm thụ, rung động với cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn chương, vừa hình thành các kĩ năng để ứng phó với thực tiễn cuộc sống không phải điều đơn giản. Mặt khác, hiện nay trong xu thế chung của xã hội, môn Văn đang mất dần vị thế của nó, thậm chí trở thành gánh nặng đối với học sinh. Thay vào đó, học sinh chỉ chú trọng đến các môn học khoa học tự nhiên mà bỏ quên môn Văn. Tình trạng trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc dạy Văn. Để trả lại bản chất nghệ thuật kì diệu cho các giờ học văn, vừa giúp học sinh nhận thức được các giá trị trong cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hoá trong các tình huống đa dạng của cuộc sống trong một khoảng thời gian có hạn không phải là việc đơn giản. Do vậy, làm thế nào để tích hợp nội dung giáo dục sống trong nội dung bài học và thông qua các phương pháp triển khai nội dung bài học đến nay vẫn là sự thử nhiệm tìm đường của giáo viên dạy Văn. 1.4. Người thợ xây giỏi là người không chỉ biết cách dùng từng đồ nghề của mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh cụ thể. Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy, chúng đều bình đẳng với nhau. Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích và khả năng dạy học cụ thể, nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựa chọn và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệu quả cao trong bài dạy của mình. Trong đó, phương pháp dạy học tích cực không chỉ phát triển khả năng tư duy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đa cho các thành viên trong tập thể được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của mình về nội dung và phương pháp học tập cũng như các lĩnh vực khác, giúp học sinh có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt cách thức tư duy và ý tưởng. Khi sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, giáo viên có điều kiện để uốn nắn, hình thành ở học sinh những kĩ năng cần thiết. Như vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh không phải đến nay mới có song bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giáo viên sẽ giúp học sinh nâng cao kĩ năng sống của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc. 1.5. Xuất phát từ những lí do trên, bản thân là một giáo viên dạy Văn giảng dạy trong Trung tâm Giáo dục thường xuyên, tôi luôn có tâm nguyện muốn học sinh của mình có khả năng thích ứng với cuộc sống mới, biết tự chủ, sống có bản lĩnh, có nhân cách. Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu và thực hiện đề tài Giáo dục kĩ năng sống trong giờ đọc hiểu văn bản Chiều tối của Hồ Chí Minh.
Trang 1Chuyên đề
GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN "CHIỀU TỒI" CỦA HỒ CHÍ MINH
1 Hoàn cảnh nảy sinh
1.1 Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta, khi yếu tố con người đượccoi trọng về tiềm năng và trí tuệ, cùng với sức mạnh tri thức thì nhân cách củacon người càng được đề cao và phát huy mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực xã hội.Hiện nay, nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục là nâng cao chất lượng giáodục toàn diện trong nhà trường, nhằm đảm bảo tính cân đối giữa dạy chữ và dạy
người Một nhà hiền triết đã nói: "Khoa học mà không có hành vi đạo đức thì chỉ là sự tàn lụi của linh hồn", mà "hành vi đạo đức" chính là kĩ năng sống của
học sinh Vì vậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng
và thiết thực trong chiến lược giáo dục toàn diện
1.2 Hiện nay, tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng, không ít
bộ phận học sinh sống buông thả, thích hưởng thụ, chưa ý thức rèn luyện bảnthân, có biểu hiện lệch lạc về lối sống, suy thoái về nhân cách, đạo đức Đâycũng là tình trạng đáng báo động ở Trung tâm giáo dục thường xuyên
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song nguyên nhân sâu xa
là do các em thiếu hụt về kĩ năng sống Do vậy, cần phải giáo dục kĩ năng sốngcho học sinh để hình thành và phát triển cho các em khả năng làm chủ bản thân,khả năng ứng xử phù hợp với những người chung quanh, khả năng ứng phó tíchcực trước những tình huống phức tạp, muôn hình muôn vẻ của cuộc sống
1.3 Môn Ngữ văn là một môn học có khả năng đặc biệt trong việc giáodục kĩ năng sống cho học sinh nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập Bảnchất của môn Văn là sự kết hợp giữa tính khoa học và nghệ thuật Để học sinh
có thể vừa cảm thụ, rung động với cái hay cái đẹp của một tác phẩm vănchương, vừa hình thành các kĩ năng để ứng phó với thực tiễn cuộc sống khôngphải điều đơn giản
Mặt khác, hiện nay trong xu thế chung của xã hội, môn Văn đang mất dần
vị thế của nó, thậm chí trở thành "gánh nặng" đối với học sinh Thay vào đó, họcsinh chỉ chú trọng đến các môn học khoa học tự nhiên mà "bỏ quên" môn Văn.Tình trạng trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc dạy Văn Để trả lại bảnchất nghệ thuật kì diệu cho các giờ học văn, vừa giúp học sinh nhận thức đượccác giá trị trong cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hoá trongcác tình huống đa dạng của cuộc sống trong một khoảng thời gian có hạn khôngphải là việc đơn giản Do vậy, làm thế nào để tích hợp nội dung giáo dục sống
Trang 2trong nội dung bài học và thông qua các phương pháp triển khai nội dung bàihọc đến nay vẫn là sự thử nhiệm tìm đường của giáo viên dạy Văn.
1.4 Người thợ xây giỏi là người không chỉ biết cách dùng từng đồ nghềcủa mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh
cụ thể Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy,chúng đều bình đẳng với nhau Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích vàkhả năng dạy học cụ thể, nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựachọn và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệuquả cao trong bài dạy của mình Trong đó, phương pháp dạy học tích cực khôngchỉ phát triển khả năng tư duy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đacho các thành viên trong tập thể được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của mình
về nội dung và phương pháp học tập cũng như các lĩnh vực khác, giúp học sinh
có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt cách thức tư duy và ý tưởng Khi sửdụng các phương pháp dạy học tích cực, giáo viên có điều kiện để uốn nắn, hìnhthành ở học sinh những kĩ năng cần thiết
Như vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh không phải đến naymới có song bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giáo viên sẽ giúp họcsinh nâng cao kĩ năng sống của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc
1.5 Xuất phát từ những lí do trên, bản thân là một giáo viên dạy Văngiảng dạy trong Trung tâm Giáo dục thường xuyên, tôi luôn có tâm nguyệnmuốn học sinh của mình có khả năng thích ứng với cuộc sống mới, biết tự chủ,sống có bản lĩnh, có nhân cách Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu và thực
hiện đề tài " Giáo dục kĩ năng sống trong giờ đọc hiểu văn bản Chiều tối của Hồ
Chí Minh".
2 Cơ sở lí luận của vấn đề
2.1 Quan niệm về kĩ năng sống
2.1.1 Khái niêm
Theo WHO: "Năng lực tâm lí xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những thách thức của cuộc sống Đó cũng là khả năng của một cá nhân để duy trì một trạng thái khoẻ mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua hành
vi phù hợp và tích cực khi tương tác với người khác, với nền văn hoá và môi trường xung quanh Năng lực tâm lí xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy sức khoẻ theo nghĩa rộng nhất về mặt thể chất, tinh thần và xã hội Kĩ năng sống là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lí xã hội này".
Theo UNICEF, giáo dục dựa trên kĩ năng sống cơ bản là sự thay đổi tronghành vi hay một sự phát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái
độ và hành vi Ngắn gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm
Trang 3gì?) và thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào hay tin tưởng vào giá trịnào?), thành hành động (làm gì và làm như thế nào?).
Như vậy, kĩ năng sống chính là năng lực, khả năng tâm lí - xã hội của conngười có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tìnhhuống và giao tiếp có hiệu quả
Nhóm các kĩ năng tự nhận biết và sống với người khác, bao gồm các kĩnăng cụ thể như: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng, từchối, bày tỏ sự cảm thông, hợp tác,
Nhóm kĩ năng ra quyết định một cách hiệu quả, bao gồm kĩ năng cụ thểnhư: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán và tư duy sáng tạo, ra quyếtđịnh, giải quyết vấn đề
2.1.3 Ý nghĩa của giáo dục kĩ năng sống.
Có thể nói, kĩ năng sống chính là những nhịp cầu giúp con người biếnkiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh Người có kĩnăng sống phù hợp sẽ luôn vững vàng trước những khó khăn, thử thách, biết ứng
xử giải quyết vấn đề một cách tích cực, phù hợp
Giáo dục kĩ năng sống càng trở nên cấp thiết đối với học sinh Trung họcphổ thông Các em là những chủ nhân tương lai của đất nước, là những ngườiquyết định sự phát triển của đất nước Mặt khác, lứa tuổi học sinh là lứa tuổiđang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìmtòi khám phá song còn thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệmsống, sức đề kháng chưa cao nên dễ bị lôi cuốn kích động Nếu không có kĩnăng sống các em sẽ không thể thực hiện tốt được trách nhiệm đối với bản thân,gia đình, xã hội
Đặc biệt, việc giáo dục tích hợp kĩ năng sống vào tiết dạy Văn càng trởthành một nhu cầu bức thiết:
Thứ nhất, trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị, thái độ, kĩ năngphù hợp Từ đó hình thành cho học sinh những hành vi, thói quen lành mạnh,tích cực, loại bỏ những hành vi, thói quen tiêu cực Kĩ năng sống giúp học sinh
có khả năng ứng phó phù hợp, linh hoạt trong các tình huống của cuộc sốnghàng ngày Kĩ năng sống giúp học sinh vận dụng tốt kiến thức đã học, làm tăngtính thực hành
Trang 4Thứ hai, tiết học có lồng ghép giáo dục kĩ năng sống bao giờ cũng thânthiện, tích cực, tạo điều kiện cho học sinh thực hành và phát huy tối đa năng lựccủa bản thân.
Thứ ba, tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận củamình và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức
Có thể nói, giáo dục kĩ năng sống có vai trò vô cùng quan trọng trong việcgiúp học sinh biết làm chủ bản thân, thích ứng và biết cách ứng phó trước nhữngthách thức của cuộc sống Từ đó, rèn cho học sinh sống có trách nhiệm với bảnthân, gia đình, cộng đồng, mở ra cơ hội, hướng suy nghĩ tích cực và tự tin, tựquyết định là lựa chọn những hành vi đúng đắn
2.2 Các phương pháp dạy học tích cực
2.2.1 Phương pháp dạy học nhóm
Dạy học nhóm là một hoạt động học tập có sự phân chia học sinh theotừng nhóm nhỏ với đủ thành phần khác nhau về trình độ, cùng trao đổi ý tưởng,một nguồn kiến thức dựa trên cơ sở hoạt động tích cực của từng cá nhân Từngthành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học tập của mình màcòn có trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của các thành viên trong nhóm
Hoạt động nhóm hợp lí, tích cực sẽ giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng:đảm nhận trách nhiệm, hợp tác, chia sẻ, thương lượng, giải quyết mâu thuẫn,giải quyết vấn đề
2.2.2 Phương pháp trò chơi
A.I.Xôrôkina đã đưa ra một luận điểm vô cùng quan trọng về đặc thù của
dạy học kết hợp với trò chơi: "Trò chơi học tập là một quá trình phức tạp, nó là hình thức dạy học và đồng thời nó vẫn là trò chơi Khi các mối quan hệ chơi bị xoá bỏ, ngay lập tức trò chơi biến mất và khi ấy, trò chơi biến thành tiết học, đôi khi biến thành sự luyện tập" Vì vậy có thể kết luận: học và chơi là hai việc
không loại trừ lẫn nhau Trò chơi có thể được điều chỉnh cho phù hợp với hầuhết các chủ đề hoặc đề tài trong nội dung học tập
Bản chất của phương pháp trò chơi là dạy học thông qua việc tổ chức hoạtđộng cho học sinh Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh được hoạt độngbằng cách tự chơi trò chơi trong đó mục đích của trò chơi chuyển tả mục tiêucủa bài học Luật chơi (cách chơi) thể hiện nội dung và phương pháp học, đặcbiệt là phương pháp học tập có sự hợp tác và sự tự đánh giá
Trò chơi học tập khác với trò chơi khác ở chỗ: nhiệm vụ nhận thức và luậtchơi trong trò chơi, đòi hỏi người chơi phải huy động trí óc làm việc thực sựnhưng chúng lại được thực hiện dưới hình thức vui vẻ, thú vị Học trong quátrình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức nhẹ nhàng, tự nhiên không gò bó, khơi
Trang 5dậy hứng thú tự nguyện và giảm thiểu sự căng thẳng cho học sinh Học tậpthông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ tri thức dễ dàng và bền vững hơn.
Trò chơi học tập giúp học sinh lĩnh hội những tri thức và kĩ năng khácnhau mà không có chủ định từ trước Đồng thời, giúp người học cảm nhận đượcmột cách trực tiếp kết quả hành động của mình, từ đó thúc đẩy tính tích cực, mởrộng, củng cố và phát triển vốn hiểu biết của người học
Phương pháp trò chơi được sử dụng trong học tập để hình thành kiếnthức, kĩ năng mới hoặc củng cố kiến thức, kĩ năng đã học Việc tạo ra trò chơi
mà học không chỉ giúp học sinh khắc sâu tri thức, nâng cao nhận thức mà còntăng cường các kĩ năng sống cho học sinh như: biết ứng xử linh hoạt, quan hệtích cực và hợp tác,
2.2.3 Phương pháp đóng vai
Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành để trình bàynhững suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử theo một "vai giả định" Đây là phươngpháp giảng dạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cáchđừng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc, tập trung vào một sự kiện cụthể mà các em quan sát từ vai của mình
Thực hiện phương pháp đóng vai, học sinh được rèn luyện, thực hànhnhững kĩ năng ứng xử, bày tỏ thái độ trong mỗi trường an toàn trước khi thựchành trong thực tiễn Mặt khác, phương pháp gây hứng thú và chú ý cho họcsinh, giúp học sinh hình thành kĩ năng giao tiếp, có cơ hội bộc lộ cảm xúc, đồngthời tạo điều kiện làm phát triển óc sáng tạo của học sinh, khích lệ sự thay đổithái độ, hành vi của học sinh theo hướng tích cực
3 Thực trạng của vấn đề
3.1 Thuận lợi
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một nội dung quan trọng và thiếtthực trong chiến lược giáo dục toàn diện Chưa bao giờ xã hội, đặc biệt là ngànhgiáo dục lại ý thức rõ cần phải truyền đạt các kĩ năng sống cho học sinh trongthời kì hội nhập như bây giờ Bộ Giáo dục và đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tậphuấn, bồi dưỡng cho cán bộ quản lí, giáo viên về giáo dục kĩ năng sống cho họcsinh phổ thông, hướng dẫn tích hợp kĩ năng sống trong các môn học ở phổthông
Mặt khác, mục tiêu và nội dung của môn Ngữ văn đã chứa đựng nhữngyếu tố của giáo dục kĩ năng sống, phù hợp với các nội dung cơ bản của giáo dục
kĩ năng sống, phù hợp với cách tiếp cận làm thay đổi hành vi của người học trên
cơ sở nhận thức về các nội dung của môn Ngữ văn
Hiện nay, hầu hết giáo viên đã nắm rõ đặc trưng cực các phương pháp dạyhọc tích cực và vận dụng linh hoạt trong các giờ dạy học Ngữ văn Nếu được sử
Trang 6dụng phù hợp, mềm dẻo thì việc giáo dục kĩ năng sống sẽ phát huy hiệu quả tốiđa.
3.2 Khó khăn
Qua số liệu điều tra sơ bộ nhận thức của học sinh về tác dụng của kĩ năngsống của môn Ngữ văn ở 2 lớp dạy (80 học sinh) và đã thu được kết quả nhưsau:
ST
T
1 Theo em, học Văn có giúp em nâng cao giá trị
nhận thức không?
Có nhưng khôngthực tế
Dựa trên những số liệu thống kê, có thể thấy đa số các em nhận định vănhọc là môn học bổ ích, có ý nghĩa nhưng chủ yếu các em cho rằng học vănkhông thực tế Các em còn mơ hồ về khả năng áp dụng thực tiễn của môn học vàcho rằng văn học thuần tuý là món ăn tinh thần, không có ý nghĩa thiết thực đốivới cuộc sống Chính vì vậy, cần có những giải pháp giúp các em nhận ra giá trịcủa môn Văn, đồng thời hình thành những kĩ năng sống cơ bản, cần thiết để pháttriển con người toàn diện
4 Các giải pháp thực hiện
Giáo dục kĩ năng sống qua việc sử dụng các phương pháp dạy học tíchcực là một trong những con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất Song, tiết học cóthành công hay không phụ thuộc vào sự linh động, sáng tạo của người giáo viêntrong việc lựa chọn, vận dụng các phương pháp sao cho phù hợp với đặc trưngthể loại và nội dung của từng bài học Vì thế, có thể nói mỗi phương pháp đều
có những điểm rêng mà người giáo viên bằng kinh nghiệm và năng lực của mìnhphải lựa chọn, ứng dụng sao cho hiệu quả nhất Trong khuôn khổ một sáng kiếnkinh nghiệm, người viết chỉ trình bày một số vận dụng mà bản thân nhận thấy cóhiệu quả tích cực trong giáo dục kĩ năng sống cho học sinh ở ba phương pháp:phương pháp trò chơi, phương pháp dạy học nhóm, phương pháp đóng vai
4.1 Phương pháp dạy học nhóm
Trang 7Tổ chức học sinh làm việc theo nhóm là một biện pháp hữu hiệu để họcsinh chiếm lĩnh các đơn vị kiến thức một cách chủ động, dân chủ Hình thức làmviệc hợp tác, theo hình thức nhóm sẽ tạo ra sự tương tác mạnh mẽ giữa các họcsinh trong nhóm, trong lớp, tạo bầu không khí đối thoại dân chủ, cởi mở Tuynhiên hình thức này cũng cần phối hợp với các biện pháp khác và không phảigiờ học nào cũng có thể tổ chức cho học sinh thảo luạn nhóm Mặt khác, ngườigiáo viên phải biết cách tổ chức, định hướng hoạt động nhóm của học sinh saocho hiệu quả, không khiên cưỡng, áp đặt mang tính hình thức.
Trong phương pháp dạy học nhóm, có rất nhiều cách phân chia nhómkhác nhau Nếu hoạt động nhóm diễn ra trên lớp học thì nên tạo các nhóm nhỏ,tối đa 10 học sinh một nhóm để học sinh có điều kiện để thảo luận với nhau Cácnhóm này cũng không nên trùng lặp trong suốt quá trình dạy của giáo viên Việcphân chia nhóm linh hoạt sẽ giúp học sinh hứng thú hơn, đồng thời tạo cơ hộicho các học sinh được học hỏi, giao lưu với các bạn trong lớp Ví dụ, giáo viên
có thể chia nhóm theo cách gộp hai bàn kế nhau làm một nhóm, với mô hình lớphọc phổ biến trong trường phổ thông ở Việt Nam hiện nay thì cách chia này hiệuquả vì học sinh dễ dàng xoay chuyển để thảo luận cùng nhau, hoặc trong trườnghợp vấn đề cần thảo luận không quá khó, ta có thể chia theo nhóm đơn vị mộtbàn là một nhóm, ngoài ra cũng có thể chia nhóm theo ngày sinh, theo sở thích,theo đặc điểm, Tuỳ từng mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm đượcphân chia ngẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trongtừng phần của tiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác
Khi thực hiện nhiệm vụ trong thảo luận nhóm, nhóm tự bầu nhóm trưởngnếu thấy cần Trong nhóm có thể phân công mỗi người một phần việc Trongnhóm, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ý lại vào một vàingười hiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ lẫn nhautìm hiểu vấn đề nêu ra trong bầu không khí thi đua với các nhóm khác Kết quảlàm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp Đểtrình bày kết quả làm việc của nhóm trước toàn lớp, nhóm có thể cử ra một đạidiện hoặc phân công mỗi thành viên trình vày một phần nếu nhiệm vụ giao chonhóm phức tạp
Giáo viên có thể áp dụng phương pháp thảo luận nhóm khi dạy văn bản
Chiều tối của Hồ Chí Minh Với bài thơ này, cách thảo luận hiệu quả nhất là tổ
chức các em thảo luận theo từng cặp hoặc theo bàn Chẳng hạn, giáo viên có thểđặt ra vấn đề: "Bài thơ thuộc nhóm những sáng tác được viết nên từ những cuộc chuyển lao Mà chuyển lao đối với những người tù là một cực hình Bác bị giải đi từ lúc "Gà gáy một lần đêm chửa tan", phải trải qua "Năm mươi ba cây số một ngày" trong tình cảnh xiềng xích thay dây trói Đặt bài thơ này trong hoàn cảnh ra đời của nó, em
Trang 8cảm nhận được điều gì về vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách Hồ Chí Minh?" Giáo viên yêu
cầu học sinh thảo luận theo bàn, sau đó gọi học sinh trình bày và chốt ý.
Trong quá trình học sinh trình bày, giáo viên nên khuyến khích các nhómtham gia thảo luận để bảo vệ quan điểm của mình Đồng thời khi nhận xét, chođiểm giáo viên cũng nên hướng các em đến các kĩ năng xử lí tình huống như:không trừ điểm nếu học sinh không trả lời được câu hỏi của học sinh khácnhưng có cách xử lí hay Chẳng hạn, nếu học sinh biết cách chất vấn ngược lạihoặc tìm cách hứa hẹn trả lời sau Với những giải pháp này, học sinh sẽ dạn dĩhơn, xử lí tình huống nhanh, đồng thời hạn chế được việc học sinh tìm cách nétránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm cho bạn trong nhóm
Với phương pháp dạy học nhóm, giáo viên sẽ rèn luyện cho học sinh kĩnăng đảm nhận trách nhiệm, thể hiện sự tự tin, chủ động và có ý thức chia sẻcông việc với các thành viên khác trong nhóm Mặt khác, kĩ năng hợp tác cũngđược hình thành trong quá trình thảo luận, vì học sinh cùng chung sức làm việc,giúp đỡ hỗ trợ lẫn nhau trong một công việc, vì mục đích chung Đồng thời, vớiphương pháp này, kĩ năng lắng nghe tích cực được phát huy Khi các nhóm trìnhbày kết quả thảo luận, học sinh sẽ thể hiện được sự tập trung chú ý, thể hiệnđược sự quan tâm lắng nghe ý kiến hoặc phần trình bày của người khác, biết cho
ý kiến phản hồi mà không vội đánh giá, đồng thời hồi đáp trong quá trình giaotiếp
4.2 Phương pháp trò chơi.
Trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn đề haythực hiện những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một tròchơi nào đó
Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chức cho thanh thiếuniên vui chơi một cách hợp lí, lành mạnh thì đều mang lại hiệu quả giáo dục.Qua trò chơi, lớp trẻ không những được phát triển về các mặt trí tuệ, thể chất,thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất và hành vi tích cực Chính vìvậy, trò chơi được sử dụng như một phương pháp dạy học quan trọng
Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể hiện những thái độ, hành vi Chínhnhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở các em niềm tin và những thái độ
và hành vi tích cực, tạo ra động lực bên trong cho những hành vi ứng xử trongcuộc sống Mặt khác, qua trò chơi học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyếtđịnh lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong mọi tình huống,hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi
Phương pháp trò chơi có thể tổ chức đầu tiết dạy để tạo tâm thế hứng thúcho học sinh đi vào tìm hiểu bài học hoặc để kiểm tra những kiến thức đã họcqua, hoặc sử dụng ở cuối giờ để củng cố nội dung bài học Nhưng giáo viêncũng có thể thực hiện phương pháp trò chơi này ở giữa tiết học để nối kết các
Trang 9hoạt động của bài học, tạo sự chuyển ngoặt sôi nổi, hợp lí Đặc biệt, giáo viên cóthể tổ chức các trò chơi trong các bài ôn tập nhằm củng cố, khắc sâu và hệ thốngcác kiến thức đã học theo những đơn vị nhất định.
Việc tổ chức trò chơi rất đa dạng, học sinh có thể tham gia chơi dướinhiều hình thức Luật chơi phụ thuộc vào nội dung và mục đích, bởi cùng mộtnội dung nhưng có thể chơi với nhiều cách khác nhau như: Ghép đáp án đúng,ghép tranh đoán nội dung, giải ô chữ
Người tổ chức chơi thông thường là giáo viên, nhưng trong một số trườnghợp giáo viên có thể gợi ý, khuyến khích các em xây dựng trò chơi
Tuy nhiên, để học sinh làm tốt vai trò của mình, giáo viên phải có nhữngchỉ dẫn cụ thể như đưa ra hình thức chơi mà học sinh có thể áp dụng và hìnhdung ra phải làm như thế nào, cách thiết kế câu hỏi, Bên cạnh đó, giáo viêncũng phải kiểm tra trước hệ thống câu hỏi học sinh các nhóm đã xây dựng đểgiúp học sinh có những điều chỉnh đúng hướng, đáp ứng yêu cầu của bài học Dĩnhiên là giáo viên cũng chỉ dẫn dắt, góp ý chứ không nên áp đặt hay cầm tay chỉviệc để học sinh được phát huy khả năng sáng tạo của mình Giáo viên có thểcho học sinh các nhóm lần lượt triển khai trò chơi của mình rồi chốt lại cuốicùng nhưng vẫn có thế xen kẽ phần thực hiện của học sinh với phần củng cố củagiáo viên
Với phương pháp trò chơi này, không những việc học trở nên hứng thúhơn mà học sinh còn được rèn luyện, nâng cao các kĩ năng như hợp tác, tổ chức,dẫn dắt vấn đề, xử lí tình huống, Nhưng khi tổ chức hình thức dạy học bằngphương pháp trò chơi, giáo viên phải nghĩ ra các hình thức chế tài nhất định đểhọc sinh chơi trong luật, có ổn định trật tự bởi với mô hình lớp học trong trườngphổ thông của chúng ta hiện nay rất khó cho giáo viên tổ chức phương pháp này
mà không ảnh hưởng đến các lớp học xung quanh Đây cũng là điều mà ngườiviết gặp khó khăn nhất khi tổ chức phương pháp dạy học bằng phương pháp tròchơi, bởi khi đã chơi là có thắng - thua vì vậy học sinh dễ phấn khích và ồn àohơn các giờ học thông thường, ngoài ra cũng không ngoại trừ trường hợp họcsinh cố tình gây rối Dù có những khó khăn nhất định nhưng phương pháp dạyhọc này đã khắc phục phần nào nhược điểm học tập thụ động ở học sinh, là mộttrong những phương pháp hiệu quả trong việc tạo hứng thú cho học sinh tronggiờ học môn Văn và rèn luyện KNS hữu hiệu cho các em
Với văn bản "Chiều tối", giáo viên cũng có thể tổ chức trò chơi cho họcsinh trong phần củng cố bài Chẳng hạn, giáo viên tổ chức trò chơi: Ai thông minhhơn?
Luật chơi: Hai bạn học sinh quay lưng vào nhau, mỗi bạn có một chiếc bảng Khi GV đọc câu hỏi trắc nghiệm, hai học sinh sẽ ghi đáp án đúng vào bảng của mình.
Trang 10Mỗi câu trả lời đúng được 2 điểm Kết thúc, bạn nào đạt số điểm cao nhất sẽ giành chiến thắng.
* Hệ thống câu hỏi trong trò chơi:
Câu 1: Xuất xứ của bài thơ Chiều tối?
A Bài thứ 30/134 của tập Nhật kí trong tù.
B Bài thứ 31/134 của tập Nhật kí trong tù.
C Bài thứ 34/134 của tập Nhật kí trong tù.
Câu 2: Từ nào dưới đây được coi là nhãn tự" của bài thơ?
B Phong thái ung dung, tự chủ, bình thản trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
C Tấm lòng nhân đạo bao la đến quên mình, mọi vui buồn đều gắn với vui buồn của nhân loại.
D Cả 3 ý kiến trên.
Sau khi trò chơi kết thúc, giáo viên nhận xét, cho điểm và trao thưởng chongười dành thắng lợi Cuối cùng, thông qua trò chơi, giáo viên chốt lại kiến thứcbài học
Như vậy, khi tham gia vào trò chơi, các em sẽ được hình thành kĩ năngmột số kĩ năng cần thiết như kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ nănggiải quyết căng thẳng, biết ứng xử linh hoạt, quan hệ tích cực và hợp tác,
4.3 Phương pháp đóng vai
Phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp tối ưu, giúp họcsinh phát triển trí tuệ, phát huy các kĩ năng và thao tác tư duy thông qua hoạtđộng "đóng vai", ứng xử tình huống
Trong môn Ngữ văn, phương pháp đóng vai được thực hiện trong một sốnội dung học tập sau: vào vai một nhân vật kể lại câu chuyện đã học, chuyển thểthành một văn bản văn học thành kịch bản sân khấu, xử lí một tình huống giaotiếp giả định,
Giáo viên khi sử dụng phương pháp đóng vai phải đảm bảo các yêu cầu:
- Tình huống đóng vai phải phù hợp với chủ đề giáo dục (chủ đề bài học),phù hợp với lứa tuổi, trình độ học sinh và điều kiện, hoàn cảnh lớp học