HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ CHI TIẾT NGHỆ THUẬT

Một thói quen của nhiều người nhất là với học sinh là khi tìm hiểu các văn bản tự sự chỉ quan tâm nhiều đến cốt truyện, nhân vật, tình huống và các đề kiểm tra cũng thường chỉ xoay quanh các vấn đề ấy. Đó là nguyên nhân làm cho các bài làm văn của học sinh chung chung, mờ nhạt, thiếu điểm nhấn. Học sinh thường chỉ lướt qua các vấn đề mà không đi vào việc tìm hiểu sâu các chi tiết cụ thể nhất là các chi tiết đắt giá trong tác phẩm. Trong nhà trường việc tìm hiểu sâu về các chi tiết trong tác phẩm tự sự không phải là điều đơn giản nhất là với việc hướng dẫn học sinh làm bài văn nghị luận về chi tiết văn học. Về thực tế, học sinh đến với môn Văn không nhiều, rất nhiều em coi môn Văn chỉ là môn điều kiện trong các kì thi. Học sinh xác định văn chương trở thành một môn học để xét Đại học, Cao đẳng không nhiều và học sinh xác định văn chương trở thành một niềm đam mê, hứng thú và gắn bó cuộc đời mình với sự nghiệp văn chương thì quả thực rất ít. Thực tế của cuộc sống hiện đại ngày nay làm cho nhiều em xa rời với văn chương. Với xu hướng đó, học sinh thường tiếp cận văn học một cách qua loa, hời hợt chỉ lướt qua tác phẩm để nắm được cốt truyện cơ bản và cố gắng nắm được một ít những diễn biến quan trọng trong cuộc đời của nhân vật. Từ việc tiếp cận tác phẩm qua loa, học sinh thường làm các dạng đề làm văn chung chung. Điều này các thầy cô đã găp nhiều khi chấm kiểm tra và thi cử: Đề về tác phẩm thì học sinh kể lại tác phẩm, đề về nhân vật, học sinh sẽ kể về cuộc đời nhân vật đơn thuần. Thực sự tôi nhận thấy đây là một vấn đề khó với học sinh đại trà. Nếu không hướng dẫn kĩ, học sinh không thể có kĩ năng làm bài và không thể giải quyết được kiểu bài đó bởi dung lượng kiến thức nhỏ mà yêu cầu các em giải quết trong một khoảng thời gian dài, học sinh sẽ khó có đủ kiến thức để viết. Vậy khi học sinh thi kì thi THPT Quốc gia như hiện nay nếu phải đối mặt với dạng đề này thực sự sẽ là vấn đề rất khó khăn. Và với mỗi giáo viên cũng cần nhận thấy đấy là công việc mà mình phải chú ý.

Trang 1

TRƯỜNG(TÊN CƠ QUAN, ĐƠN VỊ CHỦ QUẢN) (TÊN CƠ QUAN ÁP DỤNG SÁNG KIẾN)

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

(Tên sáng kiến)

Tác giả:

Trình độ chuyên môn:

Chức vụ:

Nơi công tác:

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Hướng dẫn học sinh làm bài văn nghị luận về chi tiết, hình

ảnh tiêu biểu trong truyện ngắn trong chương trình THPT.

SỞ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO NAM ĐỊNH

TRƯỜNG THPTC NGHĨA HƯNG

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

(DỰ THI CẤP TỈNH)

HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN

VỀ CHI TIẾT, HÌNH ẢNH TIÊU BIỂU TRONG

TRUYỆN NGẮN TRONG CHƯƠNG TRÌNH THPT

Tác giả: Phạm Thị Thanh Nhàn.

Trình độ chuyên môn: Cử nhân môn Văn Chức vụ: Giáo viên dạy Văn; Tổ trưởng tổ Văn Nơi công tác: Trường THPT C Nghĩa Hưng.

Nam Định, ngày 25 tháng 5 năm 2016

Trang 2

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:Trong dạy học môn Văn (Truyện ngắn) trong chương trình THPT.

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Từ tháng 2 năm 2015 đến tháng 4 năm 2016

Trang 3

A ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN.

I, LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

-Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật, mỗi tác phẩm là sự hợpthành của nhiều chi tiết Những chi tiết có vai trò quan trọng để làm nên giá trị củamột tác phẩm nhất là với truyện ngắn Các chi tiết trong truyện ngắn thường được

chọn lựa một cách kĩ càng hơn Theo nhà văn Nguyễn Công Hoan “Truyện ngắn

và truyện dài phải khác nhau ở tính chất Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cân nhắc Không có chi tiết thừa, rườm rà, miên man” (Kinh nghiệm viết truyện ngắn – Vương Trí Nhàn- NXB Tác phẩm mới).

Khác với truyện dài, truyện ngắn tuy nhỏ bé hơn nhiều về số lượng trang, chữ, vềđối tượng phản ánh nhưng lại đòi hỏi cao về nghệ thuật diễn đạt Ở truyện ngắnnhất là những truyện ngắn hay không có những yếu tố thừa Vì vậy để tìm hiểuđược cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn chương (truyện ngắn) học sinh cầnhiểu thấu đáo và cảm nhận sâu sắc được các chi tiết nhất là các chi tiết đặc sắc Bỏqua hoặc quên đi một số chi tiết dù chỉ bé nhỏ nhưng lại có ý nghĩa quan trọng và

sẽ làm hạn chế giá trị biểu hiện của tác phẩm

-Đọc – hiểu tác phẩm văn học nhất là tác phẩm tự sự trong nhà trường làcông việc thường xuyên của thầy và trò Người thầy phải hướng dẫn học sinh tìmhiểu rõ, cụ thể các chi tiết Khi đó học sinh sẽ có cái nhìn thấu đáo về tác phẩm, sẽhiểu chiều sâu của các chi tiết cũng như hiểu rộng hơn ý nghĩa của tác phẩm, hiểusâu sắc hơn về giá trị nội dung cũng như ý nghĩa tư tưởng của mỗi tác phẩm manglại

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN.

- Một thói quen của nhiều người nhất là với học sinh là khi tìm hiểu các vănbản tự sự chỉ quan tâm nhiều đến cốt truyện, nhân vật, tình huống và các đề kiểmtra cũng thường chỉ xoay quanh các vấn đề ấy Đó là nguyên nhân làm cho các bàilàm văn của học sinh chung chung, mờ nhạt, thiếu điểm nhấn Học sinh thường chỉ

Trang 4

lướt qua các vấn đề mà không đi vào việc tìm hiểu sâu các chi tiết cụ thể nhất làcác chi tiết đắt giá trong tác phẩm.

-Trong nhà trường việc tìm hiểu sâu về các chi tiết trong tác phẩm tự sựkhông phải là điều đơn giản nhất là với việc hướng dẫn học sinh làm bài văn nghịluận về chi tiết văn học Về thực tế, học sinh đến với môn Văn không nhiều, rấtnhiều em coi môn Văn chỉ là môn điều kiện trong các kì thi Học sinh xác địnhvăn chương trở thành một môn học để xét Đại học, Cao đẳng không nhiều và họcsinh xác định văn chương trở thành một niềm đam mê, hứng thú và gắn bó cuộcđời mình với sự nghiệp văn chương thì quả thực rất ít Thực tế của cuộc sống hiệnđại ngày nay làm cho nhiều em xa rời với văn chương Với xu hướng đó, học sinhthường tiếp cận văn học một cách qua loa, hời hợt chỉ lướt qua tác phẩm để nắmđược cốt truyện cơ bản và cố gắng nắm được một ít những diễn biến quan trọngtrong cuộc đời của nhân vật Từ việc tiếp cận tác phẩm qua loa, học sinh thườnglàm các dạng đề làm văn chung chung Điều này các thầy cô đã găp nhiều khichấm kiểm tra và thi cử: Đề về tác phẩm thì học sinh kể lại tác phẩm, đề về nhânvật, học sinh sẽ kể về cuộc đời nhân vật đơn thuần

Thực sự tôi nhận thấy đây là một vấn đề khó với học sinh đại trà Nếu khônghướng dẫn kĩ, học sinh không thể có kĩ năng làm bài và không thể giải quyết đượckiểu bài đó bởi dung lượng kiến thức nhỏ mà yêu cầu các em giải quết trong mộtkhoảng thời gian dài, học sinh sẽ khó có đủ kiến thức để viết Vậy khi học sinh thi

kì thi THPT Quốc gia như hiện nay nếu phải đối mặt với dạng đề này thực sự sẽ làvấn đề rất khó khăn Và với mỗi giáo viên cũng cần nhận thấy đấy là công việc màmình phải chú ý

Trang 5

B MÔ TẢ GIẢI PHÁP

I MÔ TẢ GIẢI PHÁP TRƯỚC KHI TẠO RA SÁNG KIẾN

- Những năm vừa qua, trong các đề thi của Đại học của Bộ Giáo dục – Đào tạohay trong đề thi của Sở GD- Nam Định đã có ra dạng đề về chi tiết với những yêucầu cụ thể khác nhau

+ Đề tái hiện kiến thức cơ bản như:

Đề 1(Đề thi Tốt nghiệp năm 2010-2011).

Trong đoạn cuối truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu,

nhân vật nghệ sĩ Phùng mỗi khi ngắm kĩ và nhìn lâu hơn tấm ảnh do mình chụpthường thấy hiện lên những hình ảnh nào? Những hình ảnh đó nói lên điều gì?

Đề 2 (Đề thi Đại học khối C 2011- 2012).

Trong tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài, việc Mị nhìn thấy “dòng

nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ diễn ra trong

hoàn cảnh nào? sự việc ấy có ý nghĩa gì đối với tâm lí của nhân vật Mị?

+ Đề làm văn nghị luận như:

Đề 1: (Đề thi Đại học khối D năm 2010)

Cảm nhận của anh/chị về chi tiết bát cháo hành mà nhân vật Thị Nở mangcho Chí Phèo (Chí Phèo- Nam Cao) và chi tiết “ấm nước đầy và nước hãy còn ấm”

mà nhân vật Từ dành sẵn cho Hộ (Đời thừa – Nam Cao)

Đề 2: (Đề thi Đại học khối C năm 2012)

Truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao kết thúc bằng hình ảnh “Đột nhiên

thị thấy thoáng hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người lại qua”.

(Ngữ văn 11 Tập 1, NXB GDVN 2011 Tr 115.)

Trang 6

Truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân kết thúc bằng hình ảnh “Trong óc

Tràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới”.

(Ngữ văn 11 Tập 2, NXB GDVN 2011 Tr 32.)

Cảm nhận của anh/ chị về ý nghĩa của những hình ảnh kết thúc trên

Đề 3: (Đề thi thử THPT Quốc gia SGD Nam Định năm 2015)

Truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài kết thúc bằng hình ảnh “Hai

người lẳng lặng đỡ nhau lao chạy xuống dốc núi.”

Truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân kết thúc bằng hình ảnh “Trong óc

Tràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới”.

Cảm nhận của anh/ chị về ý nghĩa của những hình ảnh kết thúc trên

Đề 4: (Đề thi thử THPT Quốc gia – Tham khảo trên mạng)

Trong tác phẩm “Chí Phèo” (Nam Cao), sau khi đến với Thị Nở, sáng mai

ra, Chí Phèo nghe thấy “Tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá! Có tiếng người nói

của những người đi chợ, anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá Những tiếng quen thuộc ấy hôm nào chả có Nhưng hôm nay hắn mới nghe thấy Chao ôi là buồn”.

(Trích “Chí Phèo”- Nam Cao Ngữ văn 11 Tập 1, NXBGDVN.

2014 Tr 149)

Trong tác phẩm “Vợ nhặt” (Kim Lân), sau khi có vợ, sáng hôm sau, Tràng

“ Bỗng vừa chợt nhận ra xung quanh mình có cái gì vừa mới thay đổi mới mẻ khác lạ ( ) Một nguồn vui sướng phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng Bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này”

(Trích “Vợ nhặt”- Kim Lân Ngữ văn 12 Tập 2, NXBGDVN.

2014 Tr 30)

Cảm nhận của anh/ chị về tâm trạng của hai nhân vật qua hai đoạn trên

Đề 5:

Trang 7

Cảm nhận về chi tiết “bát cháo hành” (Chí Phèo- Nam Cao) và chi tiết “nồichè cám” (Vợ nhặt- Kim Lân) để thấy được giá trị củ những chi tiết nghệ thuật này.

(Tài liệu 90 đề thi Quốc gia THPT môn Ngữ Văn (Tập 2) NXB

Quốc gia Hà nội 2015).

Đề 6.

Sau khi nhận được bát cháo hành từ tay Thị Nở, Chí Phèo bảo với thị:

- Hay mình sang đây ở với tớ một nhà cho vui (Chí Phèo, Nam Cao, Ngữ văn 11).

Trong truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân (Ngữ văn 12), sau khi đãingười đàn bà bốn bát bánh đúc, Tràng cười và nói với thị:

- Này nói đùa chứ có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về.

Cảm nhận của anh/ chị về ý nghĩa của những câu nói trên

Tài liệu 90 đề thi Quốc gia THPT môn Ngữ Văn (Tập 2) NXB Quốc

gia Hà nội 2015).

Như vậy có rất nhiều câu hỏi liên quan đến việc tìm hiểu cụ thể các chi tiếttiêu biểu đòi hỏi học sinh phải cảm nhận sâu sắc, hiểu kĩ các vấn đề Ở đây tôi tậptrung vào việc học sinh phải làm những câu làm văn về chi tiết Điều này sẽ càngkhó khăn hơn

- Thực tế, trong chương trình THCS và THPT không có bài học nào hướngdẫn học sinh làm bài văn nghị luận về chi tiết, hình ảnh trong tác phẩm vănchương Trong giảng dạy những năm gần đây không phải giáo viên nào cũng chú ýđến công việc này nhất là với giáo viên chưa ôn thi Đại học (nay là THPT Quốcgia) Vì thế để học sinh làm tốt được những bài làm văn dạng như trên quả thực làđiều rất khó khăn

- Cũng có nhiều bài viết đưa ra cách tiếp cận tác phẩm từ việc giải mã các

chi tiết nghệ thuật như: Vấn đề giảng dạy tác phẩm theo loại thể (Nhiều tác NXB GD 1978), Những bài giảng văn ở Đại học ( Lê Trí Viễn - NXB GD

giả-1982) Ngoài ra cũng có nhiều bài nghiên cứu về vấn đề này nhưng chủ yếu tiến

Trang 8

hành theo cách thức tìm hiểu chi tiết như một câu hỏi nhỏ Trong tài liệu “Những

ấn tượng văn chương” của nhà giáo Vũ Dương Quỹ cũng có những bài rất hay về

chi tiết, hình ảnh nhưng là những bài làm văn mà không định hướng về phươngpháp Như vậy với học sinh THPT nói chung nhất là với học sinh Trường THPTCNghĩa Hưng nói riêng đây vẫn còn là một vấn đề khó

-Tôi đã tiến hành cuộc khảo sát với những câu hỏi dành cho giáo viên và họcsinh trường THPT NHC

Câu hỏi 1 (Với giáo viên): Đồng chí đã thường xuyên hướng dẫn học

sinh dạng đề làm văn về chi tiết trong tác phẩm tự sự chưa?

Câu hỏi 2 (Với giáo viên): Khi hướng dẫn dạng đề này thường gặp

những khó khăn gì?

Câu hỏi 3 (Với học sinh): Em có thường xuyên được giáo viên hướng

dẫn hoặc tham khảo tài liệu về dạng đề này không?

Câu hỏi 4 ( Với học sinh): Em có suy nghĩ gì khi bắt gặp dạng đề này? Câu hỏi 5 (Với học sinh): Làm thế nào để em có thể giải quyết dạng đề

làm văn về chi tiết một cách dễ dàng

* Sau khi đưa ra các câu hỏi trên với một số giáo viên và học sinh, tôithường nhận được những câu trả lời sau:

-Với câu hỏi 1: Nhiều giáo viên trả lời rất ít khi hướng dẫn cho học sinh vìdạng đề này thường rất khó và thi cử thường ít hỏi đến Nếu có nhắc đến cũng chỉđưa ra lí thuyết một cách chung chung mà chưa định hướng thành các đề cụ thể.-Với câu hỏi 2: Hầu hết giáo viên đều thấy khó khăn vì không có thời gian đểgiáo viên phân tích kĩ và học sinh cũng không có điều kiện để tìm hiểu kĩ nhất làhọc sinh không có niềm đam mê để tìm hiểu sâu vấn đề

-Với câu hỏi 3: Với học sinh khối 10, 11 hầu hết chưa được làm quen, với họcsinh lớp 12, nhiều học sinh chưa được biết đến, khoảng 40 % học sinh được giáoviên hướng dẫn, 10% học sinh biết đến qua các tài liệu tham khảo

Trang 9

-Với câu hỏi 4: Hầu hết học sinh đều trả lời đây là đề quá khó đòi hỏi kiến thứcthật sâu và đều thấy rất lo khi vào dạng đề này Chỉ có khoảng 5% học sinh thấyđây là đề hay phát huy được khả năng cảm thụ văn chương và thấy hứng thú.-Với câu hỏi 5: Học sinh đều muốn được giáo viên hướng dẫn một cách cụ thể

để có được cách làm Học sinh cũng nhận thấy cần phải tìm hiểu kĩ tác phẩm, phải

tự mình có khả năng cảm nhận hình ảnh văn chương một cách sâu sắc

* Từ những thực tế đó cho thấy dạng đề văn cảm nhận về chi tiết, hình ảnhtrong tác phẩm là rất khó đối với học sinh và giáo viên cũng thường né tránh bởinhiều lí do Điều này, theo tôi nghĩ là điều thật đáng tiếc Với hầu hết giáo viênthường quan niệm dạng đề đó thường ít thi nên không hướng dẫn ôn kĩ Nhưng tôinghĩ, bên cạnh việc dạy cho học sinh để đạt kết quả thi tốt thì người thầy cũng cầngiúp các em khám phá được cái hay, cái đẹp trong tác phẩm văn chương từ đó màthắp lên cho các em ngọn lửa của niềm đam mê Nếu giáo viên có tâm lí qua loa thìchính mình đang làm các em rời xa văn chương và rời xa chính mình Vì thế màviệc giảng dạy của mình sẽ gặp nhiều khó khăn Chỉ khi học sinh hiểu sâu được ýnghĩa của những hình ảnh, chi tiết tiêu biểu để hiểu sâu tác phẩm văn chương mớigiúp các em có niềm đam mê để khám phá, tìm tòi Từ đó mới thấy được ý nghĩasâu sắc của tác phẩm trong đời sống con người, các em sẽ đem văn chương vàocuộc đời để cuộc đời trở nên ý nghĩa hơn Và chỉ khi đó người dạy Văn mới thực

sự có niềm hạnh phúc của mình

* Từ thực tế đó, bên cạnh các dạng đề khác, tôi cũng rất chú ý hướng dẫn các

em giải quyết dạng đề văn nghị luận về hình ảnh, chi tiết trong tác phẩm tự sự Và

tôi đi tìm giải pháp để “Hướng dẫn học sinh làm bài văn nghị luận về chi tiết,

hình ảnh trong tác phẩm truyện ngắn trong chương trình THPT”

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP SAU KHI CÓ SÁNG KIẾN.

II.1 CÁC BƯỚC HƯỚNG DẪN HỌC SINH.

1, Bước 1: Tìm hiểu về chi tiết và chi tiết văn học.

-Theo “Từ điển Tiếng Việt” (NXB khoa học xã hội Hà Nội năm 1988) thì “Chi

tiết là: Phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng”.

Trang 10

- Trong văn học, chi tiết theo định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễ Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1977) là : Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư

tưởng và họ gọi chung là chi tiết nghệ thuật

->Từ những quan niệm trên có thể rút ra nhận xét: Chi tiết văn học là những

tiểu tiết trong tác phẩm nhưng nó có ý nghĩa lớn góp phần làm nổi bật nội dung tưtưởng của tác phẩm và phong cách nghệ thuật của nhà văn

Chi tiết văn học rất phong phú: Chi tiết có thể xuất hiện trong thơ hoặc văn xuôibao gồm chi tiết miêu tả thiên nhiên, miêu tả không gian, chi tiết miêu tả tính cách,diễn biến nội tâm của nhân vật Chi tiết nghệ thuật có tính tạo hình, chi tiết gắnliền với quan niệm nghệ thuật về con người, chi tiết có vai trò biểu lộ tư tưởng, chủ

đề tác phẩm Chi tiết đóng vai trò làm tiền đề cho sự phát triển của cốt truyện.Trong tác phẩm tự sự, các nhà văn đều dụng công xây dựng những chi tiết nghệthuật quan trọng (chi tiết đắt) Những chi tiết ấy có sức nặng làm sáng tỏ mạchtruyện Mỗi chi tiết đắt thường làm lóe sáng ở người đọc những cảm nhận có chiềusâu và phát huy được trí tưởng tượng phong phú ở người đọc Tác phẩm có thểthêm bớt chi tiết này hoặc chi tiết khác song những “chi tiết đắt” thì không thể thaythế Và ngay cả vị trí của nó nữa, phải đặt vào đúng vị trí đó thì thì mới bật lênnhững cảm xúc và sáng lên chủ đề tư tưởng của tác phẩm Đọc xong tác phẩm, họcsinh có thể quên đi điều này điều kia nhưng những điểm sáng nghệ thuật ấy khiếnhọc sinh nhớ mãi và nó trở thành ám ảnh trong tâm trí Người ta thấy bâng khuângtrước bát cháo hành của Thị Nở (Chí Phèo), hay ấm lòng trước ấm nước đầy của

Từ (Đời thừa) thấy bồi hồi, thổn thức với tiếng sáo đêm xuân (Vợ chồng A Phủ)

Có những chi tiết tưởng như đơn giản nhưng lại mang ý nghĩa quan trọng tạo

bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật Ví như chi tiết nói vê cuốn “Đường về” được

dịch sang tiếng Anh mà Hộ (Đời thừa) đã nghe thấy người bạn của mình nói đến

Hộ đang định mua thức ăn cho vợ con và anh đã gần thực hiện được ý nguyện đónhưng khi nghe tin một cuốn sách (với Hộ chỉ có giá trị địa phương thôi) lại đượcdịch sang tiếng Anh với bản quyền rất cao thì Hộ đã quên ngay mọi dự định, quyết

Trang 11

tâm của mình Đó là chi tiết tưởng như đơn giản nhưng làm thay đổi hẳn suy nghĩ

và hành động của Hộ

2 Bước 2: Trong phần đọc – hiểu văn bản, tôi thường chú ý đến việc hướng

dẫn cho học sinh phát hiện các chi tiết nổi bật có ý nghĩa quan trọng với tác phẩm(Đây là việc mỗi giáo viên thường hay làm và cũng có nhiều tài liệu đề cập)

3 Bước 3: Sau khi học xong mỗi tác phẩm, tôi thường yêu cầu học sinh hệ

thống lại các chi tiết quan trọng Công việc này với mục đích một lần nữa các emđọc lại tác phẩm để khắc sâu hơn những vấn đề chủ yếu của tác phẩm

4 Bước 4: Sau khi học xong một chùm bài (một chuyên đề) tôi hướng dẫn học

sinh phân loại các chi tiết quan trọng (Tham khảo cách phân loại của đc Trần Xuân

Trà trong tài liệu tập huấn ôn thi Tốt nghiệp năm 2013).

5 Bước 5: Trong số những chi tiết đã hệ thống đó tôi hướng dẫn học sinh xác

định những chi tiết, hình ảnh đặc biệt có ý nghĩa then chốt với mạch truyện và gópphần quan trọng trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Đó là những chitiết, hình ảnh có thể bàn luận dưới dạng bài văn nghị luận

VD:

Tác phẩm “Hai đứa trẻ”- Thạch Lam cần lưu ý đặc biệt các chi tiết, hình ảnh:

ngọn đèn con của chị Tí, đoàn tàu đi qua phố huyện vào mỗi đêm

Tác phẩm “Chí Phèo” - Nam Cao cần chú ý chi tiết, hình ảnh: Bát cháo hành

của Thị Nở, giọt nước mắt của Chí Phèo, cái lò gạch bỏ không

Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” – Tô Hoài cần chú ý chi tiết, hình ảnh : Tiếng sáo

đêm xuân, giọt nước mắt của A Phủ

Tác phẩm “Vợ nhặt”- Kim Lân cần chú ý chi tiết, hình ảnh: Bát bánh đúc, nồi

cháo cám (chè khoán), đoàn người phá kho thóc Nhật và lá cờ đỏ

Tác phẩm “Rừng xà nu”- Nguyễn Trung Thành cần chú ý chi tiết, hình ảnh: Lời nói của cụ Mết “Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo”, bàn tay Tnú, rừng

xà nu bạt ngàn (cuối tác phẩm)

Trang 12

Tác phẩm “Những đứa con trong gia đình”- Nguyễn Thi cần chú ý chi tiết, hình

ảnh: cuốn sổ gia đình, lời khen của chú Năm với Việt và Chiến, chị em Việt vàChiến khiêng bàn thờ ba má sang gửi chú Năm

Đồng thời tôi cũng yêu cầu học sinh về nhà tìm hiểu kĩ những tài liệu viết vềchi tiết, hình ảnh đó (Trong tài liệu nhiều bài viết về một số chi tiết, hình ảnh như:

Tiếng sáo đêm xuân trong “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài hay hình ảnh “Bàn tay Tnu” trong tác phẩm “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành Từ đó hướng dẫn

học sinh cách làm bài văn nghị luận về hình ảnh, chi tiết đó

6 Bước 6: Phân loại các dạng đề về chi tiết:

- Dạng đề nghị luận về chi tiết xuất hiện một lần trong tác phẩm

- Dạng đề nghị luận về những ý kiến bình luận chi tiết, hình ảnh

- Dạng đề nghị luận về chi tiết xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm

- Dạng đề nghị luận về các chi tiết, hình ảnh có liên quan xuất hiện trong các tácphẩm

* Những năm gần đây tôi có chú ý về dạng đề bàn luận những ý kiến đánh giá

về các chi tiết, hình ảnh.

* Ở các dạng đề đều có những các bước (các thao tác) chung của dạng đề về chitiết và cũng có những lưu ý riêng (có liên quan đến các dạng đề nghị luận khác nhưdạng đề so sánh, dạng đề bình luận ý kiến) Các dạng đề so sánh, dạng đề bình luận

ý kiến, tôi đã thường hướng dẫn học sinh rất kĩ Ở đây tôi yêu cầu học sinh vậndụng linh hoạt (vận dụng kết hợp các phương pháp ở các dạng đề trên) để làm đề

Trang 13

(I) Đặt vấn đề: Yêu cầu học sinh có cách dẫn dắt phù hợp Với dạng đề về chi

tiết có thể dẫn dắt từ sự thành công của tác phẩm được làm nên từ những chi tiết

“đắt”, từ đó mà dẫn dắt đến chi tiết cần bàn luận

(II) Giải quyết vấn đề:

1 Giới thiệu khái quát về tác giả tác phẩm (giống như các dạng đề khác về

tác phẩm)

2 Khái quát về chi tiết và vai trò của chi tiết trong tác phẩm văn chương

(trong truyện ngắn)

- Chi tiết văn học (Dẫn dắt từ phần bước 1 (I))

- Vai trò của chi tiết trong tác phẩm văn học: Chi tiết nghệ thuật có tính tạohình, chi tiết gắn liền với quan niệm nghệ thuật về con người, chi tiết có vai tròbiểu lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm Chi tiết đóng vai trò làm tiền đề cho sự pháttriển của cốt truyện

3 Dẫn dắt cụ thể hoàn cảnh dẫn đến chi tiết Tất cả các chi tiết đều được

xuất hiện trong hoàn cảnh cụ thể nhất là các chi tiết quan trọng thường xuất hiệntrong một hoàn cảnh (tình huống đặc biệt)- Tóm tắt các sự việc phần trước đó đểdẫn đến chi tiết cần bàn luận bằng một đoạn văn ngắn khoảng 7- 10 dòng (Chú ýdẫn dắt ngắn gọn, chọn những sự việc then chốt có liên quan chặt chẽ đến mạchvận động của tác phẩm và có ý nghĩa trực tiếp đến chi tiết bàn luận Tránh lanman) Cụ thể:

-Chi tiết ấy thuộc phần nào của tác phẩm

-Tình huống dẫn đến chi tiết

-Đưa ra cụ thể hình ảnh, chi tiết cần phân tích

4 Phân tích cụ thể nội dung, nghệ thuật để rút ra nghĩa của chi tiết.

* Đây là phần quan trọng nhất và thường rất khó bởi dung lượng chi tiết thì thật

ít lại đòi hỏi các em phải suy luận, phân tích có chiều sâu Học sinh phải có kiếnthức và kĩ năng thật tốt Muốn vậy, giáo viên phải định hướng cho học sinh biếtcách khai thác vấn đề, phải biết phát huy trí tưởng tượng phong phú, phát huy

Trang 14

trường liên tưởng Bản chất của văn chương là sự sáng tạo nên cần có sự cảm nhậnphong phú sáng tạo của học sinh song cũng cần phải bám vào mạch truyện, vào cácyếu tố liên quan để hiểu về chi tiết cũng như hiểu được chủ đề tư tưởng của tácphẩm Phải gắn chi tiết ấy vào chỉnh thể của tác phẩm và phong cách của nhà văn.

a Phân tích nội dung

a1 Phải thấy rõ chi tiết ấy nói về điều gì?

Cần cắt nghĩa rành rọt về chi tiết đó Phải đặt trong từng tình huống cụ thể để

hiểu sâu nội dung, ý nghĩa Như chi tiết “giọt nước mắt của A Phủ” phải đặt vào

hoàn cảnh A Phủ là một chàng trai rất gan bướng không dễ gì anh sẽ khóc nên chitiết này có thể thấy nó đã thể hiện nỗi đau đớn, tủi cực đến tận cùng của nhân vật.hay phải đặt vào hoàn cảnh xã hội để hiểu ý nghĩa của chi tiết Cũng với chi tiết

“giọt nước mắt của A Phủ” phải thấy được hoàn cảnh của người nông dân miền

núi dưới ách thống trị của bọn địa chủ phong kiến lúc bấy giờ Bọn địa chủ, phongkiến luôn đè nén con người khiến họ phải chịu bao cảnh ngang trái, bất công

a2 Bình sâu các từ ngữ quan trọng.

Trong cách “chi tiết đắt”, các nhà văn thường đặc tả qua một số từ ngữ thenchốt để làm nổi bật tư tưởng Có những từ ngữ gợi giá trị tạo hình như từ ngữ trong

chi tiết về giọt nước mắt của bà cụ Tứ “Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống

hai dòng nước mắt” (Vợ nhặt- Kim Lân) hay hình ảnh mười đầu ngón tay Tnú bị

bốc cháy “Một ngón tay Tnu bốc cháy hai ngón Không có gì đượm bằng nhựa xà

nu Lửa bắt rất nhanh, mười ngón tay bây giờ đã trở thành mười ngọn đuốc” Có

những từ ngữ làm nổi bật những xúc cảm như trong truyện ngắn “Đôi mắt” của

Nam Cao khi nhà văn nói về thái độ của Hoàng với người nông dân “Nỗi khinh bỉ

của anh phì ra cả ngoài nét mặt theo cái bĩu môi dài thườn thượt, mũi anh nhăn lại như ngửi thấy mùi xác thối” Chỉ khi học sinh biết chú ý vào các từ ngữ then

chốt có sức gợi thì mới làm nổi bật nội dung cụ thể của chi tiết và cảm xúc củangười viết

Trang 15

a3 Phân tích sâu ý nghĩa gợi ra từ chi tiết đó (cho phép học sinh có những

cảm nhận, liên tưởng phong phú sao cho vẫn phù hợp với mạch truyện và góp phầnthể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm)

Khi phân tích hình ảnh ngọn lửa trên mười đầu ngón tay của Tnú, học sinh cónhững cảm nhận và liên tưởng:

-Ngọn lửa bốc cháy trên mười đầu ngón tay của Tnú như thể hiện nỗi đau đớn

tận cùng của Tnú và cũng là nỗi đau của toàn dân tộc khi kẻ thù sang xâm lược

Nhà văn đã miêu tả “Một ngón tay Tnu bốc cháy, hai ngón, ba ngón ” Ngôn ngữ

giàu sức tạo hình để ta hình dung ra hình ảnh những ngón tay Tnú cứ bén dẫn, bén

dần lần lần một ngón, hai ngón Nhà văn lại nói thêm: Không có gì đượm bằng

cây xà nu Lửa bắt rất nhanh, mười ngón tay đã trở thành mười ngọn đuốc Ngọn

lửa ấy lan thật nhanh và ngay trong chốc lát mười ngón tay ấy đã bùng lên bốc

cháy Nỗi đau như đến tận cùng Đau đớn cực độ khi Tnú không cảm thấy lửa ở

mười đầu ngón tay mà anh cảm thấy lửa cháy trong lồng ngực, cháy ở bụng, máu anh mặn chát ở đầu lưỡi, răng anh đã cắn nát môi anh rồi Lúc này nỗi đau ấy

không chỉ ở mười đầu ngón tay nữa mà ngọn lửa ấy như thiêu đốt toàn cơ thể anh,

anh đang cố kìm nén nỗi đau Đó còn là hình ảnh tố cáo tội ác tày trời của giặc Mĩ,

chúng đã tàn sát hủy diệt cuộc sống của nhân dân ta Chúng còn giết bà Nhan, anhXút, anh Quyết và bao nhiêu người dân vô tội khác nữa Chúng đã biến cây xà nuvốn thân thuộc gần gũi, vốn là bạn của mọi nhà giờ đây lại thiêu đốt nhân dân.Dưới sự tàn bạo của chúng tất cả đều trở nên đáng sợ (Liên hệ với tội ác của giặcMinh ở thế kỉ XV):

“Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ”

“Bình Ngô đại cáo”- Nguyễn Trãi

-Ngọn lửa ngùn ngụt bốc cháy cũng là ngọn lửa của lòng căm thù trong mỗi

người dân Việt Nam Bọn thằng Dục thiêu đốt mười đầu ngón tay của Tnú là để uy

hiếp tinh thần của nhân dân Chúng đe dọa người dân “xem hãy coi bàn tay thằng

Tnú”, chúng muốn người dân Tây Nguyên nhìn vào đó mà sợ, mà không dám đấu

Trang 16

tranh nhưng ngược lại nhìn vào đó họ không sợ hãi bọn giặc mà chỉ thấy thươngcho Tnú và căm giận sục sôi với quân thù và họ sẽ đứng lên đấu tranh chống lại kẻthù tàn ác, trả thù cho những người dân đã chịu đau thương và đã hi sinh.

-Mười ngón tay đã trở thành mười ngọn đuốc Không phải ngẫu nhiên mà nhà

văn Nguyễn Trung Thành ví ngọn lửa ấy như những ngọn đuốc bởi ngọn đuốc vốnthật gần gũi với buôn làng Tây Nguyên, nó soi sáng trong đêm tối nơi núi rừng Vàngọn đuốc thường có ý nghĩa nói về ý nghĩa soi đường, tinh thần đấu tranh Lúcnày mười ngọn đuốc ấy kết thành một bó đuốc rực sáng để khích lệ và cổ vũ tinhthần đấu tranh Đặc biệt bó đuốc ấy như ánh sáng soi đường cho cả dân làng đứnglên đấu tranh (Liên hệ vơi trái tim Đan cô)

Ngọn lửa ấy cũng đã báo hiệu cuộc Đồng Khởi của người dân Tây Nguyên, họ

cùng nhất loạt đứng lên đấu tranh và chiến thắng

a4 Phải có sự so sánh, mở rộng liên hệ với các chi tiết khác ở tác phẩm cũng như các chi tiết có liên quan ở các tác phẩm khác.

Các chi tiết trong tác phẩm bao giờ cũng có mối quan hệ chặt chẽ với các chitiết khác Khi tìm hiểu chi tiết, hình ảnh nào đó ta đặt nó trong mối liên hệ với cácchi tiết khác trong tác phẩm để thấy một mạch thống nhất Hay khi liên hệ với cácchi tiết trong các tác phẩm khác thì lại để thấy được sự kế thừa cũng như sự sángtạo trong sáng tác văn chương Như khi phân tích về giọt nước mắt của A Phủ cóthể liên hệ với giọt nước mắt của Hộ trong “Đời thừa” Nam Cao đã miêu tả giọt

nước mắt của nhân vật Hộ “Nước mắt hắn bật ra như nước một quả chanh người

ta bóp mạnh” “Hắn khóc Hắn khóc nức nở, khóc như thể không ra tiếng khóc”.

Hay nước mắt của Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên “Hắn thấy mắt mình hình

như ươn ướt” Ở đây đều là giọt nước mắt của những người đàn ông đau khổ

nhưng có hoàn cảnh và số phận khác nhau Nếu như giọt nước mắt của Chí Phèo là

sự cảm động khi được Thị Nở chăm sóc, giọt nước mắt của Hộ là ân hận khi nhận

ra hành động thô bạo của mình với vợ con thì giọt nước mắt của A Phủ lại là nỗiđau đớn, tủi cực của người nông dân khi bị áp bức Cũng cùng cách thức so sánh

Trang 17

liên hệ ấy khi nói về giọt nước mắt của bà cụ Tứ trong tác phẩm “Vợ nhặt” củaKim Lân ta có thể liên hệ đến câu thơ:

“Tuổi già hạt lệ như sươnng Hơi đâu ép lấy hai hàng chứa chan”

“Khóc Dương khuê”- Nguyễn khuyến.

b Phân tích nghệ thuật xây dựng chi tiết (gắn với nét đặc trưng trong phong

cách của nhà văn)

-Bút pháp miêu tả như bút pháp hiện thực (chi tiết kết thúc truyện Chí Phèo),bút pháp lãng mạn cách mạng (chi tiết kết thúc truyện “Vợ nhặt”), bút pháp củakhuynh hướng sử thi (chi tiết về hình ảnh rừng xà nu cuối tác phẩm “Rừng xà nu”)-Nét đặc trưng trong ngôn ngữ: Ngôn ngữ giản dị như trong tác phẩm của Kim

Lân, ngôn ngữ hào hùng tráng lệ như trong “Rừng xà nu”, ngôn ngữ đậm màu sắc

triết lí như trong tác phẩm của Nam Cao , ngôn ngữ đậm sắc thái Nam Bộ trong

“Những đứa con trong gia đinh” Nguyễn Thi

5 Đánh giá ý nghĩa của chi tiết đó trong hệ thống toàn bộ tác phẩm.

Chi tiết quan trọng ấy làm cho mạch truyện trở nên thống nhất và giữ vai tròchủ đạo làm nên ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm

Thể hiện rõ phong cách của tác giả

VÍ DỤ CHỨNG MINH

Cảm nhận của anh/ chị về chi tiết bát bánh đúc trong truyện ngắn“Vợ nhặt” của Kim Lân.

(I) ĐVĐ: (Giới thiệu từ quan niệm của nhà văn Nguyễn Minh Châu)

(Nhà văn Nguyễn Minh Châu có lần nói đại ý rằng : Người cầm bút có biệttài là có thể chọn trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc với một vài sựdiễn biến sơ sài nhưng đó có khi lại là cái khoảnh khắc chứa cả một đời người, mộtđời nhân loại Đúng như vậy, trong cái dòng đời xuôi chảy ấy các nhà văn sẽ tìmđược một khoảnh khắc – một điểm sáng nghệ thuật có ý nghĩa làm nổi bật tính

Trang 18

cách của nhân vật và góp phần quan trọng trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của

tác phẩm Chi tiết bát bánh đúc trong tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân mang ý

nghĩa như thế)

(II) GQVĐ:

1 Khái quát về tác giả, tác phẩm.

-Tác giả Kim Lân: Kim Lân là nhà văn được coi là “con đẻ của đồng ruộng” Ông “một lòng đi về với đất, với người với thuần hậu nguyên thủy của cuộc sống nông thôn” (Nguyên Hồng) Kim Lân có những trang viết chân thực về

đời sống làng quê với những thú vui tao nhã của người nông dân quê mình mà ông

gọi đó là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” Ông cũng viết chân thực về

những người nông dân quê mình chất phác, hóm hỉnh mà rất tài hoa

- Hoàn cảnh sáng tác: Tác phẩm có tiền thân là tiểu thuyết “Xóm ngụ cư”được viết ngay sau khi cách mạng Tháng Tám thành công nhưng còn dang dở và bịmất bản thảo Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), Kim Lân dựa vào mộtphần của cốt truyện cũ để viết tác phẩm “Vợ nhặt” Tác phẩm được đưa vào tập

“Con chó xấu xí” (Xuất bản 1962).

-Nội dung chính: Tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống của người dânvùng đồng bằng Bắc Bộ trong nạn đói kinh hoàng năm 1945 Nhưng trong hoàncảnh đó người nông dân vẫn đùm bọc yêu thương, vẫn khao khát mái ấm gia đình

và luôn có một niềm hi vọng vào tương lai

2 Dẫn dắt để dẫn đến chi tiết (hoàn cảnh, tình huống xuất hiện chi tiết)

(Tràng là một anh nông dân nghèo sống ở xóm ngự cư Trong nạn đói, anhlàm thuê, kéo xe bò thóc cho liên đoàn lên tỉnh.Tràng gặp thị ở chợ tỉnh, cũng đang

trong nạn đói Lần thứ hai gặp lại, Tràng thấy thị “gầy sọp đi, trên khuôn mặt lưỡi

cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt” Sau những câu nói tầm phơ tầm phào,

Tràng đã mời thị ăn Tràng vỗ vỗ vào Túi: Rích bố cu Thế là thị sà xuống ăn thật.

Thị ăn một chặp bốn bát bánh đúc Ăn xong, thị cầm dọc đôi đũa quệt ngangmiệng ”)

3 Phân tích chi tiết: Thể hiện số phận, phẩm chất của nhân vật.

Trang 19

-Thể hiện số phận thảm thương, khốn cùng của nhân vật trong nạn đói

khủng khiếp năm 1945

+Vì cái đói cái nghèo nên khi được Tràng mời ăn giầu, thị đã nói “Ăn gì thì

ăn, chả ăn giầu” Thị đã “gợi ý” để được ăn, Lúc này cái đói cái nghèo đang bám

riết lấy thị nên cái điều đơn giản nhất và cũng lớn lao nhất với thị là có được miếngăn

+ Vì miếng ăn mà thị mất đi nữ tính của người con gái, thị đánh đổi cái sĩ

diện, cái duyên của người con gái Khi thị “sà xuống ăn một chặp bốn bát bánh

đúc” thì ta thấy thị thật đáng thương, tội nghiệp Có người nói thị trở nên trơ trẽn vì

miếng ăn, cái đói đã làm thị mất đi nhân phẩm, lòng tự trọng Có sống trong hoàncảnh ấy con người ta mới thấm thía và hiểu cho hoàn cảnh của thi Nhà văn NamCao cũng hay viết về cái đói, về miếng ăn, về chuyện vì miếng ăn mà con người tađánh mất đi nhân phẩm, lương tri Trong truyện “Một bữa no”, Nam Cao cũng đãnói về người bà vì đói quá mà ăn cho đến no và chết vì “một bữa no”, hay trong

“Trẻ con không được ăn thịt chó”, nhà văn cũng viết về hình ảnh của người cha vì

miếng ăn mà trở nên độc ác với những đứa con

+Thị theo không Tràng về làm vợ cũng chỉ vì cái đói, muốn chạy trốn cáiđói

-Hình ảnh bắt bánh đúc ấy cũng thể hiện niềm ham sống, khát khao cuộcsống của người nông dân: Vì sự sinh tồn nên thị “ăn liền một chặp bốn bát bánh

đúc chẳng chuyện trò gì”, ăn để sống Và thị bám theo câu nói của Tràng “rích bố

cu” “có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về, rồi thị đã theo không về

Trang 20

-Bánh đúc nên duyên vợ chồng Trong văn học ta thường thấy những hình

ảnh mang đậm chất thơ để nói về tín hiệu giao duyên nào là cái áo “yêu nhau cởi

áo cho nhau”, nào là chiếc khăn “khăn thương nhớ ai” còn ở đây lại là một hình

ảnh rất thực của cuộc sống đời thường

+ Từ bát bát bánh đúc ấy mà thị thành vợ Tràng và sau này thị trở nên hiềnthục, nữ tính sau khi làm vợ Tràng

+ Từ đó Tràng cũng có được hạnh phúc bất ngờ, sung sướng khi có vợ Saunày tâm tính Tràng thay đổi, thấy mình nên người gắn bó và có trách nhiệm với giađình

4 Đánh giá về ý nghĩa tư tưởng:

-Chi tiết bát bánh đúc trong tác phẩm đã phản ánh hiện thực về nạn đói trong

đó con người bị coi như cọng rơm cái rác, giá trị cả con người trở nên rẻ mạt.-Thể hiện giá trị nhân đạo sâu sắc: Cảm thông với nỗi khổ của con ngườiqua đó cũng tố cáo, lên án những những chính sách tàn bạo của thực dân Pháp vàphát xít Nhật đã đẩy nhân dân ta vào thảm cảnh nạn đói thảm khốc Đồng thờiKim Lân cũng ca ngợi vẻ đẹp của tình người ở người lao động trong hoàn cảnhcòn nhiều khó khăn

5 Đánh giá về chi tiết:

-Là chi tiết quan trọng góp phần thúc đẩy cốt truyện, khắc họa số phận,phẩm chất, tính cách của nhân vật

+ Thể hiện được nét đặc sắc trong phong cách sáng tác của Kim Lân Nhàvăn thường viết về cuộc sống giản dị của người nông dân với tâm lí rất đờithường Ông sử dụng ngôn ngữ nôm na, gần gũi trong cuộc sống đời thường

(III) KTVĐ

-Khẳng định ý nghĩa của chi tiết

-Khẳng định ý nghĩa của tác phẩm

Trang 21

2 DẠNG ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ NHỮNG Ý KIẾN BÌNH LUẬN VỀ CHI TIẾT.

(Học sinh vận dụng kĩ năng nghị luận về những ý kiến bàn về văn học)

I) Đặt vấn đề: Yêu cầu học sinh có cách dẫn dắt phù hợp Cần đưa ra được

những ý kiến bàn về chi tiết

1 Giới thiệu khái quát về tác giả và tác phẩm

3 Bình luận các ý kiến về chi tiết

3.1: Bàn luận về ý kiến thứ nhất.

-Đưa ra ý kiến của cá nhân

-Giải thích, chứng minh cho ý kiến của mình

3.2: Bàn luận về ý kiến thứ hai.

-Đưa ra ý kiến của cá nhân

-Giải thích, chứng minh cho ý kiến của mình

4 Bàn luận về mối quan hệ giữa hai ý kiến.

(III) KTVĐ.

-Khẳng định lại ý kiến của bản thân

- Đánh giá về ý nghĩa của chi tiết:

-Đánh giá về sự thành công của tác phẩm

Trang 22

Đề bài: Về cách kết thúc truyện ngắn “Vợ nhặt”, có ý kiến cho rằng

“Đó là một cái kết mở, tự nhiên và sáng”, lại có ý kiến cho “Đó chưa phải là một cái kết thực sự tự nhiên, gượng ép về nghệ thuật”

Ý kiến của anh (chị).

(I) ĐVĐ:

Đặc điểm của văn chương là sự sáng tạo, mỗi nhà văn có quyền chọn chomình một con đường riêng và bản thân mỗi tác phẩm cũng có sự phong phú về cáctầng nghĩa Vì thế quá trình tiếp nhận văn học cũng là một quá trình đầy sáng tạotùy thuộc vào vốn sống, năng lực bản thân, ý kiến, hoàn cảnh chủ quan của mỗi cánhân Đứng trước một hình tượng văn học có thể có những luồng ý kiến khác nhaunhư khi đánh giá về cách kết thúc của truyện ngắn “Vợ nhặt” có ý kiến cho rằng

“Đó là một cái kết mở, tự nhiên và sáng”, lại có ý kiến cho “Đó chưa phải là một cái kết thực sự tự nhiên,gượng ép về nghệ thuật”

(II) GQVĐ

-Tác giả Kim Lân: Kim Lân là nhà văn được coi là “con đẻ của đồng ruộng” Ông “một lòng đi về với đất, với người với thuần hậu nguyên thủy của cuộc sống nông thôn” (Nguyên Hồng) Kim Lân có những trang việt chân thực về

đời sống làng quê với những thú vui tao nhã của người nông dân quê mình mà ông

gọi đó là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” Ông cũng viết chân thực về

những người nông dân quê mình chất phác, hóm hỉnh mà rất tài hoa

- Hoàn cảnh sáng tác: Tác phẩm có tiền thân là tiểu thuyết “Xóm ngụ cư”được viết ngay sau khi cách mạng Tháng Tám thành công nhưng còn dang dở và bịmất bản thảo Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), Kim Lân dựa vào mộtphần của cốt truyện cũ để viết tác phẩm “Vợ nhặt” Tác phẩm được đưa vào tập

“Con chó xấu xí” (Xuất bản 1962).

Trang 23

-Nội dung chính: Tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống của người dânvùng đồng bằng Bắc Bộ trong nạn đói kinh hoàng năm 1945 Nhưng trong hoàncảnh đó người nông dân vẫn đùm bọc yêu thương, vẫn khao khát mái ấm gia đình

và luôn có một niềm hi vọng vào tương lai

2 Khái quát về chi tiết trong tác phẩm văn học (Tham khảo phần trên).

3 Tóm tắt dẫn dắt đến chi tiết.

Truyện viết về cuộc sống của những người dân ở xóm ngụ cư trong nạn đói

mà tiêu biểu là cuộc sống của gia đình Tràng Vì cái đói cái nghèo nên Tràngkhông thể có một đám cưới đàng hoàng và bữa cơm đón nàng dâu mới của nhà

Tràng cũng rất thảm hại “Giữa cái mẹt rách chỉ có độc một lùm rau chuối thái rối

và một đĩa muối ăn với cháo” Trong bữa ăn họ nghe thấy tiếng trống thúc thuế,

qua lời của người vợ, Tràng đã nhớ lại có lần mình gặp Việt Minh và “Trong óc

Tràng bỗng hiện lên đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới”,

4.Trình bày ý kiến của bản thân về cách kết thúc truyện.

4.1: Bàn luận về ý kiến: “Đó là một cái kết mở, tự nhiên và sáng”

- Đó là cách kết truyện tự nhiên phù hợp.

+ Kết thúc ấy có cơ sở từ thực tiễn đời sống Câu chuyện có bối cảnh là nạn

đói năm 1945- một thời điểm lịch sử có thật trong đất nước ta vào những nămtháng chuẩn bị cho cuộc cách mạng và đó là những ngày tiền khởi nghĩa với phongtrào phá kho thóc Nhật chia cho dân nghèo Vậy nên trong hoàn cảnh đói khát cùngcực ấy người nông dân nhận ra kẻ thù gây đau khổ cho mình là bọn Pháp và Nhật

Thực dân Pháp thi hành những “luật pháp dã man’, vơ vét của cải còn phát xít

Nhật thì bắt nhân dân ta nhổ lúa trồng đay, trồng thầu dầu rồi cùng với thiên tai, lũlụt Tất cả đều là căn nguyên dẫn đến thảm cảnh nạn đói năm 1945 Những ngườidân sống trong hoàn cảnh đó họ sẽ ý thức được mình phải đứng lên đấu tranh tìmcon đường cho mình Họ sẽ tìm đến với cách mạng như một điều tất yếu

+ Sự hợp lí ở đây là họ chỉ mới bắt đầu nhận thức về cách mạng, đó mới chỉ

là ánh sáng le lói ở cuối đường hầm Nhà văn không kết thúc câu chuyện ở việc

Trang 24

Tràng đi làm cách mạng rồi kêu gọi quần chúng nhân dân cùng đứng lên đấu tranh.Nếu như vậy e rằng có phần gượng ép và ảo tưởng Ở đây mới dừng lại ở việc qualời người vợ mà Tràng đã nhớ lại có lần anh đã nhìn thấy đoàn người đi phá khothóc và được nghe nói họ là Việt Minh Quá trình nhận thức ấy được diễn tiến từ

từ Cách kết truyện như thế là phù hợp

-Đó còn là cách kết truyện mở và sáng.

+ Truyện kết thúc nhưng đã mở ra cho người đọc nhiều suy ngẫm Truyệnkhông nói cụ thể rõ ràng là cuộc sống của Tràng, bà cụ Tứ, người vợ nhặt sẽ đi đếnđâu, cuộc sống của họ tiếp theo sẽ như thế nào để gượng ép trói buộc suy nghĩ củabạn đọc thiên về một hướng và nhiều khi chỉ suy nghĩ theo chiều hướng ấy Và thật

khéo léo khi Kim Lân để “lửng” Kết thúc “lửng” ấy chứa đựng bao suy nghĩ của

tác giả Phải chăng nhà văn Kim Lân đang thầm kín bày tỏ sự trân trọng với cáchtiếp cận, nhận thức của độc giả đồng thời cũng hướng họ rằng nên phải suy nghĩ,chiêm nghiệm để viết tiếp câu chuyện ấy với sự phù hợp và đúng đắn nhất theoquan điểm nhận thức của mỗi người Việc tạo ra kết thúc mở cũng khơi sâu sự tìmtòi khám phá một góc độ của cuộc sống, của xã hội thay vì chỉ là đọc trên giấy vàhiểu tác phẩm một cách đơn thuần Rõ ràng với ánh sáng “le lói ở cuối đườnghầm” kia người đọc có quyền hiểu và ngẫm theo nhiều cách Theo quan điểm củabản thân có thể suy ngẫm Tràng sẽ được theo cách mạng, theo ánh sáng của Đảngcùng với quần chúng khởi nghĩa và rồi cuộc sống của anh và gia đình cùng nhữngngười nông dân Việt Nam sẽ ấm no hơn, hạnh phúc hơn khi cách mạng giànhthắng lợi

+ Một điểm nữa trong cách kết truyện của Kim Lân là có kết truyện “sáng”không giống như văn học hiện thực phê phán trước cách mạng.Trước đây, nhà vănNam Cao đã để cho nhân vật Chí Phèo cảm nhận hương vị của cuộc sống, để chohắn cảm nhận tình yêu thương nhưng rồi Chí Phèo lại rơi vào bi kịch bế tắc Nhàvăn Ngô Tất Tố cũng để nhân vật của mình- Chị Dậu vùng lên chống lại ách áp

bức của bọn địa chủ nhưng rồi cuối cùng trước mắt chị là “trời tối đen như mực

giống như cái tiền đồ của chị” Họ đều rơi vào luẩn quẩn, bế tắc không lối thoát.

Ở “Vợ nhặt”, Kim Lân đã để cho những người nông dân hướng về tương lai Liệu

Trang 25

tác phẩm có thể kết thúc trong cảnh “bữa cơm ngày đói” với khung cảnh trông thật

thảm hại “Giữa cái mẹt rách chỉ có độc một lùm rau chuối thái rối và một đĩa

muối ăn với cháo” và “không ai nói câu gì Họ cắm đầu ăn cho xong lần Họ tránh nhìn mặt nhau Một nỗi tủi hờn len vào tâm trí mỗi người” Nếu kết thúc như thế

thì cái đói, cái nghèo vẫn bao trùm, cuộc sống của nhân dân vẫn rơi vào bếtắc Nhưng Kim Lân không dừng lại ở đó Ông đã hướng họ vào ánh sáng của

tương lai, của cách mạng “Trong óc Tràng bỗng hiện lên đám người đói và lá cờ

đỏ bay phấp phới” Thật là ông đã để những con người trong hoàn cảnh khốn cùng

cận kề cái chết nhưng họ không nghĩ đến cái chết mà vẫn hướng đến sự sống, vẫn

hi vọng tin tưởng ở tương lai Những người đói ấy vẫn khao khát về cuộc sống ấm

no, đầy đủ hơn Nhà văn đã để người dân nhận thức đúng về cách mạng khơi lêntinh thần đấu tranh Thực tiễn lịch sử cách mạng Tháng tám 1945 đã thắng lợi thìcon người và đặc biệt là người nông dân càng có thêm động lực niềm tin vào tươnglai tươi sáng ấm no Thật là một cách kết truyện sáng mở ra cuộc sống tươi sángcho con người

4.2: Bàn luận về ý kiến: “Đó chưa phải là một cái kết thực sự tự nhiên”.

Còn có ý kiến cho rằng “Đó chưa phải là một cái kết thực sự tự nhiên”, còn

gượng ép về mặt nghệ thuật Có thể lí giải điều này bởi có người cho rằng không

khí truyện còn ngập tràn trong cảnh đói khát, thiếu sinh khí và hiện thực về cáichết là điều khó tránh khỏi Những người nông dân ở đây chỉ là những con ngườinhỏ bé chưa hiểu gì về cách mạng và họ chưa đủ khả năng để làm thay đổi cuộcsống của mình Vì thế cho rằng âm thanh của tiếng trống thúc thuế và hình ảnh lá

cờ có phần gượng ép Tuy nhiên như đã phân tích ở trên, tất cả sự nhận thức vềcách mạng của người nông dân có thể đến bởi họ đang sống trong những ngày sôisục trong những ngày tiền khởi nghĩa của cuộc cách mạng tháng Tám

4.3.Ý kiến cá nhân.

Dù có thể còn nhiều ý kiến khác nhau, đó là quyền của mỗi người trong việccảm nhận văn chương nhưng với bản thân có thể thấy mạch truyện vẫn logic về nộidung tư tưởng Tác phẩm đã phản ánh rõ hiện thực cuộc sống của người nông dân

Trang 26

lúc bấy giờ, nó mang dấu ấn của thi pháp thời đại, lối kết thúc có hậu đã phản ánhđúng những đặc điểm của văn học cách mạng lúc bấy giờ.

5 So sánh với các tác phẩm trước đó và cùng thời

-So sánh với các tác phẩm trước như “Tắt đèn”- Ngô Tất Tố, “Chí Phèo”

Nam Cao để thấy sự khác nhau trong cách kết thúc của văn học hiện thực phêphán trước năm 1945 và văn học cách mạng sau 1945

-So sánh với tác phẩm cùng thời như “Vợ chồng A Phủ”- Tô Hoài để thấy

điểm tương đồng trong các tác phẩm sau 1945 đồng thời cũng thấy rõ đặc điểm thipháp của văn học sau 1945

DẠNG 3: ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ CHI TIẾT HÌNH ẢNH XUẤT HIỆN NHIỀU LẦN TRONG TÁC PHẨM.

I) Đặt vấn đề: Yêu cầu học sinh có cách dẫn dắt phù hợp từ đó dẫn dắt đến các

chi tiết cần bàn luận

1 Giới thiệu khái quát về tác giả và tác phẩm.

3.1: Cảm nhận về chi tiết 1 theo các bước (Theo cách thức cảm nhận về chi tiết).

a Phân tích nội dung

Trang 27

a1 Phải thấy rõ chi tiết ấy nói về điều gì?

a2 Bình sâu các từ ngữ quan trọng:

a3 Phân tích sâu ý nghiã gợi ra từ chi tiết đó

a4.Phải có sự so sánh, mở rộng liên hệ sâu với các chi tiết khác ở tác phẩmcũng như các chi tiết có liên quan ở các tác phẩm khác

b Phân tích nghệ thuật xây dựng chi tiết (gắn với nét đặc trưng trong phongcách của nhà văn)

3.2: Cảm nhận về chi tiết 2 theo các bước nêu trên.

*Đánh giá về ý nghĩa của các chi tiết:

*Đánh giá sự thành công của tác phẩm

Đề bài: Cảm nhận về hình ảnh tiếng sáo đêm xuân trong “Vợ chồng A Phủ”- Tô Hoài.

Trang 28

(I) ĐVĐ

(Giới thiệu từ hình tượng người nông dân trong văn học sau 1945 với khuynhhướng viết khẳng định sức sống của họ để hướng họ đến với ánh sáng của cáchmạng- dẫn đến hình ảnh “Tiếng sáo đêm xuân” trong tác phẩm “Vợ chồng A Phủ”)

(II) GQVĐ

2 Khái quát về chi tiết văn học.

3 Phân tích hình ảnh “Tiếng sáo đêm xuân”.

-Tiếng sáo xuất hiện lần thứ nhất ở ngoài đầu núi “Ngoài đầu núi lấp ló đã

có tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi”

-> Ý nghĩa: Tiếng sáo đã đánh thức tâm hồn cô Mị bởi tiếng sáo “thiết tha bổi

hổi” và cô đã “nhẩm thầm bài hát của người đang thổi”

“Mày có con trai con gái rồi

Mày đi làm nương

Ta không có con trai, con gái

Ta đi tìm người yêu”

-Lần thứ 2: Tiếng sáo văng vẳng ở đầu làng “tai Mị nghe tiếng sáo văng

vẳng đầu làng”.

-> Ý nghĩa: Tâm hồn cô Mị như được hồi sinh Mị nhớ lại ngày xưa “Ngày trước,

Mị thổi sáo giỏi Mùa xuân này Mị uống rượu bên bếp và thổi sáo Mị uốn chiếc lá trên môi thổi lá cũng hay như thổi sáo Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị”.

-Tiếng sáo gọi bạn yêu lửng lơ bay ngoài đường:

“Anh ném pao, em không bắt

Em không yêu, quả pao rơi rồi”.

->Ý nghĩa: Tiếng sáo đã giục giã cô Mị hành động Mị muốn đi chơi “Mị vẫn còn

trẻ, Mị muốn đi chơi Bao nhiêu người có chồng rồi vẫn đi chơi ngày Tết huống

Trang 29

chi Mị và ASử không có lòng với nhau và vẫn phải ở với nhau”.Và cô Mị sửa soạn

đi chơi “Mị quấn lại tóc, Mị với lấy cái váy hoa vắt ở trong vách”.

- Khi Mị bị trói, tiếng sáo vẫn vang vọng: “Em không yêu quả pao rơi rồi/

Em yêu người nào, em bắt pao nào”

->Ý nghĩa: Tiếng sáo vẫn thôi thúc tâm hồn Mị “đưa Mị theo những cuộc chơi,

những đám chơi”.

- Cuối cùng : “Tiếng sáo, tiếng chó sủa xa xa”.

->Ý nghĩa: Tiếng sáo như cũng đang lặng dần với tâm trạng khổ đau của cô gái

Mèo đầy bất hạnh

4 Nhận xét, so sánh:

- Điểm giống nhau:

+ Nội dung: Cùng nói về âm thanh, sắc điệu của tiếng sáo trong sự cảm nhậncủa Mị vào đêm tình mùa xuân từ đó thể hiện sức sống tiềm tàng đang trỗi dậytrong tâm hồn của cô Mị

+ Nghệ thuật: Miêu tả chi tiết giàu hình ảnh, giàu sức gợi, dùng chi tiết ấy đểmiêu tả diến biến tâm lí rất tinh tế của nhân vật

-Điểm khác nhau:

+ Mỗi chi tiết xuất hiện trong hoàn cảnh cụ thể khác nhau thể hiện cho nhữngcung bậc cảm xúc trong tâm trạng của cô Mị

+ Thể hiện tài năng của nhà văn trong việc miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật

DẠNG 4: ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ CÁC CHI TIẾT CÓ LIÊN QUAN TRONG NHIỀU TÁC PHẨM

(Học sinh vận dung tốt kĩ năng đề nghị luận về chi tiết như đã hướng dẫn ởtrên và kĩ năng dạng đề so sánh)

Trang 30

I) Đặt vấn đề: Yêu cầu học sinh có cách dẫn dắt phù hợp.Với dạng đề này học

sinh giới thiệu từ đề tài, từ đó mà dẫn dắt đến các chi tiết cần bàn luận

1 Giới thiệu khái quát về hai tác giả và hai tác phẩm (giống như các dạng

đề so sánh khác)

3.1: Cảm nhận về chi tiết ở tác phẩm thứ nhât theo các bước (Theo cách thức cảm nhận về chi tiết).

a Phân tích nội dung

a1 Phải thấy rõ chi tiết ấy nói về điều gì?

a2 Bình sâu các từ ngữ quan trọng:

a3 Phân tích sâu ý nghiã gợi ra từ chi tiết đó

a4.Phải có sự so sánh, mở rộng liên hệ sâu với các chi tiết khác ở tác phẩmcũng như các chi tiết có liên quan ở các tác phẩm khác

b Phân tích nghệ thuật xây dựng chi tiết (gắn với nét đặc trưng trong phongcách của nhà văn)

3.2: Cảm nhận về chi tiết ở tác phẩm thứ hai theo các bước nêu trên.

4 So sánh hai chi tiết:

- So sánh điểm tương đồng (Giải thích lí do)

Trang 31

*Đánh giá về ý nghĩa của các chi tiết:

*Đánh giá về sự thành công của các tác phẩm

có ý nghĩa làm nổi bật tính cách của nhân vật và góp phần quan trọng trong việcthể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Kết truyện “Vợ chồng A Phủ” với hình ảnh

Mị cứu A Phủ rồi “Hai người lẳng lặng đỡ nhau lao chạy xuống dốc núi” và “Vợ nhặt” với hình ảnh “Trong óc Tràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp

Trang 32

phới” chính là điểm sáng ấy Tuy nhiên mỗi nhà văn lại có những khám phá mới

văn viết chân thực với quan niệm “Viết văn là một quá trình đấu tranh để nói ra

sự thật Đã là sự thật thì không tầm thường dù phải đập vỡ những thần tượng trong lòng người đọc” Kim Lân lại có những trang việt chân thực về đời sống làng

quê với những thú vui tao nhã của người nông dân quê mình mà ông gọi đó là “thú

đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” Ông cũng viết chân thực về những người

nông dân quê mình chất phác, hóm hỉnh mà rất tài hoa

- Khái quát về hai tác phẩm: Cả hai tác phẩm đều viết về hình tượng người nôngdân trong quá trình đến với cách mạng Ở họ là một cuộc sống khó khăn bất hạnhnhưng vẫn sáng lên những phẩm chất cao đẹp và điều đặc biệt là họ đang trong quátrình đến với cách mạng

- Viết về sự nhận thức về cách mạng của người nông dân cả hai tác phẩm đều mangđến cách kết truyện bằng hình ảnh rất ấn tượng mang lại ý nghĩa sâu sắc

2 Khái quát về chi tiết trong tác phẩm văn học (Tham khảo phần trên).

3 Phân tích chi tiết kết truyện của hai tác phẩm.

3.1 Chi tiết kết thúc truyện (đoạn trích) trong tác phẩm “Vợ chồng A Phủ”

3.1.1: Dẫn dắt cụ thể về hoàn cảnh ra đời và nội dung cơ bản.

-Hoàn cảnh sáng tác: Tác phẩm được in trong tập “Truyện Tây Bắc” (1953).Năm 1952, Tô Hoài cùng với những chiến sĩ cách mạng lên miền núi Tây Bắc giúpngười dân kháng chiến chống Pháp Sau thời gian tám tháng gắn bó với cuộc sống

Định dạng
Số trang	65
Dung lượng	92,72 KB