Kiểu nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Những năm 30 thế kỉ XX là thời kỳ khủng hoảng kinh tế và phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống, khuynh hướng lãng mạn xuất hiện và chiếm ưu thế trên văn đàn văn học công khai. Tuy nhiên, những tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Tam Lang vẫn lần lượt ra đời khẳng định vị trí của văn học hiện thực phê phán.Vũ Trọng Phụng và các tác giả cùng thời đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật mới mẻ, độc đáo, thể hiện cá tính sáng tạo riêng , ít nhiều mang dấu ấn thời đại và dấu ấn cá nhân của người sáng tác. Vũ Trọng Phụng là nhà văn lớn nhưng cuộc đời ngắn ngủi, người có công đi sâu vào khám phá cuộc sống thành thị đương thời, những chuyển biến của xã hội Việt Nam những năm 30 của thế kỉ XX. Đây là một hiện tượng văn học cần lưu ý với nhiều sáng tác trên các thể loại, tiểu biểu là phóng sự, tiểu thuyết… Sáng tác của ông thể hiện xung đột gay gắt xã hội Việt Nam thối nát đương thời những năm 30 của thế kỉ XX. Có thể nói, với một tài năng xuất chúng và Vũ Trong Phụng đã đóng góp đáng kể vào sự phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Tiểu thuyết Giông tố (1936), Số đỏ (1936), Làm đĩ (1936), phóng sự Cơm thầy cơm cô(1936)…của Vũ Trọng Phụng là những tiểu thuyết có vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng nói riêng và nền văn xuôi hiện đại nói chung. Sáng tác của Vũ Trọng Phụng ra đời trong hoàn cảnh lịch sử xã hội đặc biệt, đó là tình hình xã hội Việt Nam đang buổi giao thời với những chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế xã hội, giao lưu văn hóa hơn là sự xuất hiện của đô thị hóa với tầng lớp thị dân; đó là đề tài mà Vũ Trọng Phụng lựa chọn trong sáng tác thể hiện sự bạo lạ về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật. Bên cạnh đó Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ là những cuốn tiểu thuyết vừa thể hiện rõ cá tính sáng tạo của Vũ Trọng Phụng vừa thể hiện đời sống thị dân trong xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX qua hình ảnh các nhân vật cụ thể, sinh động. Chúng tôi chọn đề tài này vì muốn khám phá sâu hơn thế giới nhân vật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng ,với khả năng sáng tạo và niềm đam mê thông qua những nhân vật điển hình đó ông đã vẽ nên cho chúng ta thấy một xã hội thu nhỏ đời sống thành thị lố lăng kệch cỡm đương thời bằng ngòi bút tả chân và trào phúng đặc sắc. Việc nghiên cứu về “Kiểu nhân vật thị dân trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936”sẽ giúp cho chúng tôi có điều kiện tìm hiểu sâu hơn, kĩ càng hơn để giúp ích cho giảng dạy môn Văn đạt hiệu quả cao hơn. Ngoài ra, việc nghiên cứu giúp học sinh hiểu rõ hơn về hoàn cảnh lịch sử, những yếu tố chi phối đến sáng tác của Vũ Trọng Phụng để tạo nên giá trị về lịch sử, văn học và xã hội trong các sáng tác của ông. Trong giai đoạn những năm 30 của thế kỉ XX có một số tác giả viết về đời sống thị dân Việt Nam, nhưng có lẽ trong tác phẩm của mình thì Vũ Trọng Phụng đã đốc hết tài năng để xây dựng cho độc giả thấy được một đời sống thị dân với các nhân vật thị dân hiện lên một cách chi tiết nhất, hài hước nhất và ấn tượng nhất với mục đích phơi bày hiện thực xã hội đương thời.Chúng tôi hi vọng rằng kết quả nghiên cứu của mình sẽ phần nào góp thêm một tiếng nói vào quá trình tìm hiểu về đời sống thị dân giai đoạn đầu thế kỉ XX nói chung và đời sống thị dân được biểu hiện phong phú, đa dạng trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936. Đồng thời chúng ta thấy được những đóng góp to lớn của một nhà văn đối với quá trình hiện đại hóa văn học những năm 30 của thế kỉ XX. 2.Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám năm (1945) Nói đến Vũ Trọng Phụng chính là nói đến thời cuộc và tài năng. Đó là một cách tự nhận xét chân tình, thời thế tạo anh hùng, câu nói đó vẫn có ý nghĩa riêng, thích hợp với những tài năng được thời thế góp phần tạo nên. Vũ Trọng Phụng gặp thời. Thời kỳ 19301945 là một bước phát triển mới rất khác biệt với chặng đường trước. Những thành phố lớn như Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng đã mang tầm vóc và kích cỡ của những thành phố hiện đại.Về văn hóa thông tin thời kỳ này đã có hàng trăm nhà xuất bản và tờ báo xuất hiện . Năm 1938 với 308 tờ báo là năm báo chí phát triển mạnh nhất so với toàn bộ chặng đường trước. Về giáo dục, đã có nhiều trường đại học, số lượng sinh viên, học sinh đông đảo góp phần tạo nên một lớp công chúng mới trong văn học. Về sinh hoạt xã hội, nhiều rạp chiếu bóng, rạp hát, vũ trường hoạt động, đêm Hà Nội sầm uất không khí chơi bời. Về mặt trái của thành thị bộc lộ rõ qua nhiều mặt, quyền lực chính trị đã siết chặt qua nhiều hoạt động, đồng tiền lên ngôi, nạn mại dâm, đĩ điếm, cờ bạc phát triển. Đời sống thành thị bộc lộ những mặt đối lập rõ rệt trên nhiều phương diện. Thời cuộc là thế, làm sao nhà văn không miêu tả được những bức tranh xã hội phức tạp, nhiều mâu thuẫn đó. Đời sống thị dân là một trong những nội dung đặc biệt quan trọng trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng nổi bật ở thể loại tiểu thuyết và phóng sự. Những sáng tác của ông ra đời từ những năm 30 thế kỉ XX đã có rất nhiều những đánh giá, bình luận, bài viết, công trình nghiên cứu… về giá trị nội dung và nghệ thuật trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng. Với quan điểm nói rõ, nói thẳng sự thật, Vũ Trọng Phụng đã coi mình không những là một nhà văn mà còn là một nhà báo có trách nhiệm không những miêu tả hiện thực xã hội mà còn vạch rõ mặt trái của xã hội. Nhưng với cách viết táo bạo, ông đã không nhận được sự đồng tình, ủng hộ của một bộ phận dư luận đương thời. 2.2 Thời kì sau cách mạng tháng Tám đến trước năm (1986) Năm 1956, 1957, người ta lại quan tâm nhiều đến Vũ Trọng Phụng, nhiều nhà nghiên cứu đã bàn về sự nghiệp văn chương của ông. Theo nhà văn Nguyên Hồng thì phóng sự Cạm bẫy người là tác phẩm mở đầu của khuynh hướng văn học hiện thực, hai thiên phóng sự Cơm thầy cơm cô và Lục xì và hai tiểu thuyết Giông tố và Số đỏ, Những bài viết trong tập san Vũ Trọng Phụng với chúng ta (do Minh Đức xuất bản) cũng đánh giá cao tiểu thuyết, phóng sự của Vũ Trọng Phụng. Trong đó Phan Khôi coi phóng sự Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây, Cạm bẫy người đều là những tác phẩm thông cảm và tố khổ cho hạng người cùng khổ ở Việt Nam. Nhà văn học sử Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Tập III đã giới thiệu tóm tắt 4 phóng sự của Vũ Trọng Phụng (Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục sì) rồi khẳng định giá trị của phóng sự Vũ Trọng Phụng “ta thấy tất cả những gì gọi là hài ước, bi đát, rùng rợn trong những vết thương xã hội lúc bấy giờ. Tác giả Nguyễn Trác ở công trình Lịch sử văn học Việt Nam tập V (1930¬ 1945) sau khi giới thiệu tóm tắt bốn thiên phóng sự của Vũ Trọng Phụng tác giả Nguyễn Trác đã kết luận: Những tác phẩm trên đã đưa Vũ Trọng Phụng lên hàng “Ông vua phóng sự đất Bắc”. Như vậy là, trong bài khái quát về văn học hiện thực phê phán 1930¬1945 ông đã đặt những cây bút phóng sự về đúng vị trí của nó. 2.3 Thời kì sau đổi mới (1986) Từ phương diện nghệ thuật, những sáng tác của Vũ Trọng Phụng cũng có nhiều bài viết trong đó có đánh giá như: Năm 1989, trong bài viết Vũ Trọng Phụng “ông vua phóng sự”, Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét, Vũ Trọng Phụng dường như sinh ra để viết phóng sự và tiểu thuyết (phóng sự của Vũ Trọng Phụng có yếu tố tiểu thuyết và tiểu thuyết có yếu tố phóng sự: một óc quan sát hết sức mau lẹ và sắc sảo, một khả năng kí họa tài tình, có thể tóm tắt rất nhanh những mẫu người khác nhau bằng vài nét phác thảo. (…) có những đoạn đối thoại đầy kịch tính bằng ngôn ngữ và giọng điệu nghề nghiệp… (…). Dẫn dắt các tình tiết và tổ chức các tình huống một cách linh hoạt, nhà văn sáng tạo ra một nhân vật khá độc đáo: nhân vật tôi. Một nhân vật không phải Vũ Trọng Phụng nhưng rất Vũ Trọng Phụng: ăn nói hóm hỉnh với những cách ví von bất ngờ mà ác. Từ những nhận xét hết sức tinh tế của Nguyễn Đăng Mạnh đã phần nào giúp cho chúng tôi có cái nhìn khái quát hơn về những giá trị nghệ thuật về tiểu thuyết phóng sự, các tình tiết nghệ thuật, từ ngôn ngữ, giọng điệu của Vũ Trọng Phụng rất xuất sắc góp phần quan trọng trong lĩnh vực tiểu thuyết, qua đó chúng tôi thấy được khả năng của ông rất sâu sắc trong việc xây dựng các giá trị nghệ thuật sắc sảo và đa dạng. Năm 2007, trong cuốn Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Về mặt kết cấu các tác phẩm, thì, trong hầu hết truyện ngắn, truyện dài của Vũ Trọng Phụng, các tình tiết, tình huống, các quan hệ nhân vật và số phận của chúng đều được xếp đặt, tổ chức theo một nguyên tắc ngẫu nhiên may rủi: bố con trở thành kẻ thù, vợ chồng hóa ra anh em, đang nghèo đói trở thành triệu phú hoặc ngược lại thằng bỗng hóa ra ông, ông lại hóa ra thằng, cuộc sống cứ đảo điên vì vận hạn rủi may, vì số đen số đỏ.”(18; 27)… “Dù viết bằng thể loại nào, văn Vũ Trọng Phụng cũng đúng là Vũ Trọng Phụng. Nghĩa là sắc sảo và mãnh liệt, như dao chém, như roi quất. Nhưng tài năng của Vũ Trọng Phụng vẫn bộc lộ đầy đủ nhất ở hai thể phóng sự và tiểu thuyết”(18; 113)… Nguyễn Hoàng Khung trong trong Văn học Việt Nam (19301945), tập 1 (NXB ĐH – GDCN, viết năm 1982 xuất bản năm 1988) vừa nhìn lại tác giả Vũ Trọng Phụng một cách thấu đáo, vừa phân tích chính xác về một số nhân vật của Vũ Trọng Phụng trong Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô… Không chỉ vậy đề tài về đời sống đô thị hóa Việt Nam đầu thế kỉ XX, thị dân trong sáng tác cả Vũ Trọng Phụng còn được đánh giá cách chân thực: Hoàng Như Mai trong bài: Nhà văn Vũ Trọng Phụng và cái xã hội thời thuộc Pháp nhận xét: “Vũ Trọng Phụng tỏ ra rất độc đối với cái xã hội được mệnh danh là thượng lưu thời thuộc Pháp” là hoàn toàn chính xác. Nguyễn Đăng Mạnh, trong bài Đọc lại Giông tố của Vũ Trong Phụng Tạp chí văn học số 2 đã nhận xét: “Tác phẩm này phải giải quyết những nhiệm vụ nghệ thuật nặng nề hơn. Nó quản lí một thế giới nhân vật đông đúc hơn, phức tạp hơn, gồm nhiều thành phần xã hội nghề nghiệp khác nhau…” . Vũ Ngọc Phan cũng chỉ ra ảnh hưởng của Freud với một số nhân vật trong Số đỏ, Làm đĩ của Vũ Trọng Phụng, nhưng Vũ Ngọc Phan không nhìn nhân vật đơn thuần từ một phía mà ông phân tích chính xác ý nghĩa xã hội của các nhân vật trong Giông tố. Khi nhận xét về Nhân vật trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng , Nguyễn Đăng Mạnh cũng cho rằng: “Đọc Số đỏ, ta như được lôi cuốn vào một cuộc tả xung hữu đột của Vũ Trọng Phụng đánh vào đủ loại quái thai của xã hội thực dân tư sản” . Còn Nguyễn Hoành Khung thì khẳng định: “Tiếng cười trào phúng trong Số đỏ đã nhắm khá trúng vào tầng lớp thống trị, cụ thể là bọn thành thị tư sản học đòi văn minh rởm khi đó. Ngòi bút cay độc của Vũ Trọng Phụng tung hoành thoải mái, đả kích đến tấp toàn bộ cái xã hội nhố nhăng, thối nát…” . Sẽ thiếu sót khi không nhắc đến một số luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng gần đây như: Hai hình tượng Long và Mịch trong tiểu thuyết Giông Tố của Vũ Trọng Phụng” của Trần Thị Lệ Thanh; Bản sắc hiện đại trong các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng (Viện văn học, NXB Văn học, HN, 2003). Trần Đăng Thao qua luận án: Đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với lịch sử văn học Việt Nam hiện đại trong lĩnh vực phóng sự và tiểu thuyết đã tiếp cận theo hướng loại hình cấu trúc thể loại, và chỉ ra được tính chất “Hoành tráng” trong kết cấu tác phẩm Vũ Trọng Phụng khi so sánh với các tác phẩm cùng thời đó là sản phẩm đặc trưng của thể loại kết hợp phóng sự ¬ tiểu thuyết. Nguyễn Văn Phượng qua luận án tiến sĩ: Ngôn từ nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng trong phóng sự và tiểu thuyết cho rằng mỗi tác phẩm của Vũ Trọng Phụng đều tựa một công trình khảo cứu bầy ra vô vàn những bệnh tật của loài người. Lê Thị Bình (2007), Xu hướng tiểu thuyết hoá trong phóng sự Vũ Trọng Phụng, luận văn thạc sĩ ngữ văn, Đại học Vinh; Phạm Thị Mỹ Lương (2001), Thi pháp tiểu thuyết giông tố của Vũ Trọng Phụng, luận văn thạc sĩ, Đại học sư phạm Hà Nội; Ngô Thị Hồng Minh (2010), Chất phóng sự trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, luận văn thạc sĩ, Đại học sư phạm Hà Nội. Nguyễn Thị Thương, Tiếp cận thế giới nhân vật Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn tâm phân học, luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội (2014). Nhưng vẫn còn thiếu những công trình, nghiên cứu một cách kĩ lưỡng, chuyên sâu về nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng. Vì vậy chúng tôi tiếp tục tìm hiểu về “Nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936” qua các tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ, phóng sự Cơm thầy cơm cô một cách hệ thống, toàn diện hơn.

Trang 1

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu 1

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 11

5 Phương pháp tiến hành nghiên cứu 12

6 Cấu trúc của luận văn 12

PHẦN II: NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1: THỊ DÂN VÀ NHÂN VẬT THỊ DÂN TRONG SÁNG TÁC CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG 13

1.1 Hoàn cảnh lịch sử- văn hóa- văn học những năm 30 của thế kỉ XX 13

1.1.1 HOÀN CẢNH LỊCH SỬ 13

1.1.2 HOÀN CẢNH VĂN HÓA, VĂN HỌC 30 NĂM ĐẦU THẾ KỈ XX .16

1.1.3 ẢNH HƯỞNG CỦA LỊCH SỬ- VĂN HÓA XÃ HỘI ĐẾN CON NGƯỜI VŨ TRỌNG PHỤNG 19

1.2 Nhân vật thị dân – kiểu nhân vật nổi bật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng 23

1.2.1 Khái niệm nhân vật văn học 23

1.2.2 Khái niệm về thị dân 25

1.2.3 Nhân vật thị dân - kiểu nhân vật nổi bật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng 28

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT THỊ DÂN TRONG MỐI QUAN HỆ XÃ HỘI 34

2.1 Trong mối quan hệ cùng tầng lớp 34

2.1.1 NHÂN VẬT THỊ DÂN TƯ SẢN GIÀU CÓ 34

2.1.2 NHÂN VẬT THỊ DÂN NGHÈO 41

Trang 2

2.2 Trong mối quan hệ bạn bè 43

2.3 Trong quan hệ đôi lứa 47

CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT THỊ DÂN TRONG MỐI QUAN HỆ GIA ĐÌNH 57

3.1 Trong mối quan hệ cha con 58

3.2 Trong mối quan hệ vợ - chồng 64

3.3 Trong mối quan hệ anh em 72

3.3.1 Quan hệ ruột thịt 72

3.3.2 Quan hệ họ hàng, làng xóm 76

PHẦN III KẾT LUẬN 82

Trang 4

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu.

Đất nước ta khi bước vào đầu thế kỷ XX đánh dấu mốc của thời kỳkhủng hoảng kinh tế và phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống, khuynhhướng lãng mạn xuất hiện và chiếm ưu thế trên văn đàn văn học công khai.Song song với dòng văn học lãng mạn thì văn học hiện thực cũng xuất hiện vàdần dần khẳng định được vị trí trong tiến trình phát triển của văn học ViệtNam Nói đến trào lưu này không thể không nhắc tới tên tuổi của: NguyễnCông Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng – những cây bút hiệnthực xuất sắc để lại nhiều dấu ấn cho nền văn học nước nhà.Vũ Trọng Phụngvà các tác giả cùng thời đã xây dựng nên một đời sống xã hội mới mẻ, độcđáo, thể hiện phong cách tạo riêng, ít nhiều mang dấu ấn thời đại và dấu ấncá nhân của người sáng tác

Vũ Trọng Phụng là nhà văn lớn nhưng cuộc đời ngắn ngủi, ngườicó công đi sâu vào phát hiện và khai thác cuộc sống thành thị đương thời,những chuyển biến của xã hội Việt Nam những năm 30 của thế kỉ XX Đây làmột hiện tượng văn học cần lưu ý với nhiều sáng tác trên các thể loại, tiểubiểu là phóng sự, tiểu thuyết… Sáng tác của ông thể hiện xung đột gay gắt xãhội Việt Nam thối nát đương thời những năm 30 của thế kỉ XX Có thể nói,với một tài năng xuất chúng Vũ Trong Phụng đã làm mới mẻ và có nhiềuđóng góp làm thay đổi diện mạo bộ mặt văn xuôi Việt Nam hiện đại

Tiểu thuyết Giông tố (1936), Số đỏ (1936), Làm đĩ (1936), phóng sự Cơm thầy cơm cô(1936)…là những tiểu thuyết có vị trí quan trọng trong

sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng nói riêng và nền văn xuôi hiện đạinói chung Sáng tác của Vũ Trọng Phụng ra đời trong hoàn cảnh lịch sử xãhội đặc biệt: xã hội Việt Nam có những chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế,giao lưu văn hóa Á- Âu với sự xuất hiện của đô thị hóa với tầng lớp thị dân;

Trang 5

đó là đề tài mà Vũ Trọng Phụng lựa chọn trong các sáng tác của mình nó thể

hiện sự bạo lạ về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật Bên cạnh đó Giông

tố, Số đỏ, Làm đĩ là những cuốn tiểu thuyết vừa thể hiện rõ cá tính sáng tạo

của Vũ Trọng Phụng vừa thể hiện đời sống thị dân trong xã hội Việt Namnhững năm đầu thế kỉ XX qua hình ảnh các nhân vật cụ thể, sinh động

Chúng tôi chọn đề tài này vì muốn khám phá sâu hơn thế giới nhânvật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, với khả năng sáng tạo và niềm đam

mê thông qua những nhân vật điển hình ông đã vẽ nên cho chúng ta thấy mộtgóc nhỏ những nhức nhối của xã hội Việt Nam đương thời bằng sự phản ánh

- đời sống thành thị lố lăng ,rối ren dưới ngòi bút tả chân và trào phúng đặc

sắc Việc nghiên cứu về Kiểu nhân vật thị dân trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 sẽ giúp cho chúng tôi có điều kiện tìm hiểu sâu, kĩ

càng hơn những đóng góp của Vũ Trọng Phụng để giúp ích cho giảng dạymôn Văn đạt hiệu quả cao hơn Trong giai đoạn những năm 30 của thế kỉ XXcó một số tác giả viết về đời sống thị dân Việt Nam nhưng có lẽ trong tácphẩm của mình thì Vũ Trọng Phụng đã đốc hết tài năng để xây dựng cho độcgiả thấy được một đời sống thị dân với các nhân vật thị dân hiện lên một cáchchi tiết nhất, hài hước nhất và ấn tượng nhất với mục đích phơi bày hiện thực

xã hội đương thời.Chúng tôi hi vọng rằng kết quả nghiên cứu của mình sẽphần nào góp thêm một tiếng nói vào quá trình tìm hiểu về đời sống thị dânđầu những năm 30 và đời sống thị dân được biểu hiện phong phú, đa dạngtrong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 Đồng thời chúng tathấy được những đóng góp to lớn của một nhà văn đối với quá trình hiện đạihóa văn học những năm 30 của thế kỉ XX

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Vũ Trọng Phụng là nhà văn lớn của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại.Bằng niềm đam mê văn chương cùng với tài năng sáng tạo độc đáo Vũ Trọng

Trang 6

Phụng đã thổi luồng gió mới vào dòng văn học hiện thực phê phán trước cáchmạng tháng Tám Các sáng tác của ông ngay từ khi mới ra đời đã gây đượctiếng vang và được giới nghiên cứu phê bình quan tâm Nhưng có lẽ nhắc đếnnhà văn họ Vũ giới phê bình nghiên cứu đã tốn không ít giấy mực để bàn vềphóng sự và tiểu thuyết những thể loại làm nên tên tuổi của ông Chính vì thế

đã có quá nhiều các bài báo, các công trình nghiên cứu khoa học, luận văn,tiểu luận …viết về nhà văn họ Vũ này qua các giai đoạn lịch sử một cáchphong phú và đa dạng Cụ thể:

2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám năm (1945)

Đất nước Việt Nam trong những năm 1930-1945 bước sang một chặngđường mới khác biệt so với trước Trung tâm văn hóa chính trị của cả nướctập trung vào những thành phố lớn mang tầm vóc và kích cỡ như Hà Nôi, HảiPhòng, Sài Gòn… Khi xã hội thay đổi kéo theo sự thay đổi về văn hóa,chínhtrị.Về văn hóa thông tin đã có hàng trăm nhà xuất bản và tờ báo xuất hiện Năm 1938 đánh dấu sự phát triển rầm rộ của báo chí Việt Nam so với giaiđoạn trước minh chứng là ra đời của 308 tờ là năm báo chí phát triển mạnhnhất so với toàn bộ chặng đường trước Về giáo dục, trường học xuất hiệnngày càng nhiều đặc biệt là một số trường đại học với số lượng học sinh, sinhviên khá đông góp phần tạo nên một lớp công chúng mới trong văn học Vềsinh hoạt xã hội, Hà Nội là trung tâm giải trí sầm uất với rạp hát, rạp chiếuphim,vũ trường hoạt động, công viên…với không khí vui chơi náo nhiệt, sôiđộng Cùng với sự phát triển tích cực đó một góc khuất mặt trái của thành thịcũng không thể tránh khỏi đó là tệ nạn, cờ bạc, gái mại dâm, hút chích, nhàsăm… Đời sống thành thị bộc lộ những mặt đối lập rõ rệt trên nhiều phươngdiện Thời cuộc là thế, thiên chức của người cầm bút là phải vận động theohoàn cảnh xã hội buộc nhà văn phải miêu tả bức tranh xã hội phức tạp, nhiềumâu thuẫn đó trong trang viết của mình

Trang 7

Đời sống thị dân là một trong những nội dung đặc biệt quan trọngtrong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng đề tài này được khai thác nhiều ởtiểu thuyết và phóng sự Có lẽ đây là hai thể loại được ông dành toàn bộ tâmhuyết để thai nghén và gửi hồn, gửi tình mình vào đó Không làm ông thấtvọng bởi đã có rất nhiều những đánh giá, bình luận, bài viết, công trìnhnghiên cứu… về giá trị nội dung và nghệ thuật trong những sáng tác của Vũ

Trọng Phụng như: Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu trong bài viết: Vũ Trọng Phụng và những tác phẩm vượt thời gian , Báo Tin tức ra ngày 19/07/2017

cho rằng: Vũ Trọng Phụng đã sáng tạo một loại tiểu thuyết mới,tiểu thuyết

của tiếng cười mang thanh, mang âm độc đáo đa sắc diện Số đỏ là cuốn tiểu

thuyết trào phúng kinh điển và ở đó xuất hiện một nhân vật độc đáo mang tínhthời đại Xuân Tóc Đỏ Xuân Tóc Đỏ đi vào tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụngmang dáng dấp của ông Vua lưu manh, tinh quái, bịp bợm và xảo quyệt vớinhiều chiêu trò để đạt được thành công ngoài mong đợi Xuân cũng là nhânvật như thế Nếu người viết đầu tiên chạm tay vào phóng sự là Tam Lang thìVũ Trọng Phụng lại có công đưa phóng sự Việt Nam lên đỉnh cao mới đặcbiệt là giai đoạn 1930- 1945 Lịch sử nghiên cứu về tác giả và tác phẩm củaVũ Trọng Phụng có nhiều điểm rất đặc biệt và khác thường bởi lẽ các sáng táccủa ông không nhẹ nhàng , êm ả mà phải trải qua nhiều thăng trầm, nhiềunhững luồng ý kiến đánh giá trái chiều nhau Với trên 200 công trình lớn nhỏnhư bài nghiên cứu, luận án, luận văn, bài phê bình, bài phát biểu tên tuổi vịtrí của Vũ Trọng Phụng đã được đặt ngang hàng với nhiều nhà văn lớn trongnước và thế giới Đã có không ít những nhận xét, đánh giá về “ông vua

phóng sự đất Bắc” khi những đứa con đẻ của ông ra đời như: Cạm bẫy người (1933); Kỹ nghệ lấy Tây (1934); Cơm thầy cơm cô (1936); Lục xì (1937); Một huyện ăn Tết (1938)… Khi những tác phẩm này có mặt trên văn đàn Việt

Nam thì Lê Tràng Kiều trong một bài viết trên tạp chí văn học ra ngày

Trang 8

8/6/1935 với tiêu đề “Một trong những nhà văn hiện thực mở đầu cho nghề phóng sự ở nước ta” đã đánh giá rất sâu sắc về phóng sự đầu tay “Cạm bẫy người” của Vũ Trọng Phụng Theo Lê Tràng Kiều thì đây là một sự khởi đầu

khá thành công của Vũ Trọng Phụng và có thể đây cũng sẽ là bước tạo đà đểnhà văn họ Vũ bứt phá, tạo nên tên tuổi của mình trên nhiều thể loại khác Trương Tửu- bạn thân của Vũ Trọng Phụng cũng đã rất khâm phục và

ngưỡng mộ tài năng phóng sự của ông Trương Tửu trong bài “Địa vị Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam cận đại”số đặc biệt đăng trên tờ Tao

Đàn (1939) cho rằng: Kiệt tác đặt nền móng và làm nên sự thành công cho

phóng sự Việt Nam phải kể đến: Kỹ nghệ lấy Tây, Lục xì, Cơm thầy cơm cô.

Đã có không ít người ngợi ca và thán phục khả năng viết phóng sự của VũTrọng Phụng tuy nhiên cũng có một vài luồng ý kiến lên án, đả kích và chêtrách lối viết tả chân, tả thực và có phần dâm, bạo của ông phải kể đến lànhững cây bút lãng mạn như: Nhất Linh, Thái Phỉ Nhất Linh với bút danh

Nhất Chi Mai đã có bài viết “ Dâm hay không dâm” đăng trên báo Ngày nay

số 51 ngày 21/3/1937 đã mạnh mẽ phê phán Vũ Trọng Phụng khi ông viết vềnhững chuyện thực vẫn xảy ra hàng ngày như: gái đĩ, cờ bạc, hiếp dâm, làmtiền, gái mại dâm Linh đã phản ứng gay gắt và tỏ thái độ khó chịu bởi ôngcho rằng lối viết đó là của văn chương “đen tối” được nhìn qua con mắt củanhà văn có “cặp kính đen” Không bực bội, không gay gắt Vũ Trọng Phụngnhẹ nhàng đáp trả và bộc lộ rõ ràng, thẳng thắn suy nghĩ của mình qua hai bài

viết: “Thư ngỏ cho ông Thái Phỉ, chủ bút báo tin văn về bài “Văn chương dâm uế”đăng trên tờ Hà Nội báo 23/ 9/1936 và bài “Để đáp lời Báo ngày nay: Dâm hay không dâm” đăng trên báo Tương Lai ngày 25/3/1937 Quan

điểm của Vũ Trọng Phụng thể hiện rõ vai trò và thiên chức của người cầm bútlà phản ánh trung thực và đầy đủ hiện thực xã hội đồng thời cũng phải vạchtrần và chỉ rõ mặt trái của xã hội Có lẽ vì hiện thực quá, cụ thể quá và chính

Trang 9

xác quá nên nhà văn họ Vũ đã không nhận được sự đồng tình và cảm thôngcủa một số tác giả nhất là những người theo khuynh hướng lãng mạn nhưNhất Linh.

2.2 Thời kì sau cách mạng tháng Tám đến trước năm (1986)

Sau cách mạng tháng Tám bước vào thời kỳ đổi mới của văn học cácnhà nghiên cứu và phê bình văn học đã quan tâm và say mê nhiều hơn trướccá tính sáng tạo và sáng tác của Vũ Trọng Phụng Hai thể loại đã tạo nên têntuổi và chỗ đứng của Vũ Trọng Phụng trong nền văn xuôi nước nhà là phóng

sự và tiểu thuyết Nhắc đến phóng sự nhà văn Nguyên Hồng cho rằng Cạm bẫy người là tác phẩm mở ra cánh cửa đầu tiên của trào lưu văn học hiện thực và tiếp theo đó hai phóng sự Cơm thầy cơm cô và Lục xì, rất sơ suất nếu không nhắc đến và hai tiểu thuyết Giông tố và Số đỏ Đây là những đứa con

đẻ củng ra đời trong khoảng thời gian ngắn và có sức hút rất lớn đối với ngườiđọc đồng thời giúp Vũ Trọng Phụng đã làm thay đổi cả dư luận văn học bấygiờ và tác động vào trào lưu văn học hiện thực một cái nhìn mới đầy tiến bộvà tích cực Một số các nhà nghiên cứu văn học và giới phê bình văn học đãkhám phá, phân tích và có những bài viết rất sâu sắc phải kể đến: Nhà nghiêncứu Phạm Thế Ngũ khi tìm hiểu các tác phẩm phóng sự của Vũ Trọng Phụng

( Kỹ nghệ lấy tây, Lục xì, Cạm bẫy người, Cơm thầy cơm cô) đã khẳng định:

“ta thấy tất cả những gì gọi là hài ước, bi đát, rùng rợn trong những vếtthương xã hội lúc bấy giờ” Dưới sự sáng tạo của người cầm bút Vũ TrọngPhụng đã chứng tỏ được tài năng của mình đồng thời khẳng định được phóngsự của ông đã kinh qua những thăng trầm của thời gian và sức sống của thểloại để tồn tại với tư cách là những tác phẩm lớn của nhân loại.Và quả khôngsai khi ông được mệnh danh là “ ông vua phóng sự đất Bắc”

Trang 10

2.3 Thời kỳ sau đổi mới (1986)

Từ phương diện nghệ thuật, nhìn vào những đóng góp của Vũ TrọngPhụng cũng có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết nhận xét, đánh giá rất cao

về ông Năm 1989 trong bài viết Vũ Trọng Phụng “ông vua phóng sự”,

Nguyễn Đăng Mạnh đã cho thấy: Vũ Trọng Phụng được trời ban cho khả năngtinh tế với óc quan sát mau lẹ, khả năng nắm bắt nhanh, tài nghệ phác thảo chândung bằng những nét vẽ khá độc đáo , lối độc thoại đối thoại ngắn gọn, lắt léo,dẫn dắt tình huống linh hoạt Vũ Trọng Phụng đã mang đến cho người đọc tiếpcận một thế giới mới, thế giới của cuộc sống thành thị với những chiêu trò vànhững con người thị dân lố bịch và tha hóa Thông qua cái nhìn và sự đánh giá

của Nguyễn Đăng Mạnh đã góp phần làm nổi bật những thành công trong nghệ

thuật xây dựng tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng Một lần đọc tiểuthuyết hay phóng sự của Vũ Trọng Phụng, người đọc có lẽ không thể quên đượctài năng này của ông

Năm 2007, trong cuốn Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Về mặt kết cấu các tác phẩm thì trong hầu

hết truyện ngắn, truyện dài của Vũ Trọng Phụng, các tình tiết, tình huống, cácquan hệ nhân vật và số phận của chúng đều được xếp đặt, tổ chức theo mộtnguyên tắc ngẫu nhiên may rủi: bố con trở thành kẻ thù, vợ chồng hóa ra anh

em, đang nghèo đói trở thành triệu phú hoặc ngược lại thằng bỗng hóa ra ông,ông lại hóa ra thằng, cuộc sống cứ đảo điên vì vận hạn rủi may, vì số đen sốđỏ.”[18; 27] “Dù viết bằng thể loại nào, văn Vũ Trọng Phụng cũng đúng là VũTrọng Phụng Nghĩa là sắc sảo và mãnh liệt, như dao chém, như roi quất Nhưngngòi bút sáng tác của Vũ Trọng Phụng vẫn bộc lộ đầy đủ nhất ở hai thể phóngsự và tiểu thuyết” [18; 113]… “Vũ Trọng Phụng chứng tỏ là một cây bút muốndấn thân, muốn nhập cuộc thực sự vào cuộc đấu tranh chính trị đương thời trêntinh thần nhân đạo chủ nghĩa, hướng về những con người tiên tiến nhất của cuộc

Trang 11

giải phóng dân tộc.”[18; 115] Tác giả đã cho người đọc thấy tài năng của Vũ

Trọng Phụng trước hết là ở kết cấu tiểu thuyết hết sức chặt chẽ thành công rựcrỡ trong việc sáng tạo tiểu thuyết có kết cấu tạo quy mô hoành tráng ở không

gian nghệ thuật của tiểu thuyết Thứ hai, về thể loại Vũ Trọng Phụng được biết đến là “ông vua phóng sự” và là “tiểu thuyết gia trác tuyệt” so với các nhà tiểu

thuyết Việt Nam hiện đại thì tiểu thuyết của ông là thể tiểu thuyết phóng sự bậc

thầy Nguyễn Hoàng Khung trong trong Văn học Việt Nam (1930-1945), tập 1

(Nhà xuất bản Đại học - Giáo dục chuyên nghiệp, viết năm 1982 xuất bản năm

1988) vừa nhìn lại tác giả Vũ Trọng Phụng một cách thấu đáo, vừa đánh giá nhận xét chân thực về thế giới nhân vật của Vũ Trọng Phụng trong Giông tố, Số

đỏ, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô… Không chỉ vậy đề tài về đời sống đô thị hóa

Việt Nam đầu thế kỉ XX, thị dân trong sáng tác cả Vũ Trọng Phụng còn được

đánh giá cách chân thực: Hoàng Như Mai trong bài: Nhà văn Vũ Trọng Phụng

và cái xã hội thời thuộc Pháp cho rằng: “Vũ Trọng Phụng tỏ ra rất độc đối với cái xã hội được mệnh danh là thượng lưu thời thuộc Pháp” là hoàn toàn chính xác Nguyễn Đăng Mạnh, trong bài Đọc lại Giông tố của Vũ Trong Phụng Tạp chí văn học số 2 đã nhận xét: “Tác phẩm này phải giải quyết những nhiệm vụ

nghệ thuật nặng nề hơn Nó quản lí một thế giới nhân vật đông đúc hơn, phứctạp hơn, gồm nhiều thành phần xã hội nghề nghiệp khác nhau…” Vũ Ngọc

Phan cũng chỉ ra ảnh hưởng của Freud với một số nhân vật trong Số đỏ, Làm đĩ

của Vũ Trọng Phụng nhưng Vũ Ngọc Phan không nhìn nhân vật đơn thuần từmột phía mà ông phân tích chính xác ý nghĩa xã hội của các nhân vật trong

Giông tố Cuốn tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng làm cho ta thấy rõ ảnh hưởng

mạnh mẽ của hoàn cảnh là nhường nào Dưới sự tác động và ảnh hưởng của giađình và xã hội hai kẻ vốn tính hiền lành và ngay thẳng như Mịch và Long, rốtcuộc đã trở nên một người đàn bà bất chính và một thiếu niên hư hỏng "Tácgiả lập truyện rất khéo, từ cái xã hội "xôi thịt" mục nát của thôn quê, đến cái xã

Trang 12

hội "sâm banh xì gà" ở thành thị, từ cái óc bủn xỉn của một anh đồ kiết cho đến

cái thói hoang tàng của một anh trọc phú, ta thấy đầy những ngu dốt, mê tín, bất

công, mà vai trò nào cũng đều có mặt" [26,148] Đến với thế giới nhân vật trong

trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Đăng Mạnh cũng cho rằng: “Đọc Số

đỏ, ta như được lôi cuốn vào một cuộc tả xung hữu đột của Vũ Trọng Phụngđánh vào đủ loại quái thai của xã hội thực dân tư sản” [16] Còn Nguyễn Hoành

Khung thì khẳng định: “Tiếng cười trào phúng trong Số đỏ đã nhắm khá trúng

vào tầng lớp thống trị, cụ thể là bọn thành thị tư sản học đòi những thứ rởm đời Ngòi bút cay độc của Vũ Trọng Phụng tung hoành thoải mái, đả kích đến toànbộ cái xã hội nhố nhăng, thối nát…” [12] Lịch sử nghiên cứu về Vũ TrọngPhụng, qua việc thống kê, tìm hiểu về những công trình nghiên cứu của các tácgiả về đời sống xã hội, thế giới nhân vật trong văn học Việt Nam hiện đại nóichung và đời sống xã hội, hệ thống nhân vật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụngnói riêng, chúng tôi nhận thấy đã có nhiều công trình giá trị, khai thác nhữngvấn đề liên quan đến đề tài như một số luận văn, luận án thạc sỹ, tiến sỹ gần đây

như: Hai hình tượng Long và Mịch trong tiểu thuyết Giông Tố của Vũ Trọng Phụng của Trần Thị Lệ Thanh; Trần Đăng Thao qua luận án tìm hiểu về những

đóng góp trong lĩnh vực tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng đã có cáinhìn mới trong việc tìm hiểu loại hình cấu trúc thể loại, và đặc biệt là khám pháđược tính chất “hoành tráng” trong kết cấu tác phẩm khi đem so sánh với nhữngsáng tác của các tác giả khác cùng thời Một luận án tiến sỹ khác cũng xoáy sâuvào khai thác giá trị nghệ thuật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng có tên :

Ngôn từ nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng trong phóng sự và tiểu thuyết Thông

qua bài viết tác giả cho thấy những kỳ công xây dựng của Vũ Trọng Phụng khinghiên cứu về nghề bạc bịp, , nghề kinh doanh thân xác dưới cái vỏ hôn nhân

đầy bỉ ổ, những con số biết nói về vấn nạn của dục tính qua: Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Lục xì

Trang 13

Ngoài ra còn có một số bài viết tiêu biểu khác chúng tôi muốn nhắc đến

ở đây: Phạm Thị Mỹ Lương khi viết về thi pháp trong Giông tố (2001); Nguyễn Thị Thương, Tiếp cận thế giới nhân vật Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn tâm phân học, luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội (2014).Nhưng vẫn còn thiếu

những công trình, nghiên cứu một cách kĩ lưỡng, chuyên sâu về nhân vật thị dân

trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng Vì vậy chúng tôi tiếp tục tìm hiểu về “Kiểu nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936” qua các tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ, phóng sự Cơm thầy cơm cô để có cái nhìn đa

dạng và phong phú hơn về văn chương Vũ Trọng Phụng

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1Mục tiêu nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, mục tiêu của chúng tôi là:

- Hướng vào việc nhìn lại quá trình sáng tạo nghệ thuật của tài năng, phongcách nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng nổi trội ở hai thể loại tiểu thuyết vàphóng sự từ đó khẳng định vị trí không thể thay thế được của Vũ TrọngPhụng trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam

- Hiểu được đời sống thị dân những năm 30 thế kỉ XX ở Việt Nam Nghiêncứu sâu hơn về cái nhìn điển hình, bạo lạ trong việc miêu tả đời sống nhân vậtthị dân, nhân vật thị dân, một kiểu nhân vật đa dạng và nhiều mối qun hệphức tạp Bên cạnh đó, được mạnh dạn đóng góp một vài ý kiến nhỏ của mình

vào việc giảng dạy đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” ở trường phổ

thông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài.

- Tìm hiểu về nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm

1936 sẽ giúp chúng ta hiểu được những kiến thức, con người nhà văn, về xã

Trang 14

hội Việt Nam trong giai đoạn giao thời, đặc biệt là tình hình xã hội Việt Namnăm 1936.

- Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm khẳng định những đóng góp quantrọng của Vũ Trọng Phụng trong lĩnh vực nghệ thuật của nền Văn học ViệtNam hiện đại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.

4 1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng mà chúng tôi lựa chọn là tập tiểu thuyết Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ và phóng sự Cơm thầy cơm cô của Vũ Trọng Phụng những tác phẩm

này thể hiện rõ hơn cả đời sống thị dân đây là những tác phẩm điển hình thểhiện ngòi bút trào phúng và tả chân bậc thầy của nhà văn

Chúng tôi lựa chọn sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 bởi vìđây là mốc lịch sử quan trọng đối với tác giả Năm 1936, Mặt trận dân chủĐông Dương ra đời, Đảng cộng sản hoạt động công khai, phong trào bãi hóa,mitting, biểu tình khắp nơi…những sự kiện quan trọng đó đã châm ngòi chongọn lửa đấu tranh đã bị kìm kẹp bao lâu nay có cơ hội được bùng cháy Cóthể nói, giai đoạn này tư tưởng và quan điểm nghệ thuật của Vũ Trọng Phụngđược thể hiện rõ ràng nhất, tiêu diệt những gì xấu xa bì ổi, bóc trần những giảdối lừa bịp …đồng thời xây dựng con người và xã hội có nghĩa lý, nhân bảnvà đạo đức Không những thế với những tác phẩm ra đời năm 1936 của Vũ

Trọng Phụng: Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô là bức tranh vẽ đầy

đủ chi tiết, chân thật bộ mặt xã hội , chủ đề của các sáng tác này là: Tệ nạn xãhội, đạo đức, cái dâm và sự tha hóa… và điều này sẽ được làm sáng tỏ trongluận văn

4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Kiểu nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 :

Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô.

Trang 15

Mở rộng phạm vi nghiên cứu thêm một số sáng tác khác cũng viết về

thị dân của Vũ Trọng Phụng vào một số năm khác như Lục xì, Kĩ nghệ lấy Tây, Dứt tình …

5 Phương pháp tiến hành nghiên cứu.

Để giải quyết những vấn đề trên, trong luận văn này, chúng tôi sửdụng phối hợp các phương pháp sau:

Phương pháp lí thuyết:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp thống kê- so sánh

- Phương pháp văn học sử

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp xã hội học

Phương pháp thực tiễn:

- Khảo sát không gian sống của đời sống nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng vẫn còn lưu lại ( Phố cổ Hà Nội,khu phố Thổ Quan- Khâm Thiên…)

- Trực tiếp, tiếp thu qua tranh, ảnh tư liệu, phim tư liệu, phim tái hiện…

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần: phần mở đầu, nội dung, phần kết luận, thư mục tham khảo

ra luận văn tập trung vào nội dung chính với 3 chương như sau:

Chương I : Thị dân và nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng Chương II: Nhân vật thị dân trong mối quan hệ xã hội

Chương III: Nhân vật thị dân trong mối quan hệ gia đình

Trang 16

PHẦN II: NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: THỊ DÂN VÀ NHÂN VẬT THỊ DÂN TRONG SÁNG

Đầu thế kỉ XX, cuộc bình định của thực dân Pháp đã thành công.Thựcdân Pháp tìm mọi cách để khai thác xứ Đông Dương giàu có bóc lột tài

Trang 17

nguyên thiên nhiên qua các cuộc khai thác thuộc địa lần I và lần II Chínhsách kinh tế thực dân vô cùng hà khắc như: bán hàng hóa, vơ vét tài nguyênthiên nhiên, thu thuế… Lúc này các thành phố lớn của nước ta như: HảiPhòng, Hà Nội, Nam Định, Sài Gòn, Huế…đã trở thành trung tâm kinh tế,chính trị sầm uất nhất của cả nước Giai cấp phong kiến dần mất vị thế giaicấp tư sản ra đời, nền kinh tế cũng bắt đầu thay đổi và chuyển biến-kinh tếtiền tư bản Bộ máy cai trị của chúng ngày càng lớn mạnh Chúng thu tómruộng đất,vơ vét nông nghiệp còn công nghiệp bị ngăn cản và phát triển tronggiới hạn Chúng quản lý hầm mỏ đồn điền, độc quyền xuất nhập cảng, in giấybạc Đặt ra trăm ngàn thứ thuế vô lý , bóc lột dân ta một cách tàn bạo TừBắc , Trung, Nam mỗi vùng là một chế độ khác nhau để thực hiện chính sáchngu dân “ chia để trị” Lợi dụng chính sách cai trị độc đoán đó của mìnhchúng duy trì bộ máy quan liêu, tìm moị cách phá hoại kinh tế, tiêu diệt giốngnòi, bóc lột công nhân và không cho tư sản có cơ hội ngẩng đầu lên Vớinhững tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới thứ nhất đã làm chonền kinh tế của nước ta vốn dĩ đã là một nước nghèo càng trở nên suy sụp vànghèo nàn hơn Người dân mất hết nhà cửa ruộng nương trở nên đói khổ langthang, công nhân bị bóc lột và vắt kiệt sức lao động trong đồn điền nhà xưởngphải bỏ trốn ra ngoài, trí thức không có việc làm đời sống bấp bênh, cơ cực.Chốn làng quê không có chỗ cho họ bám trụ bởi nếu bám vào nó họ sẽ kiệtquệ và chết dần chết mòn Họ từ giã làng quê bồng bế dắt díu nhau lên thànhthị kiếm sống Họ nhìn thấy đô thị đông đúc, nhộn nhịp, sầm uất như miếngmồi ngon cứu vớt họ qua những ngày khốn khó Họ tìm lên thành phố kiếmviệc làm Họ những tưởng sẽ có cuộc sống khá hơn nhưng thực tế hoàn toànkhác: có người kiếm được việc nhưng công việc nặng nhọc vất vả mà tiềncông nhận được là vài đồng rẻ mạt, có người lay lắt đầu đường xó chợ khôngkiếm được việc và cuối cùng để duy trì sự sống họ bị lôi vào vòng xoáy của

Trang 18

tệ nạn, dục vọng, danh lợi…và dần dần họ không còn nhận ra họ nữa - họ bịcuộc sống đô thị làm gục ngã.

Từ một nước nghèo dưới thế lực của bọn vua chúa phong kiến thốngtrị, đất nước ta đang bước vào giai đoạn mới bị kìm kẹp khổ sở hơn khi chếđộ phong kiến nửa thực dân ra đời, chà đạp, kìm hãm và hạn chế sự phát triểnkinh tế Nền kinh tế của chúng ta bắt đầu bị phân giải, kinh tế tư bản hìnhthành kéo nước ta vào quỹ đạo đó Nền kinh tế công nghiệp không hiện đạihóa mà trở thành thị trường cung cấp những mặt hàng thiết yếu, nguyên vậtliệu cho thương nghiệp Pháp Mạng lưới giao thương buôn bán cũng được mởrộng từ Bắc đến Nam tạo điều kiện để thống nhất kinh tế ba miền dù đã đượccủng cố từ lâu và luôn tìm cách để củng cố và phát triển vững chắc Khôngủng hộ và đi theo hướng đó thực dân Pháp thực hiện chính sách chia để trị đặt

ra nhiều chế độ khác nhau giữa ba miền Kinh tế bắt đầu phát triển với nhiềungành nghề, sự giao thương trao đổi cũng bắt đầu mở rộng từ đó xuất hiệnnhiều thành thị tư bản,dân thành thị ngày một đông lên

Những điều kiện về kinh tế, chính trị trên đã gây ra một sự biếnđộng kết cấu xã hội Việt Nam Xã hội Việt Nam trước khi thực dân Pháp xâmlược là một xã hội phong kiến phương Đông Trong xã hội đó, con người cómối quan hệ với làng xóm quê hương rất gắn bó Nhưng từ khi thực dân Phápxâm lược thì hình thái xã hội ấy có sự phân hóa rõ rệt Mâu thuẫn giữa cáctầng lớp địa chủ, phú nông với nông dân diễn ra gay gắt Xã hội có sự đối lậpgiữa nông thôn và thành thị Thành thị sầm uất là nơi người dân chạy loạn vàdừng chân tìm cách kiếm sống Lớp thị dân ở thành phố họ là những ngườiđược pháp luật bảo hộ, họ có quyền lợi và vị thế của lối sống tư sản thành thị Giai cấp tư sản dần dần giữ vai trò và vị thế trong xã hội và trở thành nhữngđại tư sản giàu có bậc công – thương Còn ở nông thôn trước những chế độ hàkhắc của thực dân đã làm cho chốn thành thị bắt đầu xuất hiện thành phần

Trang 19

nông dân kéo lên tránh nạn Họ hòa mình vào cuộc sống ở đô thị, thích nghivà dần dần họ cũng bị ảnh hưởng của lối sống thị dân tác động vào dù danhphận thì chẳng thể thay đổi Như thế ở các thành phố lớn dân số dần tăng lên

do tầng lớp tiểu tư sản, dân nghèo đông đảo kéo lên sống một cách bấp bênh ởthị thành

1.1.2 Hoàn cảnh văn hóa, văn học 30 năm đầu thế kỉ XX

Xã hội thực dân nửa phong kiến đượchình thành trong quá trình đấutranh giữa ta và địch, giữa cái mới và cái cũ Thực dân Pháp mang theo vănhóa tây hóa du nhập vào Việt Nam tìm cách đẩy lùi và chiếm chỗ nền văn hóatruyền thống mấy nghìn năm của ta Trước sự du nhập của luồng văn hóa mớiđó văn học đồi hỏi phải có sự linh hoạt tiến bộ theo cái mới nhưng không thểđánh mất cái vốn có của mình Trong giai đoạn 1900-1930 đã có rất nhiều tácgiả, tác phẩm phản ánh rõ sự tranh chấp và tính giao thoa của hai nền văn họcsong vẫn bộc lộ quan điểm nhân sinh và thái độ tích cực của mình

Văn học 30 năm đầu của thế kỉ XX là một giai đoạn văn học có tínhchất giao thời Trước thế kỉ XX, nền văn học Việt Nam có hai dòng văn họcchính là văn học bình dân và văn học bác học Mỗi dòng đều có người sángtác, truyền bá, độc giả riêng Mỗi tác giả của một dòng văn học đều lựa chọncho mình một phương thức sáng tác,quan điểm, lý tưởng thẩm mỹ riêng chomình tùy theo những thể loại nhất định Lúc này xã hội thay đổi cung đìnhkhông còn là nơi nghiêm ngặt trung tâm của cả nước nữa Không còn sự uyquyền của vua chúa với con dân, tất cả bị đảo lộn khi chính sách của thực dânđược thiết lập và ra đời Tầng lớp dân đô thị xuất hiện ngày càng nhiều vớicách nghĩ, cách sống và luồng tư tưởng mới Nhận thức được điều đó văn họcbắt nhịp kịp thời và cũng dần lột xác theo một hướng mới Lớp công chúng rađời đòi hỏi một một nền văn học phù hợp với thị hiếu của thị dân Trong cáctrường học thực dân thay đổi về ngôn ngữ được học và nội dung học, nếu

Trang 20

trước kia học tiếng Hán thì giờ học tiếng Pháp, trước kia học văn học TrungQuốc thì giờ chuyển sang văn học học Pháp Những truyện dịch từ tiếngPháp, Trung Quốc được đăng hầu hết trên các trang báo hoặc in thành sách vàđấy chính là luồng gió mát tinh thần thổi vào đời sống của lớp thị dân.Tuynhiên, văn học thị dân ra đời ồ ạt như thế không có nghĩa là không có chỗ chovăn học nông thôn Các nhà nho yêu nước, trong sạch vẫn dùng chữ nho vàdùng văn thơ để ngợi ca chí khí, sức mạnh con người đồng thời dùng vănchương để vạch mặt bọn phản bội, ca tụng những anh hùng nghĩa sỹ… Nhưthế xã hội với hai nền văn học hoàn toàn có quan niệm, tư tưởng và mục đíchsáng tác khác nhau giữa thành thị và nông thôn Ở giai đoạn giao thời này,nền văn học cũ tuy đã ở trên đà suy tàn nhưng vẫn còn tác dụng tích cực, cóvị trí nhất định trong sự phát triển của văn học dân tộc Tuy nhiên văn học báchọc, văn chương thành thị đang có xu hướng phát triển mau lẹ và thích ứngnhu cầu độc giả nhiều hơn

Nền văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX là nền văn học hiện đại hóa,

đi vào quỹ đạo chung của văn học thế giới Như trên đã trình bày, những nămcuối thế kỷ XIX văn học Việt Nam cũng như văn học của một số nước Đông

Á, chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc Nhưng từ khi cuộc sống có sựthay đổi, xáo trộn, hàng hóa, tiền bạc phá vỡ các quan hệ luân thường kinh tế

tư bản chủ nghĩa ở thành thị làm con người trở nên sống cá nhân Xã hội trởthành phức tạp, cuộc sống trở nên gấp rút, nhộn nhịp…trong một xã hội cánhân trở nên sống thực tế thì những quan hệ đạo lý dần dần suy biến khiếnngười ta phải tìm thế giới, xã hội khác, có thái độ khác chờ đợi văn học đưalại cho mình cái mới khác trước Người thành thị trước sự lặng lẽ thay đổiđáng kể của cuộc sống đã không còn thích thú với những lời giáo huấn về đạo

lý cương thường Họ cần hiểu đời sống với những biến động mới cụ thể vàđầy đủ, gây được cảm giác, thỏa mãn được những điều cần tìm hiểu Đáp ứng

Trang 21

thị hiếu đòi hỏi giới văn nghệ sỹ phải có lối tư duy và quan điểm sáng táckhác giai đoạn trước Nền văn học trước đây luôn lấy cảm hứng từ những điềubình dị, mộc mạc, đơn giản trong cuộc sống để tác giả chắp bút Con ngườitrong văn học trọng đạo lý, nghĩa tình và luôn đặt cái ta lên trên tất cả Có thểnói đó là một nền văn học sự thật Bước sang giai đoạn sau khi tư bản thị dânxuất hiện, con người và cuộc sống hoàn toàn phát triển theo xu thế tây hóa ởđó khách thể phải được coi trọng, văn học theo hẳn một hướng khác trước.Văn học giai đoạn này đã bước vào giai đoạn hiện đại hóa Có thể nói quátrình hiện đại hóa văn học là quá trình xóa bỏ thay thế những quan niệm xưacũ với luân thương ngũ thường đòi hỏi hình thành một luồng suy nghĩ mới,quan niệm mới hướng vào cuộc sống hiện đại và thay đổi diện mạo văn học.Tác phẩm lúc này không còn là cảm hứng nhân tình nữa mà quan tâm nhiềuđến nhân vật, tư tưởng, nhận thức và phản ánh cuộc sống bằng cái nhìn hiệnthực Để thể hiện nó thì thể loại, phương tiện, đề tài sáng tác, tiêu chuẩn thẩm

mĩ phải thay đổi và bắt kịp Thoát khỏi sự trì trệ của văn học cũ, đi theohướng nền văn học hiện đại, văn học Việt Nam cũng gặp phải những vấn đềchung của văn học thế giới lúc đó Đó là sự tồn tại của một tầng lớp trí thứchiểu biết văn học Pháp, qua tầng lớp trí thức văn học Pháp đã tác động mộtcách sâu sắc đến văn học Việt Nam Qua tiếng Pháp, tầng lớp trí thức có thểđọc các thứ tiếng khác ở châu Âu, ảnh hưởng phong cách viết theo chủ nghĩalãng mạn, hiện thực, chủ nghĩa tự nhiên…Tên tuổi các nhà văn, nhà thơ lớnlần lượt vang dội, các tác phẩm nguyên văn hay phiên dịch từ các thứ tiếngtrên thế giới, chủ yếu là tiếng Pháp đã đến tay độc giả Việt Nam Cho đến đầuthế kỉ XX độc giả Việt Nam mới có điều kiện tiếp xúc các tác phẩm viết từthế kỉ XVI, XVII ở phương Tây đồng thời độc giả cũng tiếp nhận những tácphẩm vừa in chưa ráo mực Độc giả làm quen muộn nhưng đồng thời tiếpnhận cả Moliere, Hugo, Gocki, Rimbaud…Sự ảnh hưởng và tác động của

Trang 22

những nhà văn Pháp nói trên đã giúp cho văn sỹ Việt Nam học hỏi và tiếpnhận chọn lọc được cái hay cái dở góp phần vào thay đổi kiến thiết nền vănhọc nước nhà Cũng chính từ đó nền văn học Việt Nam được hiện đại hóa,phát triển một nhịp độ gấp rút, nhanh chóng.

Như vậy hoàn cảnh lịch sử và hoàn cảnh văn hóa xã hội có tầm ảnhhưởng quan trọng đến sự hình thành của tác phẩm cũng như quá trình tìmhiểu và phân tích nhân vật thị dân trong các mối quan hệ gia đình và mối quan

hệ xã hội từ đó làm nổi bật lên lối sống, phẩm chất con người trong xã hội.Nhân vật thị dân trong tác phẩm văn học là hình tượng phản ánh thế giới thựccủa các đô thị Việt Nam đầu thế kỉ XX, quá trình du nhập lối sống phươngTây Tác giả chính là người phát hiện và khám phá cuộc sống, xã hội , conngười bằng con mắt cảm quan của người nghệ sỹ ghi chép lại một cách tỉ mỉnhững gì mình thấy, mình biết Khi xây dựng nhân vật thị dân nhà văn đã đặtnhân vật của mình trong sự tác động qua lại giữa hoàn cảnh và con người,giữa con người và con người để làm nổi bật những vấn đề nhức nhối, nóngbỏng mà xã hội đương thời quan tâm

1.1.3 Ảnh hưởng của lịch sử- văn hóa xã hội đến con người Vũ Trọng Phụng

Vũ Trọng Phụng sinh tại Hà Nội trong một gia đình nghèo Quê gốccủa nhà văn tại làng Hảo, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên Bố của Vũ TrọngPhụng là thợ tiện, khi ông bảy tháng tuổi thì bố mất Mẹ ông làm thuê vớinghề khâu vá, sau khi chồng mất bà ở vậy tần tảo nuôi con khôn lớn VũTrọng Phụng không được hưởng cuộc sống giàu sang, nhung lụa, không đượctheo học các trường cao cấp Từ nhỏ, Vũ Trọng Phụng đã thấm thía nỗi cụcnhục của thân phận đứa trẻ mồ côi, nhà nghèo, cuối cùng đành chỉ sống bằngcái nghề viết báo, viết văn bạc bẽo giữa một xã hội thành thị ăn chơi phèphỡn Trong lúc mưu sinh, ông dần được trải nghiệm mình trong hoản cảnh

Trang 23

xã hội đầy phức tạp, rối ren, thối nát…Ông cảm nhận và thấy được cái xấu xa,bẩn thỉu, lố bịch trong xã hội tưởng như tốt đẹp đang được che dấu dưới cáivỏ của tôn ti trật tự và nề nếp gia giáo Ngóc ngách nào ông cũng thấy lừa lọc,mưu mô, phỉnh nịnh, xó xỉnh nào ông cũng cảm nhận được tội ác và bấtlương , tất cả được núp bóng rất an toàn và nực cười dưới cái vỏ bọc rất bóngbẩy và hào nhoáng của đời sống thành thị Vũ Trọng Phụng đã từng viết:

“Hắc ám, có! Vì tôi vốn là người bi quan” Ông đã từng mong mỏi ở diễnbiến của thời cụộc, ở những cải cách của nhà nước Song vừa bước vào tuổitrưởng thành, thế hệ Vũ Trọng Phụng đã chạm chán với những thói đời đầy biđát Cuộc đại khủng hoảng kinh tế với quy mô thế giới (1929- 1933) đó cũnglà thời kì thành thị nửa Tây nửa ta với các quan hệ nạn ăn chơi đàng điếm,trụy lạc Thực tại đen tối trong đó cái ác, cái xấu hoành hành, khiến cho họhết sức hoang mang, càng thấm thía sự bất lực, vô nghĩa của con người trướcsố phận và rơi vào một tâm trạng bi quan, tuyệt vọng sâu sắc.Mặt khác, gầnsuốt cuộc đời mình, Vũ Trọng Phụng chỉ sống ở căn gác hẹp ở phố Hàng Bạc(Hà Nội) mà xung quanh là xã hội ăn chơi trụy lạc và bịp bợm, với những vuathuốc lậu, me Tây hạng sang, tiệm hút, sòng bạc, nhà săm…Vì vậy, tuy nghèokhổ song nhà văn không có điều kiện gần gũi, gắn bó với người dân lao động,ít thấy được phẩm chất, tinh thần lành mạnh, tốt đẹp ở họ Còn tầng lớp bìnhdân mà ông gần gũi lại khá phức tạp, thường là dân nghiện, cờ bạc, macô….và những chuyến trải nghiệm thực tế của ông khi đi vào phố bạc bịp ởphố Hàng Cá, hay tiệm hút chú Sềnh, hoặc trại lính Lê Dương Thị Cầu với

các me Tây hạng rẻ tiền hoặc đám cơm thầy cơm cô ở vườn hoa đưa người

hay ở sân gác hàng cơm bẩn thỉu…Tóm lại, cuộc sống xung quanh Vũ TrọngPhụng hoặc là bọn có tiền trâng tráo, “chó đểu”, hoặc là người nghèo “hạ

lưu”, “đê tiện”, cặn bã của xã hội Môi trường sinh hoạt hạn hẹp ấy nó giúp

cho ông nhìn rõ mặt trái thối nát của xã hội, càng nung nấu mối bất bình và

Trang 24

gieo vào tâm hồn ông một tư tưởng hoài nghi, bi quan sâu sắc, một thái độkhinh bạc đối với cuộc đời Tư tưởng định mệnh bi quan đè nặng tâm hồn nhàvăn, tỏa bóng xuống hầu hết những trang viết của ông Trong cuộc sống cũngnhư trong văn chương ông luôn luôn sốt sắng tìm phương thức sau khi trìnhbày bệnh căn của người đời.Tuy vậy, Vũ Trọng Phụng cũng phải sống nhưmọi người và cũng phải tìm lối sống như họ Ông thèm yên ổn, thèm sự tự do,ông muốn có được sự thèm khát ấy , ông muốn nó đến với ông và ông mongnó đến với tất cả những kiếp người đang sống giống mình Cũng có lúc, VũTrọng Phụng mạnh dạn can đảm chống lại uy quyền của những kẻ giàu có,sang trọng nhưng ti tiện và đầy tội lỗi, chống phong trào lãng mạn Nhưchúng ta đã biết trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam, Vũ Trọng Phụng làmột trong số ít những nhà văn có cá tính sáng tạo độc đáo, riêng biệt và

“không giống ai” và cũng “không ai giống mình” Đây chính là cơ sở để làmnên phong cách nghệ thuật Vũ Trọng Phụng Chính con người, tính cách đãlàm nên cá tính sáng tạo của ngòi bút Vũ Trọng Phụng Cụ thể, phong cáchsáng tạo của ông đầu tiên được thể hiện ở cái nhìn mới mẻ khi nhận diện cuộcsống, ông có cảm quan nhạy bén, xác thực, khả năng nhìn thấu đáo bản chấtbên trong của con người và không ai cũng có thể nhìn thấy được Vũ TrọngPhụng luôn biết nắm bắt cái gì là quan trọng nhất, nổi bật và tiêu biểu nhấtcủa cái xã hội xấu xa đồi bại đương thời

Khi viết về nhân vật thị dân Vũ Trọng Phụng đã cho ta thấy bứctranh phong phú đa dạng về đời sống thị dân đó là những gì diễn ra trong cuộcsống, thực sự ở cuộc đời với một cái nhìn sáng tạo,nổi bật rất riêng với nhữngmảng màu tối sẫm đầy lố bịch, kệch cỡm Xã hội Việt Nam dưới chế độ thựcdân nửa phong kiến, theo Vũ Trọng Phụng là mảnh đất u ám nẩy hạt lênnhững cái giả dối, bịp bợm, cái đểu, cái dâm ác, mưu mô, lọc lừa Xã hội đóông gọi là xã hội của lũ “chó đểu” và “khốn nạn” Quan điểm và cái nhìn

Trang 25

thống nhất giữa nghệ thuật và tác phẩm văn chương luôn có sự nhất quán và

rõ ràng Nhà văn không chỉ phản ánh những sự kiện, hiện tượng đơn lẻ trên bềmặt mà thực sự đào sâu vào hiện thực, phơi bày những mặt trái thối tha, ghêtởm những ung nhọt trong xã hội thành thị những năm 30 thể kỉ XX Có thểnói, cuộc sống thành thị và tầng lớp thị dân qua con mắt quan sát của VũTrọng Phụng là những người vô liêm sỉ, đại bịp, lừa đảo, xa đọa, vô lươngtâm Ở đây, ta thấy Vũ Trọng Phụng là nhà văn có khả năng khám phá nhữngmảng màu xám xịt u tối, những mặt trái của cuộc sống thị thành lúc bấy giờ

từ đó có tác dụng phê phán thâm thúy, sâu sắc Ông luôn dành tình cảm chotầng lớp dân nghèo, cơ cực lầm than để lên án cái xấu, đả kích vào tầng lớpthượng lưu có quyền có tiền ăn chơi đua đòi, tham lam nhũng nhiễu và đángphê phán hơn cả là lối sống không tình người Đó là một cái nhìn tích cực,tiến bộ, khả quan, phù hợp với tình cảm và thái độ của đông đảo nhân dân laođộng nghèo trong xã hội bấy giờ Ngoài ra phong cách khác biệt và độc đáosáng tác của ông còn thể hiện ở khả năng tưởng tượng và tái hiện cuộc sốngmột cách phong phú, sáng tạo và rất thật Ông dùng ngòi bút công kích củamình kết hợp và khả năng tái hiện hiện thực đời sống một cách chân thật vàchính xác để làm sống dậy những thước phim thời sự trong tác phẩm củamình Bằng sự hiểu biết sâu sắc và có cả quãng đời sống trong căn gác thuộckhu xép rách nát ở thủ đô 36 phố phường nên không có gì ngạc nhiên khi ôngcung cấp cho độc giả cuộc sống nơi vỉa hè, nhà chứa, chiếu bạc Song songvới điều đó Vũ Trọng Phụng còn là người luôn biết thu thập thông tin qua báochí tiếng Pháp cũng như báo Việt rồi gọt rũa, sáng tạo, tái hiện để tác phẩmcủa mình trở nên hấp dẫn và ấn tượng chứ không hời hợt, nhạt nhẽo và dễquên Bên cạnh đó, có thể nói Vũ Trọng Phụng còn là nhà văn bậc thầy trongcách gián tiếp khai thác hiện thực đời sống , khai thác rất đầy đủ, chi tiết, cụthể hóa và mang lại hiệu quả lớn Ở đây, quả là có sự chiêm nghiệm gần gũi,

Trang 26

phù hợp giữa tư liệu đó với các tính sáng tạo của nhà văn Tìm hiều các sángtác của Vũ Trọng Phụng, chúng ta có thể cảm nhận được ông đã truyền vàonhững tư liệu, những thông tin ấy thái độ, tình cảm phẫn uất, tức nghẹn, cămghét sôi sục của mình, vạch trần bản chất xấu xa đồi bại của xã hội đươngthời Nhà văn đã thổi một làn gió mới, một nguồn năng lượng mới vào cácsáng tác của mình để cho những tư liệu, những chi tiết ấy bay lên qua trítưởng tượng sáng tạo tài hoa, mãnh liệt, đặc biệt của ông Như vậy, hoàn cảnhlịch sử, văn hóa xã hội có tầm ảnh hưởng sâu sắc và chi phối đến những sángtác của Vũ Trọng Phụng đó là đề tài sáng tác, cách thức sáng tác cộng thêmvăn phong phong phú của mình tác giả đã để lại ấn tượng lớn trong lòng độcgiả Những sáng tác của ông không chỉ là bài học mang tính giáo dục của thờiđại trước đây mà còn nguyên giá trị giáo dục về đạo đức trong xã hội đối với

xã hội thời kì đương đại

1.2 Nhân vật thị dân – kiểu nhân vật nổi bật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng

1.2.1 Khái niệm nhân vật văn học

Nhân vật văn học là yếu tố cơ bản nhất, là hạt nhân trung tâm của mỗitác phẩm văn học Vậy nhân vật văn học là gì? Khái niệm đó được thể hiệntrong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng như thế nào? Nhân vật văn học là conngười được miêu tả trong văn học bằng phương tiện văn học Khái niệm nhânvật văn học được quan niệm một cách rộng lớn hơn nhiều bởi đó không chỉ làngười mà còn là các sự vật, hiện tượng, loài vật Ví như: “Ngọn cỏ” trong

Truyện Kiều- Nguyễn Du; “Dế mèn” trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài; những người lao động nghèo khổ trong Vợ nhặt của Kim Lân; “Đồng tiền” trong ƠgiêniGrăngđê - (Banzac)….Dù là các sự vật, hiện tượng, con người…

mang tính cách và dáng dấp như thế nào thù tựu chung lại vẫn để miêu tả vàhướng vào con người

Trang 27

Nhân vật trong văn học rất đa dạng về kiểu loại Để phân chianhân vật thì cần dựa vào các tiêu chí : Xét ở phương diện nội dung tác phẩm;phẩm chất, tính cách của nhân vật người ta chia ra nhân vật chính diện, phảndiện Thông qua nhân vật chính diện tác giả gửi gắm những khát vọng, niềmtin và lý tưởng chân thiện về những điều tốt đẹp của cuộc sống Ngược lạinhân vật phản diện là tiếng nói lên án, đả kích và đấu tranh cho một lẽ sốngtốt hơn trước cạm bẫy của những cái xấu, cái tiêu cực Ở mặt kết cấu thì tácphẩm văn học chia nhân vật thành nhân vật chính và nhân vật phụ Tư tưởng,

ý nghĩa, thông điệp của tác phẩm sẽ liên quan đến cuộc đời, sự kiện, sự việccủa nhân vật chính Nhân vật chính là linh hồn của tác phẩm và nhân vật phụlà đòn bẩy để nhân vật chính có đất thể hiện mình Tên tuổi của nhân vậtchính sẽ là dấu ấn để độc giả nhớ đến tên tác giả Ngoài ra khi xét về thể loại

ta phân chia thành: nhân vật kịch, nhận vật trữ tình nhân vật tự sự Đến vớimột tác phẩm văn chương dù ở thể loại nào thì yếu tố cơ bản nhất làm nênlinh hồn tác phẩm và để lại dấu ấn trong lòng độc giả chính là nhân vật Nhânvật là là yếu tố khắc ghi tên tuổi và vị tiếng thơm của nhà văn : Nhắc đếnNam Cao người ta nhớ đến một Chí Phèo - con quỷ của làng Vũ Đại, một chịDậu cơ cực nhưng mạnh mẽ trong trang văn Ngô Tất Tố; Thúy Kiều, ThúyVân gắn với tên tuổi đại thi hào Nguyễn Du Thông qua thế giới nhân vật nhàvăn muốn gửi gắm những khát vọng và sự yêu ghét, cảm mến, suy tư trăn trởcủa mình về con người và cuộc sống xã hội Vì tính cách là kết tinh của môitrường nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào thế giới khác nhaucủa đời sống Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật về conngười và tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn trước cuộc đời [38, 114]

Đến với những sáng tác của Vũ Trọng Phụng, ông đã xây dựng choriêng mình một thế giới nhân vật rất riêng và mang tính điển hình gắn với thờiđại Đó là những nhân vật có tên gọi có lý lịch bản thân cũng tương đối rõ

Trang 28

ràng như: Xuân Tóc Đỏ, bà Phó Đoan, Ông Phán mọc sừng, Cô Tuyết, CậuTú Tân, Mịch, Long, Nghị Hách, Huyền… trí tưởng tượng và óc sáng tạo củanhà văn đã có sự tiếp xúc một cách tinh tế với thị hiếu thẩm mĩ của độc giả vàthời đại tạo cảm xúc ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc, đặc biệt là nhân

vật “thị dân” trong sáng tác của ông.

Tóm lại, khám phá giá trị nội dung tư tưởng của một tác phẩm văn họcchính là chúng ta đang được sống cùng thế giới nhân vật trong tác phẩm đó.Nhân vật điển hình, độc đáo, mới lạ bao nhiêu thì người đọc sẽ cảm thấy phấnkhích và ấn tượng bấy nhiêu Nhân vật văn học được sáng tác ra để ngườicầm bút có cơ hội bộc lộ những tâm tư, tình cảm và tiếng nói cá nhân củamình vào chính nhân vật đó Sự đề cao một phương pháp sáng tác cùng vớinó sẽ là đề cao một nguyên tắc xây dựng nhân vật Thành công của một tácphẩm văn chương chính là dựng lên chân dung nhân vật dưới một kiểu loạiđiển hình nào đó Mỗi tác giả sẽ chọn cho mình những khuôn mẫu khác nhaumang dấu ấn và phong cách của người viết Vậy thế giới nhân vật trong vănVũ Trọng Phụng mang đến cho độc giả những cảm xúc, suy nghĩ và dấu ấngì? Đi sâu vào tìm hiểu đời sống nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ TrọngPhụng ta sẽ thấy được bức tranh xã hội thành thị Việt Nam với những trăn trởvà nỗi lòng đầy trắc ẩn của tác giả gửi gắm trong đó

1.2.2 Khái niệm về thị dân

Theo quan điểm truyền thống thì khái niệm thị dân tương đối hẹp, lànhững thợ thủ công, thương gia, người buôn bán nhỏ ở một số nơi sầm uấtnhư Hà Nội, Sài Gòn, Phố Hiến…Đến xã hội hiện đại thì nội hàm khái niệm

về thị dân được mở rộng hơn Theo từ điển Tiếng Việt, NXB từ điển bách khoa do Hoàng Phê chủ biên thì thị dân là: “Người dân thành thị thời phong

kiến, chuyên sống bằng nghề thủ công, buôn bán” [42, 938]

Trang 29

Bài viết Thị dân và văn hóa thị dân do tác giả Vũ Thị Phương dịch

và giới thiệu trên báo giáo dục Việt Nam ( t5, 10- 10- 2013) có quan điểm vềthị dân đáng được chú ý Thị dân – tiếng Anh là urbanite hoặc city-dweller,được định nghĩa là: “[Thị dân] là người sinh sống ở một trong những thànhphố lớn trên thế giới, có độ tuổi từ 17 đến 44 Là người tiêu dùng khá giả, cóquan điểm sống lạc quan và rất khác những người sống ở "thị trấn nhỏ" hoặc

khu vực nông thôn” Khái niệm trên đã nêu lên một cách khá đầy đủ về khái

niệm “thị dân” trên các phương diện: Địa điểm sống, độ tuổi, tư tưởng

sống….

Cũng nội dung tương tự được khẳng định một lần nữa khi theo dõi

theođịachỉwedside:http://www.vietstudies.info/NguyenThiHau_ThiDanVanHa DoThi.htm Bài viết tháng ba năm 2014 Thị dân và đô thị –Phạm Nguyễn ,

TS- Nguyễn Thị Hậu - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thànhphố Hồ Chí Minh khẳng định lại một lần nữa:

“Thị dân” là người sinh sống ở một trong những thành phố lớn trên

thế giới Là người tiêu dùng khá giả, có quan điểm sống lạc quan và rất khácnhững người sống ở “thị trấn nhỏ” hoặc khu vực nông thôn.Văn hóa thị dânvừa là một tiểu văn hóa (subculture), vừa là một lối sống hiện đại Thị dân có

6 đặc điểm chính: Thiếu thời gian, tự hào về văn hóa đô thị, có hiểu biết vềtruyền thông (media-literate), có ý thức về thương hiệu hàng hóa, tiêu dùngtheo thị hiếu (trend-sensitive) và có ý thức về văn hóa”

Trên trang www.diendan.org có đăng bài viết về Hồn vía đô thị và cốt cách thị dân, bài viết nêu lên khái niệm thị dân là: “Thị dân, nói chung là

những người có lối sống, sinh hoạt phù hợp với cơ cấu thời gian hành chính,tác phong công nghiệp của đô thị, khác với cư dân ngoại ô hay ven đô cónhững nghề nghiệp, sinh hoạt khác” [44] Định nghĩa này lại chú ý đến

Trang 30

phương tiện, tác phong công việc của con người đô thị trong sự đối sánh với

cư dân các vùng khác

Tác phẩm viết về người thị dân Việt Nam những năm 30 khi thựcdân Pháp đô hộ nước ta được dạy trong chương trình phổ thông, cho ta thấydiện mạo của tầng lớp thị dân từ những lớp người “ông chủ bà chủ” cho đếnnhững “trí thức” rồi đến những “thằng phu, con sen, thằng bếp”… Sống trongđiều kiện phố xá, thành thị tầng lớp thị dân có cơ hội bộc lộ lối sống, tínhcách và bản chất con người mình Phẩm chất đó có thể là cố hữu từ bên trongnhưng cũng có thể là những thay đổi, tha hóa do hoàn cảnh sống mang lại Đôthị hóa xã hội Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ XX là những ông chủ bàchủ ăn chơi xa đọa đua đòi lối sống phương tây Những kẻ ở, người hầu từquê kéo ra tỉnh khiến cho dân thành thị tăng đáng kể hay còn gọi là thị dânmới, những con người này họ có thể vừa từ bỏ quê làng quê nghèo của mìnhvà đến hòa nhập từng ngày với nơi ở mới họ chưa từng gắn bó - thành thị Vìvậy, cũng có người giữ nguyên lối sống làng quê lên phố thị và ngày đêm cốgắng duy trì cách sống đó dù những thay đổi ấy khiến họ gặp khó khăn banđầu Một số khác bắt đầu thích nghi dần với văn hóa thành thị, bắt đầu thayđổi mình theo vòng xoáy của giao thương, buôn bán, tệ nạn…để rồi họ dầnđánh mất đi sự thuần nông hay hiền lành vốn có của mình chỉ vì những tácđộng ấy Bên cạnh đó còn có những thanh niên trí thức chạy theo những khaokhát vật chất tầm thường mà tha hóa về nhân cách đạo đức.Vậy mỗi kháiniệm về thị dân là cách hiểu về thị dân khác nhau trên các phương diện Từcác quan điểm trên về “Thị dân” ta có thể kết luận: “Thị dân là người sinhsống và làm việc tại thành phố, đô thị lớn Họ là những đối tượng có trình độvăn hóa khá cao, đời sống vật chất, tinh thần sung túc đầy đủ và phong phú

Họ có hiểu biết, nắm bắt nhanh nhạy về khoa học kĩ thuật, công nghệ thôngtin và thường làm việc trong những ngành nghề có yêu cầu chất xám cao

Trang 31

Hoạt động, phương thức sản xuất của họ khác so với dân cư vùng nông thôn,miền núi Tầng lớp này luôn giữ vai trò, vị trí quan trọng trong quá trình pháttriển kinh tế xã hội.”

1.2.3 Nhân vật thị dân - kiểu nhân vật nổi bật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng

Dòng văn học hiện thực phê phán thời kỳ 1930-1945 đã đạt đếnđỉnh cao khi viết về đề tài người nông dân Đã có rất nhiều nhà văn trong sángtác của mình tạo dựng được điển hình hoàn cảnh và nhân vật, khắc học được

nhiều mặt sinh hoạt của làng quê như: Tắt đèn, Chí Phèo, Đồng hào có ma

Tuy nhiên có một đề tài mà các tác giả dường như mới chỉ chạm khẽ và lướtqua chưa được khai thác sâu và cụ thể đó là viết về thành thị và nhân vật thịdân Sự xuất hiện của Vũ Trọng Phụng đã rất đúng lúc, đúng thời điểm vàmang đến cho văn học sự khám phá mới mẻ khi xây dựng và viết về đề tài thịdân và thành thị Vũ Trọng Phụng đã tạo dựng và tái hiện được bản chấtthành thị với nhiều tấn trò đời rởm hợm, lố lăng nhưng rất thật, rất điển hìnhvà mang dấu ấn của đời sống đô thị Việt Nam thời kỳ đầu thế kỉ XX

Tiểu thuyết và phóng sự của Vũ Trọng Phụng có tần số và mật độxuất hiện nhân vật dày đặc, chủ yếu là tầng lớp nhân vật thị dân, và hầu hếtcác nhân vật trong sáng tác của ông đều có xu hướng tha hóa Điều này chúng

ta có thể thấy rất rõ qua Giông tố và Số đỏ đạt tới chỉ số tuyệt đối cao hơn bất kì những sáng tác cùng thời Giông tố có tới 86 nhân vật có tên tuổi và hàng trăm nhân vật vô danh; tác phẩm Số đỏ có trên 60 nhân vật Chưa có tác phẩm

nào của giai đoạn 1930- 1945 lại có thế giới nhân vật phong phú , đa dạng

như một số tác phẩm của Vũ Trọng Phụng (Giông tố, Số đỏ) So sánh với

những tác giả cùng thời khác cùng viết về nhân vật thị dân thì ta thấy: Sáng

tác của Nam Cao chỉ dăm bảy nhân vật ( Giăng sáng, Đời thừa), Ngô Tất Tố sáng tác của ông chỉ lên đến vài chục nhận vật; Nguyên Hồng (Bỉ vỏ) khối

Trang 32

lượng nhân vật đông đúc hơn nhưng tất cả chỉ bó gọn trong một phạm vi hẹp,một nhóm người, một lớp người, chứ chưa hợp thành một xã hội…Đối vớinhững sáng tác của Vũ Trọng Phụng thì số lượng nhân vật phong phú, đượckết cấu thành một xã hội, thành một bức tranh muôn màu thể hiện rõ ràng và

đa dạng nhất bộ mặt xã hội thị dân trong đó mỗi nhân vật có một hình dáng,tính cách khác nhau, không trùng lặp không giống nhau Ở nhân vật thị dântrong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng có đặc điểm và tính cách khác sovới các nhân vật thị dân của các tác giả khác cùng thời như: Nguyễn CôngHoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao…Như vậy, nhân vật thị dân trong sáng tác củaVũ Trọng Phụng có sức tái hiện đời sống rộng lớn, có đầy đủ các hạng ngườitrong xã hội từ giàu có đến nghèo khổ, từ cao sang nhất đến cặn bã nhất…đều được ông tái hiện trong sáng tác của mình để tạo nên thế giới thị dân đa

dạng và phong phú: là ông chủ, bà chủ, đại diện tiểu biểu cho những ông chủ,

bà chủ thuộc tầng lớp thượng lưu trong xã hội Việt Nam những năm 30 củathế kỷ trước đã được Vũ Trọng Vũ miêu tả rất chi tiết trong sáng tác của mình

như: Nghị Hách (Giông tố); cụ cố Hồng, bà Phó Đoan (Số đỏ) Nhân vật trí thức điển hình cho loại nhân vật “tha hóa” như là: Huyền (Làm đĩ); Văn

Minh, ông Phán mọc sừng, Hoàng Hôn-vợ ông Phán mọc sừng, Tuyết, cậu Tú

Tân-con trai út cụ cố Hồng, Tip Phờ Nờ-nhà thiết kế trang phục Âu Hóa (Số đỏ); Tú Anh, Long (Giông tố) Tất cả họ đều có điểm tương đồng là bịp bợm, giả dối, đểu cáng Nhân vật thi hành pháp luật và sư sãi, nhân vật đại diện cho

những kẻ chấp pháp mù quáng như Min Đơ, Min Toa và Sư Tăng Phú-người

sáng lập ra báo Gõ Mõ (Số đỏ) Nhân vật bình dân như là lang Tỳ, lang Phế,

Thị Mịch và điển hình là Xuân Tóc Đỏ

Số đỏ là tiểu thuyết thành công nhất trong sự nghiệp cầm bút của Vũ

Trọng Phụng Nhà văn đã dựng nên nhiều bức chân dung biếm họa về nhânvật, lối sống thành thị tha hóa…mà điển hình cho hình mẫu của loại nhân vật

Trang 33

này là Xuân Tóc Đỏ Ở Xuân có sự kết hợp giữa cái ma mãnh, xấc xược, hỗnláo theo kiểu du côn của những kẻ đầu đường xó chợ với thói đểu giả, bịpbợm, dối trá, hợm hĩnh của tầng lớp thượng lưu đang bị ảnh hưởng của lốisống Tây hóa Nhân vật Xuân Tóc Đỏ điển hình cho loại người cơ hội, tha

hóa Hay như trong tác phẩm Giông tố và Làm đĩ cũng vậy, hai nhân vật nữ

là Thị Mịch và Huyền từ những cô gái trong trắng, ngoan ngoãn hiều thục dầnthay đổi vì xã hội đảo điên, đẩy con người ta vào con đường tha hóa: ThịMịch thì trở thành một phụ nữ tham lam, gian ác, dâm loạn; còn Huyền từ côgái trong trắng, xinh đẹp trở thành gái bán thân trong các nhà săm…Trong

phóng sự Cơm thầy cơm cô sự tha hóa của con người không chỉ ở quá trình

với những sự kiện biến cố mà sự tha hóa ấy như nhấm nháp vào hành trìnhsống của con người, mặt trái của đời sống thành thị ở Hà thành quả là làm chongười ta phải hãi hùng, kinh ngạc: “Có những đứa đầy tớ bị chủ nhà đánhchết, có những con sen được ông chủ quý hơn vợ, có những thằng nhỏ bỏthuốc độc định giết cả nhà Anh bếp nhổ đờm vào cá kho, có những thằng xeđược ngủ giường Hồng Kong với bà chủ, có đứa lúc chủ chết khóc như khóc

bố khóc mẹ ” [29,755] Như vậy, hầu hết các nhân vật thị dân trong sáng tác

của Vũ Trọng Phụng luôn có sự biến đổi do những tác động từ xã hội, khôngthuần nhất như ban đầu có lẽ những người ấy đã ăn phải bả vật chất nên bị thahoá về nhân cách

Viết về người thành thị, ông gây mạnh mẽ ở cái “dâm” của loàingười, dường như cái nhìn và trường liên tưởng của ông luôn bị ám ảnh, cám

dỗ bởi vấn đề tình dục Hầu hết trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng ta

thấy nhà văn đã khắc họa đậm nét chân dung : Nghị Hách (Giông tố) dâm ác, Thị Mịch (Giông tố) được tác giả miêu tả là người phụ nữ dâm dật, Bà Phó Đoan (Số đỏ) hiện lên là người dâm loạn; không chỉ vậy trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng cái “dâm” còn được biểu hiện ở cách mà tác giả phơi bày

Trang 34

hiện thực xã hội Trong Lục xì (1937) , tác giả viết về tệ nạn “mại dâm” một

tệ nạn nguy hiểm của xã hội đương thời, hiện ra nguyên hình, bị lột trần bộmặt dơ bẩn nhất của nó, tác giả đưa ra những con số đau lòng nhức nhối khiphản ánh thực trạng gái mại dâm ở Hà Thành: “Dân Hà Thành có mười támvạn người, có năm nghìn gái mại dâm chính thức, bình quân cứ 35 người tử tếthì có một gái đĩ và nếu đem so sánh với Paris- thủ đô nước Pháp một thànhphố ăn chơi nổi tiếng thì tỉ lệ gái mại dâm bằng một phần mười Hà Thành.”Nạn mại dâm gây những hậu quả khủng khiếp cho xã hội: “ 47% lính Pháp ởBắc Kì mắc bệnh hoa liễu, 70% số người bị mù, bị chột của dân Nam do vi

trùng bệnh lậu gây ra…”(Chương 4- Lục xì) Cây bút phóng sự của Vũ Trọng

Phụng đã phơi bày: “Nhà Lục xì không chỉ là sự khủng bố cho bọn gái mạidâm mà còn là sự khủng bố cho cả đám phụ nữ lương thiện” Trong phóng sự

Cơm thầy cơm cô (1936) cái “dâm” cũng gây ám ảnh đến người đọc qua

những chi tiết: Cái Đũi lẽo đẽo đi theo bà chủ đến vườn hoa Bôn-be “Trôngthấy anh Tây đen mụ chủ tôi liếc mắt đưa tình giở trò gạ gẫm ngay thôi… Ấythế mà nó làm cho tôi mất tân , nó nhét giẻ vào mồm tôi, giữ hai chân tôi cho

thằng oẳn tà roằn cứ việc hiếp lấy hiếp để”[29,725] Và cái Đũi vì uất ước,

căm thù nên nó đã tìm cách báo thù, con bà chủ mới mười ba tuổi bị cái Đũi

“kích thế thích cho đến khi phải đi lung giai”, cậu con trai bà chủ mới mười

hai tuổi mà đã “hứng tình” khi nhìn thấy cái đùi trắng nõn của một con sen vờnằm ngủ….Qua đây, ta thấy Vũ Trọng Phụng đặc biệt nhạy cảm, sắc sảotrong quan sát, nắm bắt và phát hiện những tệ nạn, những vấn đề có ý nghĩatrong xã hội Ông viết về cái “dâm” để phơi bày bộ mặt thực chất, cách sốngcủa tầng lớp thị dân những năm trước Cách mạng nhờ sự thâm nhập vào thếgiới của những kẻ thấp hèn nhất trong xã hội “khốn nạn, chó đểu” của nhữnganh phu xe, con sen, đầy tớ, thằng ở, me Tây, kĩ nghệ…mà tác giả đã dựng lạibức tranh, thước phim tài liệu sống động về đời sống thành thị Lột tả được tất

Trang 35

cả cái bản chất xã hội, bản chất đời sống thị dân trong xã hội Việt Namđương thời

Nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng được miêu tả

tỉ mỉ, mang cá tính riêng đồng thời nhân vật ấy mang tính cách bao hàm cho

cả một tầng lớp trong xã hội Mỗi tác phẩm có hàng vài chục nhân vật, có khigần trăm nhân vật nhưng ta không thấy có nhân vật nào lặp lại nhân vật nào,

mỗi nhân vật là một bộ mặt , một cá tính , số phận riêng Ngoài ra, có rất

nhiều nhân vật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, mỗi nhân vật một tiểu sử,tính cách, không trùng lặp Mỗi nhân vật của ông biểu hiện cho một kiểungười riêng của thế giới thị dân giai đoạn 1930- 1945, Nghị Hách đại diện chonhững kẻ tư sản, có quyền thế chuyên ức hiếp dân lành với những thủ đoạn đêtiện nhất Thị Mịch là đại diện cho những con người lương thiện bị ức hiếp,

đè nén và bị những cám dỗ, bả vật chất mà tha hóa theo thời gian Bà PhóĐoan đại diện cho những me Tây dâm loạn Long, Tú Anh đại diện chonhững trí thức nhu nhược, bị tha hóa bởi xã hội Xuân tóc đỏ đại diện chonhững kẻ nghèo hèn, cặn bã của xã hội, nhờ mưu mô, toan tính và gặp thờimà đổi đời và thay đổi đẳng cấp về vị trí xã hội Tuy vậy thì ở những kẻ nhưXuân luôn luôn tồn tại sự đối lập giữa vẻ bên ngoài và bên trong: “bên ngoàithì mang đẳng cấp xã hội thượng lưu, bên trong hắn mang nhân cách cặn bã,tận cùng xã hội” Quả không sai khi nói rằng “thành công của Vũ TrọngPhụng chủ yếu là ở chỗ miêu tả những nhân vật xô đẩy trong vòng danh lợi vàphất lên giàu có nhờ thủ đoạn nham hiểm” [30;14]

Qua phân tích đặc điểm nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ

Trọng Phụng người đọc có thể nhận thấy sự thành công trong bút pháp nghệ

thuật của ông: Miêu tả, kể, phóng đại- nói quá…vẽ lên một bức tranh sốngđộng về đời sống thị dân muôn hình vạn trạng Ta thấy được sự am hiểu vềlịch sử-xã hội, đồng thời bức tranh về đời sống thị dân trong sáng tác của ông

Trang 36

thể hiện sự am hiểu, phản ánh chân thực, rõ nét về đời sống thành thị khi ông

sống và chứng kiến cảnh ăn chơi phè phỡn của lớp thị dân khu phố Hàng Bạc, Hàng Cá…không chỉ vậy ông còn hóa thân vào các nhân vật để có

những tác phẩm đến với độc giả một cách gần gũi, sống động nhất Nhữngđặc điểm của đời sống thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng là dấu ấnmột thời đại lịch sử xã hội dân tộc, giúp thế hệ sau có thể hình dung và sosánh với đời sống thị dân trong những sáng tác cùng thời hoặc thời đại trướchoặc sau giai đoạn 1930- 1945 Có thể nói con người, cá tính sáng tạo nghệthuật và thế giới thế giới nhân vật thị dân trong sáng tác của Vũ Trọng Phụngcó sự tác động và ảnh hưởng lớn từ hoàn cảnh lịch sử- văn hóa xã hội Đi vàonhững chương sau chúng tôi sẽ đi phân tích nhân vật thị dân trong mối quan

hệ xã hội và mối quan hệ gia đình để thấy được cái nhìn vừa bao quát, vừa cụthể về đời sống xã hội nói chung và đời sống thành thị Việt Nam nói riêngtrong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 từ đó làm nổi bật được vị trí,vai trò của ông trong nền văn học nước nhà

Trang 37

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT THỊ DÂN TRONG MỐI QUAN HỆ XÃ HỘI

Nhân vật văn học là yếu tố cơ bản nhất, là hạt nhân trung tâm của mỗitác phẩm văn học Trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng năm 1936 ở các thể

loại tiểu thuyết, phóng sự về người thị dân như: Số đỏ, Giông tố, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô ta thấy được bộ mặt xã hội Việt Nam trong những năm đầu

thế kỉ XX khi đặt trong mối quan hệ với gia đình và xã hội Trong luận vănchúng tôi đi vào phân tích về nhân vật thị dân từ nhân vật trung tâm đến nhânvật phụ; từ nhân vật phản diện đến nhân vật chính diện… Qua hệ thống nhânvật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng 1936, tác giả đã có cái nhìn rõ nét vềđời sống Âu hóa cùng với đó là sự lo lắng của những hệ lụy do căn bệnh xãhội mang lại Đó là tình trạng đổ vỡ , suy thoái về đạo đức kéo theo những tệnạn, dối trá, mưu đồ, thủ đoạn tràn lan trong xã hội Những mảnh ghép đóđược chắp nhặt từ những dằn vặt, ám ảnh của nhà văn về đời và về ngườiđược thể hiện trên từng trang viết có sức lay động mãnh liệt, ấn tượng Bằnglương tâm cao cả và trái tim nhiệt huyết của người cầm bút thì mỗi trang viếtcủa nhà văn họ Vũ giống như một mũi tên sắc nhọn đâm thẳng vào bộ mặtcủa giới thượng lưu trong xã hội thực dân đương thời Mỗi trang văn cùng vớisự góp mặt của các nhân vật thị dân đã giúp người đọc nhận thức được bốicảnh xã hội và những tiêu cực ở đó để hướng mình vươn tới những giá trịnhân văn và lẽ sống tốt đẹp ở đời

2.1 Trong mối quan hệ cùng tầng lớp

2.1.1 Nhân vật thị dân tư sản giàu có

Hầu hết trong các tác phẩm của mình, khi xây dựng các nhân vật là thịdân, Vũ Trọng Phụng đều mục đích phản ánh xã hội đương thời Trong cái xãhội rối ren còn tồn tại quan hệ chủ tớ, tầng lớp thị dân giàu có với vai trò làông chủ, bà chủ, nhà văn họ Vũ đã bộc lộ đầy đủ bản chất của tầng lớp mình

Trang 38

Trong thiên phóng sự Cơm thầy cơm cô là tác giả đã hóa thân vào

nhân vật tôi mà đi sâu vào tìm hiểu kiếp sống cơm thầy cơm cô rồi cứ thế táihiện nó lên từng trang viết của mình Kiếp sống của những con sen, thằngbếp, vú em là kiếp của những kẻ dưới đáy xã hội Phản ánh đời sống xã hộiVũ Trọng Phụng không nhìn cuộc sống từ những thứ lộng lấy, hoa mỹ mà

nhìn từ cổng hậu u ám tăm tối Cơm thầy cơm cô giúp người đọc nhìn rõ bản

chất của ông chủ, bà chủ ở chốn thành thị, họ gồm đủ mọi loại người nhưngbản chất chung là bất nhân, ti tiện, đểu giả, vô lương tâm… Trong mắt mụchủ nhà, những đứa trẻ bám dựa vào bà chủ để hầu hạ và kiếm kế sinh nhai,sự ngây thơ trong trắng đó của chúng đã trỗi dậy bản chất đê tiện của bà chủbất nhân khi lợi dụng điêù đó để nhằm mục đích sinh lời Khi cái Đũi bướcvào kiếp sống cơm thầy cơm cô mới 13 tuổi nhưng đã bị mụ me Tây già làmcho hư hỏng và mất nết Không những thế gặp phải mụ chủ này nó phải “ănđói làm no mỗi ngày giặt ba chậu quần áo và mụ chủ khi hỏi đến đầy tớ làphải gọi tiên sư cha đầy tớ ra” “ Tiên sư cha con ranh con chưa chi đã giởngay những trò trộm cắp Liễn thịt của bà mười hai miếng mà dám thọc vào

ăn vụng ba miếng ! Bà đếm rồi bà mới cất, tưởng bà không biết à?” [29;727].Sự đay nghiến của mụ chủ khiến cái Đũi tự rút ra cho mình một chân lý rấtđau đớn nhưng chuẩn “ Càng quân giàu có càng keo bẩn, chó đểu không phải

người”[29;727] Trong Cơm thầy cơm cô, ta dễ dàng nhận ra những ti tiện ẩn

khuất trong gia đình tưởng như là rất cao sang đó Với bọn tôi đòi kiếm sốngbằng làm thuê làm mướn thế giới cuả bọn ông chủ bà chủ hiện lên quá tầmthường và đáng khinh Với bọn họ giá trị vật chất: miếng ăn và tiền bạc là trênhết còn mọi thứ khác kể cả quan hệ máu mủ ruột thịt cũng chỉ là thứ yếu Sứcmạnh của tiền bạc đã che lấp và làm mất đi những mối quan hệ tình cảm giađình vốn dĩ vẫn được cho là thiêng liêng Một xã hội được dựng lên qua hàngloạt mối quan hệ nhố nhăng, vô lối, kệch cỡm trong đó có quan hệ chủ tớ Xã

Trang 39

hội đó đã đẩy những người nông dân vốn không quen với cuộc sống đô thịvào con đường tha hóa.

Mối quan hệ ông chủ bà chủ còn được phản ánh khá sâu sắc trong

các tác phẩm như Số đỏ và Giông tố Ta nhận thấy Xuân là một minh chứng

hùng hồn về kiểu ông chủ phất lên nhờ sự ăn may và mánh khóe hợp thời Từmột thằng ma cà bông, một kẻ lang thang đầu đường xó chợ, Xuân trở thành

“anh hùng cứu quốc”, “một vĩ nhân” Xuất thân của ông chủ này thật kì lạ,

vốn là một đứa trẻ không cha không mẹ, lên 9 tuổi được ông bác họ nuôi, ởvới bác một khoảng thời gian bị bác đuổi vì thói vô đạo đức “ Bác gái nó tắm,nó khoét một chỗ phên nứa để nhìn! Từ đấy, thằng Xuân lấy đầu hè xó cửalàm nhà, lấy sấu ở các phố, cá hồ Hoàn Kiếm làm cơm Nó bán phá sa, chạyhiệu rạp hát, bán cao đơn hoàn tán trên xe lửa, vài ba nghề tiểu sảo khác.Nắng mặt trời làm tóc nó đỏ như tóc Tây Cảnh ngộ tạo nên một đứa hoàntoàn vô giáo dục”[29,194] Nó nhập vào giới thượng lưu đang trên đà Âu hóanhờ sự dâm đãng, thói liều lĩnh, lẻo mép Cuối cùng với hàng loạt danh hiệucủa thời đại như: Doctor Xuân, giáo sư quần vợt, giám đốc hiệu Âu hóa, me

xừ Xuân, nguyên sinh viên trường thuốc rồi thành ông chủ tri thức “nhà cứucuốc” trong cái nhìn kính nể của triệu người dân Xuân Tóc Đỏ xảo quyệt, láucá, dâm đãng, trục lợi kiếm tiền từ lũ con cháu bất hiếu của gia đình cụ cốHồng sau khi hắn vô tình gây ra cái chết cho cụ cố tổ Từ việc làm tình với

mụ Phó Đoan dâm đãng để bước vào giới thượng lưu đến khi được tiếng trởthành người tình biến cô Tuyết thành “bán sử nữ” (nửa chữ trinh), hắn dụ dỗTuyết theo kiểu triết lí dởm rồi bất ngờ Xuân sờ vào ngực Tuyết và nói rấttình tứ ngon ngọt với Tuyết như một “quý nương” Khi lọt vào giới ông chủhắn vẫn tận dụng sự nói năng linh hoạt, xảo quyệt để lừa bà Phó Đoan khiếnhắn được bà suy tôn là nhà hùng biện, biết chơi quần vợt rồi thành danh thủ,cây hi vọng lớn của quần vợt Bắc kì Được tham gia thi đấu, hắn cũng dùng

Trang 40

thủ đoạn gạt người, biết chấp nhận thua theo đề nghị của quan trên trước nhà

vô địch quần vợt Xiêm La và biến mình thành “anh hùng cứu quốc” Hắn còngây ra cái chết cho ông cụ cố để cả đại gia đình bất hiếu này phải nợ hắn mộtcái “ơn to” Vụ làm ăn với ông Phán, biến ông Phán trở thành kẻ “mọc sừng”mà kiếm trác món hời Xây dựng hình tượng Xuân, Vũ Trọng Phụng lột tả bộmặt của những kẻ ông chủ rởm đầy những tha hóa về đạo đức, bất chấp thủđoạn để có tiền, có danhXuân Tóc Đỏ là dạng điển hình cho kiểu nhân vật thị

dân là ông chủ mới phất lên Ngay trong tác phẩm Số đỏ này, hàng loạt bà chủ

như Phó Đoan, vợ Văn Minh cũng là những con người ăn may nhờ thời đạiTây- ta lẫn lộn, những bà chủ hợp mốt thời đại đầy thói tật Bà Phó Đoan từmột người bị hãm hiếp dần dần đã lên “bà lớn”, nhân vật hiện lên với thóidâm đãng vô độ Ngay cả việc cứu Xuân ra cũng là mong muốn dục vọng tầmthường, muốn biến tên ma cô thành công cụ để mụ thỏa mãn Nhưng Xuân đãkhông hiểu ý của bà chủ nên mặt bà buồn rười rượi, bảo Xuân đến tiệm may

Âu hóa của nhà Văn Minh, từ đó Xuân trở thành thành viên trong công cuộc

cải cách xã hội Nhân vật ông chủ bà chủ trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

chạy theo những xu hướng xã hội, văn minh rởm đời Bản chất của tầng lớpthị dân ông chủ, bà chủ thường mang những thói tật hoặc dâm đãng, hoặc háodanh, trục lợi hoặc đểu giả, bỉ ổi, có khi hội tụ đủ những cái đê tiện thời đạimà nhà văn muốn phơi bày, lên án

Điển hình nhất cho kiểu thị dân là ông chủ bà chủ mới phất lên

chính là Nghị Hách và Thị Mịch trong Giông tố Không giống Bá Kiến – tiên

chỉ làng Vũ Đại vốn có truyền thống quan lại, Nghị Hách vốn xuất thân từmột bác cai thợ nề Trở thành một ông chủ đại tư bản tầm cỡ nhờ trò “lừa thầyphản bạn”, chuyên lừa đảo , hắn từng nghĩ ra trò bỏ bã rượu vào ruộng dân rồi

đi báo nhà Đoan và thông qua thủ đoạn ấy hắn đã tậu cho mình ba trăm mẫuruộng đẹp mà rẻ tiền Đáng sợ hơn hắn còn đánh chết con nhà người ta rồi

Định dạng
Số trang	91
Dung lượng	504,5 KB