Ý NGHĨA CỦA NGHI LỄ HẦU ĐỒNG TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở VIỆT NAM

Thứ nhất, hầu đồng là một nét văn hóa đặc sắc của người việt, là hình thức nghi lễ của tín ngưỡng thờ Mẫu – tín ngưỡng phổ biến nhất ở Việt Nam, phản ánh rõ nét đặc trưng văn hóa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, thể thiện được đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và truyền thống tôn trọng người phụ nữ của người Việt Nam.Thứ hai, biến dạng và lợi dụng nghi lễ hầu đồng đang là những vấn đề được nhắc đến nhiều khi mà tín ngưỡng thờ mẫu và hầu đồng có chiều hướng phát triển rộng hơn và xã hội có cái nhìn cũng cởi mở hơn. Vậy nên, không phải ai cũng hiểu đúng và thực hiện đúng nghi lễ này. Điều đó đặt ra những vấn đề cần phải biết để nhận diện quá trình thực hành tín ngưỡng một cách đúng đắn, toàn diện.

Ý NGHĨA C A NGHI L H U Đ NG TRONG TÍN Ủ Ễ Ầ Ồ

NG ƯỠ NG TH M Ờ ẪU Ở VI T Ệ NAM

th i gian có h n nên bài tiêu lu n sẽ không tránh kh i nh ng sai sót Vì v y, ờ ạ ậ ỏ ữ ậ

em r t mong nh n đấ ậ ượ ự thông c m và đóng góp chân thành c a Quý th y c s ả ủ ầ

cô và b n đ c đ bài ti u lu n c a em hoàn thi n h n.ạ ọ ể ể ậ ủ ệ ơ

Ngoài ra, em cũng xin g i l i c m n đ n gia đình và các b n h c trong t p ử ờ ả ơ ế ạ ọ ậ

th l p Văn hóa ph t tri n K36 đã giúp đ đ ng viên em trong su t th i gian ể ớ ấ ể ỡ ộ ố ờ

h c t p và làm bài ti u lu n.ọ ậ ể ậ

Chân thành c m n!ả ơ

Sinh viên Nguy n Th Minh H ngễ ị ằ

Chương 1 T ng quan v đ tàiổ ề ề

1. Khái ni m nghi l , nghi l H u đ ngệ ễ ễ ầ ồ

2 Văn hóa ngh thu tệ ậ

3 Văn hóa giao ti p, ng xế ứ ử

4 M t s nét đ i m i mang tính tích c c trong nghi l H u đ ngộ ố ổ ớ ự ễ ầ ồ

5 Nh ng bi n tữ ế ướng trong nghi l H u đ ngễ ầ ồ

Th nh t, h u đ ng là m t nét văn hóa đ c s c c a ngứ ấ ầ ồ ộ ặ ắ ủ ười vi t, là hình th cệ ứnghi l c a tín ngễ ủ ưỡng th M u – tín ngờ ẫ ưỡng ph bi n nh t Vi t Nam,ổ ế ấ ở ệ

ph n ánh rõ nét đ c tr ng văn hóa c a c dân nông nghi p tr ng lúa nả ặ ư ủ ư ệ ồ ước,

th thi n để ệ ược đ o lý “u ng nạ ố ước nh ngu n” và truy n th ng tôn tr ngớ ồ ề ố ọ

người ph n c a ngụ ữ ủ ười Vi t Nam.ệ

Th hai, ứ bi n d ng và l i d ng nghi l h u đ ng đang là nh ng v n đ đế ạ ợ ụ ễ ầ ồ ữ ấ ề ược

nh c đ n nhi u khi mà tín ngắ ế ề ưỡng th m u và h u đ ng có chi u hờ ẫ ầ ồ ề ướngphát tri n r ng h n và xã h i có cái nhìn cũng c i m h n V y nên, khôngể ộ ơ ộ ở ở ơ ậ

ph i ai cũng hi u đúng và th c hi n đúng nghi l này Đi u đó đ t ra nh ngả ể ự ệ ễ ề ặ ữ

v n đ c n ph i bi t đ ấ ề ầ ả ế ể nh n di n quá trình th c hành tín ngậ ệ ự ưỡng m t cáchộđúng đ n, toàn di n.ắ ệ

2 M c đích nghiên c uụ ứ

M c đích nghiên c u c a đ tài làụ ứ ủ ề tìm hi u đ y đ , chính xác v các thông tinể ầ ủ ề

và làm rõ các giá tr văn hóa c a nghi l h u đ ng đị ủ ễ ầ ồ ể góp ph n kh ng đ nhầ ẳ ịquan đi m b o t n, phát huy lo i hình văn hóa tâm linh này là đúng đ n.ể ả ồ ạ ắ

Đ xu t m t s phề ấ ộ ố ương hướng và gi i pháp trong vi c phát huy nh ng giá trả ệ ữ ịtích c c và h n ch nh ng m t tiêu c c c a nghi l h u đ ng đ hự ạ ế ữ ặ ự ủ ễ ầ ồ ể ướng đ nế

m c tiêu chung là xây d ng n n văn hóa Vi t Nam tiên ti n đ m đà b n s cụ ự ề ệ ế ậ ả ắdân t c.ộ

PH N N I DUNGẦ Ộ

Chương 1 T ng quan v đ tàiổ ề ề

1 Khái ni m nghi l , nghi l H u đ ng ệ ễ ễ ầ ồ

- Khái ni m v nghi l : Nghi l là m t t chung, mang ý nghĩa qua s tệ ề ễ ễ ộ ừ ự ổ

ch c, th hi n các khuôn m u giao ti p đã đứ ể ệ ẫ ế ược đ t ra c a m t hay nhi uặ ủ ộ ề

ngườ ố ới đ i v i m t hay nhi u ngộ ề ười khác Nghi l g m nhi u nghi th c hànhễ ồ ề ứ

l g p l i Nghi là dáng, m u, nghi th c, nghi l , khuôn phép Nghi cũng đễ ộ ạ ẫ ứ ễ ược

hi u là m u m c, là tiêu chu n đo lể ẫ ự ẩ ường…

L là phép t c, khuôn m u ph i tuân theo khi th cúng t tiên, qu th n,ễ ắ ẫ ả ờ ổ ỷ ầ

ho c giao t trong xã h i Trong tôn giáo, l đặ ế ộ ễ ược hi u là các ho t đ ng chể ạ ộ ủ

ch t trong đ i s ng tín ngố ờ ố ưỡng c a ngủ ười có đ o, g n li n v i Ph t, v iạ ắ ề ớ ậ ớChúa, v i các tín đ nh Tăng Ni và Ph t T , giáo sỹ v i giáo dân L trong tônớ ồ ư ậ ử ớ ễgiáo được coi là thiêng liêng nên được coi là Ph t l , Thánh l L trong h iậ ễ ễ ễ ộdân gian các làng xã là h th ng các hành vi, đ ng tác nh m bi u hi n lòngệ ố ộ ằ ể ệtôn kính c a con ngủ ườ ố ới đ i v i th n linh, ph n ánh nh ng ầ ả ữ ước m chính đángơ

c a con ngủ ười trước cu c s ng mà b n thân h ch a có.ộ ố ả ọ ư

Nghi l có nghĩa là hành vi (ho c h th ng hành vi) c a cá nhân ho c t p thễ ặ ệ ố ủ ặ ậ ểtuân theo m t quy t c nh t đ nh , l p đi l p l i thu c m t s đ có s n,ộ ắ ấ ị ặ ặ ạ ộ ộ ơ ồ ẵ

nh m đ t t i m t m c đích tín ngằ ạ ớ ộ ụ ưỡng tôn th m t tín ngờ ộ ưỡng siêu nhiênnào đó

Tóm l i, nghi l có nghĩa là l l i, phép t c trong vi c l Nghi l có ý nghĩa r tạ ễ ề ố ắ ệ ễ ễ ấ

r ng, bao trùm hành vi, thái đ , tín ngộ ộ ưỡng, văn hóa ngôn ng , phong cáchữ

c a con ngủ ười và xã h i Trong nghĩa h p thì nghi l là nghi th c hành l t ngộ ẹ ễ ứ ễ ụ

ni m mang tính tín ngệ ưỡng th ph ng c a m t tôn giáo.ờ ụ ủ ộ

- Khái ni m nghi l H u đ ng: H u đ ng hay còn đệ ễ ầ ồ ầ ồ ược g i là Lên đ ng,ọ ồ

H u bóng, là m t nghi th c quan tr ng trong tín ngầ ộ ứ ọ ưỡng th M u c a ngờ ẫ ủ ười

Vi t Nam ệ V b n ch t, đây là nghi th c giao ti p v i th n linh thông quaề ả ấ ứ ế ớ ầcác ông đ ng, bà đ ng Ngồ ồ ười ta tin r ng các v th n linh có thằ ị ầ ể nh p h nậ ồ vàothân xác các ông đ ng, bà đ ng nh m phán truy n, di t tr tà ma, ch a b nh,ồ ồ ằ ề ệ ừ ữ ệban phúc, ban l c cho cácộ con nhang, đ tệ ử Khi th n linh nh p vào đ ng thìầ ậ ồlúc đó các ông đ ng, bà đ ng không còn là mình n a mà là hi n thân c a vồ ồ ữ ệ ủ ị

th n nh p vào h ầ ậ ọ

H u đ ng là m t nghi l chính trong tín ngầ ồ ộ ễ ưỡng th Đ c Thánh Tr n và thờ ứ ầ ờ

M u Li u đ ng b ng B c B đi n hình là đ n Đông Cuông Th c hi n nghiẫ ễ ở ồ ằ ắ ộ ể ề ự ệ

l H u đ ng th hai v Thánh này đ n Đông Cuông cũng chia thành hai:ễ ầ ồ ờ ị ở ềdòng Thánh Cha, t c th Đ c Thánh Tr n, Vua Cha Bát H i và dòng Đ ng C tứ ờ ứ ầ ả ồ ố

th Thánh M u Các đ t c a dòng th Đ c Thánh Tr n và Vua Cha Bát H iờ ẫ ệ ử ủ ờ ứ ầ ả

được g i là Thanh đ ng, “Thanh” đây nguyên là “thanh niên đ ng t ” t cọ ồ ở ồ ử ứtiên đ ng Ch “Thanh” nghĩa là màu xanh, ch thanh thi u nhi tr tu i, nhi uồ ữ ỉ ế ẻ ổ ề

người còn hi u Thanh đ ng có nghĩa là thanh tr ma qu quái T “Đ ng”ể ồ ừ ỷ ừ ồtrong “H u đ ng” có nghĩa là tr con Con ngầ ồ ẻ ười khi sinh ra thường b cu cị ộ

s ng nhân t o chi h i, kìm hãm kh năng ti p c n v i s n tàng c a thiênố ạ ố ả ế ậ ớ ự ẩ ủnhiên, vũ tr Và ch trong khi lên đ ng, b ng xu t th n, đ tr v v i tâmụ ỉ ồ ằ ấ ầ ể ở ề ớ

h n tr th mang b n ch t trong sáng, h n nhiên con ngồ ẻ ơ ả ấ ồ ười m i t m th i g tớ ạ ờ ạ

b nh ng s ràng bu c nhân t o đó Ngỏ ữ ự ộ ạ ười ta tin r ng, có nh v y m i đ ngằ ư ậ ớ ồ

c m đả ược v i th n linh, hòa h p đớ ầ ợ ược v i thiên nhiên, vũ tr và m i bi tớ ụ ớ ế

được s d y b o c a đ ng thiêng liêng “Đ ng” còn có nghĩa là cùng Conự ạ ả ủ ấ ồ

ngườ ằi b ng xu t th n đ y linh h n ra kh i thân xác nh m tìm l y m t tâmấ ầ ẩ ồ ỏ ằ ấ ộ

h n đ ng đi u trong h t ph v n linh, đ v th n đó mồ ồ ệ ệ ứ ủ ạ ể ị ầ ược xác thân con

đ ng mà ti p c n v i chúng sinh, tín đ “Đ ng” còn có m t nghĩa khác là ti uồ ế ậ ớ ồ ồ ộ ể

đ ng ho c tiên đ ng h u h bên c nh các v đ i Tiên, Thánh, nh n s y thácồ ặ ồ ầ ạ ạ ị ạ ậ ự ủ

nh c y c a chúng sinh nh ng nguy n c u v qu c thái dân an, v nh ngờ ậ ủ ữ ệ ầ ề ố ề ữkhó khăn trong đ i s ng tr n gian, mong đờ ố ầ ược Thánh th n gi i thoát Nhầ ả ư

v y ta th y đây t “Đ ng” dùng đ ch đ i tậ ấ ở ừ ồ ể ỉ ố ượng là tr em ẻ

T “C t” có nghĩa là Bà c t, là thu t ng bi n âm t bà cô tí (cô gái nh ) r iừ ố ố ậ ữ ế ừ ỏ ồchuy n sang thành Bà c t, t “C t” còn để ố ừ ố ược hi u là xể ương c t, thân xác c aố ủ

người tr n và Th n linh sẽ mầ ầ ượn thân xác y mà nh p vào Vi t Nam trongấ ậ Ở ệ

nh ng năm g n đây v n còn hi n tữ ầ ẫ ệ ượng Đ ng kê (hi n tồ ệ ượng c u c trongầ ơ

Đ o giáo Đ o Cao Đài), trong nghi th c này cũng có khi là con gái còn trinhạ ạ ứnguyên) Theo quan ni m c a Đ o giáo, s trinh nguyên mang tính t nhiên,ệ ủ ạ ự ựtính trong s ch, thích h p cho Th n d a Tuy nhiên hi n nay, các Thanh đ ngạ ợ ầ ự ệ ồkhông còn là tr con trinh nguyên n a mà là ngẻ ữ ười đã có gia đình, hay đãthành niên mà ch a có v ho c ch ng T thu t ng Thanh đ ng và Đ ng c tư ợ ặ ồ ừ ậ ữ ồ ồ ố

có th hi u H u đ ng là m t d ng nghi l để ể ầ ồ ộ ạ ễ ược th c hành b i nh ng chự ở ữ ủ

th , cá nhân có t ch t ngây th , trong sáng, thu n khi t, thanh s ch Th i kỳể ố ấ ơ ầ ế ạ ờ

đ u H u đ ng ch đầ ầ ồ ỉ ược th c hi n b i nh ng ngự ệ ở ữ ười nh tu i, v sau đ iỏ ổ ề ố

tượng này được m r ng c nh ng ngở ộ ả ở ữ ười trưởng thành nh ng ph i có “cănư ả

đ ng” ồ

Bên c nh đó chúng ta còn có thu t ng là “H u bóng” Theo tác gi Ngô Đ cạ ậ ữ ầ ả ứ

Th nh thì “bóng” ch v Th n linh nào đó chi u nh p cái bóng (h n) c a mìnhị ỉ ị ầ ế ậ ồ ủ

vào ông Đ ng hay bà Đ ng và ông bà Đ ng này ch là ngồ ồ ồ ỉ ườ ầi h u h cái bóngạ

c a Th n linh y Trên th c t thì khi ông Đ ng hay bà Đ ng đã trùm t mủ ầ ấ ự ế ồ ồ ấkhan ph di n đ lên ngủ ệ ỏ ười, cung văn th nh m i th n linh và ông bà Đ ng giỉ ờ ầ ồ ơtay ra hi u ngôi v Thánh nào giáng v thì lúc đó v i b trang ph c c a vệ ị ề ớ ộ ụ ủ ịThánh y, các Đ ng trong con m t nh ng ngấ ồ ắ ữ ười xung quanh cũng nh trongưtâm tưởng, o tả ưởng c a chính ch th , h không còn là nh ng ngủ ủ ể ọ ữ ười phàm

n a mà đã là th n linh hay chí ít h cũng đữ ầ ọ ược đ ng nh t v i th n linh Chiồ ấ ớ ầ

ti t này cho th y n u coi H u bóng là đ ch các con đ ng h u h cái bóngế ấ ế ầ ể ỉ ồ ầ ạ

c a th n linh là không th a đáng, nh ng n u xét t góc đ các con nhang đủ ầ ỏ ư ế ừ ộ ệ

t , cung văn ng i d và th c thi các ho t đ ng nh hát ng i ca công tíchử ồ ự ự ạ ộ ư ợThánh Th n, dâng l , tung hô, tán thầ ễ ưởng, dâng rượu, dâng trà cho Thánh khi

nh p vào Đ ng và b n thân các Đ ng kiêm luôn vi c th c hành, bi u di n vũậ ồ ả ồ ệ ự ể ễ

đ o đ mua vui cho Th n linh thì hoàn toàn có th coi là h u h Thánh ạ ể ầ ể ầ ạ

Nh v y, ta có th th y “bóng” cũng có nghĩa nh “h u”, h u bóng cũng gi ngư ậ ể ấ ư ầ ầ ố

v i h u đ ng Theo quan ni m dân gian, m t cu c H u đ ng đớ ầ ồ ệ ộ ộ ầ ồ ược g i là m tọ ộ

v n h u hay m t canh h u Trong m t canh h u có r t nhi u v Th n giángấ ầ ộ ầ ộ ầ ấ ề ị ầ

v “nh p” vào ngề ậ ười ng i đ ng Lúc đó ch th là ngồ ồ ủ ể ười ng i đ ng ch là l yồ ồ ỉ ấthân xác mình làm cái c t (xác) cho Th n linh nh n vào đ giáng tr n.ố ầ ậ ể ầ

2 Ngu n g c, c s hình thành và t n t i nghi l H u đ ng ồ ố ơ ở ồ ạ ễ ầ ồ

- H u đ ng là m t nghi l chính g n v i đ o th M u, th T ph ầ ồ ộ ễ ắ ớ ạ ờ ẫ ờ ứ ủ Đây

là tín ngưỡng b n đ a có ngu n g c t lâu đ i, đã t ng t n t i trong th i kỳả ị ồ ố ừ ờ ừ ồ ạ ờlâu dài c a l ch s ch đ phong ki n Cho đ n ngày nay, nghi l H u đ ngủ ị ử ế ộ ế ế ễ ầ ồ

v n ti p t c phát tri n, đáp ng nhu c u phát tri n kinh t th trẫ ế ụ ể ứ ầ ể ế ị ường và đô

th hóa, hi n đ i hóa c a Vi t Nam.ị ệ ạ ủ ệ

Tương truy n r ng, Hoàng Đ sáng t o ra nh c vũ “Vân môn đ i quy n” đề ằ ế ạ ạ ạ ể ể

t Tr i Sau này vua Nghiêu sáng tác khúc “Đ i hàm”, vua Thu n sáng tác khúcế ờ ạ ấ

“Đ i thi u”, vua Vũ sáng tác khúc “Đ i h ”, vua Thang nhà Thạ ề ạ ạ ương sáng táckhúc “Đ i ho ch”, Vũ Vạ ạ ương nhà Chu sáng tác khúc “Đ i vũ”.ạ

Trên đây là 6 bài nh c vũ n i ti ng th i thạ ổ ế ờ ượng c , trongổ Chu Lễ g i là “L cọ ụ

đ i nh c vũ” Con em quý t c đ i Chu đ n tu i nh t đ nh đ u ph i h c 6 bàiạ ạ ộ ờ ế ổ ấ ị ề ả ọ

nh c vũ này, là môn h c b t bu c Sáu khúc nh c vũ dùng đ th t , trong đóạ ọ ắ ộ ạ ể ờ ế

“Vân môn đ i quy n” t tr i, “Đ i hàm” t đ t, “Đ i thi u” t t v ng, “Đ iạ ể ế ờ ạ ế ấ ạ ề ế ứ ọ ạ

h ” t núi sông, “Đ i ho ch” cúng bà t tiên, “Đ i vũ” cúng ông t tiên.ạ ế ạ ạ ổ ạ ổ

Chu Lễ chép r ng: “Khi t l , di n t u nh c vũ L c Đ i, di n t u m t lằ ế ễ ễ ấ ạ ụ ạ ễ ấ ộ ượt, thì

c m ng v i loài chim và Th n sông h đ n… Di n t u sáu lả ứ ớ ầ ồ ế ễ ấ ượt, thì c m ngả ứ

v i Long Lân Quy Phớ ượng và Thiên Th n đ n”.ầ ế

Và: “Vào ngày đông chí, m t gò tròn ngoài đ ng phía nam đô thành (Namở ộ ồGiao) cùng di n t u, khi di n t u đ n lễ ấ ễ ấ ế ượt th sáu, Thiên Th n t i t p giángứ ầ ớ ấlâm, lúc đó có th làm l t các Thiên Th n”.ể ễ ế ầ

Trong “Qu c Ng ” có chép: “Th i vi n c ch có ngố ữ ờ ễ ổ ỉ ười có tinh th n chuyênầchú, thông minh trí hu , quang minh thánh khi t, thu n khi t cao thệ ế ầ ế ượng, thì

Th n minh m i giáng xu ng thân anh ta, đ anh ta tr thành môi gi i câuầ ớ ố ể ở ớthông gi a ngữ ườ ới v i Th n Ngầ ười nh th này, nam g i là “Ông đ ng”, n g iư ế ọ ồ ữ ọ

là “Bà c t”.ố

Theo nh ng ghi chép k trên, khi t l th i kỳ đ u tri u Chu, di n t u nh cữ ể ế ễ ờ ầ ề ễ ấ ạ

vũ th c s có th c m ng v i Th n linh giáng th , đích thân đ n nh n l t ,ự ự ể ả ứ ớ ầ ế ế ậ ễ ếđây cũng là s c m nh nh c vũ th i kỳ đ u có thông t i Th n Nh c vũ do cóứ ạ ạ ờ ầ ớ ầ ạ

th thông Th n, giáng Th n, nên để ầ ầ ương th i dùng r t nhi u đ t l , th làờ ấ ề ể ế ễ ếphát tri n thành múa h u đ ng, hay g i là múa “đ ng c t”.ể ầ ồ ọ ồ ố

T t li u ch giáp c t tri u Thừ ư ệ ữ ố ề ương đ l i, ghi chép v múa h u đ ng có r tể ạ ề ầ ồ ấnhi u Đ c bi t là khi t l và c u m a, múa h u đ ng dề ặ ệ ế ễ ầ ư ầ ồ ường nh không thư ểthi u Ví d : “Năm Canh D n bói, năm Tân Mão múa đãi, có m a Năm Nhâmế ụ ầ ưThìn múa đãi, có m a Năm Canh D n bói, năm Quý T múa đãi, có m a Nămư ầ ỵ ưCanh D n bói, năm Giáp Ng múa đãi, có m a”.ầ ọ ư

“Đ ng c t” th i kỳ thồ ố ờ ượng c , đ a v xã h i c a h r t cao, đổ ị ị ộ ủ ọ ấ ược m i ngọ ườikính ngưỡng, r t nhi u ngấ ề ườ ồi đ ng th i làm th lĩnh b l c Đ ng c t th iờ ủ ộ ạ ồ ố ờ

thượng c đ i đa s đ u có th n thông, có năng l c và trí hu siêu phàm, cóổ ạ ố ề ầ ự ệ

th câu thông v i Th n, là ngể ớ ầ ười nói thay Th n ch n nhân gian, đã phát huyầ ở ốtác d ng tr ng đ i trong đ i s ng c a b t c và qu c gia.ụ ọ ạ ờ ố ủ ộ ộ ố

Đ i Thờ ương là th i kỳ đ nh th nh c a đ ng c t, đờ ỉ ị ủ ồ ố ược g i là “Vu giáo” vì nó đãọphát tri n đ n m c g n nh m t tôn giáo Các ông đ ng còn có nhi m vể ế ứ ầ ư ộ ồ ệ ụ

chép s , gi ch c v tr ng y u trong tri u đình, v a có nhi m v v tôn giáoử ữ ứ ụ ọ ế ề ừ ệ ụ ề(thông v i th n minh) v a có nhi m v chính tr M t s ông đ ng có tên tu iớ ầ ừ ệ ụ ị ộ ố ồ ổ

đượ ổ ịc c t ch đ c p nh Y Doãn (t c là A Hành), Y Tr c (con trai c a Y Doãn),ề ậ ư ứ ắ ủ

Vu Hàm và con trai là Vu Hi n, Cam Bàn.ề

T th i T n Th y Hoàng tr đi, các đ ng c t v n l u truy n trong dân gianừ ờ ầ ủ ở ồ ố ẫ ư ề

dướ ại d ng ti u đ o ti u thu t nh bói toán, phong th y, ch a b nh b ng c uể ạ ể ậ ư ủ ữ ệ ằ ầcúng, m o, bùa chú, đ t vàng mã, đ t hẹ ố ố ương…

Chương 2 Th c hành nghi l H u đ ng Vi t Namự ễ ầ ồ ở ệ

1 Công tác chu n bẩ ị

1.1 Không gian môi trường

- Nghi l h u đ ng thễ ầ ồ ường các đ n, ph ở ề ủ Nghi l h u đ ng có b n ti tễ ầ ồ ố ế

l chính thễ ường được các đ ng đ n, đ ng đi n thay m t con nhang, đ t tồ ề ồ ệ ặ ệ ử ổ

ch c trong m t năm Bao g m: H u thứ ộ ồ ầ ượng nguyên (tháng Giêng) – mang tính

ch t c u an cho c năm; h u vào hè (tháng t ) v i m c đích c u mát, tránhấ ầ ả ầ ư ớ ụ ầ

ôn d ch; h u ra hè (tháng B y) v i mong mu n c u bình an khang thái; h uị ầ ả ớ ố ầ ầ

t t niên v i m c đích l t Ph t Thánh đã phù tr cho m i ngấ ớ ụ ễ ạ ậ ợ ọ ười m t nămộmay m n, bình an.ắ

Ngoài ra, vào các d p đ n nh t, hóa nh t c a các v Tiên Thánh nh r m thángị ả ậ ậ ủ ị ư ằtám (h u Thánh M u Th n Ch ), 20 tháng 8 (h u Đ c Thánh Tr n), 12 thángầ ẫ ầ ủ ầ ứ ầ

2 âm l ch (ti c M u Tuyên Quang), 15 tháng 2 âm l ch (ti c M u Sòng S n)ị ệ ẫ ị ệ ẫ ơhay hóa nh t M u Ph D y – 3 tháng 3 âm l ch… thì ngoài các v đ ng đ n,ậ ẫ ủ ầ ị ị ồ ề

đ ng đi n, các thanh đ ng h u cũng r t nhi u Cách th c và quy mô cũng tùyồ ệ ồ ầ ấ ề ứthu c vào hoàn c nh khách quan, ch quan, tâm linh hay kinh t c a t ngộ ả ủ ế ủ ừthanh đ ng Đây là nh ng d p h u mang ý nghĩa cung chúc Thánh th vôồ ữ ị ầ ọ

cương và c u bình an cho gia đình, c ng đ ng.ầ ộ ồ

M t trộ ường h p khác là h u đ t xu t, thợ ầ ộ ấ ường đượ ổc t ch c khi nhà đ n ho cứ ề ặ

b n thân thanh đ ng có vi c l n nh xây đ n, l p đi n, khánh tán l c thành,ả ồ ệ ớ ư ề ậ ệ ạ

trước ho c sau vi c hi u, h có th h u trình hay h u t các Tiên Thánh.ặ ệ ế ỷ ể ầ ậ ạ 1.2 L v tễ ậ

- Th nh t:ứ ấ v l v t trong l T ph trình đ ng hay ti n trình căn ề ễ ậ ễ ứ ủ ồ ế

+ Hương: hương nén hương vòng t a ngát khói nhang t o nên mùi th m ỏ ạ ơ

và nh ng làn mây ph ng ph t bay lên b u tr i đem nh ng ữ ả ấ ầ ờ ữ ước nguy n c a ệ ủmình đ n v i Ph t Thánh.ế ớ ậ

+ Hoa: các lo i bánh hoa tùy theo mùa và tâm thành ti n cúng (x a ch có ạ ế ư ỉhoa hu , hoa cúc, hoa h ng là chính) đ p l i s c màu và s tệ ồ ẹ ạ ắ ự ươ đ p ti n I ẹ ếdâng Ph t Thánh.ậ

+ Đăng: đôi đèn, đôi n n th p thành l a tế ắ ử ượng tr ng ư ánh sáng, trí tu hào ệquang c a Ph t Thánh.ủ ậ

+ Trà: là các lo i cây lo i th c v t n u lên thành nạ ạ ự ậ ấ ước mà con người

Ngoài ra cúng T ph còn có l m n t m sinh g m: m t con gà, m t con ngan,ứ ủ ễ ặ ạ ồ ộ ộ

m t mi ng th t l n hay c con l n quay ho c th l n và khay xôi ho c tam ộ ế ị ợ ả ợ ặ ủ ợ ặsinh g m: m t con gà, m t con l n quay nh và m t con cá chép đ u đồ ộ ộ ợ ỏ ộ ề ược

n u chín, m t mâm xôi ho c m t đĩa xôi v i n m rấ ộ ặ ộ ớ ậ ượu rót ba chén

L m n:ễ ặ gà, xôi, rượu cúng Đ c Tr n tri u n u đ n đ y có cung th Tr n ứ ầ ề ế ề ấ ờ ầtri u riêng.ề

L h ban (cúng ngũ h ) g m:ễ ạ ổ ồ năm qu tr ng gà ho c v t cúng ngũ h và hai ả ứ ặ ị ổ

qu tr ng n a cúng hai ông xà, mi ng th t l n s ng cùng đĩa g o mu i và b y ả ứ ữ ế ị ợ ố ạ ố ả

Mâm l cúng chúng sinh phía ngoài sân bao g m: o n, qu , bánh k o, tr u ễ ồ ả ả ẹ ầcau, đèn n n, ch u nế ậ ước, g o mu i và n i cháo hoa múc ra nhi u bát nh , có ạ ố ồ ề ỏthêm bim bim, ngô, khoai, s n, b ng b p, bánh đa…cùng qu n áo ti n vàng.ắ ỏ ố ầ ề

- Th hai:ứ v l v t c a m t v n h u thề ễ ậ ủ ộ ấ ầ ường nh t, thì các thanh đ ng ậ ồcũng ph i chu n b các l v t đ cúng thánh trả ẩ ị ễ ậ ể ước khi vào h u Thánh cũng ầbao g m các đ l c cúng nh : hồ ồ ụ ư ương hoa đăng trà qu th c các cung các s ả ự ơtrong ngôi đ n mà mình h u Thánh ho c chính cung mình h u và b y bi n ề ầ ặ ầ ầ ệsao cho trang nghiêm đăng đ i, đ p m t t o nên nét đ p uy linh cung đài s ố ẹ ắ ạ ẹ ở

đi n ph ng th Tiên Thánh c a ngôi đ n.ệ ụ ờ ủ ề

Và l m n v n h u ch y u là gà và xôi, rễ ặ ấ ầ ủ ế ượu không nh t thi t ph i bày l ấ ế ả ễtam sinh, tr khi cúng đàn Tam T ph và v n có l m n cúng cung Tr n ừ ứ ủ ẫ ễ ặ ầTri u n u ngôi đ n đ y có ph i th ề ế ề ấ ố ờ

Các thanh đ ng chu n b thêm hồ ẩ ị ương th p h u, hắ ầ ương khai quang và m i ồ

n n bàn ng và chu n b tráp ti n phát l c cho các giá.ế ự ẩ ị ề ộ

1.3 Nhân l cự

- Là nh ng ngữ ười không th thi u trong m t nghi th c h u đ ngể ế ộ ứ ầ ồ Đóchính là h u dâng và cung văn Ngầ ườ ầi h u dâng giúp ông Đ ng hay bà Đ ngồ ồcác công vi c nh : th p hệ ư ắ ương, dâng các đ trang ph c, thay l ph c sau m iồ ụ ễ ụ ỗgiá đ ng; ngồ ười giúp vi c thệ ường ng i bên c nh ông, bà Đ ng trồ ạ ồ ước bàn thờThánh Trang ph c c a h thụ ủ ọ ường là áo dài, qu n tr ng và khăn x p Cònầ ắ ếcung văn là nh ng ngữ ười ch i nh c và hát không th thi u cho vi c trình di nơ ạ ể ế ệ ễ

c a các thanh đ ng m i giá đ ng khi Thánh nh p.ủ ồ ở ỗ ồ ậ

1.4 Dàn nh cạ

- Dàn nh c trong nghi l h u đ ng:ạ ễ ầ ồ g m có 1 đàn nguy t, 1 đàn nh , 1ồ ệ ịsáo, 1 tr ng l n, 1 tr ng nh , 1 c nh đôi, 1 phách Tùy t ng đ a phố ớ ố ỏ ả ừ ị ương, tùyhoàn c nh hành l mà có th thêm b t nh c c này ho c nh c c khác,ả ễ ể ớ ạ ụ ặ ạ ụ

nh ng không th b t đi đàn nguy t, tr ng nh , c nh đôi vì đây là nh ng nh cư ể ớ ệ ố ỏ ả ữ ạ

c nòng c t, nh c c tính cách c a dàn nh c h u bóng.ụ ố ạ ụ ủ ạ ầ

1.5 Trang ph cụ

- M i ngọ ười nh n bi t đậ ế ược danh tính, s c thái c a v thánh hi n h nắ ủ ị ệ ồ

nh thông qua trang ph c khi ng đ ng Y u t quan tr ng t o nên m t bu iờ ụ ự ồ ế ố ọ ạ ộ ổ

h u đ ng thành công không th thi u đầ ồ ể ế ược là khăn áo h u đ ng.ầ ồ

Trước khi s d ng, ngử ụ ườ ầi h u ph i làm l trình khăn áo và m i l n ng áoả ễ ỗ ầ ự

đ u ph i khai quang b ng hề ả ằ ương Tính thiêng này th hi n r t rõ trong cáchể ệ ấ

ng x c a các ông đ ng, bà đ ng v i nh ng b trang ph c h u đ ng Khăn

ch u áo ng bao gi cũng đầ ự ờ ược đ riêng n i trang tr ng, tuy t đ i không baoể ơ ọ ệ ố

gi đờ ược đem ra m c trong sinh ho t đ i thặ ạ ờ ường, không d dàng cho ngễ ười

l xem, mạ ượn, ch p nh, quay phim.ụ ả

Trong m t v n h u đ ng có nhi u v thánh xu t hi n nên c n có nhi u bộ ấ ầ ồ ề ị ấ ệ ầ ề ộkhăn áo h u đ ng khác nhau, tầ ồ ương ng v i các giá H u đ ng có 36 thánhứ ớ ầ ồ

ng , thì ít nh t cũng ph i có 36 b trang ph c dùng cho h u đ ng.Trong m tự ấ ả ộ ụ ầ ồ ộgiá ch u, trang ph c đ p sẽ t o nên s thăng hoa cho thanh đ ng cũng nhầ ụ ẹ ạ ự ồ ư

nh ng ngữ ười tham d bu i l M i giá ch u sẽ có m t b trang ph c qu n áoự ổ ễ ỗ ầ ộ ộ ụ ầriêng, kèm theo các ph ki n nh mũ, khăn, trang s c c u kỳ Xu t x và tíchụ ệ ư ứ ầ ấ ứtruy n v m i v khác nhau nên các b y ph c cũng đệ ề ỗ ị ộ ụ ược th hi n theo nhi uể ệ ềhình th c khác nhau Trang ph c c a các giá Ch u Bà thứ ụ ủ ầ ường r t đ p vì đó làấ ẹhóa thân c a các M u Trang ph c c a các giá Quan L n, Quan Hoàng vô cùngủ ẫ ụ ủ ớ

uy nghi, đ p đẽ gi ng trang ph c các v quan trong tri u Phong phú nh t làẹ ố ụ ị ề ấtrang ph c hàng Thánh cô, m i cô l i có nét trang ph c khác bi t Sang phụ ỗ ạ ụ ệ ủcác Thánh c u thì đ n gi n h n Khăn áo trong nghi th c h u đ ng r t phongậ ơ ả ơ ứ ầ ồ ấphú, tùy thu c vào đ a phộ ị ương và vùng mi n Song các trang ph c c b nề ụ ơ ả

ph i v n ph i tuân theo quy t c ngàn năm c a cha ông truy n l i.Ta g i khănả ẫ ả ắ ủ ề ạ ọ

áo h u đ ng là khăn ch u áo ng - là y ph c c a ch thánh giá ng ầ ồ ầ ự ụ ủ ư ự

- Nh ng trang ph c thữ ụ ường đượ ử ục s d ng:

+ Khăn đ ph di nỏ ủ ệ

+ Ít nh t là 5 chi c áo dài m u s c khác nhau và m t qu n dài tr ng.ấ ế ầ ắ ộ ầ ắ

+ Khăn t u hấ ương và m t ít lo i khăn khác.ộ ạ

+ Th t đai l ng m u.ắ ư ầ

+ Th ngà, ki ng b c, vòng, hoa tai, chu i h t, xuy n, qu t và son ph n.ẻ ề ạ ỗ ạ ế ạ ấ

+ Tuy nhiên cũng có trường h p, ngợ ườ ầi h u đ ng ch c n m t vuông v i đ ồ ỉ ầ ộ ả ỏ

- Trang ph c trong nghi l lên đ ng có th không n đ nh, không theoụ ễ ồ ể ổ ị

m t quy lu t b t bi n nào, ch riêng màu s c là y u t n đ nh và b n v ng.ộ ậ ấ ế ỉ ắ ế ố ổ ị ề ữ

+ Mi n tr i, tề ờ ượng tr ng b ng màu đ (Thiên ph )ư ằ ỏ ủ

+ Mi n đ t là màu vàng (Đ a ph )ề ấ ị ủ

+ Mi n sông bi n là màu tr ng (Tho i ph )ề ể ắ ả ủ

+ Mi n r ng núi là màu xanh (Thề ừ ượng ph )ủ

B n màu đ , vàng, tr ng, xanh là b n màu chính, màu đen có xu t hi n nh ngố ỏ ắ ố ấ ệ ư

là y u t ph Còn nh ng màu trung gian: chàm, lam, l c, tím là m u kim chiế ố ụ ữ ụ ầđôi nướ ởc các giá Thánh b n đ a và hàng Thánh cô (Cô hàng Thiên ph màuả ị ủ

đ chuy n sang màu h ng, cô hàng Nh c ph chuy n sang màu tím ho cỏ ể ồ ạ ủ ể ặxanh sỹ lâm, xanh l , xanh hoa lý).ơ

- H th ng trang ph c khăn áo h u đ ng và trang s c trong nghi l h uệ ố ụ ầ ồ ứ ễ ầ

đ ng v a là gi i thi u cho ngồ ừ ớ ệ ười xem bi t v các giá đ ng mà còn là hìnhế ề ồ

tượng văn hóa được đúc k t t nhi u dân t c, nhi u th h c a ngế ừ ề ộ ề ế ệ ủ ười Vi tệ

2 Ti n hành nghi lế ễ

2.1 Thay trang ph c ụ

- M i v thánh đ u có l ph c riêng phù h p v i danh hi u c a v đó vàỗ ị ề ễ ụ ợ ớ ệ ủ ịmàu s c cũng khác bi t tùy t ng Ph , t ng g c tích s c t c g c, ph m hàmắ ệ ừ ủ ừ ố ắ ộ ố ẩcũng nh văn hay võ.ư

+ Trang ph c c a các Quan l n: áo dài 5 thân, thêu r ng, thêu h phù (hìnhụ ủ ớ ồ ổ

r ng nhìn th ng), ho c thêu b i t vuông trồ ẳ ặ ố ử ước ng c Vai v t m ng chéo, đ uự ắ ạ ầ

đ i khăn x p đ g n nét thêu r ng ch u m t nguy t theo màu áo, đeo th bàiộ ế ỏ ắ ồ ầ ặ ệ ẻngà ghi hi u tôn quan ho c ghi chung Ngũ v Vệ ặ ị ương Quan Đ u búi tóc có càiầtrâm và lược theo l i nam th n Có đai quanh b ng b ng l a ho c đai h p.ố ầ ụ ằ ụ ặ ộCác Quan l n không đeo ki ng, khánh, chu i h t.ớ ề ỗ ạ

+ Trang ph c Ch u Bà phong phú và đa d ng, tùy t ng vùng mi n mà khácụ ầ ạ ừ ềnhau v hình thái và s c màu Trang ph c Ch u Bà thêu phề ắ ụ ầ ượng, hoa Maytheo l i 5 thân ho c áo t thân s gi a, m c qu y Các Thánh Bà c đeo chu iố ặ ứ ẻ ữ ặ ầ ổ ỗ

h t, đeo di u sây, b ng th t đai l a Tai đeo trang s c vàng b c hình phạ ề ụ ắ ụ ứ ạ ượng Tay đeo vòng vàng, đ u cài trâm, chân đi hài phầ ượng V i các Thánh bà vùngớ

s n cơ ước c đeo ki ng, tai đeo khuyên tròn đ u b ng b c Đai l ng gi t dâyổ ề ề ằ ạ ư ắ

xà tích có ng b c vôi tràu, dao bài, ng thu c.ố ạ ố ố

+ Trang ph c khăn áo ông Hoàng g n gi ng trang ph c các Quan áo dài cài v tụ ầ ố ụ ạchéo, màu s c tuân th theo 4 ph Ch khác là m u đ h a thêu, các ôngắ ủ ủ ỗ ở ẫ ồ ọHoàng thêu ngũ phúc ( r ng tròn ) H a ti t hoa văn “Phúc-L c -Th ”, theoổ ồ ọ ế ộ ọhình tròn 3 l p: l p trong thêu hình ch “Th ” b ng ch màu xanh, l p gi aớ ớ ữ ọ ằ ỉ ớ ữthêu hoa dây xen b n con bố ướm ch ngũ s c, l p ngoài cùng thêu 6 con d iỉ ắ ớ ơxen hình hoa lá Nh ng hình thêu này phân b đ u kh p trên 2 thân áo trữ ố ề ắ ướcsau và 2 tay áo Đ u chít khăn nét ngang thêu r ng, đuôi nét th phía sau Búiầ ồ ảtóc cài trâm, gi t lắ ược theo l i nam th n Vai v t 2 m ng chéo thêu r ng m tố ầ ắ ạ ồ ặnguy t C đeo ki ng có kim khánh đ ng ti n, phía dệ ổ ề ồ ề ưới đính dây kim t ng.ằ

B ng th t đai thêu hay d i l a, bên sụ ắ ả ụ ườn có bàu rượu túi th m, tay đeo vòngơvàng, chân d n hài thêu Khi ngậ ườ ầi h u là n trong giá ông Hoàng thì cài thêmữ

1 ho c 2 trâm và không đeo đai chéo vai nh đ ng nam.ặ ư ồ

+ Trang ph c hàng Cô r t phong phú, đa d ng c v lo i hình cũng nh cáchụ ấ ạ ả ề ạ ư

ph c trang và có nhi u ph trang đi kèm m i cô l i có nét trang ph c khácụ ề ụ ỗ ạ ụ

bi t Đ c bi t màu s c trang ph c các giá hàng Cô cũng có nh ng bi n th Bệ ặ ệ ắ ụ ữ ế ể ỏsung các màu trung gian: chàm, lam, l c, tím là màu kim chi đôi nụ ướ ởc các giáhàng Cô.(Cô Thiên ph không x d ng trang ph c màu đ mà chuy n sangủ ử ụ ụ ỏ ểmàu h ng, Cô Nh c ph màu xanh chuy n sang màu tím ho c xanh sỹ lâm,ồ ạ ủ ể ặxanh l , xanh hoa lý).ơ

+ Các v ch t tr linh thiêng đị ế ẻ ược tôn th g i là C u Các C u có lòng t bi c uờ ọ ậ ậ ừ ứnhân đ th nên các kỳ t ph , m ph thộ ế ạ ủ ở ủ ường ki u các giá C u giáng phàmề ậ

tr n Hàng C u cũng có đ n 12 C u Trong T ph có nh c đ n C u Hoàngầ ậ ế ậ ứ ủ ắ ế ậ

C , C u Hoàng Đôi, C u Hoàng Ba, C u Bé Đ i là các C u có ngu n g cả ậ ậ ậ ồ ậ ồ ố