Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” trong khoảng 1200 từ (không quá 3 trang A4).

Đề số 09 trong danh sách bài tập học kì môn lí luận HLU Cho biết quan điểm về nguồn của pháp luật của tác giả bài viết có điểm gì giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật. Cho biết vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay.

ĐỀ BÀI:

Đề số 9: Thông qua các bài viết: “Về khái niệm nguồn của pháp luật” (Tạp chí

Luật học, số 2/2008); “Các loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay” của tác

giả Nguyễn Thị Hồi (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 12 (128) tháng 8/2008), em hãy:

1 Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật” trong

khoảng 1200 từ (không quá 3 trang A4)

2 Cho biết quan điểm về nguồn của pháp luật của tác giả bài viết có điểm gì giống và khác so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

3 Cho biết vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

QPPL : Quy phạm pháp luật TAND : Tòa án nhân dân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

Câu 1: Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật”

Câu 2: Điểm giống và khác giữa quan điểm về nguồn của pháp luật của

tác giả bài viết so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

Câu 3: Vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện

nay

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

Nước ta đang trong thời kì xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nên việc đảm bảo tính thượng tôn của pháp luật luôn là vấn đề tiên quyết Chính vì vậy việc nhận có nhận thức đầy đủ về các loại nguồn của pháp luật là rất cần thiết

để xây dựng hệ thống pháp luật hoàn thiện và hạn chế những khiếm khuyết, sơ hở Tuy nhiên tùy theo từng cách quan niệm về nguồn và giá trị từng loại nguồn mà mỗi quốc gia có các loại nguồn khác nhau, điều quan trọng là việc sử dụng các loại nguồn sao cho phù hợp với điều kiện trong nước cũng như xu thế chung hội nhập

NỘI DUNG

Câu 1: Tóm tắt nội dung bài viết “Về khái niệm nguồn của pháp luật”

Nguồn của pháp luật là khái niệm cơ bản của lí luận về nhà nước và pháp luật Nghiên cứu nguồn của pháp luật giúp xác định đủ và sử dụng đúng đắn, góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của pháp luật Tuy nhiên định nghĩa về nguồn của pháp luật còn chưa thống nhất và đang gây tranh cãi rất nhiều giữa các học giả trong và ngoài nước

Theo từ điển Black Law Dictionary, nguồn của pháp luật là “điểm khới

nguồn của pháp luật.” Nguồn của pháp luật trả lời cho câu hỏi “thẩm phán tìm các quy định giải quyết vụ việc ở đâu?” Theo nghĩa này nguồn của pháp luật gồm các đạo luật, án lệ, tập quán, quan điểm chuyên gia, đạo đức, công bằng Ở phạm vi

nghiên cứu pháp lí, thuật ngữ nguồn của pháp luật nói tới 3 khái niệm: 1 là nguồn

gốc của các khái niệm, tư tưởng pháp lí 2 là nói tới cơ quan, tổ chức chính phủ đã tạo ra những quy định pháp luật 3 là các quy định đã được công bố rõ ràng Mọi cuốn sách, cơ sở dữ liệu, đĩa máy tính, các phương tiện thông tin khác chứa đựng

các thông tin về pháp luật là nguồn pháp luật Vậy theo từ điển này , nguồn của

pháp luật là khái niệm rộng, được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau Nghĩa hẹp chỉ

những nơi có chứa đựng các quy định mà thẩm phán có thể dựa vào để giải quyết

vụ án thực tế Theo nghĩa rộng là nguồn gốc của các tư tưởng pháp lí, chủ thể có

thẩm quyền ban hành pháp luật Các quy định, nơi chứa đựng quy định của pháp luật, hiệu lực của các đạo luật, quyết định của tòa án

Một số học giả Pháp cho rằng pháp luật có 2 nguồn: Nội dung và hình thức

Nguồn nội dung là nguồn quan trọng nhất do là nguồn cơ bản, trả lời câu hỏi tại

sao lại ban hành quy phạm này, ấn định thời hạn, trật tự ưu tiên này? Trong cuốn

Nhập môn luật học, Jean- Claude Ricci viết đó là căn nguyên pháp luật, các động

cơ chính trị kinh tế xã hội tôn giáo, văn hóa, đạo đức Nguồn hình thức được

Michel Mirally định nghĩa là các cách thức và văn bản nơi các quy phạm có thể tồn tại về mặt pháp lí và phát huy hiệu lực (gồm nguồn hình thức được thiết lập và các nguồn hình thức tự nhiên) Theo nguyên tắc nguồn được thiết lập là nguồn mới-nguồn pháp luật và có hiệu lực nhờ vào hình thức trình bày, được ban hành bởi cơ quan quyền lực có thẩm quyền, có chế tài xử lí Xác định nguồn này là xác định cơ quan ban hành ra các quy phạm pháp luật có tính bắt buộc của nhà nước, luật xuất phát từ ai? Ai có thẩm quyền xây dựng nên quy phạm pháp luật? Ai là tác giả của quy phạm pháp luật? Đây là điểm phân biệt giữa nguồn hình thức được thiết lập là nguồn với nguồn tự nhiên Về mặt lí thuyết, các loại nguồn này có hạn chế nhất định Do được thiết lập nên có tính chất tương đối bất biến, tạo ra những thiếu hụt,

lỗ hổng nghiêm trọng không lường trước; gây khó phù hợp với những thay đổi, phát triển không ngừng của thực tế, nhanh chóng khiến các quy phạm trở nên lỗi thời hoặc mất hiệu lực tại 1 thời điểm nào đó

Hans Kelsen- học giả người Đức cho rằng nguồn của pháp luật là khái niệm không rõ ràng: Nguồn của pháp luật là những quy phạm chung của hiến pháp và những quy phạm khác được ban hành phù hợp với hiến pháp Kelsen chủ yếu đề cập đến nguồn hình thức của pháp luật Có 2 phương pháp tạo nên các quy phạm chung: 1 là sự ban hành sáng tạo có mục đích những quy định bất thành văn được các bên chủ thể pháp luật tạo nên 2 là biểu thị cơ sở pháp lí cơ bản của hệ thống pháp luật Ở nghĩa rộng nhất, nguồn của pháp luật biểu thị mọi quy phạm pháp luật

cả chung và riêng, tức các quy phạm đặt ra quyền hoặc nghĩa vụ pháp lí Như vậy quyết định của tòa án là nguồn của 1 nghĩa vụ đặc biệt Song dẫn đến sự mơ hồ của

cụm từ nguồn của pháp luật, đặt ra vấn đề: quy phạm chung nào là nguồn của quy phạm riêng?

Ở Việt Nam vấn đề nguồn của pháp luật được đề cập ở góc nhìn, mức độ khác nhau Nhiều người cho rằng khái niệm “hình thức pháp luật” và “nguồn của

pháp luật” là 1 Trong 1 số sách, giáo trình pháp luật, hình thức của pháp luật gồm

hình thức bên trong (các nguyên tắc chung của pháp luật, hệ thống pháp luật, chế định pháp luật, quy phạm pháp luật) và hình thức bên ngoài (tập quán pháp, tiền lệ

pháp, văn bản quy phạm pháp luật, luật tôn giáo hay học thuyết pháp lí) “Hình

thức nội tại là kết cấu của những yếu tố tạo thành nội dung pháp luật” Hình thức bên ngoài là hình dạng bề ngoài chứa đựng nội dung.

Trong sách chuyên khảo những vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật,

hình thức bề ngoài (nguồn của pháp luật) gồm văn bản pháp luật, hiệp ước quốc tế, tập quán và tục lệ, hợp đồng, luật tục, án lệ, quy định của tôn giáo, Một số học giả khác cho rằng tập quán pháp, tiền lệ pháp, văn bản quy phạm pháp luật là hình thức của pháp luật- các quan niệm, cách thức mà giai cấp thống trị sử dụng nâng ý chí của mình thành pháp luật Đây là quan niệm cũ, không hoàn toàn chính xác

Có học giả cho rằng 2 khái niệm “hình thức pháp luật” và “nguồn của pháp

luật” không hoàn toàn đồng nhất Nguồn của pháp luật tiếp cận khác nhau cả về lí

luận và thực tiễn, “nguồn của pháp luật” được dùng trong giáo trình luật chuyên ngành phổ biến, được hiểu là những văn bản quy phạm pháp luật chứ đựng quy phạm pháp luật của ngành đó VD: nguồn của luật hiến pháp,

Có tác giả quan niệm hình thức bên ngoài là cái chứa đựng nội dung, quy tắc pháp luật, hành vi theo ý chí nhà nước, còn gọi là nguồn của pháp luật Quan niệm này chỉ đề cập nguồn hình thức mà chưa đề cập nguồn nội dung Cá biệt có tác giả

dùng thuật ngữ nguồn gốc của pháp luật (bao gồm nguồn của pháp luật quốc nội

và quốc tế) để chỉ nguồn của pháp luât.

Các quan điểm trên từ phương diện lí luận, pháp lí, thực tiễn, nguồn pháp

luật là khái niệm khác nhau không đồng nhất Nguồn của pháp luật chỉ những căn

cứ mà các chủ thể có thẩm quyền dựa vào đó xây dựng, ban hành, giải thích pháp luật hay áp dụng để giải quyết vụ việc pháp lí thực tế Vậy nguồn của pháp luật bao

gồm nguồn nội dung( xuất xứ, căn nguyên pháp luật, được các chủ thể có thẩm quyền dựa vào xây dựng, ban hành, giải thích pháp luật) và nguồn hình thức Các nguyên tắc chung của pháp luật cũng và nguồn của pháp luật do các quy phạm pháp luật ban hành trên cơ sở và nội dung phù hợp với yêu cầu nguyên tắc đó Các điều ước quốc tế có thể trở thành nguồn nội dung trong trường hợp văn bản đó nhằm nội luật hóa các điều ước quốc tế Các học thuyết khoa học pháp lí, nhu cầu quản lí kinh tế xa hội cũng là nguồn nội dung của pháp luật

Nguồn hình thức là phương thức tồn tại các quy phạm pháp luật trong thực

tế hay nơi chứa đựng các quy phạm pháp luật về giải quyết vụ việc pháp lí trong thực tế Trong giai đoạn phát triển của pháp luật, đa số các nhà nước đều có nguồn hình thức cơ bản trên, ngoài ra còn có nguồn khác tùy mỗi nước như: Hệ thống pháp luật Roman-Giecman có nguồn là luật, tập quán, thực tiễn xét xử tòa án, học thuyết, Nguồn pháp luật Anh gồm thực tiễn xét xử tòa án, luật, tập quán, học thuyết lí trí,… Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay pháp luật đa số có các nguồn mới là tập quán và điều ước quốc tế mà nhà nước công nhận, phê chuẩn

Tóm lại các công trình nghiên cứu luật học các nguồn hình thức được quan tâm nghiên cứu và đề cập nhiều hơn nguồn nội dung

Câu 2: Điểm giống và khác giữa quan điểm về nguồn của pháp luật của tác

giả bài viết so với cách hiểu về nguồn của pháp luật mà em đã được học trong môn học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

Sự giống nhau:

Về cách đề cập vấn đề: Đưa ra 1 số quan niệm về nguồn của PL ở phần mở đầu

Chỉ đề cập đến vấn về nguồn của PL trên phương diện nguồn hình thức Đều cho rằng các công trình nghiên cứu về luật học, các nguồn hình thức được chú ý hơn nguồn nội dung

Về quan niệm nguồn của pháp luật: Đều cho rằng có khá nhiều quan niệm về nguồn của PL Thống nhất khái niệm nguồn của PL dùng để chỉ tất cả những gì

mà các chủ thể có thẩm quyền có thể dựa vào đó để xây dựng ban hành giải thích pháp luật cũng như giải thích các vụ việc đã xảy ra trong thực tế Nguồn nội dung

là xuất xứ, căn nguyên, chất liệu làm nên các quy định cụ thể của PL.

Về cách phân chia các loại nguồn của PL: 1 mặt đều chia nguồn PL thành 2 loại nguồn nội dung và nguồn hình thức

Về ý nghĩa của hoạt động nghiên cứu về nguồn PL: Dù có khá nhiều quan điểm về nguồn của PL nhưng tất cả đều có ý nghĩa to lớn cả về mặt lí luận cũng như thực tiễn trong việc nghiên cứu các loại nguồn Trong hoạt động xây dựng pháp luật sẽ giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng cơ sở pháp lí hướng dẫn cho các chủ thể cách xử sự Trong hoạt động áp dụng pháp luật sự dụng đa dạng linh hoạt các loại nguồn của pháp luật sẽ giúp bảo vệ quyền và lợi ích cho chủ thể

Khác nhau:

Về hình thức thể hiện: Giáo trình Đưa ra quan niệm về nguồn của PL ở Việt Nam Tác giả Nguyễn Thị Hồi: Đưa ra quan niệm về Nguồn của PL cả ở Việt nam

và thế giới

Về mối liên hện giữa hình thức bên ngoài của PL và nguồn của PL: Tác giả Nguyễn Thị Hồi không đồng ý với quan niệm đồng nhất nguồn của pháp luật với hình thức pháp luật và hình thức bên ngoài là nguồn của pháp luật, tác giả cho rằng quan niệm này chỉ đề cập nguồn hình thức mà chưa đề cập nguồn nội dung Tuy nhiên môn lí luận cho rằng giữa nguồn của PL và hình thức bên ngoài có sự liên quan với nhau

Về cách phân chia các loại nguồn của PL: Giáo trình chia nguồn pháp luật

thành 2 loại gồm nguồn cơ bản (VB QPPL, tập quán pháp, tiền lệ pháp); Nguồn

không cơ bản (điều ước quốc tế, đường lối chính sách của lực lượng cầm quyền,

tín điều tôn giáo, )- có giá trị bổ sung thay thế khi các nguồn cơ bản không quy định hay bị hạn chế khiếm khuyết Tác giả Nguyễn Thị Hồi cho rằng có 2 loại

nguồn: Nguồn hỗn hợp (Các nguyên tắc chung của pháp luật, VBQPPL, Các điều ước quốc tế, Quy tắc của các hiệp hội nghề nghiệp, phong tục tập quán) và nguồn

nội dung (Đường lối, chính sách của Đảng, Nhu cầu quản lý kinh tế – xã hội của

đất nước, Các tư tưởng, học thuyết pháp lý)

Tác giả Nguyễn Thị Hồi cho rằng các nguyên tắc chung của pháp luật cũng

là nguồn của pháp luật do các quy phạm pháp luật sẽ được ban hành trên cơ sở và

có nội dung phù hợp với các nguyên tắc đó Tác giả đưa ra định nghĩa về nguồn hình thức là phương thức tồn tại của các quy phạm trong thực tế hay nơi chưa đựng cung cấp các QPPL tức căn cứ mà chủ thể có thẩm quyền giải quyết vụ việc pháp lí xảy ra trong thực tế

Tùy theo từng cách hiểu mà có quan điểm như nguồn của PL và hình thức bên ngoài (phương thức tồn tại, yếu tố chứa đựng hoặc thể hiện nội dung) có sự đồng nhất với nhau; hay lại có quan điểm rằng nguồn của PL có phạm vi rộng hơn hình thức bên ngoài của pháp luật

Câu 3: Vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay.

Nguổn của pháp luật có vai trò rất lớn trong hoạt động lập pháp cũng như áp dụng pháp luật Mặc dù không có văn bản pháp luật nào nghi nhận một cách chính thức các loại nguồn pháp luật của nước ta hiện nay nhưng qua nghiên cứu thực tiễn cho thấy các loại nguồn của pháp luật được sử dụng phổ biến hiện nay là Văn bản quy phạm pháp luật, tập quán pháp, án lệ

Qua mọi thời kì phát triển của lịch sử nhà nước và pháp luật, nhà nước luôn coi trọng việc xây dựng hệ thống văn bản, coi đây là công cụ điều chỉnh hữu hiệu nhất VB QPPL là văn bản do các chủ thể có thẩm quyền ban hành theo trình tự, thủ tục, hình thức do pháp luật quy định, trong đó chứa đựng các quy tắc xử sự chung để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội1 Hệ thống VB QPPL ở nước ta đang dần hoàn thiện, góp phần đáng kể trong việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước Số lượng văn bản ban hành ra ngày càng nhiều và chất lượng được bảo đảm, tạo hành lang pháp lí cho các hoạt động của xã hội Ngoài hiến pháp là luật cơ bản, các văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam thường có tên gọi là luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư2, và được chia thành 2 loại là văn bản luật và văn bản duosi luật Từ khi pháp luật xuất hiện, văn bản quy phạm pháp luật

đã khẳng định vị trí là loại nguồn chủ yếu của pháp luật nên nó có nhưng lợi thế vai trò đặc trưng như sau: Thứ nhất được hình thành từ hoạt động xây dựng pháp luật, nơi quy tụ ý chí chung của nhiều người, do vậy nên khả năng phù hợp với thực tiến khá cao, cách sử dung ngôn ngữ diễn đạt khá khắt khe, chặt chẽ về mặt

1 Giáo trình lí luận Nhà nước và pháp luật NXB tư pháp tr 289

2 Giáo trình Lí luận Nhà nước và Pháp luật NXB tư pháp tr.301

hình thức cũng như thủ tục ban hành, đạt được tính khoa học, chính xác hơn các nguồn khác, giúp quá trình nhận thức và hiện pháp luật thống nhất, chính xác và hiệu quả Thứ 2 việc sửa đổi và bãi bỏ nhanh hơn, đáp ứng linh hoạt, kịp thời các nhu cầu điều chỉnh của pháp luật với sự phát triển nhanh chóng của quan hệ xã hội Mặt khác đây là hình thức thành văn nên nhìn chung dễ hiểu, dễ sử dụng với mọi người, hiệu quả cao và thống nhất trên phạm vi rộng là hình thức tiến bộ nhất

Tập quán pháp là những tập quán của cộng đồng được nhà nước thừa nhận

và nâng lên thành pháp luật Ở nguồn này, pháp luật ồn tại dưới dạng thói quen ứng xử của cộng đồng, nhà nước chấp nhận tập quán phù hợp là tập quán pháp và đưa quyền lực nhà nước vào làm cơ sở bảo đảm mang tính cưỡng chế và bắt buộc Việt Nam chính thức thừa nhận tập quán pháp là 1 nguồn của pháp luật từ năm

1995 trong bộ luật dân sự Đây được xem như một nguồn bổ trợ lớn, nhất là khi nhiều quan hệ xã hội chưa được điều chỉnh bởi văn bản pháp luật Phong tục tập quán chỉ được coi là nguồn thứ yếu của pháp luật Việt Nam bởi các quy định của

nó chủ yếu tồn tại dưới dạng bất thành văn nên thường chỉ được hiểu một cách ước

lệ, thiếu rõ ràng, cụ thể, khó bảo đảm cho việc hiểu và áp dụng thống nhất trong phạm vi rộng3 Tập quán pháp được áp dụng chủ yếu điều chỉnh quan hệ dân sự,

hôn nhân gia đình ( VD: tập quán lấy họ cho con) hay thương mại, còn không được công nhận trong lĩnh vực hình sự, hành chính và lĩnh vực khác Bởi đây là lĩnh vực luật công và các quan hệ pháp luật trong những lĩnh vực này buộc phải tuân theo

hệ thống quy phạm chặt chẽ và gần như không tồn tại việc áp dụng tập quán pháp Điều đó phù hợp với nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa ở nước ta và xu hướng phát triển chung của hệ thống pháp luật thế giới

Nước ta chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Civil Law) nên văn bản quy phạm pháp luật có vị trí cao với sự hiện diện của các luật, bộ luật Việc thừa nhận án lệ, áp dụng án lệ trong xét xử là thành quả bước đầu của cải cách

tư pháp Nguồn gốc của tiền lệ pháp xuất phát từ thực tế xã hội, tiền lệ pháp là những bản án, quyết định của chủ thể có thẩm quyền khi giải quyết các vụ việc cụ thể, được nhà nước thừa nhận có chứa đựng khuôn mẫu để giải quyết các vụ việc tương tự khác Tuy nhiên sau đó nhận thấy các ưu điểm của nó, nước ta đã chính

3 Các loại nguồn của pháp luật Việt Nam hiện nay- Nguyễn Thị Hồi-tạp chí luật học số