Các lý thuyết giải thích về nguồn gốc tội phạm

Các lý thuyết giải thích về nguồn gốc tội phạm 1. Nguyên nhân có tính chất cá nhân Lý thuyết nhân chủng học+ Lý thuyết tâm lý học Freud+ Lý thuyết phát sinh sinh vật và NST : nội dung (giáo trình xhh tội phạm trang 50) 1. Thực trạng tình hình tội phạm ở nước ta trong giai đoạn 10 năm qua 2. Một sốđặc điểm tình hình tội phạm ở nước ta hiện nay

I Các lý thuyết giải thích về nguồn gốc tội phạm

1 Nguyên nhân có tính chất cá nhân

Lý thuyết nhân chủng học+ Lý thuyết tâm lý học Freud+ Lý thuyết phát sinh sinh vật và

NST : nội dung (giáo trình xhh tội phạm trang 50)

- Nhược:

+ Chỉ quan tâm đến nhân tướng học mà không quan tâm đến yếu tố tâm sinh lý con người

+ Ngày nay, các nhà tội phạm học đã chứng minh cỏ nhiều trường hợp, cá nhân tuy

không có đặc điểm “lai giống” nói trên nhưng vẫn là người phạm tội nguy hiểm Kết luận

của ông chỉ giảì thich được phần nào nguyên nhân của tội phạm nhưng ko giải đáp được

hết nguyên nhân của tội phạm nói chung Hận chế trong học thuyết của ông là ở chỗ ông

nhấn mạnh tới đặc điểm sinh học của cá nhân mà coi nhẹ vai trò của môi trường sống

cũng như tác động của môi trường sống đối với cá nhân

+ Tuy vậy, phân tâm của Freud cũng có những hạn chế của nó Do quá nhấn mạnh đến

mặt vô thức trong con người, ông đã không thấy được mặt bản chất trong ý thức con

người, không thấy được bản chất xã hội – lịch sử của các hiện tượng tâm lý người

+ đề cao vai trò của tác động môi trường sống và coi nhẹ quá trình tự rèn luyện, tu dưỡng

của từng cá nhân

+ Tuy nhiên, cách lí giải về nguyên nhân của tội phạm theo thuyết này còn có hạn chế khi

nó chỉ nhấn mạnh tới đặc tính sinh học của người phạm tội - tức là vấn đề “người phạm

tội thừa kế gen tồi tệ của thế hệ trước” Thuyết này chỉ đề cập tội phạm với tư cách là

hiện tượng cá nhân mà chưa đề cập tội phạm với tư cách là hiện tượng xã hội Thuyết

phạm tội thừa kể đã phủ nhận vai trò của môi trường sống cũng như tác động qua lại giữa

cá nhân và môi trường sống khi lí giải về nguyên nhân của tội phạm Đặc biệt, biện pháp

phòng ngừa tội phạm mà trường phái “Tội phạm học ưu sinh” đưa ra do ảnh hưởng của

“Thuyết phạm tội thừa kế” là rất cực đoan, vô nhân đạo Vì vậy, biện pháp phòng ngừa

tội phạm của trường phái này ngày nay không còn được áp dụng trên thực tế

+ thuyết nhiễm sắc thể chỉ giải quyết được phần nào nguyên nhân của tội phạm Thuyết

này có hạn chế khi không đề cập vai trò của môi trường sống cũng như tác động qua lại

giữa cá nhân và môi trường sống khi lí giải về nguyên nhân của tội phạm

- Ưu:

2 Nguyên nhân có tính chất xh

Lý thuyết thiếu sự điều hòa điều chỉnh+ Lý thuyết phân hủy xh+ Lý thuyết nền văn hóa

phụ+ Lý thuyết gắn nhãn+ Lý thuyết xung đột: nội dung (giáo trình xhh tội phạm trang

52)

Lý thuyết nhân chủng học

Lý thuyết tâm lý học

Lý thuyết NST

TÌNH HÌNH TỘI PHẠM Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

1 Thực trạng tình hình tội phạm ở nước ta trong giai đoạn 10 năm qua

Trong thập niên qua, thế giới và khu vực đã chứng kiến nhiều sự kiện quan trọng, tìnhhình kinh tế – xã hội toàn cầu diễn ra phức tạp Hậu quả cuộc khủng hoảng kinh tế - tàichính ở Châu Á năm 1997 đã dẫn đến sự suy giảm kinh tế ở nhiều nước Đặc biệt sựkiện 11/9/2001 tại Mỹ kéo theo là cuộc chiến tranh tại Afghanistan và Irắc do Mỹ đứngđầu; các cuộc xung đột sắc tộc, ly khai dân tộc, diễn ra ở nhiều khu vực với nhiều hìnhthức mới đã tác động sâu sắc làm thay đổi cục diện tình hình an ninh, chính trị thế giới.Tình trạng khủng bố xảy ra ở nhiều quốc gia với tính chất và quy mô khác nhau Lợidụng chiêu bài chống khủng bố, Mỹ và các nước đồng minh tăng cường các hoạt độngcan thiệp vào công việc nội bộ các nước làm cho tình hình ngày càng phức tạp, tác độngảnh hưởng trực tiếp đến tình hình an ninh trật tự nước ta Dịch bệnh các loại hoành hành

ở nhiều nơi, giá cả các mặt hàng chiến lược không ổn định và tăng cao đã gây ảnh hưởngxấu đến kinh tế - xã hội nhiều nước trong khu vực và trên thế giới trong đó có Việt Nam

ở trong nước, các thế lực thù địch tiếp tục thực hiện chiến lược "diễn biến hoà bình"; lợidụng các vấn đề dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo, kích động bọn phản động và cácđối tượng cực đoan tăng cường các hoạt động chống phá, chia rẽ đoàn kết dân tộc, làmcho tình hình an ninh trật tự diễn biến phức tạp

Thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, đất nước ta đã đạt được những thành tựu quantrọng trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, ngoại giao Cuộc đấu tranh phòng,chống tội phạm, bài trừ tệ nạn xã hội được đẩy mạnh; an ninh quốc gia, trật tự an toàn xãhội được đảm bảo, phục vụ đắc lực công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Thế và lựccủa Việt Nam ngày càng được củng cố, vững mạnh hơn bao giờ hết, vị trí Việt Nam ngàycàng được khẳng định trên trường thế giới, hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn diện

Tuy nhiên, tình hình tội phạm ở nước ta vẫn còn diễn biến phức tạp Những năm gần đây,mỗi năm phát hiện trung bình trên 70 ngàn vụ phạm tội các loại, trong đó khoảng 50 ngàn

vụ phạm tội về trật tự xã hội, trên 10 ngàn vụ phạm tội về kinh tế và gần 10 ngàn vụphạm tội về ma tuý So với các nước trên thế giới và trong khu vực thì tình hình tội phạm

ở Việt Nam chỉ ở mức trung bình thấp, nhưng tính chất phức tạp Đáng lưu ý, tỷ lệ tộiphạm ẩn ở nước ta cao, đặc biệt là trong lĩnh vực tội phạm về kinh tế, ma tuý

Tội phạm tập trung chủ yếu ở các thành phố, thị xã, thị trấn (chiếm 70%) Các tuyến, địabàn tội phạm xảy ra nhiều: năm thành phố lớn là Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ ChíMinh, Đà Nẵng, Cần Thơ (chiếm 25% - 30% tổng số vụ phạm tội trên toàn quốc hàngnăm); các tuyến Hà Nội và các tỉnh Đông Bắc (Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Ninh, BắcGiang…), thành phố Hồ Chí Minh – các tỉnh miền Đông Nam Bộ (Đồng Nai, BìnhDương, Bà Rịa - Vũng Tàu…), các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long (An Giang, Kiên

Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Tiền Giang…), các tỉnh miền Trung - Nam Trung Bộ vàTây Nguyên (Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hoà, Bình Định…).

Một số đặc điểm nổi bật của tình hình tội phạm trong giai đoạn này là:

Các loại tội phạm hình sự nguy hiểm, sử dụng bạo lực, hình thành các băng, ổ nhóm, hoạtđộng có tổ chức phức tạp, tính chất, mức độ phạm tội ngày càng nghiêm trọng, có sự mócnối với một số cán bộ công chức nhà nước, hoạt động lưu động, công khai, trắng trợn,gây tâm lý hoang mang lo sợ trong nhân dân và thường tập trung vào một số loại tộiphạm như: giết người; cướp tài sản; cố ý gây thương tích, giết người thuê; bảo kê nhàhàng, khách sạn, vũ trường, tổ chức các sòng bạc, cá độ, ma tuý, mại dâm…

Xu hướng liên kết hình thành các băng, nhóm tội phạm ngày càng gia tăng rõ rệt, hoạtđộng có tính chất lưu động ở nhiều địa bàn khác nhau, gây nhiều loại án khác nhau ởmột số địa phương xuất hiện loại tội phạm có tổ chức, hoạt động theo kiểu "xã hội đen"núp dưới nhiều vỏ bọc công khai như khách sạn, nhà hàng, nghiệp đoàn, doanh nghiệp tưnhân… Với tính chất côn đồ hung hãn, thủ đoạn tinh vi như bảo kê nhà hàng, cho vaynặng lãi, xiết nợ thuê, đâm thuê, chém mướn hoạt động ngang nhiên, trắng trợn, táobạo, thách thức pháp luật như: ở TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Bà Rịa - VũngTàu, Đồng Nai, Quảng Ninh, Nam Định, Nghệ An, Khánh Hoà, Bình Thuận Điển hình

là tổ chức tội phạm do Trương Văn Cam cầm đầu tại thành phố Hồ Chí Minh, băng nhómtội phạm Hà Lê (Khánh Hoà), Hai Chi (Bình Thuận)…

Tội phạm xuyên quốc gia, có tính quốc tế, tội phạm có yếu tố nước ngoài có chiều hướnggia tăng, đã xuất hiện một số băng nhóm tội phạm là người nước ngoài, hoặc các đốitượng là người Việt Nam câu kết với các đối tượng người nước ngoài để thực hiện cáchành vi phạm tội như giết người, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép các chất matuý, đưa người ra nước ngoài bất hợp pháp Từ sau khi đẩy mạnh điều tra triệt phá một

số băng, nhóm tội phạm có tổ chức hoạt động theo kiểu xã hội đen lớn, đặc biệt là băngnhóm Năm Cam và đồng bọn, tình hình các băng, nhóm tội phạm có xu hướng “co lại”không còn hoạt động công khai, trắng trợn, thách thức pháp luật như trước nhưng vẫn còntiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp Gần đây, đã phát hiện sự móc nối giữa các băng nhómhoạt động trên nhiều tuyến, địa bàn, lĩnh vực; nổi lên một số băng, nhóm thanh, thiếuniên tụ tập, ăn chơi mâu thuẫn dẫn đến dùng dao, mã tấu đâm, chém lẫn nhau diễn raphức tạp ở nhiều địa phương

Cũng đã xuất hiện một số băng, nhóm tội phạm là người nước ngoài, hoặc các đối tượng

là người Việt Nam câu kết với các đối tượng người nước ngoài để thực hiện các hành viphạm tội như giết người, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép các chất ma tuý, đưangười ra nước ngoài bất hợp pháp

Các loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có giảm, nhưng còn diễn biến phức tạp Tộiphạm giết người, trung bình mỗi năm xảy ra khoảng 1.000 vụ Mặc dù số vụ án giết

người đã được kiềm chế và có xu hướng giảm, nhưng tính chất ngày càng nghiêm trọng,thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xảo quyệt, gây ra tâm lý hoang mang, lo sợ trongquần chúng nhân dân Trong các vụ án giết người, giết người do nguyên nhân xã hộichiếm tỷ lệ cao (90%), có nhiều vụ nguyên nhân rất đơn giản chỉ vì mâu thuẫn, cãi, chửinhau dẫn đến phạm tội Đáng chú ý, tình trạng người thân trong gia đình giết nhau, như

vợ giết chồng, chồng giết vợ, bố giết con, con giết bố, cháu giết ông có xu hướng tăng

Số vụ giết người để cướp tài sản chỉ chiếm khoảng 10% Tội phạm chống người thi hànhcông vụ gia tăng, xảy ra nghiêm trọng ở nhiều địa phương

Tội phạm hiếp dâm, nhất là hiếp dâm trẻ em gia tăng Đặc biệt tình trạng hiếp dâm trẻ emxảy ra hết sức nghiêm trọng, trung bình mỗi năm xảy ra 600 vụ Có một số vụ hiếp dâmtính chất rất nghiêm trọng Thời gian gần đây, các vụ hiếp dâm, kể cả hiếp dâm trẻ emxẩy ra nhiều ở khu vực, gây bức xúc trong dư luận xã hội

Tội cướp tài sản trung bình mỗi năm xảy ra khoảng 1.600 vụ Tuy nhiên, những vụ cướpđặc biệt nghiêm trọng, có sử dụng vũ khí nóng xẩy ra nhiều, có những vụ diễn ra côngkhai, trắng trợn tại trung tâm thành phố, thị xã, thị trấn, đặc biệt là tình trạng dùng súngcướp các tiệm vàng giữa ban ngày ở khu vực đông dân cư và sẵn sàng chống trả quyếtliệt khi bị phát hiện, truy bắt Tình trạng cướp xe ôm, cướp xe tắc xi xảy ra nhiều ở một

số địa phương Đặc biệt là các vụ cướp xe máy bằng thủ đoạn sử dụng thuốc mê; dùnggậy, vật cứng, bất ngờ tấn công chủ phương tiện rồi cướp xe, nhất là ở các địa bàn giápranh Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và một số địa phương khác Đáng lưu ý là xu hướng hìnhthành các băng, nhóm tội phạm cướp mang tính tổ chức, hoạt động lưu động ở nhiều tỉnh,

có nhiều đối tượng tham gia (làm quen qua chát, hoặc lập kế hoạch rủ nhau đi cướp thôngqua mạng )

Tội phạm trong lứa tuổi chưa thành niên tăng cao trong những năm gần đây, thậm chíhình thành những băng nhóm học sinh dùng dao lê, côn, kiếm đâm chém, sát phạt lẫnnhau Hoạt động cờ bạc, cá độ bóng đá xảy ra phức tạp, đã phát hiện một số đường dây cá

độ bóng đá lớn (vụ cá độ bóng đá ở TP Hồ Chí Minh do Hồ Thị Ngọc Lan cầm đầu với

số tiền 2,3 tỷ đồng và 903.870 USD; vụ cá độ, dàn xếp tỷ số liên quan đến nhiều trọngtài, cầu thủ, huấn luyện viên…)

Tội phạm buôn bán phụ nữ, trẻ em (PNTE) có chiều hướng gia tăng và ngày càng nghiêmtrọng Theo số liệu thống kê từ năm 1998 đến năm 2006, cả nước đã phát hiện khoảng 5ngàn PNTE bị buôn bán Đối tượng phạm tội chủ yếu là bọn lưu manh chuyên nghiệp và

có tiền án, tiền sự về buôn bán PNTE, thường câu kết với những đối tượng ở vùng sâu,vùng xa, biên giới tạo thành đường dây khép kín để lôi kéo, câu móc, lừa gạt đưa PNTE

ra nước ngoài Đối tượng phạm tội là người nước ngoài ngày càng gia tăng chủ yếu làcông dân Đài Loan, Campuchia, Hàn Quốc, Trung Quốc Thủ đoạn hoạt động của bọn tộiphạm này thường triệt để lợi dụng số PNTE ở các vùng nông thôn nghèo, có trình độ họcvấn thấp, hoàn cảnh kinh tế khó khăn, thất nghiệp thiếu việc làm để lừa đảo đưa qua biên

giới bán cho các chủ chứa hoặc các tổ chức tội phạm ở nước ngoài ; chúng còn lợi dụngchính sách mở cửa và hội nhập của nước ta, lợi dụng sơ hở của pháp luật trong vấn đề tưvấn môi giới hôn nhân với người nước ngoài, cho nhận con nuôi, du lịch, thăm thân, đihợp tác lao động để lừa gạt PNTE ra nước ngoài bán Đặc biệt, bọn tội phạm tích cực lợidụng công nghệ viễn thông hiện đại, thông qua Internet, chat, game… để thiết lập đườngdây buôn bán PNTE, các đường dây gái gọi qua mạng, qua điện thoại di động, tổ chứccác chuyến du lịch tình dục xuyên quốc gia nên nhiều PNTE, kể cả sinh viên cũng bị lừađưa ra nước ngoài bán.

Về tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, mặc dù Đảng và Nhà nước có nhiều chủtrương chính sách và tập trung chỉ đạo quyết liệt chống loại tội phạm này nhưng tìnhtrạng tiêu cực, tham nhũng còn xảy ra phổ biến, nhất là trong các ngành và lĩnh vực kinh

tế trọng điểm gây thất thoát lớn tài sản của Nhà nước và nhức nhối cho xã hội Nổi lênmột số nét cụ thể:

Tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và lợi dụng chính sách hoàn thuế VAT vẫn diễnbiến hết sức phức tạp Các vụ buôn lậu xảy ra nhiều ở khu vực biên giới, tiếp giáp vớiTrung Quốc, Lào, Campuchia qua các đường buôn bán tiểu mạch, tại các cửa khẩu,đường biển, đường hàng không vào Việt Nam xảy ra rất nghiêm trọng mà chưa có giảipháp hữu hiệu để giải quyết tình trạng này Tội phạm buôn lậu thường kéo theo cùng vớimột số loại tội phạm khác như kinh doanh trái phép, làm hàng giả, trốn thuế và đi cùngvới tội đưa và nhận hối lộ làm tha hoá một số lớn đội ngũ cán bộ công chức nhà nướctrong các ngành thuế vụ, hải quan, công an v.v Điển hình như vụ án Tân Trường Sanh,truy tố 86 bị can, trong đó hơn một nửa là cán bộ hải quan; vụ buôn lậu xăng, dầu ở TiềnGiang cũng tương tự Thời gian gần đây, lợi dụng chính sách hoàn thuế giá trị gia tăng,nhiều doanh nghiệp đã lợi dụng các kẽ hở của pháp luật, lập hồ sơ giả, kê khai khống, lừađảo chiếm đoạt hàng ngàn tỷ đồng từ ngân sách của Nhà nước

Tình hình sản xuất, buôn bán hàng giả; vận chuyển, tàng trữ, tiêu thụ tiền giả diễn raphức tạp ở hầu hết các vùng, miền trong cả nước Hình thành những tổ chức, đường dâysản xuất, vận chuyển ở thôn Thống Nhất xã Thủ Sỹ tiêu thụ tiền giả mang tính chuyênnghiệp ở từng cung đoạn khác nhau Bên cạnh tiền Đồng Việt Nam giả, các loại ngoại tệ,séc, thẻ tín dụng giả xuất hiện và có chiều hướng gia tăng Tội phạm lừa đảo trong lĩnhvực đưa người đi xuất khẩu lao động, tội phạm tẩy rửa tiền, tội phạm sử dụng công nghệcao, đã xuất hiện trong những năm gần đây

Tội phạm tham nhũng, tình trạng tiêu cực xảy ra ở nhiều cấp, nhiều ngành, nhất là tronglĩnh vực ngân hàng, tài chính, đầu tư, xây dựng cơ bản, vi phạm quản lý đất đai , gây rahậu quả đặc biệt nghiêm trọng Có một số vụ án lớn, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọngnhư: vụ Tân Trường Sanh, EPCO -Minh Phụng; vụ Dệt Nam Định, vụ thuỷ cung ThăngLong, vụ Mường Tè - Lai Châu, PMU 18 gây thiệt hại hàng ngàn tỷ đồng Nguy hiểmhơn là chúng đã làm tha hoá một bộ phận cán bộ công chức trong các cơ quan, doanh

nghiệp, lực lượng vũ trang làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới lòng tin của nhân dân đốivới Đảng, Nhà nước Trong những năm qua, mặc dù Đảng và Nhà nước ta đã đưa ranhiều giải pháp đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực, nhưng hiệu quả chưa cao, chưađáp ứng được yêu cầu đặt ra, số vụ tham nhũng, tiêu cực được phát hiện, đưa ra ánh sángcòn ít.

Gần đây xuất hiện loại tội phạm làm giả cổ phiếu chứng khoán, lừa đảo trong đầu tưchứng khoán, lừa đảo qua mạng, thâm nhập vào mạng để lấy cắp tiền ở tài khoản của cánhân hoặc của ngân hàng, lấy cắp thông tin cá nhân để làm thẻ tín dụng giả hoặc bán chođối tượng pham tội khác…

Tội phạm về ma tuý ngày càng diễn biến phức tạp Nguồn ma tuý từ nước ngoài vào ViệtNam chưa giảm, tập trung trên các tuyến biên giới, phần lớn là các tội tàng trữ, vậnchuyển, mua bán trái phép các chất ma tuý (chiếm 71%); tổ chức sử dụng trái phép cácchất ma tuý chiếm 12% Thành phần người phạm tội ma tuý cũng rất phức tạp: Thanhthiếu niên học sinh, sinh viên, đảng viên, công nhân viên chức, người nước ngoài, nôngdân, phụ nữ, thậm chí có cả trẻ em phạm tội

Thủ đoạn hoạt động của bọn tội phạm ma túy thường rất tinh vi, xảo quyệt, được tổ chứcmột cách chặt chẽ, sẵn sàng sử dụng bạo lực, tấn công, chống trả quyết liệt với các lựclượng đấu tranh chống tội phạm ma tuý, kể cả giết người bịt đầu mối (ở Lai Châu chúng

đã giết chết Trung uý Phạm Văn Cường, cán bộ phòng Cảnh sátđiều tra tội phạm về matuý - Công an tỉnh Lai Châu)

Tỷ lệ người nghiện ma tuý phạm tội ngày càng cao, đặc biệt là trong lứa tuổi thanh thiếuniên Hiện nay cả nước có khoảng 170 ngàn người nghiện ma tuý, đây là số liệu ngườinghiện có hồ sơ quản lý, còn số người nghiện thực tế lớn hơn nhiều Mặt khác, dophương pháp điều trị, cai nghiện của chúng ta hiệu quả còn thấp, tỷ lệ tái nghiện cao (cónơi tỷ lệ tái nghiện lên đến 90%) nên số các đối tượng nghiện các chất ma tuý thườngxuyên được bổ sung, tạo ra sức ép rất lớn trong mối quan hệ “cung - cầu” các chất matuý, dẫn đến tình trạng buôn bán, vận chuyển các chất ma tuý ngày một gia tăng

Thời gian gần đây xuất hiện một số tổ chức tội phạm tàng trữ, vận chuyển, buôn bán tráiphép các chất ma tuý với số lượng lớn, phạm tội nhiều lần, liên quan đến cả đối tượng làngười nước ngoài tham gia Thí dụ vụ buôn ma tuý ở Quảng Trị phát hiện 185 bánhHeroin, vụ buôn lậu ma tuý ở thành phố Hồ Chí Minh có các các đối tượng ngườiCampuchia, người úc gốc Việt Nam

Tình trạng sử dụng trái phép các chất ma tuý, đặc biệt là ma tuý tổng hợp diễn ra phứctạp ở nhiều địa phương, nhất là ở các thành phố lớn, một số tụ điểm hoạt động trong thờigian dài, công khai, trắng trợn, có sự bảo kê của một số cán bộ cơ sở Nhiều tụ điểm tổchức sử dụng ma túy tổng hợp, ăn chơi thác loạn trong các nhà hàng, vũ trường, quán bar,karaoke (Hà Nội, Hải Phòng, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương ) Đối tượng chủ

yếu là học sinh, sinh viên (85% trong lứa tuổi 16-25, cá biệt có đối tượng 14 tuổi), có vụhàng trăm đối tượng tham gia.

Hiện tượng tinh chế, sản xuất heroin có dấu hiệu xuất hiện tại Việt Nam (vụ TrịnhNguyên Thuỷ tại Hà Nội) Tình trạng tái trồng cây thuốc phiện xảy ra ở một số địaphương (Yên Bái, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Thanh Hoá, Đồng Tháp )

Tình hình tội phạm xảy ra như trên đã tác động làm xuất hiện một số vấn đề xã hội bứcxúc như mâu thuẫn, tranh chấp, khiếu kiện trong nội bộ nhân dân tuy đã được tập trunggiải quyết, nhưng vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt là tình hình khiếu kiện, tranh chấp đấtđai hình thành điểm nóng, ảnh hưởng đến an ninh trật tự ở một số địa phương Các loại tệnạn xã hội như mại dâm, cờ bạc chưa giảm, hoạt động dưới nhiều hình thức, thủ đoạnngày càng tinh vi Tội phạm vi phạm trật tự an toàn giao thông, đua xe trái phép, vấn đềtai nạngiao thông đang là vấn đề nhức nhối của toàn xã hội

Đấu tranh phòng chống tội phạm là nhiệm vụ vô cùng quan trọng nhằm ổn định chính trị,tạo điều kiện để phát triển kinh tế - xã hội, đạt mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng dân chủ, văn minh” Để đạt được điều đó đòi hỏi phải đấu tranh kiên quyết vớitất cả các loại tội phạm, kiềm chế sự gia tăng của tội phạm, từng bước loại bỏ chúng rakhỏi đời sống xã hội Đó là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân, của mọi cấp, mọi ngành,góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu mà Đại hội X của Đảng và Nghị quyết củaQuốc hội đã đề ra trong kế hoạch 5 năm 2006 – 2010

2 Một sốđặc điểm tình hình tội phạm ở nước ta hiện nay

a Sự hình thành các tổ chức, băng, nhóm tội phạm có chiều hướng gia tăng

Để tồn tại và tiếp tục hoạt động, tránh được sự phát hiện, điều tra, xử lý của các cơ quanbảo vệ pháp luật, bọn tội phạm thường tìm cách móc nối, liên kết, hỗ trợ nhau, bổ sungcho nhau trong quá trình hoạt động phạm pháp, tạo thành các tổ chức, băng, nhóm tộiphạm Đây là một xu hướng phát triển của tội phạm hiện nay không chỉ ở nước ta mà ởhầu hết các nước trên thế giới như: Liên bang Nga, Mỹ, Italia, Đức, Pháp, Nhật Bản, ĐàiLoan, Ma Cao Bọn tội phạm đã liên kết hình thành các tổ chức tội phạm, thâm nhập sâurộng vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội ở nhiều nước và đã vượt ra khỏi biên giớiquốc gia, trở thành những tổ chức tội phạm mang tính quốc tế như: các băng “ Hội TamHoàng”, “Trúc Liên Bồng”, “Tai Huen Chai”, Hội 14K ở Trung Quốc, Đài Loan, HồngKông, “Quân đội đỏ Nhật Bản” ở Nhật Bản

Hoạt động của tội phạm có tổ chức không chỉ diễn ra trong một số lĩnh vực nhất định mà

đã thâm nhập sâu rộng vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất là trong hoạt độngbuôn bán ma tuý, buôn lậu, giết người, bảo kê, cố ý gây thương tích Sự liên kết, trởthành các tổ chức, băng, nhóm tội phạm xảy ra không chỉ trong một xã, phường, thị trấn,thị xã hay một quận, huyện mà đã diễn ra trong phạm vi rộng hơn nhiều, trở thành

những tổ chức, băng, nhóm tội phạm hoạt động liên tỉnh, trong phạm vi cả nước Một sốtrường hợp còn vượt ra khỏi biên giới quốc gia, trở thành tội phạm xuyên quốc gia, đaquốc gia, tội phạm mang tính quốc tế

b Tính chất các loại tội phạm ngày càng nghiêm trọng, phức tạp, hậu quả của tội phạm ngày càng lớn

Xu hướng các loại tội phạm xảy ra với tính chất ngày càng phức tạp, thủ đoạn hoạt độngngày càng tinh vi và xảo quyệt Bọn tội phạm luôn tìm mọi cách để thực hiện hành viphạm tội một cách nhanh gọn, tránh sự phát hiện, điều tra, xử lý của các cơ quan chuyênmôn Chúng dùng cả kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp và ứng dụng các thành tựu của khoahọc - công nghệ vào quá trình phạm tội Có trường hợp, chúng còn giả tạo hiện trường,đánh lạc hướng sự điều tra của các cơ quan chuyên môn, hoặc tự tử, thủ tiêu, giết ngườibịt đầu mối

Hậu quả, tác hại do tội phạm gây ra ngày một lớn hơn so với trước, nhất là trong các vụphạm tội kinh tế Những năm trước, trong các vụ án, hậu quả xảy ra không nhiều, thiệthại không lớn (chỉ vài chục triệu đồng, hoặc vài trăm triệu đồng), nhưng những năm gầnđây, số vụ phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng xảy ra ngày càng nhiều, có vụ gây thiệt hạiđến hàng nghìn tỷ đồng như vụ EPCO - Minh Phụng, Tân Trường Sanh (khoảng trên 7ngàn tỷ đồng)

c Tội phạm sử dụng thành tựu của khoa học - công nghệ vào quá trình phạm tội ngày càng nhiều, số người phạm tội là người có trình độ học vấn cao ngày càng gia tăng

Trong điều kiện khoa học - công nghệ phát triển ở mức cao, trình độ nhận thức của ngườidân được nâng lên, khoa học phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm ngày càng phát triển.Các cơ quan điều tra tội phạm được trang bị nhiều công cụ, phương tiện, kỹ thuật hiệnđại, nhất là trong quá trình nghiên cứu, phát hiện, thu, bảo quản, giám định các loại dấuvết hình sự Mọi dấu vết do tội phạm gây ra đều có thể được phát hiện, nghiên cứu, khaithác, sử dụng nhằm chứng minh tội phạm Do đó, để thực hiện hành vi phạm tội, tránhđược sự phát hiện, điều tra, xử lý của các cơ quan chuyên môn, bọn tội phạm thườngnghiên cứu sử dụng các thành tựu của khoa học - công nghệ để thực hiện hành vi phạmtội một cách trót lọt, đạt được mục đích và khó bị phát hiện Hơn nữa, chúng còn sử dụngthành tựu của khoa học - công nghệ để tiêu huỷ chứng cứ, gây khó khăn cho quá trìnhđiều tra Số người phạm tội có trình độ học vấn cao ngày càng tăng, nhất là trong các vụphạm tội về kinh tế, tham nhũng, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, giết người, cố ý gâythương tích

d Tội phạm ngày càng gắn với tệ nạn ma tuý

Phần lớn các vụ phạm tội đều liên quan tới ma tuý và các đối tượng nghiện ma tuý, đặcbiệt là các vụ trộm cắp, giết người, cướp của, cướp giật tài sản

Tổng kết cho thấy: (70 - 80)% số vụ phạm tội ít nhiều có liên quan đến ma tuý và ngườinghiện ma tuý Riêng tội phạm cướp, cướp giật có tới 95% số vụ do các đối tượng nghiện

ma tuý gây ra

e Tính xã hội của tội phạm ngày càng thể hiện rõ nét, thể hiện những đặc trưng riêng của nền kinh tế thị trường phát triển

Phần lớn các vụ việc phạm tội xâm phạm trật tự an toàn xã hội đều có nguyên nhân từ cácmâu thuẫn, tranh chấp, thù tức, ghen tuông, xích mích (nguyên nhân xã hội)… các vấn đềnày thường nảy sinh nhiều trong cuộc sống, đặc biệt trong điều kiện kinh tế thị trườngđang phát triển như hiện nay, nếu không được giải quyết kịp thời thường dẫn đến nhữnghành vi phạm tội nghiêm trọng Riêng trong các vụ án giết người thì giết người donguyên nhân xã hội chiếm tỷ lệ cao (khoảng 90%), có nhiều vụ nguyên nhân rất đơn giảnchỉ vì mâu thuẫn, cãi, chửi nhau dẫn đến phạm tội giết người Trong đó, 81% là do mâuthuẫn thù tức; 1,54% do mê tín dị đoan; 3,6% để bịt đầu mối… Đáng chú ý là tình trạngngười thân trong gia đình giết hại lẫn nhau, như vợ giết chồng, chồng giết vợ, bố giết con,con giết bố có xu hướng tăng chiếm 15% - 20% tổng số vụ xảy ra Điều này phản ánhnhững hiện tượng tâm lý không bình thường của một bộ phận dân cư trong xã hội Số vụgiết người để cướp tài sản chỉ chiếm khoảng 10%

Một số loại tội phạm về kinh tế gắn liền với việc thực hiện các chính sách phát triển kinh

tế - xã hội của Đảng và Nhà nước ta Hầu như khi ban hành một chính sách mới, sẽ xuấthiện một loại tội phạm đặc trưng, nếu như chúng ta không kịp thời phát hiện, bổ sunghoàn chỉnh những sơ hở, thiếu sót ngay từ khi ban hành cũng như trong quá trình thựchiện Ví dụ, khi chúng ta áp dụng Luật thuế giá trị gia tăng (VAT), liền sau đó hàng loạthành vi lợi dụng quy trình hoàn thuế, lập hồ sơ khống để lừa đảo rút tiền của Nhà nướcgây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng…

3 Nguyên nhân của tình trạng tội phạm

Nguyên nhân khách quan

- Tính chất giai cấp của tội phạm: Chừng nào xã hội còn phân chia giai cấp, chừng đó vẫncòn tội phạm, bởi nguyên nhân, điều kiện hình thành và phát triển tội phạm vẫn tiếp tụctồn tại Tuy nhiên, mỗi xã hội, với những hình thái kinh tế xã hội khác nhau thì hình thức

và mức độ hoạt động của tội phạm có khác nhau Sự xuất hiện, tồn tại và hoạt động củatội phạm phụ thuộc vào nền tảng vật chất - kỹ thuật, mối quan hệ giữa kiến trúc thượngtầng với hạ tầng cơ sở và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong xã hội đó

Từ một nước nông nghiệp lạc hậu, nước ta đi lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạnphát triển tư bản chủ nghĩa, hạ tầng cơ sở - kỹ thuật còn nghèo nàn, lạc hậu; thượng tầng

kiến trúc chưa phát triển đầy đủ, nhất là hệ thống các quy phạm pháp luật Nhiều văn bảnpháp luật còn thiếu, ý thức chấp hành pháp luật của người dân chưa cao; sự phân hoá giaicấp và phân tầng xã hội giữa người giàu, kẻ nghèo ngày càng gia tăng trong điều kiệnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tình trạng thất học, mù chữ và tái mù chữ tiếp tục gia tăng; đạo đức xã hội bị xuống cấp.Một bộ phận dân cư chạy theo lối sống thực dụng, xa hoa trụy lạc, coi thường pháp luật,chạy theo giá trị của đồng tiền, làm giàu bất chính Số người thất nghiệp, thiếu việc làm,việc làm không ổn định ngày một tăng (hiện nay 2/3 lao động ở nông thôn không đủ việclàm và cả nước có 7 - 8 triệu người không có việc làm và thiếu việc làm) Các yếu tố đó

đã ảnh hưởng, tác động đến sự hình thành và phát triển của tội phạm

- Tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội trên thế giới diễn ra khá phức tạp, đã tácđộng xấu đến sự hình thành và phát triển tội phạm ở nước ta, làm nhiều loại tội phạm mớinảy sinh, phát triển như: tội phạm khủng bố quốc tế, tội phạm rửa tiền, sử dụng bom thư,phong bì thư có vi trùng gây bệnh, ăn cắp cước điện thoại qua vệ tinh; rút tiền ngân hàngbằng các thẻ tín dụng giả, phá sóng, gây nhiễu sóng điện thoại

Cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính ở nhiều nước trên thế giới; sự kiện nước Mỹ bị tấncông (11-9-2001); chiến tranh chống khủng bố ở ápganixtan và chiến tranh xâm lược Irắc

do liên quân Mỹ - Anh phát động; các vụ khủng bố trên thế giới đã ảnh hưởng, tác độngxấu đến tình hình kinh tế, chính trị, trật tự an toàn xã hội ở nhiều nước, trong đó có nước

ta, làm tội phạm có điều kiện phát triển, gia tăng

Nguyên nhân chủ quan

- Công tác quản lý kinh tế - xã hội còn nhiều sơ hở, thiếu sót, chưa đáp ứng đầy đủ cácyêu cầu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Cơ chế, chính sách không đồng bộ và chưa tạo động lực mạnh để phát triển Một số cơchế, chính sách còn thiếu, chưa nhất quán, chưa sát với cuộc sống, thiếu tính khả thi.Những yếu kém, bất cập đó không chỉ ảnh hưởng đến quá trình phát triển kinh tế - xã hộinói chung, mà còn là những điều kiện tốt để tội phạm, tệ nạn xã hội lợi dụng hoạt động,tiếp tục phát sinh, phát triển

Trong lĩnh vực quản lý kinh tế: còn nhiều bất cập, nhất là trong lĩnh vực ngân hàng, tàichính Do chưa có cơ chế giám sát chặt chẽ, khắc phục những sơ hở, thiếu sót nên một số

cơ quan, doanh nghiệp đã lợi dụng chiếm đoạt hàng nghìn tỷ đồng Đặc biệt trong lĩnhvực hoàn thuế giá trị gia tăng, do chưa có kinh nghiệm, chưa loại bỏ được những sơ hở,thiếu sót, nhiều doanh nghiệp đã lợi dụng, lập hồ sơ, chứng từ giả, rồi móc nối với nhânviên hải quan, thuế vụ chiếm đoạt hàng trăm tỷ đồng từ ngân sách nhà nước

Trong quản lý văn hoá - tư tưởng: do chưa quản lý tốt các sản phẩm văn hoá, một số vănhoá phẩm có nội dung không lành mạnh, đồi trụy, kích động bạo lực, đã gây ra những

ảnh hưởng, tác động xấu đến một bộ phận dân cư, nhất là tầng lớp thanh thiếu niên, họcsinh, sinh viên Điều này làm cho một số chạy theo lối sống thực dụng, đề cao “sứcmạnh” của đồng tiền, vị kỷ cá nhân, coi thường pháp luật, kể cả đi vào con đường phạmtội, hoạt động tệ nạn xã hội

Trong quản lý nhà nước về an ninh, trật tự: chưa được thường xuyên quan tâm, đầu tưđúng mức Có nơi, có lúc còn buông lỏng, chưa có các biện pháp hữu hiệu trong phòngngừa, đấu tranh chống tội phạm, tệ nạn xã hội và các hành vi vi phạm pháp luật khác Công tác quản lý, giáo dục cán bộ, công nhân viên, đoàn viên, hội viên, học sinh, sinhviên trong các nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp, đoàn thể nhân dân còn chưa tốt Sựphối kết hợp giữa các môi trường, các lực lượng xã hội trong phòng ngừa, đấu tranhchống tội phạm hiệu quả chưa cao Việc quản lý, giáo dục con em trong các gia đình cònnhiều bất cập, nhất là trong điều kiện sống hiện đại

- Đạo đức xã hội bị xuống cấp, ý thức chấp hành pháp luật của người dân chưa cao do bịtác động của lối sống thực dụng, tiền tệ hoá các quan hệ xã hội Công tác tuyên truyền,phổ biến pháp luật hiệu quả chưa cao, chưa tạo ra được thói quen "sống và làm việc theoHiến pháp, pháp luật", sống có văn hoá, tôn trọng kỷ cương, phép nước, không phạm tội,không hoạt động tệ nạn xã hội

4 Các quan điểm chủ đạo trong phòng, chống tội phạm

- Xã hội hoá công tác phòng, chống tội phạm

Phòng, chống tội phạm là nghĩa vụ, trách nhiệm, quyền lợi của mọi cá nhân, cơ quan,doanh nghiệp, tổ chức chính trị - xã hội, nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệthống chính trị, dưới sự lãnh đạo của Đảng, điều hành của Uỷ ban nhân dân, sự tham mưuhướng dẫn của lực lượng công an nhân dân Quan điểm này được xây dựng trên cơ sởxác định “cách mạng là sự nghiệp của quần chúng và quần chúng là người làm nên lịchsử” Theo lôgich đó, hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta là sự nghiệpcủa toàn dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.Tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực và rất phức tạp Vì vậy, để đấu tranh có hiệu quảđối với hiện tượng tiêu cực này, chúng ta phải dựa vào xã hội, huy động sức mạnh củatoàn xã hội

-Công tác phòng, chống tội phạm phải được thực hiện trong sự lồng ghép chặt chẽ vớinhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước

Tội phạm là một vấn đề xã hội, có nguyên nhân kinh tế - xã hội, do đó để phòng, chốngtội phạm, trước hết phải phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thầncho nhân dân nhằm khắc phục các nguyên nhân kinh tế - xã hội đó của tội phạm thì tộiphạm sẽ từng bước bị giảm dần và dẫn đến triệt tiêu

-Chủ động phòng ngừa, tích cực tấn công trấn áp tội phạm, lấy phòng ngừa là cơ bản, đấutranh trấn áp tội phạm là quan trọng

Mục đích của đấu tranh phòng, chống tội phạm là không để tội phạm xảy ra, gây hậu quảxấu cho xã hội, giảm thiểu số người bị xử lý bằng hình phạt Đó chính là bản chất nhânđạo, tính nhân văn của Đảng và Nhà nước ta trong đấu tranh phòng, chống tội phạm Do

đó, cần phải chủ động phòng ngừa không để tội phạm xảy ra Nhưng, khi đã áp dụng cácbiện pháp phòng ngừa mà tội phạm vẫn xảy ra thì phải kiên quyết điều tra làm rõ và xử lýnghiêm minh, đảm bảo không một hành vi phạm tội nào không bị phát hiện, không mộtngười phạm tội nào không bị xử lý Kết quả điều tra, xử lý nghiêm minh tội phạm còn cótác dụng giáo dục, răn đe những người phạm tội từ bỏ con đường phạm tội và nhữngngười khác không đi vào con đường tội phạm, tạo thế áp đảo và niềm tin cho nhân dântrong công tác phòng, chống tội phạm

Như vậy, phương châm và quan điểm chủ đạo trong phòng, chống tội phạm ở nước tahiện nay là lấy phòng ngừa làm cơ bản, tạo thế chủ động tấn công trấn áp tội phạm, pháthuy sức mạnh tổng hợp của các lực lượng xã hội và toàn thể quần chúng nhân dân, thựchiện chương trình phòng, chống tội phạm trong sự đồng bộ với các chương trình kinh tế -

xã hội

5 Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm

Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm là một chương trình tổng thể do Chính phủđặt ra, nhằm huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội để giải quyết những vấn đềbức xúc nổi lên trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, phục vụ sự nghiệp côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong giai đoạn hiện nay

a Ý nghĩa của Chương trình QG phòng, chống tội phạm

- Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm là một bộ phận quan trọng, không thểthiếu trong chiến lược an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội của Đảng và Nhà nước taTội phạm hoạt động, gây ra hậu quả xấu cho xã hội sẽ ảnh hưởng tới trật tự an toàn xãhội, gây trở ngại cho việc thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng vàNhà nước, ảnh hưởng đến lòng tin của nhân dân, gây ra bất ổn về mặt chính trị Nhiềuvấn đề hình sự đã trở thành vấn đề chính trị, gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia như:buôn lậu, tham ô tài sản với giá trị lớn, cố ý làm trái các chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước gây ra sự bất ổn cho xã hội ở một số nước, nhiều vụ tham ô, hối lộ, sáchnhiễu dân chúng dẫn đến làm suy sụp cả chế độ xã hội như ở Indônêxia, Philippin,Mêhicô

- Thực hiện Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm sẽ góp phần đẩy mạnh sựnghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Đảng ta chủ trương kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế với quốc phòng, an ninh và an ninh vớikinh tế.Thực hiện có hiệu quả Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm sẽ góp phầntạo ra một mội trường xã hội lành mạnh, ít tội phạm, ít tệ nạn xã hội để nhân dân yên tâmlàm ăn, xây dựng và phát triển đất nước, thu hút vốn đầu tư của nước ngoài.

- Thực hiện Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm góp phần làm lành mạnh hoácác quan hệ xã hội, củng cố lòng tin của nhân dân và tăng cường pháp chế xã hội chủnghĩa

Thực hiện Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm sẽ góp phần hạn chế tội phạm,đẩy lùi các tệ nạn và tiêu cực xã hội, tạo ra một môi trường xã hội lành mạnh, mọi quyền

và nghĩa vụ của các cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế, chính trị - xã hội và của côngdân sẽ được tôn trọng và bảo vệ Mọi hành vi phạm tội sẽ được điều tra, xử lý nghiêmminh trước pháp luật, góp phần tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, củng cố lòng tincủa nhân dân đối với Đảng, với Nhà nước xã hội chủ nghĩa

b Mục tiêu của Chương trình QG phòng, chống tội phạm

Tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về trật tự an toàn xã hội, giữ vững kỷ cương phép nước,xây dựng môi trường sống lành mạnh, nếp sống văn minh, làm việc theo Hiến pháp, phápluật; làm giảm cơ bản các loại tội phạm, phục vụ có hiệu quả công cuộc xây dựng và pháttriển đất nước Đây là mục tiêu cơ bản và lâu dài, có tính chiến lược

Từng bước xây dựng môi trường sống lành mạnh tại các cộng đồng dân cư, trong các nhàtrường và gia đình; tạo ra những chuyển biến rõ rệt về trật tự an toàn xã hội; nâng cao ýthức tôn trọng pháp luật của nhân dân; đẩy mạnh tính chủ động, sáng tạo của các cấp cơ

sở trong công tác phòng, chống tội phạm

Kết hợp chặt chẽ công tác phòng ngừa và chủ động tấn công trấn áp tội phạm, trước hết ởcác địa bàn trọng điểm, các đô thị Tổ chức giáo dục có hiệu quả hơn đối với nhữngngười phạm tội, giúp họ nhanh chóng tái hoà nhập cộng đồng

Từng bước làm giảm các loại tội phạm có sử dụng bạo lực, đặc biệt là các tội phạm giếtngười, cướp tài sản, hiếp dâm, chống người thi hành công vụ, các tội phạm xâm hại trẻ

em, lôi kéo trẻ em vào con đường sử dụng và nghiện hút ma túy, tội phạm người chưathành niên và các loại tội phạm có tổ chức, có sử dụng vũ khí hoặc có tính chất côn đồ,hung hãn Kiên quyết truy bắt bọn tội phạm còn lẩn trốn, thực hiện triệt để công tác thihành án hình sự

Nâng cao hiệu lực điều hành, quản lý của Chính phủ và chính quyền các cấp trong côngtác quản lý hành chính nhà nước về trật tự xã hội và phòng, chống tội phạm

c Nội dung của Chương trình

Phát động quần chúng nhân dân tham gia phát hiện tố giác tội phạm, cảm hoá, giáo dụcngười phạm tội tại cộng đồng dân cư, vận động người phạm tội ra tự thú và truy bắt bọntội phạm có lệnh truy nã.

Tuyên truyền, giáo dục pháp luật về phòng, chống tội phạm nhằm nâng cao ý thức tôntrọng pháp luật của công dân về bảo vệ an ninh, trật tự xã hội

Triển khai đồng bộ các biện pháp phòng ngừa tội phạm ở các cộng đồng dân cư, trongtừng hộ gia đình, trong các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, các cơ quan nhà nước, tổchức xã hội, các đơn vị lực lượng vũ trang

Đấu tranh chống các loại tội phạm có tổ chức, tội phạm có tính quốc tế, tội cướp, cướpgiật và các hành vi côn đồ hung hãn, các tội hiếp dâm trẻ em, bắt cóc và mua bán phụ nữ,trẻ em, tội phạm người chưa thành niên, tội chống người thi hành công vụ

Nâng cao chất lượng công tác giáo dục, cải tạo người phạm tội và tạo điều kiện để họ táihoà nhập cộng đồng xã hội

Xây dựng và hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật về phòng, chống tội phạm đápứng đòi hỏi của thực tiễn

Tổ chức thực hiện hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, nhất là chốngcác tội phạm có tính quốc tế và tội phạm là người Việt Nam ở nước ngoài

d Các đề án của chương trình

Đề án I: Phát động toàn dân tham gia phòng ngừa, phát hiện, tố giác tội phạm; cảm hoá,

giáo dục, cải tạo người phạm tội tại gia đình và cộng đồng dân cư

Đề án do Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì, Bộ Công an, ĐoànThanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binhViệt Nam, Hội Nông dân Việt Nam tham gia

Đề án II: Xây dựng và hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tội phạm; tăng cường tuyên

truyền giáo dục pháp luật và trách nhiệm công dân về bảo vệ an ninh, trật tự

Đề án do Bộ Tư pháp chủ trì, Bộ Công an, Bộ Văn hoá - Thông tin, Bộ Giáo dục và Đàotạo, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Toà án nhân dân tối cao, Đài Truyền hình Việt Nam,Đài Tiếng nói Việt Nam tham gia

Đề án III: Đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm có tổ chức, tội phạm hình sự nguy

hiểm và tội phạm có tính quốc tế

Đề án do Bộ Công an chủ trì, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Viện Kiểmsát nhân dân tối cao, Toà án nhân dân tối cao, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư thamgia

Đề án IV: Đấu tranh phòng, chống các loại tội xâm hại trẻ em; tội phạm trong lứa tuổi vị

thành niên

Đề án do Bộ Công an chủ trì, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Uỷ ban Bảo vệ và Chăm sóc trẻ

em Việt Nam, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Trung ương HộiLiên hiệp Phụ nữ Việt Nam tham gia

Theo Chỉ thị số 37/2004/CT-TTg ngày 8-11-2004 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công an

sẽ xây dựng trình Chính phủ phê duyệt 4 đề án bổ sung của Chương trình quốc giaphòng, chống tội phạm là: Phòng, chống các loại tội phạm sử dụng công nghệ cao; tăngcường năng lực giáo dục, dạy nghề cho phạm nhân trong các trại giam; xây dựng hệthống trung tâm thông tin tội phạm; tăng cường năng lực của các cơ quan điều tra các cấptrong điều tra khám phá các loại án kinh tế, hình sự, ma tuý

Kết qủa thực hiện NQ 09/CP vàChưong trình quốc gia phòng chống tội phạm từ 1998-2007

Qua gần 10 năm thực hiện đã khẳng định NQ 09/CP và CTQG phòng chống tội phạm củaChính phủ là một chủ trương có tính chiến lược, mang tính xã hội hoá cao, đã được triểnkhai sâu rộng, có hiệu quả, phát huy được sức mạnh tổng hợp của hệ thống chính trị.Các Bộ, Ngành, đoàn thể, địa phương đã tổ chức thực hiện nghiêm túc, đạt được nhiềukết quả quan trọng, từng bước đi vào thực tế cuộc sống xã hội và trở thành hành động củamỗi người dân, phục vụ đắc lực sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, gópphần thực hiện thành công Nghị quyết đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, Nghị quyết 8của Bộ Chính trị về Chiến lược an ninh quốc gia, Nghị quyết Trung ương 8 khoá IX vềChiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới

- Đã tạo bước chuyển biến quan trọng của toàn xã hội trong nhận thức về trách nhiệm đấutranh phòng chống tội phạm, các cấp, các ngành và đại bộ phận nhân dân đã thấy đượctrách nhiệm, quyền lợi trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm, tệ nạn xã hội Cáccấp uỷ Đảng, chính quyền, đoàn thể, cơ quan, doanh nghiệp đều xác định rõ hơn tráchnhiệm trong công tác quản lý nhà nước về an ninh trật tự, coi đấu tranh phòng chống tộiphạm vừa là nghĩa vụ và cũng là quyền lợi của mỗi tổ chức, cá nhân

- Tạo được cơ chế phối hợp thực hiện đồng bộ, phát huy được sức mạnh tổng hợp của hệthống chính trị và các tầng lớp nhân dân tham gia phòng, chống tội phạm

- Từng bước tạo sự chuyển biến về trật tự an toàn xã hội, giữ vững kỷ cương pháp luật,xây dựng môi trường sống lành mạnh, nếp sống và làm việc theo pháp luật, tạo khí thếmới và phát huy được nguồn lực to lớn trong đấu tranh phòng chống tội phạm, bảo vệ anninh trật tự tại cơ quan, đơn vị và địa bàn cơ sở Động viên được đông đảo quần chúngnhân dân tham gia phòng ngừa xã hội, giảm thiểu được những sơ hở, thiếu sót trong quản

lý kinh tế, xã hội Đã xuất hiện nhiều tấm gương quần chúng nhân dân anh dũng, không

quản nguy hiểm đến tính mạng, sẵn sàng tham gia truy bắt tội phạm; đã giáo dục, cảmhoá, cải tạo được nhiều đối tượng phạm tội tại gia đình và cộng đồng dân cư giúp họ táihoà nhập cộng đồng.

- Đã điều tra, khám phá nhiều vụ án lớn về hình sự, kinh tế, ma tuý; bóc gỡ được nhiềuđường dây, tổ chức phạm tội nghiêm trọng; làm rõ được nhiều vụ án tồn đọng kéo dàigây bức xúc trong dư luận xã hội

- Từ năm 1999 đến nay, chúng ta đã liên tục kiềm chế được sự gia tăng của các loại tộiphạm, làm giảm được một số loại tội phạm nghiêm trọng: Tội phạm hiếp dâm, cướp tàisản, cố ý gây thương tích được ngăn chặn và từng bước kiềm chế Đây là kết quả quantrọng thể hiện sự chỉ đạo kiên quyết của Chính phủ và tinh thần quyết tâm của toàn xã hộitrong phòng chống, tội phạm, giữ gìn trật tự xã hội phục vụ phát triển kinh tế - xã hội củađất nước

Bên cạnh những kết quả quan trọng đã đạt được như trên, trong quá trình chỉ đạo thựchiện vẫn còn một số vấn đề tồn tại, yếu kém cần khắc phục:

- Việc thực hiện NQ 09/CP và CTQG phòng chống tội phạm ở một số nơi hiệu quả chưacao, chưa thường xuyên, vẫn còn tư tưởng coi nhiệm vụ phòng chống tội phạm chỉ là củaCông an, "khoán trắng" cho lực lượng Công an Phong trào toàn dân tham gia phòngchống tội phạm không đồng đều ở các địa phương, đơn vị Nhiều mô hình, điển hìnhchưa được nhân rộng kịp thời

- Việc triển khai thực hiện các đề án của Chương trình bước đầu đã tạo được sự đột phá,giải quyết được những vấn đề bức xúc nổi lên, lấy lại được lòng tin của quần chúng nhândân trong phòng chống tội phạm, nhưng nhìn chung tiến độ còn chậm; Công tác cảm hoá,quản lý, giáo dục đối tượng vi phạm pháp luật tại gia đình và cộng đồng dân cư ở một sốnơi hiệu quả chưa cao, còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết kịp thời và triệt để (tộiphạm có tổ chức, tội phạm hình sự nguy hiểm do nguyên nhân xã hội, tội phạm buôn bánphụ nữ, trẻ em, tội phạm trong lứa tuổi vị thành niên, các tệ nạn ma tuý, cờ bạc, mạidâm )

Việc lồng ghép thực hiện NQ 09/CP, CTQG phòng chống tội phạm với các chương trìnhphát triển kinh tế - xã hội khác nhiều nơi chưa chặt chẽ, hiệu quả chưa cao

Tình hình tội phạm tuy đã được kiềm chế nhưng vẫn còn diễn biến phức tạp, đáng chú ý là:

+ Hoạt động của tội phạm có tổ chức tuy không còn công khai, trắng trợn, lộng hành nhưtrước nhưng vẫn diễn biến phức tạp, có sự móc nối giữa các băng nhóm, hoạt động trênnhiều lĩnh vực, liên quan đến nhiều địa phương Các loại tội phạm hình sự nguy hiểm nhưhiếp dâm, chống người thi hành công vụ, tội phạm xâm hại trẻ em, tội phạm trong lứatuổi chưa thành niên còn xảy ra ở nhiều nơi

+ Tội phạm hình sự xảy ra chủ yếu ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lâncận, cụm các tỉnh Đông Bắc, miền Đông và Tây Nam Bộ, Tây Nguyên và dọc tuyến quốc

lộ 1A

+ Tội phạm giết người do nguyên nhân xã hội tuy có giảm nhưng vẫn chiếm tỷ lệ cao.Một số loại tội phạm như: tội phạm sử dụng công nghệ thông tin, tội phạm trong lĩnh vựcngân hàng, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm có yếu tố nước ngoài tiếp tục diễn biếnphức tạp và có chiều hướng gia tăng Đối tượng có tiền án phạm tội tuy giảm, songphương thức thủ đoạn hoạt động phạm tội ngày càng tinh vi và thiệt hại gây ra ngày cànglớn

+ Tệ tham nhũng chưa được ngăn chặn, đẩy lùi và đã lan rộng sang nhiều lĩnh vực, kể cảlĩnh vực giáo dục, y tế, văn hoá, xã hội, nông nghiệp nông thôn, các ngành kinh tế trọngđiểm, các cơ quan bảo vệ pháp luật gây bất bình trong dư luận xã hội, làm giảm lòng tincủa nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, cản trở việc thực hiệnhiệu quả NQ 09/CP và CTQG phòng chống tội phạm trong những năm qua Một số vụ ántham nhũng đã phát hiện xử lý không nghiêm minh hoặc để kéo dài Một số chủ trương,biện pháp phòng chống tham nhũng chưa được thực hiện kiên quyết, triệt để Tội phạmbuôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất hàng giả, tội phạm về ma tuý và các tệ nạn xã hộicòn diễn biến phức tạp Công tác đấu tranh ngăn chặn nguồn ma tuý từ nước ngoài vàoViệt Nam đạt hiệu quả thấp

Từ thực tế qua thời gian triển khai thực hiện NQ 09/CP và CTQG phòng chống tội phạmcủa Chính phủ có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm:

Một là, công tác phòng chống tội phạm chỉ đạt hiệu quả cao khi phát huy được sức mạnh

tổng hợp của cả hệ thống chính trị, được sự quan tâm chỉ đạo quyết liệt của các cấp uỷĐảng, sự quản lý, điều hành của chính quyền, phát huy vai trò tham mưu, hướng dẫn vànòng cốt thực hiện của lực lượng công an và sự ủng hộ, tham gia tích cực của các ban,ngành, đoàn thể, cơ quan, đơn vị cùng các tầng lớp nhân dân Bám sát mục tiêu, chỉ đạoquyết tâm, thống nhất và sử dụng sức mạnh, biện pháp đồng bộ, tổng hợp, tạo khí thếmạnh mẽ trong phòng chống tội phạm

Hai là, công tác tuyên truyền vận động nhân dân tham gia thực hiện có vai trò rất quan

trọng, được tiến hành một cách thường xuyên, liên tục với nhiều hình thức phong phú, đadạng, phù hợp với từng loại đối tượng và địa bàn cụ thể; phát huy tối đa ưu thế của cácphương tiện thông tin đại chúng, thông tin nội bộ và vai trò của các đoàn thể quần chúngtrong tuyên truyền vận động toàn dân tích cực tham gia thực hiện

Ba là, lực lượng Công an phải xây dựng thế trận phòng chống tội phạm,làm tốt chức năng

thường trực, tham mưu, hướng dẫn thực hiện NQ 09/CP, CTQG phòng chống tội phạmvừa là lực lượng nòng cốt, xung kích trong tấn công trấn áp tội phạm, đồng thời phải làm

tốt công tác quản lý nhà nước về an ninh trật tự trên các lĩnh vực, thì công tác phòng,chống tội phạm mới đạt hiệu quả cao.

Bốn là, kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa xã hội và phòng ngừa nghiệp vụ của các cơ

quan chuyên môn Phòng ngừa phải đi đôi với đấu tranh, trấn áp mạnh mẽ, xử lý nghiêmminh tội phạm theo phương châm phòng ngừa là cơ bản, xử lý nghiêm minh tội phạm làquan trọng và phải tuân thủ đúng nguyên tắc không để lọt tội phạm, không làm oan người

vô tội

Năm là, phát huy tinh thần làm chủ và vai trò to lớn của nhân dân trong phòng, chống tội

phạm, nhất là trong phát hiện, tố giác tội phạm, cảm hoá, giáo dục người lầm lỗi tại cộngđồng dân cư; coi trọng vai trò của gia đình, nhà trường, các đoàn thể quần chúng, pháthuy tính tích cực của các tổ chức quần chúng tham gia bảo vệ an ninh trật tự ở cơ sở

Sáu là,quá trình triển khai thực hiện cần chỉ đạo sâu sát, kịp thời và tăng cường công tác

kiểm tra, hướng dẫn; đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban chỉ đạo 138 cáccấp Thường xuyên sơ kết, tổng kết, phát hiện nhân rộng những mô hình, điển hình tiêntiến; kịp thời biểu dương, khen thưởng những cá nhân, tổ chức có thành tích xuất sắc,trong phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm

Bảy là, ở từng địa bàn, địa phương cụ thể việc chọn vấn đề đột phá và điểm đột phá là rất

quan trọng; qua đó tập trung chỉ đạo giải quyết cho được những vấn đề bức xúc nổi lêntạo sự chuyển biến làm tiền đề cho các hoạt động phòng chống tội phạm ở cơ sở

Tám là, việc triển khai thực hiện NQ 09/CP, CTQG phòng chống tội phạm phải lồng

ghép với các chương trình kinh tế - xã hội khác thì mới đạt hiệu quả cao, đặc biệt là vớiChương trình hành động phòng, chống ma tuý, Chương trình hành động bảo vệ trẻ em cóhoàn cảnh đặc biệt, Chương trình phòng, chống tệ nạn xã hội, Chương trình xoá đói giảmnghè, Chương trình tạo việc làm; hoặc với các hoạt động, các phong trào thiết thực ở địaphương như phong trào 3 giảm (thành phố Hồ Chí Minh), phong trào toàn dân đoàn kếtxây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm của quyền hành pháp ở Việt Nam

1.1.2.1 Khái niệm

Đa số các nước xã hội chủ nghĩa quyền lực nhà nước không được phân chia theo cơ chếphân quyền mà được tổ chức theo cơ chế tập quyền

Trong cơ cấu quyền lực nhà nước quyền hành pháp là một khái niệm chung dùng để chỉmột bộ phận quyền lực - quyền thi hành pháp luật, phản ánh mối quan hệ quyền lực giữacác bộ phận hợp thành của quyền lực nhà nước Chủ thể chủ yếu của quyền hành pháp làChính phủ (cơ quan hành pháp ở trung ương) với tính chất điển hình của cơ quan này làthực hiện hoạt động chấp hành và điều hành các hoạt động của đời sống xã hội Ở ViệtNam, các chủ thể thực hiện quyền hành pháp không chỉ có Chính phủ, các cơ quan hànhpháp ở trung ương, mà một số các cơ quan nhà nước ở địa phương cũng thực hiện quyềnlực này

I.1.2.2 Đặc điểm của quyền hành pháp

Là một trong ba bộ phận cơ bản cấu thành quyền lực nhà nước, quyền hành pháp cũng cónhững đặc điểm cơ bản của quyền lực nhà nước Ngoài ra, nó còn có những đặc điểm đặcthù sau đây:

Quyền hành pháp có tính quyền lực nhà nước và độc lập tương đối so với các nhánhquyền lực khác Ở Việt Nam các cơ quan hành pháp là do các cơ quan dân cử lập ra, thựchiện các hoạt động chấp hành và điều hành Mặc dù các cơ quan hành pháp là do cơ quanquyền lực lập ra, nhưng không có nghĩa là quyền hành pháp chỉ là quyền phái sinh từ cơquan quyền lực

Quyền hành pháp có khả năng phản ánh một cách chính xác nhất những nhu cầu của xãhội Quyền hành pháp không chỉ dừng lại ở việc thi hành pháp luật mà nó còn bao gồm

cả việc quản lý, điều hành, lãnh đạo các hoạt động trong hầu hết các lĩnh vực của đờisống xã hội Đây là một trong các nhánh quyền lực có sự đụng chạm mạnh nhất tới quyền

và lợi ích của công dân trong quá trình thực thi và quản lý…

1.2 Nội dung của quyền hành pháp ở Việt Nam

1.2.1 Tính chất của quyền hành pháp

1.2.1.1 Tính chấp hành (tính chất thi hành pháp luật)

Tính chấp hành của hành pháp là khả năng làm cho pháp luật được thực hiện trên thực tếbằng sức mạnh của nhà nước, hay nói một cách khác là khả năng đưa pháp luật vào đờisống của các cơ quan nắm giữ quyền hành pháp Với tính chất là cơ quan chấp hành củaQuốc hội như Hiến pháp năm 1992 sửa đổi đã quy định, Chính phủ là chủ thể cơ bản nắmquyền hành pháp ở trung ương Chính phủ có trách nhiệm đưa pháp luật vào đời sống xãhội và đảm bảo cho mọi chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước được thực hiện, vàđược tuân thủ một cách nghiêm minh Chính phủ Việt Nam trong quá trình chấp hànhHiến pháp, pháp luật của Quốc hội, chỉ có nhiệm vụ thực thi đúng và đầy đủ mà không cóquyền " phủ quyết" như ở một số nước tư bản

Không có tính chất chấp hành của Chính phủ - chủ thể nắm quyền hành pháp chủ yếu ởtrung ương thì các văn bản pháp luật của nhà nước không thể thực hiện được Bên cạnh

đó Uỷ ban nhân dân các cấp cũng là các cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân Cácchủ thể này thực hiện quyền hành pháp ở địa phương

1.2.1.2 Tính hành chính Nhà nước

Ngoài tính chất chấp hành, quyền hành pháp ở Việt Nam còn hàm chứa tính chất hànhchính Hành chính nói một cách ngắn gọn nhất đó là hoạt động quản lý, điều hành vàphục vụ trên tất cả các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội trong đó hành chính công(hành chính nhà nước) giữ vị trí đặc biệt quan trọng Ngoài tính chất chấp hành, các cơquan hành pháp ở Việt Nam còn được xác định là các cơ quan hành chính Nhà nước, thựchiện chức năng quản lý, điều hành Tính hành chính làm cho quyền hành pháp có tính độclập tương đối, có khả năng phát huy được tính chủ động, sáng tạo của mình trong việcquản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội

1.2.3 Mô hình tổ chức quyền hành pháp ở Việt Nam

1.2.3.1 Mô hình Chính phủ ở trung ương

Ở các nước theo chế độ Tổng thống thì Tổng thống là người đảm nhiệm các chức nănghành pháp, trực tiếp lãnh đạo và điều hành Chính phủ Ở mô hình này Hiến pháp khôngquy định rõ Chính phủ bao gồm Thủ tướng và các Bộ trưởng, mà tất cả quyền hành phápđược trao cho Tổng thống

Còn ở các nước có chính thể Cộng hoà lưỡng tính thì bộ máy hành pháp được trao choNguyên thủ quốc gia - Tổng thống và Thủ tướng Chính phủ - người đứng đầu Chính phủ,cùng các thành viên Chính phủ Các chủ thể này đều có thực quyền trong quá trình thựchiện quyền hành pháp

Ở nước ta, mỗi thời kỳ khác nhau, cách tổ chức quyền lực nhà nước cũng như quyềnhành pháp có những nét khác nhau Chính phủ là chủ thể cơ bản nhưng không phải là chủthể duy nhất thực hiện quyền hành pháp Bên cạnh Chính phủ một số cơ quan nhà nướckhác cũng thực hiện quyền hành pháp, nhưng các cơ quan này không phải là chủ thể chủyếu thực hiện quyền hành pháp Qua các thời kỳ khác nhau, chủ thể thực hiện quyền hànhpháp có sự khác nhau Nhưng nhìn chung, mô hình tổ chức quyền hành pháp ở Việt Namtập trung chủ yếu vào Chính phủ và Uỷ ban nhân dân các cấp Hiện nay Nguyên thủ quốcgia không có nhiều thẩm quyền về lĩnh vực hành pháp giống như Nguyên thủ quốc gia ởcác nước Cộng hoà Tổng thống và Cộng hoà lưỡng tính, cũng như theo Hiến pháp năm1946

1.2.3.2 Mô hình Uỷ ban nhân dân ở địa phương

Uỷ ban nhân dân các cấp là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, được lập ra đểthực hiện những chức năng quản lý nhà nước ở địa phương Uỷ ban nhân dân được tổchức theo ba cấp: Tỉnh (Thành phố trực thuộc trung ương và tương đương), Huyện (quận,thành phố thuộc tỉnh, thị xã), Xã (phường thị trấn) Mô hình tổ chức các đơn vị hànhchính theo cấp tạo thuận lợi cho việc chỉ đạo, triển khai mệnh lệnh quản lý từ trên cũngnhư việc phân cấp quản lý cho cấp dưới Trên thế giới đã có nhiều hình thức tổ chức cơquan quản lý nhà nước ở địa phương Mô hình bổ nhiệm từ trên là mô hình được áp dụng

từ rất xa xưa Sau này hình thức này được bổ sung bởi một hội đồng địa phương, hộiđồng này do dân cư bầu ra và chỉ đóng vai trò tư vấn Có mô hình quản lý địa phương làviệc quản lý được thực hiện bởi một uỷ ban do dân cư trực tiếp bầu ra(ở Mỹ) hoặc do cáchội đồng địa phương cấp dưới bầu ra (Uỷ ban hành chính huyện của Việt Nam trướcđây) Hiện nay mô hình quản lý địa phương ở một số nước trên thế giới được thực hiệnbởi một hội đồng (Hội đồng tự quản, Hội đồng nhân dân), Hội đồng lập ra cơ quan chấphành của mình như Uỷ ban chấp hành, Uỷ ban nhân dân (Ở Việt Nam và các nước xã hộichủ nghĩa), Thị trưởng ở Pháp, quản trị trưởng ở Mỹ

Ở Việt Nam Mô hình tổ chức cơ quan chính quyền địa phương theo kiểu Hội đồng nhândân và cơ quan chấp hành của nó được thành lập ở tất cả các đơn vị hành chính

Chương 2 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC THỰC HIỆN QUYỀN HÀNH PHÁP Ở VIỆTNAM

2.1 Tổ chức quyền hành pháp ở Việt Nam qua các Hiến pháp

2.1.1 Tổ chức quyền hành pháp theo Hiến pháp 1946

Quyền hành pháp theo Hiến pháp năm 1946 được thể hiện qua nhiệm vụ, quyền hạn củaChủ tịch nước, Chính phủ và Nội các (chủ thể của quyền hành pháp) Mặc dù Hiến phápnăm 1946 đã ít nhiều đề cập đến Chính phủ - với tư cách là cơ quan nắm quyền hànhpháp ở trung ương nhưng không quy định rõ ràng, cụ thể các hình thức hoạt động của cơquan này mà chủ yếu quy định cho Chủ tịch nước rất nhiều quyền hạn trong lĩnh vựchành pháp Hoạt động chủ yếu của Chính phủ thông qua hoạt động của Chủ tịch nước.Chủ tịch nước là người đứng đầu cơ quan hành pháp, nắm quyền hành pháp ở trungương Chủ tịch nước vừa nắm giữ những quyền hạn của một nguyên thủ quốc gia, vừanắm giữ những quyền hạn của người đứng đầu cơ quan hành chính cao nhất của toànquốc

Khác với Chủ tịch nước, Hiến pháp năm 1946 không quy định cho Thủ tướng Chính phủ

và Nội các có quá nhiều quyền hành trong lĩnh vực hành pháp

Nhìn chung, Hiến pháp năm 1946 đã vận dụng được những tinh hoa của học thuyết phânquyền mà vẫn bảo đảm được nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước là tất cả quyền lựcnhà nước thuộc về nhân dân Đồng thời đã xây dựng được một quyền hành pháp mạnh

mẽ, đảm bảo cho việc tổ chức, điều hành cũng như thực thi các đạo luật, chính sách củaNghị viện

Hội đồng nhân dân lúc này được xác định là "cơ quan thay mặt cho dân", các Ủy banhành chính là "cơ quan hành chính vừa thay mặt cho dân vừa đại diện cho Chính phủ"

Về tính chất, Ủy ban hành chính lúc này mặc dù có cấp do Hội đồng nhân dân bầu ra và

có trách nhiệm thi hành các nghị quyết của Hội đồng nhân dân nhưng chưa xác định là cơquan chấp hành của Hội đồng nhân dân mà là cơ quan hành chính vừa thay mặt cho dânvừa đại diện cho Chính phủ

2.1.2 Tổ chức quyền hành pháp theo Hiến pháp năm 1959

Theo Hiến pháp này quyền lập pháp thuộc về Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về Chủtịch nước và Chính phủ Chế định Chính phủ có sự thay đổi tên gọi, nó được đổi thànhHội đồng Chính phủ, là cơ quan chấp hành của Quốc hội và là cơ quan hành chính caonhất của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Với tính chất này, quyền hành pháp khôngcòn độc lập hoàn toàn như trước, quyền hạn của cơ quan lập pháp lại được mở rộng hơn.Nhưng với quy định Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất của nước Việt Nam dânchủ cộng hòa, đã làm cho Chính phủ có sự độc lập nhất định trong hoạt động của mình.Chính phủ vẫn giữ vai trò chủ thể nắm quyền hành pháp chủ yếu và tổ chức triển khaithực hiện quyền đó, tăng cường hoạt động có hiệu quả của bộ máy nhà nước, đặc biệt là

bộ máy hành pháp

Về cơ bản, nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước bị thu hẹp hơn so với Hiến pháp năm

1946 Theo đó, Chủ tịch nước đã tách khỏi Chính phủ và không còn là người đứng đầuChính phủ, lãnh đạo Chính phủ nữa mà trở thành nguyên thủ quốc gia, đại diện cho đấtnước trong lĩnh vực đối nội và đối ngoại Chủ tịch nước chỉ có chức năng là người đạidiện, hợp thức hóa các văn bản mà Quốc hội và Hội đồng Chính phủ thông qua và chỉcòn ảnh hưởng nhất định tới quyền hành pháp thông qua việc Chủ tịch nước khi nào xétthấy cần thiết mới tham gia và chủ tọa phiên họp của Hội đồng Chính phủ Chức năngnguyên thủ quốc gia được tách khỏi chức năng hành pháp, song Chủ tịch nước vẫn cònquyền hành pháp tượng trưng thông qua việc tham dự và chủ tọa các phiên họp của Hộiđồng Chính phủ khi xét thấy cần thiết Trong giai đoạn này nguyên tắc tập trung quyềnlực vào Quốc hội đã được áp dụng ở nước ta làm cho lập pháp chiếm ưu thế và được coitrọng hơn hành pháp

Chính quyền địa phương vẫn tiếp tục được củng cố và phát triển Hội đồng nhân dânđược thành lập ở tất cả các cấp và được xác định là cơ quan quyền lực nhà nước ở địaphương Hội đồng nhân dân bầu ra Ủy ban hành chính là cơ quan chấp hành của Hộiđồng nhân dân và là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương Nguyên tắc tập trungdân chủ trong tổ chức bộ máy nhà nước được tăng cường

Chủ thể thực hiện quyền hành pháp

Ngay từ Hiến pháp năm 1946, cơ quan thực hiện chức năng hành pháp được khẳng địnhtại Điều 43 là Chính phủ (gồm có Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước và Nội các Nội các

có Thủ tướng, các bộ trưởng, thứ trưởng); đến Hiến pháp năm 1959, chức năng hành

pháp của Chính phủ được thể hiện là cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và là cơ quan hành chính cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Theo đó, chế định Chủ tịch nước được tách ra khỏi thành phần của Chính phủ.

Quyền hạn của Hội đồng Chính phủ dành cho hành pháp (Chính phủ) chứ không phânđịnh cho Chủ tịch nước với tư cách là người đứng đầu Chính phủ và quyền hành phápnhư quy định trong Hiến pháp năm 1946 Trong Hiến pháp năm 1980, chế định “Hộiđồng Bộ trưởng” (đề cao vai trò của tập thể Chính phủ) được ghi nhận thay cho “Hộiđồng Chính phủ” (vai trò của Thủ tướng và tập thể) trong tương quan đề cao và tập trungquyền lực vào Quốc hội Chính phủ chỉ là cơ quan chấp hành và hành chính của Quốchội Trong Hiến pháp năm 1992, chế định Chính phủ được quy định kết hợp chế độ tậpthể lãnh đạo với đề cao vai trò cá nhân người đứng đầu (Thủ tướng) Tuy nhiên, quy địnhnày tại Điều 109 vẫn chưa phản ánh đầy đủ bản chất của quyền hành pháp, do đó Chínhphủ vẫn chưa thực sự là cơ quan thực hiện chức năng hành pháp Sự lệ thuộc và khôngnăng động của Chính phủ do quy định này sẽ làm giảm khả năng thích ứng trong điềukiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Và, xét về tính độclập, trong Hiến pháp năm 1992, chế định về Chính phủ vẫn còn ảnh hưởng bởi cơ chế kếhoạch hóa tập trung quan liêu, vẫn là sự lệ thuộc của quyền hành pháp so với lập pháp.Các biểu hiện của chế định này là:

- Khẳng định Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhànước cao nhất (Điều 109) Quy định này đề cao vai trò hành chính - chính trị của Chínhphủ với tư cách là một tập thể do Quốc hội bầu và phê chuẩn, chịu trách nhiệm trướcQuốc hội Với tư cách là tập thể hành pháp, Chính phủ có nhiệm vụ, quyền hạn bao quáttất cả các lĩnh vực đời sống xã hội (Điều 112) Tuy nhiên, các nhiệm vụ, quyền hành nàychỉ dừng lại ở phương diện “hành chính”, điều hành cụ thể các lĩnh vực mang tính vi mônhư đã phân tích ở trên

- Khẳng định Chính phủ bao gồm Thủ tướng, các Phó Thủ tướng, các Bộ trưởng và cácthành viên khác (Điều 110) Đây là một tập thể, nhưng được cấu thành bởi các thành viên

do Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm (trừ chức danh Thủ tướng do Quốc hộibầu) Như vậy, chủ thể của quyền hành pháp là sự kết hợp giữa thẩm quyền tập thể củaChính phủ với từng thành viên Chính phủ Khác với các cơ quan thực hiện chức năng lậppháp và tư pháp, Chính phủ làm việc theo chế độ kết hợp trách nhiệm tập thể với tráchnhiệm cá nhân người đứng đầu và các thành viên Chủ thể quyền hành pháp được quyđịnh đến từng thành viên là Phó Thủ tướng (Điều 110), các bộ trưởng (Điều 116)

Chính phủ là chủ thể chính chi phối toàn bộ hoạt động chấp hành và điều hành của quản

lý nhà nước Không phải ngẫu nhiên mà người ta khẳng định: hành pháp mạnh tức làchính phủ mạnh Trong mọi lĩnh vực, vai trò của chính phủ luôn là “lực lượng xuyênsuốt, thống lĩnh và quyết định hiệu lực, hiệu quả của một nền hành chính trong nhà nướcpháp quyền”(1) Do đó, không thể nói Chính phủ là cơ quan hành chính đơn thuần nhưquy định trong Hiến pháp năm 1992 Đây là chủ thể chính thực hiện nhiệm vụ, quyền hạnquản lý nhà nước, chi phối hoạt động của Nhà nước trên tất cả các lĩnh vực thuộc quyềnhành pháp Bên cạnh hành pháp tập thể (thẩm quyền tập thể của Chính phủ), các bộtrưởng là thành viên Chính phủ nhân danh chính khách trong từng lĩnh vực quản lý,không chỉ thực hiện quyền hành pháp thông qua tập thể Chính phủ mà còn thông quahoạch định chính sách vĩ mô, ban hành pháp luật thông qua thẩm quyền cá nhân trên cáclĩnh vực quản lý nhà nước được quy định trong Hiến pháp và các đạo luật Mặt khác,quyền hành pháp không chỉ giới hạn ở tập thể Chính phủ và các thành viên Chính phủ,trên thực tế, quyền hành pháp còn được ủy quyền, phân cấp cho chính quyền địa phươngvới tinh thần “Thực hiện phân cấp hợp lý cho chính quyền địa phương đi đôi với tăngcường thanh tra, kiểm tra, giám sát của Trung ương”(2) Đây là biểu hiện sự sáng tạo, đadạng của quyền hành pháp trong điều kiện Việt Nam đang xây dựng Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân

Như vậy, ở nước ta, có thể khẳng định, quyền hành pháp được thực hiện thống nhất, tậptrung ở Chính phủ và có sự phân công, phân cấp hợp lý giữa Trung ương và chính quyềnđịa phương

Vai trò của Chính phủ trong thực hiện quyền lực nhà nước

Có nhiều cách tiếp cận để khẳng định vai trò của Chính phủ trong bộ máy nhà nước,nhưng cách tiếp cận phổ biến là ghi nhận vai trò, vị trí của định chế này trong Hiến pháp.Chính phủ là cơ quan do nhân dân gián tiếp bầu ra, thông qua Quốc hội Đây là cơ quanthực hiện quyền hành pháp và là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất Các điều 84, 103của Hiến pháp năm 1992 quy định, Quốc hội bầu Thủ tướng Chính phủ theo đề nghị củaChủ tịch nước, phê chuẩn các thành viên Chính phủ do Thủ tướng Chính phủ giới thiệu

và các thành viên này được Chủ tịch nước ký quyết định bổ nhiệm