Nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, chính vì vậy chúng ta cần có những thay đổi lớn trong công tác quản lý cũng như điều hành kinh tế. Tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các doanh nghiệp phát triển một cách thuận lợi hơn. Tuy nhiên hiện nay chúng ta vẫn ưu ái quá nhiều cho một số ngành đã dẫn tới việc độc quyền tạo ra những tổn thất không nhỏ cho xã hội. Chính sự độc quyền này góp phần không nhỏ trong việc làm chậm quá trình tăng trưởng cũng như phát triển của Việt Nam. Chúng không tạo ra động lực thúc đẩy cho sự phát triển của ngành đó điển hình ở Việt Nam chính là ngành điện, đại diện cho ngành điện chính là tập đoàn điện lực Việt Nam EVN. Có thể nói EVN tuy đã một mình một chợ nhưng vẫn khóc. Trong thời gian gần đây, càng lúc càng nghe nhiều hơn về việc Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) không ngừng than thiếu vốn, bị lỗ và luân phiên cúp điện nhiều nơi như là giải pháp không thể tránh khỏi. Vậy tại sao lại có tình trạng này xảy ra? Và khi EVN luân phiên cúp điện như vậy thì có ảnh hưởng gì đến sinh hoạt và sản xuất? Đâu là lối đi cho ngành điện Việt Nam? Trong phạm vi bài làm nhóm nghiên cứu mong muốn tìm ra được những nguyên nhân và ảnh hưởng của độc quyền ngành điện đối với kinh tế xã hội cũng như có vài ý kiến đề xuất mong tìm ra hướng khắc phục cho ngành điện Việt Nam. Bài thảo luận dựa trên phương pháp tìm hiểu, so sánh, đánh giá, thống kê, phân tích số liệu trong thực tế, cùng với phân tích những quan điểm trong giáo trình “Kinh tế vi mô” và một số giáo trình, tài liệu khác,...
Trang 1
.
Môn: Kinh tế Vi mô 1
Đề tài: Phân tích và lấy một ví dụ minh họa về một
hãng độc quyền bán thuần túy và chỉ rõ cách thức
mà hãng này lựa chọn sản lượng và lợi nhuận khi
giá thị trường thay đổi trong cả ngắn hạn và dài hạn
Giảng viên hướng dẫn:
Nhóm sinh viên thực hiện:
Lớp học phần:
Trang 2Mục Lục
PHẦN MỞ ĐẦU 1
I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN BÁN THUẦN TÚY 2
1 Khái niệm 2
2 Các đặc trưng của thị trường độc quyền bán thuần thúy 2
3 Nguyên nhân dẫn đến độc quyền 2
4 Đường cầu và đường doanh thu cận biên của doanh nghiệp độc quyền bán thuần thúy 4
4.1 Đường cầu của thị trường độc quyền bán 4
4.2 So sánh đường cầu của hãng CTHH và của hãng độc quyền 5
4.3 Doanh thu cận biên của hãng độc quyền bán 5
4.4 Mối quan hệ giữa doanh thu cận biên và độ co dãn 5
5 Tác động của chính sách thuế 6
7 Tối đa hóa lợi nhuận của hãng độc quyền bán thuần thúy trong dài hạn 8
II PHẦN CƠ SỞ THỰC TIỄN 9
1 Tổng quan về ngành điện 9
2 Nguyên nhân dẫn đến ngành điện trở thành ngành độc quyền bán thuần túy 10
2.1 Vai trò của điện năng đối với đời sống con người 10
2.2 Tại sao tư nhân không cung cấp điện? 10
2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến ngành điện: 10
2.4 Lý do nhà nước độc quyền điện năng 11
3 Cách thức EVN lựa chọn sản lượng và lợi nhuận trong ngắn hạn và dài hạn 12
4 Một số đề xuất của nhóm đối với ngành điện Việt Nam 16
KẾT LUẬN 17
Trang 3
PHẦN MỞ ĐẦU
Nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, chính vì vậy chúng ta cần có những thay đổi lớn trong công tác quản lý cũng như điều hành kinh tế Tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các doanh nghiệp phát triển một cách thuận lợi hơn Tuy nhiên hiện nay chúng ta vẫn ưu ái quá nhiều cho một số ngành đã dẫn tới việc độc quyền tạo ra những tổn thất không nhỏ cho xã hội Chính sự độc quyền này góp phần không nhỏ trong việc làm chậm quá trình tăng trưởng cũng như phát triển của Việt Nam Chúng không tạo ra động lực thúc đẩy cho sự phát triển của ngành đó điển hình ở Việt Nam chính là ngành điện, đại diện cho ngành điện chính là tập đoàn điện lực Việt Nam EVN Có thể nói EVN tuy đã một mình một chợ nhưng vẫn khóc Trong thời gian gần đây, càng lúc càng nghe nhiều hơn về việc Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) không ngừng than thiếu vốn, bị lỗ và luân phiên cúp điện nhiều nơi như là giải pháp không thể tránh khỏi Vậy tại sao lại có tình trạng này xảy ra? Và khi EVN luân phiên cúp điện như vậy thì có ảnh hưởng gì đến sinh hoạt và sản xuất? Đâu là lối đi cho ngành điện Việt Nam? Trong phạm vi bài làm nhóm nghiên cứu mong muốn tìm ra được những nguyên nhân và ảnh hưởng của độc quyền ngành điện đối với kinh tế - xã hội cũng như
có vài ý kiến đề xuất mong tìm ra hướng khắc phục cho ngành điện Việt Nam
Bài thảo luận dựa trên phương pháp tìm hiểu, so sánh, đánh giá, thống kê, phân tích
số liệu trong thực tế, cùng với phân tích những quan điểm trong giáo trình “Kinh tế vi mô” và một số giáo trình, tài liệu khác,
Trang 4I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN BÁN THUẦN TÚY
1 Khái niệm
Thị trường độc quyền bán thuần thúy (độc quyền bán) là thị trường có một người bán nhưng có rất nhiều người mua Doanh nghiệp cung ứng duy nhất này được gọi là doanh nghiệp độc quyền bán
♦ Ví dụ: Hãng Microsoft độc quyền trên toàn thế giới với hệ điều hành Windows -Hãng độc quyền có vị trí đặc biệt trên thị trường cụ thể nếu nhà độc quyền quyết định nâng giá bán sản phẩm, hãng sẽ không phải lo về việc các đối thủ cạnh tranh sẽ đặt giá thấp hơn để chiếm thị phần lớn hơn, làm thiệt hại tới mình Hãng độc quyền quyết định
và kiểm soát mức giá, sản lượng cung ứng
-Nhà độc quyền bán là nhà sản xuất duy nhất nên đường cung của hãng là cung thị
trường, đường cầu của hãng là cầu thị trường
-Đường cầu của nhà độc quyền là đường cầu dốc xuống
Để hiểu rõ về thị trường độc quyền bán thuần túy, chúng ta nghiên cứu những đặc trưng của nó
2 Các đặc trưng của thị trường độc quyền bán thuần thúy
Thị trường độc quyền bán thuần thúy có các đặc trung sau đây:
-Thứ nhất, trên thị trường này chỉ có một người bán duy nhất Do là người bán duy nhất
trên thị trường nên cầu thị trường cũng chính là cầu đối với các doanh nghiệp độc quyền
-Thứ hai, sản phầm hàng hóa trên thị trường này không có hàng hóa thay thế gần gũi.
Với đặc trưng này, doanh nghiệp độc quyền bán sẽ không phải lo ngại về phản ứng của các doanh nghiệp khác đối với chính sách giá của mình
-Thứ ba, có rào cản lớn về vệc gia nhập thị trường điều nay có nghĩa là ngay cả khi
doanh nghiệp độc quyền thu được lợi nhuận kinh tế dương khiến cho các doanh nghiệp khác rất muốn gia nhập thị trường để cũng thu được lợi nhuận kinh tế dương nhưng những rào cản gia nhập đã ngăn cản các doanh nghiệp khác làm điều đó
-Thứ tư, đường cầu của hãng độc quyền là đường dốc xuống về phía phải, tuân theo luật cầu.
Trang 53 Nguyên nhân dẫn đến độc quyền
Có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới độc quyền bán thuần túy, có thể là những điều kiện chủ quan (bản thân) của hãng và những điều kiện khách quan (bên ngoài) doanh nghiệp Nguyên nhân cơ bản của độc quyền là hàng rào gia nhập: Doanh nghiệp độc quyền tiếp tục là người bán duy nhất trên thị trường của nó vì các doanh nghiệp khác không thể gia nhập thị trường và cạnh tranh với nó Các hàng rào ngăn cản gia nhập đến lượt nó lại phát sinh từ các nguồn chính sau:
Do ngành sản xuất kinh tế đó đạt được tính kinh tế theo quy mô (độc quyền tự nhiên).
Một ngành được coi là độc quyền tự nhiên khi một hãng duy nhất có thể cung cấp một hàng hóa hoặc dịch vụ cho toàn bộ thị trường với chi phí thấp hơn trường hợp có hai hoặc nhiều hãng Khi đó một hãng lớn cung cấp sản phẩm là cách sản xuất có hiệu quả nhất Điều này có thể thấy ở các ngành dịch vụ công cộng như sản xuất và phân phối điện năng, cung cấp nước sạch, đường sắt, điện thoại
♦ Ví dụ: Ngành cung cấp điện, để cung cấp điện cho dân cư ở một thị trấn nào đó,
hãng phải xây dựng mạng lưới dây dẫn trong toàn bộ thị trấn Nếu hai hoặc nhiều doanh nghiệp cạnh tranh nhau trong việc cung cấp dịch vụ này thì mỗi hãng phải trả một khoản chi phí cố định để xây dựng mạng lưới ống dẫn Do đó, tổng chi phí bình quân của điện
sẽ thấp nếu chỉ cđiệnó một hãng duy nhất nào đó phục vụ cho toàn bộ thị trường
Do quy định về bằng phát minh, sáng chế: bằng phát minh, sáng chế được pháp luật
bảo hộ là một trong những nguyên nhân dẫn đến độc quyền Nguyên nhân là theo quy định, chỉ ai nắm gữi bằng phát minh, sáng chế mới được sản xuất hoặc kinh doanh một loại hàng hóa hay dịch vụ nào nó trong một khoảng thời gian nhất định, và điều này làm cho người nắm giữ phát minh, sáng chế trở thành doanh nghiệp cung ứng lớn nhất trên thị trường,
♦ Ví dụ: Bill Gate chủ tịch tập đoàn Microsoft là người phát minh sáng chế phần mềm
Microsoft Office (xem case study 6.1) Nhờ bằng phát minh sáng chế này mà tập đoàn Microsoft đã trở thành tập đoàn độc quyền trong việc cung cấp phần mềm này ở Mỹ
Cơ sở của việc bảo hộ bằng phát minh, sáng chế là để khuyến khích mọi người nghiên cứu, tìm tòi để tạo ra hàng hóa hay dịch vụ mới
Trang 6Điều đó sẽ thúc đẩy tới sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật Tuy nhiên, chính điều này lại phát sinh ra vấn đề độc quyền và sẽ tạo sự phi hiêu quả cho xã hội
Do các quy định của chính phủ: việc cấp phép và quyền được kinh doanh là những
cách mà độc quyền được tạo ra bởi các quy định của chính phủ
♦ Ví dụ: Chính phủ Mỹ trao độc quyền cho công ty Network Solutions – một tổ chức
quản lý cơ sở dữ liệu của tất cả các địa chỉ Internet: com, net, org, vì người ta cho rằng những dữ liệu như vậy cần được tập trung hóa và đầy đủ
Ngoài ra, người ta còn đề cập đến một số nguyên nhân khác như sự trung thành với thương hiệu người tiêu dùng, các hình thức trói buộc người tiêu dùng của các doanh nghiệp…
Ở nước ta, có lẽ không có một doanh nghiệp nào giành được vị thế độc quyền thông qua
tự do cạnh tranh (độc quyền tự nhiên) mà chủ yếu nhờ vào những quyết định mang tính hành chính của Chính phủ
-Do sở hữu được một nguồn lực lớn: điều này giúp cho người nắm giữ có vị trí gần
như trọn vẹn trên thị trường
♦ Ví dụ: Nam Phi được sở hữu những mỏ kim cương chiếm phần lớn sản lượng của
thế giới và do đó quốc gia này có vị trí gần như đứng đầu trên thị trường kim cương Sau khi đã biết sự hình thành độc quyền bán trên thị trường, chúng ta có thể tiếp tục đi phân tích xem một hãng độc quyền bán ra quyết định như thế nào về việc sản xuất bao nhiêu sản phẩm và định giá nào cho nó Để phân tích hành vi độc quyền trong phần này trước tiên chúng ta phải đi xem xét đường cầu và đường doanh thu cận biên của hãng
4 Đường cầu và đường doanh thu cận biên của doanh nghiệp độc quyền bán thuần thúy
4.1 Đường cầu của thị trường độc quyền bán
Là người sản xuất với một loại sản phẩm, nhà độc quyền có sức kiểm soát toàn diện đối với lượng sản phẩm đem ra bán Nhưng điều này không có nghĩa là hãng đặt giá cao bao nhiêu cũng được, vì mục đích của hãng là tối đa hóa lợi nhuận Đặt giá cao sẽ có ít người mua và lợi nhuận thu về ít hơn
P
P1
P2
D
0
Q1 Q2 Q
Trang 7Vì là người duy nhất bán một loại hàng hóa, dịch vụ cụ thể trên thị trường, nhà độc quyền bán đứng trước cầu của thị trường là một đường thẳng dốc xuống về phía phải và
có độ dốc âm
bán bằng cách tận dụng sức mạnh thị trường
4.2 So sánh đường cầu của hãng CTHH và của hãng độc quyền
Trong thị trường CTHH, đường cầu là một đường nằm ngang tại mức giá của thị
trường Doanh nghiệp không có khả năng chi phối thị trường và giá, là “người chấp nhận giá” và không có sức mạnh thị trường
P
P
P1 D P1
P2
D
0 Q1 Q2 Q 0 Q1 Q2 Q
Hãng cạnh tranh hoàn hảo Hãng độc quyền bán thuần túy Ngược lại với thị trường CTHH, đường cầu của hãng độc quyền là đường thẳng dốc xuống về phía phải và có độ dốc âm Doanh nghiệp có khả năng chi phối thị trường và giá, là “người ấn định giá” và có sức mạnh thị trường
4.3 Doanh thu cận biên của hãng độc quyền bán
Khi đường cầu của hãng độc quyền là đường cầu tuyến tính dạng:
PD = a-b.Q Thì tổng doanh thu của hãng độc quyền được tính bằng:
®MR = TR’(Q) = (a.Q-bQ2)’(Q) = a-2bQ
Trang 8Khi đường cầu dốc xuống thì doanh thu bình quân luôn lớn hơn doanh thu cận biên, vì tất cả đơn vị bán ở cùng một giá và đường doanh thu bình quân cũng chính là đường cầu của thị trường
Đường doanh thu cận biên là một đường tuyến tính, cắt trục tung tjai cùng môt điểm với đường cầu và có độc dốc gấp đôi đường cầu
4.4 Mối quan hệ giữa doanh thu cận biên và độ co dãn
Từ công thức tính doanh thu cận biên ở trên ta có:
MR = ∆ TR ∆Q = ∆(P Q)
∆ Q + P ∆Q ∆ Q = P (1+Q P ∆ P
∆Q)
Độ co dãn của cầu theo giá được tính bằng:
ED P = ∆ Q ∆ P P
Q Doanh thu cận biên được tính bằng:
MR = ∆ TR ∆Q = P (1+E1
P
D)
Từ đây, ta có thể thấy được mối quan hệ giữa độ co dãn của cầu theo giá và doanh thu cận biên:
Nếu ED P < –1 thì MR > 0 hàm doanh thu là hàm đồng biến, có nghĩa là lúc này tăng lượng cầu (đường cầu là giảm giá để tăng sản lượng bán) sẽ làm tăng doanh thu
Nếu –1 < ED P< 0 thì MR < 0 hàm doanh thu là hàm nghịch biến, có nghĩa là lúc này giảm lượng cầu (đường cầu là tăng giá bán, lượng cầu giảm) sẽ làm tăng doanh thu
Nế ED P= 0 thì MR = 0 hàm doanh thu P đạt cực đại.
Vậy, tại các miền cầu khác nhau thì doanh thu cận biên của hãng độc quyền bán thuần túy là khác nhau
5 Tác động của chính sách thuế
Khi chính phủ đánh thuế đối với doanh nghiệp độc quyền sẽ làm cho doanh nghiệp độc quyền sản xuất ít sản phẩm hơn và đặt giá sản phẩm cao hơn
Giả sử rằng chính phủ đánh thuế daonh nghiệp độc quyền là t trên mỗi sản phẩm bán ra, khi đó sẽ làm cho chi phí cận biên của doanh nghiệp tăng them một lượng là t, và đường
chi phí cận biên dịch chuyển nên lúc này để tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ sản xuất tại mức sản lượng Q*2 và bán sản phẩm với mức giá P2>P1
Như vậy, do chính sách thuế của chính phủ, doanh nghiệp độc quyền đã sản xuất ít sản phẩm hơn và định giá bán cho sản phẩm của mình cao hơn Tuy nhiên, sự gia tang của
Trang 9mức giá nhỏ hơn thuế, nên người tiêu dùng cũng phải chịu một phần thuế nhưng không phải gánh chịu toàn bộ thuế
6 Tối đa hóa lợi nhuận của hãng độc quyền bán thuần thúy trong ngắn hạn
Điều kiện: Để tối đa hóa lợi nhuận nhà độc quyền trước hết phải xác định các đặc điểm
cầu của thị trường cũng như chi phí của mình Hiểu biết về chi phí là rất quan trọng đối với việc ra quyết định của một hãng Với những hiểu biết này nhà độc quyền quyết định
số lượng sản xuất và bán ra Giá mỗi sản phẩm độc quyền thu được suy trực tiếp từ đường cầu của thị trường Như chúng ta đã biết, điều kiện chung để hãng tối đa hóa lợi nhuận: MR=MC Như vậy MR=SMC, trong ngắn hạn hãng độc quyền bán sẽ tối đa hóa lợi nhuận
Khả năng sinh lợi: Dựa vào công thức tính lợi nhuận chúng ta có thể xác định lợi nhuận
của hãng độc quyền như sau: π = TR – TC Chúng ta có thể đưa công thức trên về dạng: π
= P.Q – ATC × Q = (P – ATC) × Q Phương trình xác định lợi nhuận này cho chúng ta biết:
Hãng có lợi nhuận kinh tế dương khi P > ATC
Hãng bị thua lỗ nhưng vẫn tiếp tục sản xuất khi AVC < P < ATC
***Để tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp độc quyền sẽ chọn mức sản lượng mà tại đó có doanh thu cận biên bằng chi phí cận biên và quyết định sản lượng của hãng độc quyền bán
đường doanh thu cận biên (MR) cắt với đường chi phí cận biên (MC)
- Hãng độc quyền bán định giá đúng vào thời điểm lựa chọn cung và quyết định lượng cung của hãng là không thể tách rời đường cầu của nó
Đường cầu ảnh hưởng tới quyết định tối đa hóa lợi nhuận của hãng độc quyền bán thuần túy
Hãng độc quyền bán không có đường cung
Trang 10- Đối với doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, mối quan hệ giữa giá cả và sản lượng cung ứng được biểu thị rõ nét trên đường chi phí cận biên MC, nhưng đối với doanh nghiệp độc quyền bán, không có quan hệ tương ứng một- một giữa giá cả và sản lượng
mà doanh nghiệp độc quyền tương ứng
phí cận biên mà còn phụ thuộc vào độ dốc của đường cầu Kết quả là khi đường cầu dịch chuyển có thể dẫn tới thay đổi giá cả mà không thay đổi sản lượng, hoặc chỉ thay đổi sản lượng mà không thay đổi giá
Quy tắc định giá của nhà độc quyền (quy tắc ngón tay cái)
chọn mức sản lượng mà tại đó thỏa mãn điều kiện MR = MC Theo chứng minh ta có:
• MR = P x (1 + 1/𝐸𝑃𝐷 )
- Thay vào điều kiện tối đa hóa lợi nhuận, ta rút ra được:
• MC = P x (1/𝐸𝑃𝐷 + 1)
• P = MC/ (1+ 1/𝐸𝑃𝐷) (1)
Trong thực tiễn các doanh nghiệp không thể xác định đường cầu của thị trường, mà chỉ
có hiểu biết giới hạn về đường cầu và đường doanh thu của mình Do đó khá khó khăn cho các doanh nghiệp khi áp dụng điều kiện MR = MC để xác định ra mức sản lượng tối
ưu và mức giá cho từng sản phẩm Công thức (1) cho ta thấy, chính sách giá tối ưu đối với doanh nghiệp độc quyền phụ thuộc vào hai yếu tố: yếu tố liên quan đến cầu- độ co dãn của cầu theo giá, và yếu tố thứ hai liên quan đến chi phí- chi phí cận biên Công thức này cũng cho thấy phần chênh lệch giữa mức giá và chi phí cận biên của doanh nghiệp phụ thuộc vào độ co dãn của cầu theo giá Nếu cầu tương đối co dãn thì mức chệnh lệch này sẽ thấp, ngược lại, nếu cầu kém co dãn, mức chênh lệch này sẽ cao hơn
Công thức định giá này cho những doanh nghiệp biết về chi phí cận biên và độ co dãn của cầu theo giá của sản phẩm của doanh nghiệp mình nhưng thiếu thông tin về đường cầu và đường doanh thu cận biên
Nguyên tắc định giá này cũng ám chỉ rằng doanh nghiệp độc quyền không bao giờ hoạt động tại miền cầu kém co dãn