Sinh kế hiện nay của người xơ đăng ở xã kon đào, huyện đắk tô, tỉnh kon tum

HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI NGUYỄNTHỊTHUHOA SINHKẾHIỆNNAYCỦANGƯỜIXƠĐĂNGỞXÃK ONĐÀO,HUYỆNĐẮKTÔ,TỈNHKONTUM LUẬNVĂNTHẠCSĨDÂNTỘCHỌC HàNội,năm2019... HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI NGUYỄNTHỊTHUHOA SINHKẾHIỆNNAYC

HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI

NGUYỄNTHỊTHUHOA

SINHKẾHIỆNNAYCỦANGƯỜIXƠĐĂNGỞXÃK ONĐÀO,HUYỆNĐẮKTÔ,TỈNHKONTUM

LUẬNVĂNTHẠCSĨDÂNTỘCHỌC

HàNội,năm2019

HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI

NGUYỄNTHỊTHUHOA

SINHKẾHIỆNNAYCỦANGƯỜIXƠĐĂNGỞXÃK ONĐÀO,HUYỆNĐẮKTÔ,TỈNHKONTUM

Ngành:DântộchọcM ãsố:8310310

LUẬNVĂNTHẠCSĨDÂNTỘCHỌC

NGƯỜIHƯỚNGDẪNKHOAHỌC:

TS.VÕTHỊMAIPHƯƠNG

HàNội,năm2019

LỜICAMĐOAN

Tôixincamđoanđâylàcôngtrìnhnghiêncứucủariêngtôi.Cácsốliệutrongluậnvănlàtrungthựcvàchưatừngđượccôngbố.Cácthôngtin,tàiliệutrìnhbàyvàtríchdẫntrongluậnvănđềuđượcnghirõnguồngốc

HàNội,ngày26tháng2năm2019

Họcviên

NguyễnThịThuHoa

TôixintrântrọngcảmơnBanLãnhđạoTrungtâmHỗtrợđàotạovàpháttriểnnhânlựcvùngdântộcvàmiềnnúi-HọcviệnDântộc-

nơitôicôngtác;PhòngQuảnlývàđàotạoHọcviệnKhoahọcxãhội;KhoaDântộchọcvàNhânhọcđãtạođiềukiệnthuậnlợichotôitrongquátrìnhhọctập,nghiêncứucũngnhưgiúpđỡtôicácthủtụccầnthiếttrongquátrìnhviếtvàbảovệluậnvăn

TôixinđượcbàytỏlòngbiếtơncủamìnhđếnBanDântộctỉnhKonTum,ỦybannhândânhuyệnĐắkTô,ỦybannhândânxãKonĐào,đặcbiệtlàđồngbàongườiXơĐăngởxãKonĐào đãđóntiếpnồnghậu,giúpđỡnhiệttìnhvàcungcấpchotôinhữngthôngtin,tưliệuquýgiáđểhoànthànhđềtài

MỤCLỤC

MỞĐẦU 1

Chương1CỞSỞLÝLUẬNVÀKHÁIQUÁTĐỊABÀNNGHIÊNCỨU13 1.1 Cơsởlýluận 13

1.2 Cơsởlýthuyết 15

1.3 Kháiquátđịabànnghiêncứu 16

Chương2SINHKẾCỦANGƯỜIXƠĐĂNGỞXÃKONĐÀO,HUYỆN ĐẮKTÔ,TỈNHKONTUMTỪ1986ĐẾNNAY 23

2.1 Trồngtrọt 23

2.2 Chănnuôi 35

2.3 Khaithácnguồnlợitựnhiên 36

2.4 Nghềthủcông 38

2.5.Cáchìnhthứcsinhkếkhác 44

Chương3CÁCYẾUTỐTÁCĐỘNGĐẾNSỰBIẾNĐỔICỦACÁCHOẠTĐỘN GSINHKẾVÀGIẢIPHÁPĐỂPHÁTTRIỂNSINHKẾBỀNVỮNGỞNGƯỜIX ƠĐĂNGXÃKONĐÀO 49

3.1 MộtsốyếutốbiếnđổitrongsinhkếhiệncủangườiXơĐăng 49

3.2 CácyếutốtácđộngđếnbiếnđổisinhkếcủangườiXơĐăngxãKonĐào, huyệnĐắkTô,tỉnhKunTum 56

3.3 Mộtsốgiảiphápnhằmbảotồnvàpháthuytínhhiệuquảtrongsinhkếcủa ngườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKunTum 69

KẾTLUẬN 79

TÀILIỆUTHAMKHẢO 81 PHỤLỤC

Bảng1.1.CácdântộccủahuyệnĐắkTô,tỉnhKonTumnăm2017 17

Bảng1.2.CácnhómcủadântộcXơĐăngởxãKonĐàotỉnhKonTumnăm

2018 18Bảng3.1.SảnphẩmmộtsốloạicâytrồngxãKonĐàonăm2018 53

MỞĐẦU

1 Tínhcấpthiếtcủađềtài

Sinhkếlàcáchthứckiếmsốngcủaconngườilựachọnphùhợpvớiđiềukiệntựnhiên,đặcđiểmkinhtế-

xãhội,môitrườngsinhthái, Việclựachọnphươngthứcmưusinhđốivớicưdânvùngđồngbằngđãkhó,đốivớiđồngbàodântộcthiểusốởkhuvựcmiềnnúicàngkhókhănhơn.Dođó,vấnđềđảmbảonguồnsinhkếlâudàichođồngbàodântộcthiểusốluônđượcĐảngvàNhànướchếtsứcquantâm.Đâylàviệclàmgắnliềnvớimụctiêuxoáđóigiảmnghèo,pháttriểnkinhtế-xãhộicủacácvùngdântộcthiểusốtrênđấtnướcta

NgườiXơĐănglàmộttrongnhữngtộcngườisinhsốnglâuđờiởKonTumvàvùnglâncậnthuộcmiềnnúicủaQuảngNam,QuảngNgãi.ĐâylàdântộccódânsốđôngnhấttrongsốcáctộcngườithiểusốởKonTum,gồm26.570hộ(122.045khẩu)1(gồm5nhómđịaphương:XơTeng,TơĐrá,MơNâm,CaDongvàHàLăng.NgườiXơĐăngcưtrúchủyếuởcáchuyệnĐắkTô,TuMơRông,ĐắkHà,KonPlongvàmộtsốcưtrúởhuyệnKonRẫy,SaThầy,NgọcHồivàhuyệnĐắkGlei

ỞhuyệnĐắkTô,ngườiXơĐăngtậptrungkháđông,đặcbiệtlànhómXơTeng,trongđótậptrungđôngởxãKonĐào.NgườiXơĐăngởđâyđãlựachọnchomìnhcáchoạtđộngmưusinhphùhợp,kếthợptrồngtrọt,chănnuôi,tiểuthủcôngnghiệp,khaitháccácnguồnlợitừtựnhiên,…

từngbướcđảmbảonhucầucuộcsống.Hiệnnay,dướitácđộngcủasựpháttriểnkinhtế,xãhộichungvàsinhkếcủangườiXơĐăngxãKonĐàocósựbiếnđổi,đemlạidiệnmạomớichongườiXơĐăngởđây

2 Tìnhhìnhnghiêncứuliênquanđếnđềtài

2.1 Cáccôngtrìnhnghiêncứuvềsinhkếnóichung

Ởnướcta,từnhữngnămsaugiảiphóngmiềnNam,thốngnhấtđấtnướcđãcómộtsốcôngtrìnhnghiêncứuviếtvềhoạtđộngsinhkế/

hoạtđộngmưusinhđặcbiệtcủangườidânmiềnnúinhư:“Mộtsốvấnđềkinhtếgiađìnhhiệ

nnayởmiềnnúi”củaNguyễnVănHuy,đăngtrênTạpchíDântộchọcsố4/1984hay“Kinh tếhộgiađìnhởvùngđồngbàocácdântộcphíaBắc”củaLêSỹGiáođăngtrênTạpchíThôn

gtinlýluậnsố5năm1990,BùiThịThanhHàvới“Vaitrògiớitrongcảithiệnsinhkếcủang

ườiXơĐăng”đăngtrênTạpchíKhoahọcvềphụnữ,số1/2005,“SinhkếcủangườiCơTu: Khảnăngtiếpcậnvàcơhội-

NghiêncứutrườnghợpởhuyệnNamĐông,tỉnhThừaThiênHuế”củatácgiảTrầnThịMai

An,Thôngbáodântộchọcnăm2005…

Cácnghiêncứuđãchỉrarằng,cáctộcngườithiểusốởViệtNamcónhiềuloạihìnhsinhkếkhácnhauđểduytrìcuộcsốngcủamình,đâycũnglàđềtàiđượcnhiềunhànghiêncứuquantâmngàymộtnhiềuhơn

LêTrọngCúc,A.TerryRambotrongbáocáocuốicùngcủadựánGiámsátxuhướn

gpháttriểnvùngnúiphíaBắcViệtNam(2001)đãkhẳngđịnhChínhphủluônưutiênchoviệ

cpháttriểnkhuvựcvùngnúiphíaBắc.Cácchínhsáchkhácnhaunhằmpháttriểnkinhtếxãhộiđốivớicáctộcngườikhácnhauđưalạicáchiệuquảkhácnhau.Cáctácgiảcũngchỉranềnkinhtếcủacáctộcngườinơiđâymangtínhthuầnnông,cơsởhạtầngkémpháttriển,thunhậpbìnhquânđầungườithấp,dânsốtăngnhanhnhưngdântríthấp,tìnhtrạngđóinghèodiễnrathườngxuyênvàđặcbiệtvănhóađangởtrongtìnhtrạnghụthẫngkhicáicũbịphávỡmàcáimớichưahìnhthành.Đâychínhlàtrởngạiđángkểtrongviệcpháttriểnkinhtếcủakhuvựcnày

TrongTậpquánmưusinhcủacácdântộcthiểusốởĐôngBắcViệtNamcủatácgiảT rầnBìnhhayLuậnánTiếnsĩvớichủđềSinhkếcủangườiTháitáiđịnhcưthuỷđiệnSơnLac

Luậnántiếnsĩ“PhươngthứcmưusinhcủacưdânởxãNghiSơn,huyệnTĩnhGia,tỉ

nhThanhHóa”củaVũVănTuyến(2017)đãlàmrõcáchìnhthứcđánhbắthảisảncũngnhư

nhữnghìnhthứcmưusinhkhácgắnvớiđánhbắthảisảncủacưdânmộtxãđảocủahuyệnTĩnhGia,ThanhHoá.Tácgiảđãphântích,đánhgiácácyếutốxãhộinhưquanhệgiađình,dònghọ,quanhệchủthuyền,bạnthuyền,…

vàcácyếutốvănhóanhưcáctrithứcdângianvềmôitrườngbiển,cáckiêngkị,nghilễtrongđánhbắt,…đểthấyđượcmốiquanhệvàtácđộngcủacácyếutốnàytớihoạtđộngmưusinh

Luậnántiếnsĩ“HoạtđộngmưusinhcủangườiKhángởxãChiềngBôn,huyệnTh

uậnChâu,tỉnhSơnLa”bảovệnăm2013củaBùiThịBíchLanđãđisâutìmhiểucáchthức

kiếmsốngtrongtrồngtrọt,chănnuôi,nghềthủcông,…

củangườiKhángnơiđâytrướckiavàlàmrõnhữngbiếnđổitrongsinhkếcủahọtừĐổimớitớinayvànguyênnhâncủasựbiếnđổiđó.Đồngthời,luậnánphântíchmộtcáchcóhệthốngvàtoàndiệnvềsựtácđộngcủamưusinhtớipháttriểnbềnvữngcủangườiKhángnóiriêngvàcácdântộcthiểusốnóichung

2.2 CáccôngtrìnhnghiêncứuvềngườiXơĐăng

DântộcXơĐănglàmộttrongnhữngdântộcthiểusốcónềnvănhóađặcsắc,manggiátrịnhânvăncaođẹp,thểhiệnquacácsinhhoạt,phongtụctậpquáncủadântộc.Dovậy,chođếnnayđãcónhiềutácgiả,nhàkhoahọcquantâmvànghiêncứuvềtộcngườinày.CáccôngtrìnhnghiêncứucủacácnhàkhoahọcđãnêubậtđượctổngthểbứctranhsinhhoạtvănhóacủatộcngườiXơĐăngvàtừngnhómXơĐăngvùngKonTum,trongđócóhoạtđộngsảnxuấtkinhtếcủangườiXơĐăng

Bàinghiêncứu“Vềsựphânbốcưdân,nguồngốctêngọivàtổchứcxãhộingườiXơ

ĐăngởĐôngBắctỉnhKonTum”(TâyNguyên),củatácgiảVịHoàng,

(1974,NXBTạpchíDântộchọc,số1,Tr.82-88).Cónộidung:“DântộcXơĐăngcókhoảng80.000người,sốngởtỉnhKonTumvàQuảngNgãi.Họcó7nhómngườiđịaphương.Mỗinhómngườiđịaphươngởvàomộtvùng.TổchứcxãhộicủangườiXơĐănglàcôngxãnôngthônvàlấylànglàmđơnvịcaonhất.XãhộingườiXơĐănggiaicấpchưaphânhoárõrệtnhưngchialàm4tầnglớp:Tầnglớptrên;tầnglớptrunggian;tầnglớpnôngdânlaođộng;tầnglớptôitớ”,…

2) SosánhkháiquátloạihìnhBaNavàXơĐăng(nhữngnéttươngđồngvàkhácbiệtgiữahaidântộcnày)

Vớibài“DệtthủcôngcủangườiXơĐăng”,củatácgiảNguyễnThúyTrang,

(1988,NXBTạpchíDântộchọc,số1+2,Tr63-67)đãmôtảquytrìnhcủanghềdệtthủcôngởngườiXơĐăng,gồmcáccôngđoạn,trồngbôngvàthuhoạch,kéosợi;nhuộmsợi;đánhsợi.Ngoàira,tácgiảcònmiêutảcácdụngcụ

Báocáođiềndã“VàinétvềngườiXơĐăng”(nhómCaDongởxãTràBui,huyệnTr

àMy,TỉnhQuảngNam-ĐàNẵng),củatácgiảNguyễnTônKiểm

- Lầnthứnhất,

(1995,ViệnDântộchọc).GiớithiệusơlượcvềngườiXơĐăng(nhómCaDong)huyệnTràMy,tỉnhQuảngNam-

ĐàNẵngvềkinhtế,chănnuôi,nghềthủcônggiađình,nhàở,sinhhoạtvănhoácủahọ

Bàinghiêncứu“GópphầntìmhiểunghềrèncủangườiTơđra”,củatácgiảLưuHùn

g,(1997,NXBTạpchíDântộchọc,số4,Tr7-17)đềcậpnghềrènlàmộtnétvănhóađặcsắctrongcuộcsốngcủangườiTơđragắnvớinghềthủcôngtruyềnthống(mộttrong5nhómđịaphươngcủadântộcXơĐăng).Rènlàcôngviệccủađànông,phụnữchỉloviệccơmnước.Gắnliềnvớinghềrèncómộtsốkiêngcữvàlễthứcmangtínhtôngiáo

Bàiviết“StudiesofTodrablacksmith”,củatácgiả:AnthropologyReview(Lưu

Hùngdịch:NghiêncứunghềrèncủangườiTơĐrá),

(2002).BàiviếtngoàiviệcgiớithiệuvềcácquytrìnhcủanghềrèncủangườiTơđrácònmiêutảmộtsốkỹthuậtthểhiệntrìnhđộtinhxảotrongnghềrèncủangườiTơđrá.Bàiviếtđặcbiệtnhấnmạnhsựthamgiacủanamvànữtrongcáccôngđoạn-

SởVănhóaThôngtinKonTum,

ệukháiquátvềdân

trongcuốn:PhácthảovănhóadângiancácdântộcthiểusốtỉnhKonTum,củatácgiảTrầnKhánhLễ(sưutầm),

(2008,NXBViệnvănhóanghệthuậtViệtNam).BàiviếtđisâutìmhiểukỹnhữngkiêngkịcủangườiXơĐăngtrongchọnrẫy,trỉahạt,làmkholúa,làmnhà,sănbắtvàmộtsốsinhhoạtkhác

Tácphẩm“DântộcXơĐăng”,trongcuốn:Tổngquanvănhóatruyềnthốngcácdâ

ntộcViệtNam(quyển2),củatácgiảHoàngNam,

(2013,NXBVănhóaThôngtin).Phầnnàycủacuốnsáchgiớithiệukháiquátvềdânsố,lịchsửcưtrúcủatộcngườiXơĐăng.TìmhiểuvềkinhtếtruyềnthốngvàvănhóatruyềnthốngcủadântộcXơĐăng.Kinhtếtruyềnthốngđượcxemxétquacácyếutố:trồngtrọt,chănnuôi,tiểuthủcôngnghiệp,traođổihànghóa,khaithácnguồnlợitựnhiên,…

Bàiviết“DântộcXơĐăng”,trongcuốn:CácdântộcítngườiởViệtNam(cáctỉnhp

híaNam),củatácgiảĐặngNghiêmVạn-Táibảnlầnthứ2,

(2014,NXBKhoahọcxãhội)đãgiớithiệunhữngnétkháiquátnhấtvềnhữnglịchsửtộcngười,địabàncưtrúcủadântộcXơĐăng.Tìmhiểumộtcáchtoàndiệnvềvănhóavậtchất,vănhóatinhthần,kinhtế,xãhội,tôngiáotínngưỡng,hônnhângiađình,…

củadântộcXơĐăng

Báocáotổnghợpđềtàicơsở“Biếnđổikinhtế-xãhộicủadântộcXơĐăng(1980-2014)”,củanhómtácgiả:TrầnHồngThu,PhạmQuangLinh,

(2014,ViệnDântộchọc,HàNội).Đềtàiđãnghiêncứubaoquátcácnộidungchủyếusau:

1) Tìmhiểuđờisốngkinhtế-xãhội,vănhóacủangườiXơĐăng;

2) Tìmhiểuxuthếbiếnđổikinhtế-xãhội,vănhóacủangườiXơĐăng

trongbốicảnhxãhộihiệnnay

Ngoàirachođếnnay,còncónhiềucôngtrìnhnghiêncứuvềvănhóa,phongtục,tậpquáncủangườiXơĐăngởViệtNamnóichungvàvềnhómtộcngườiXơĐăngnóiriêngnhư:

Tácphẩm“KhotàngsửthiTâyNguyên.SửthiXơĐăng.MăngLăngvuchoDuông

ăncấptrâu;DuôngNângđốtrừng”,(2011,ViệnnghiêncứuVănHóa-Lầnthứnhất).Nộidung:GiớithiệuhaisửthicủadântộcXơĐăng.Nộidungchínhphảnánhcuộcsốnglàmnươngrẫy,đánhcá,sănbắtthúrừng,xâydựngcuộcsốngấmnocủangườiXơĐăng.Tácphẩmlàbàicalaođộngcủanhữngconngườicầncù,chấtphác,giankhổnhưngvẫnvuitươi,yêuđời

Bàinghiêncứu:“PôH'rúp-TrangphụctruyềnthốngcủangườiXơĐăngHàlăngởKonTum”,trongcuốn:Phácthảovă

nhóadângiancácdântộcthiểusốtỉnhKonTum,tácgiả:PhạmCaoĐạt,

(2008,NXBViệnvănhóanghệthuậtViệtNam).Nộidung:BàiviếtgiớithiệukháiquátvềtrangphụctruyềnthốngcủangườiXơĐăng:từtrangphụcvỏcâytrangphụctruyềnthốngcòntồntạiđếnngàynaycủatrẻem,củađànông,đànbà.Tìmhiểunhữngphânbiệtthànhphầnxãhộiquatrangphục

Trongcuốn“PhácthảovănhóadângiancácdântộcthiểusốtỉnhKonTum”vớibài“

MộtsốlễhộitiêubiểucủadântộcXơĐăng”,tácgiảTrầnVĩnh(sưutầm),

(2008,NXBViệnvănhóanghệthuậtViệtNam).NộidungbàiviếtgiớithiệuchungvềcáclễhộicủangườiXơĐăng.NgườiXơĐăngcó10lễhộichính.Lễhộicủahọphụthuộcvàovòngđờiconngườivàquytrìnhsảnxuấtmùavụ

Bàinghiêncứu:“LễhộimừngnhàrôngmớicủangườiXơĐăngTơĐráởKonTum

”,trongcuốn:PhácthảovănhóadângiancácdântộcthiểusốtỉnhKonTum,NguyễnHoàn

g(sưutầm),

(2008,NXBViệnvănhóanghệthuậtViệtNam)cũngđãgópphầnlàmphongphúthêmvăn

hóacủangườiXơĐăng.Nộidungđisâumiêutả,phântíchlễhộimừngnhàrônglàlễhộilớnnhấtvàquan

trọngnhấtcủangườiXơ-đăng.Lễhộidiễnratrong3ngàyvớisựthamgiacủatoànthểcộngđồngngườidântronglàng

Bài“LễhộimừnglúamớicủangườiXơĐăng”,củanhómXơTeng(ĐắkTô-KonTum),trongcuốn:PhácthảovănhóadângiancácdântộcthiểusốtỉnhKonTum,KimSơn(sưutầm),

(2008,NXBViệnvănhóanghệthuậtViệtNam)mộtlầnnữanghiêncứusâuhơnvềlễhộimừnglúamớicủangườiXơĐăngvàokhoảngtháng10(dươnglịch).Lễhộichiaralàm2giaiđoạn:giaiđoạnănlúamớitạimỗigiađình,giaiđoạnuốngrượumừnglúamớitạicộngđồnglàng

Bài“VấnđềdântộcvàquanhệdântộcởTâyNguyêntrongthờikỳcôngnghiệphóa-vấnđềđặtravàgiảipháp”,trongcuốn:ViệtNamhọclầnthứII(tậpII),tácgiả:TrươngMin

hDục,

(2014,NXBThếgiới).Nộidungbàiviếttìmhiểuvềquátrình"Pháthần"và"tạothần"trongquátrìnhdunhậpCônggiáovàođờisốngtộcngườiBana,XơđăngvàGiarai.Tìmhiểunhữngluậttụcgắnvớicácnghilễcônggiáo.Quađóchỉranhữngkhíacạnhcủabảnđịahóavàsựsángtạorachữviếtcủacácnhàtruyềngiáo.Songsongvớitruyềngiáođólàcáchoạtđộngxãhội-từthiện

Điểmlạicáccôngtrìnhtrênchothấy,cáctácgiảđãchothấynhữngnétchungnhấtvềlịchsửtộcngười,bảnsắcvănhóa(cácnghilễ,trangphục,phongtục,tậpquán,

…)củangườiXơĐăngởTâyNguyên,songviệcnghiêncứucụthểvềsinhkếcủatộcngườiXơĐăngởmộtđịaphương,cụthểlàxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTumchưađượcnghiêncứumộtcáchtoàndiện,hệthống.Cáckếtquảtrênlàsựgợimởvàlànhữngtàiliệuquýbáugiúptácgiảhoànthiệnđềtài

NhữngbiếnđổitronghoạtđộngmưusinhcủangườiXơĐăngởxãKonĐàotừĐổimớiđếnnay,đồngthờiphântíchnguyênnhândẫnđếnsựbiếnđổiđó.

4 Đốitượngvàphạmvinghiêncứu

4.1 Đốitượngnghiêncứu

ĐốitượngnghiêncứucủaluậnvănlàcáchoạtđộngsinhkếcủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum,vớicáchoạtđộngchủyếulàtrồngtrọt,chănnuôi,tiểuthủcôngnghiệp,traođổihànghóavàmộtsốngànhnghề,dịchvụmới

4.2 Phạmvinghiêncứu

Phạmvivềkhônggian:ĐịabànnghiêncứuchínhcủaluậnvănđượcxácđịnhlàxãK

onĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum.Trongđóchọnra3thônlà:ThônKonĐào1,thônKonĐào2vàThônĐắkLung,nơingườiXơĐăngtậptrungsinhsốngđôngnhấtvàlâuđờinhất

Phạmvivềthờigian:ĐạihộilầnthứVIcủaĐảngdiễnravào1986thựcsựtrởthànhc

ộtmốcđổimớitoàndiệnđấtnước.TheoVănkiệnĐạihộiVI,Đảngnhậnđịnh“đốivớinướctađổimớiđanglàyêucầubứcthiếtcủasựnghiệpcáchmạng,làvấnđềcóýnghĩasốngcòn”.ĐạihộiVIđãđemlạiluồngsinhkhímớitrongxãhội,làmxoaychuyểntìnhhình,đưađấtnướctiếnlên.ĐâyđượccoilàmộtbướcngoặtquantrọngtrongtiếntrìnhpháttriểncủaViệtNam.Trênphạmvicảnước,dướisựlãnhđạocủaĐảngCộngsảnViệtNam,côngcuộcĐổimớiđấtnướcởViệtNamđãthuđượcnhiềukếtquảquantrọng:tìnhhìnhkinhtế-chínhtrị-vănhóa-

xãhộiđãcónhữngchuyểnbiếnrõrệt.Dovậy,đâylàcơsởvàlànguyênnhândẫntớinhiềuthayđổisâurộngtrongđờisốngxãhộicủangườiXơĐăngnơiđây,trongđócósựthayđổicủasinhkế.Chínhvìvậy,tácgiảlấymốcnăm1986đểphânđịnhgiữatruyềnthốngvàbiếnđổivềsinhkếtrongluậnvăn

5 Cơsởlýluậnvàphươngphápnghiêncứu

5.1 Cơsởlýluận

Đểthựchiệnluậnvănnàytôiđãsửdụngcácnguồntưliệusauđây:

- TưliệuđiềndãDântộchọccủahọcviênvềhoạtđộngsinhkếcủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTumtừtháng5đếntháng11năm2018

- Nguồntàiliệuthànhvăn:KếthừacáccôngtrìnhnghiêncứuliênquanđếnsinhkếcủacácdântộcnóichungvàcủangườiXơĐăngnóiriêng.Bêncạnhđólàcácnguồntàiliệuthứcấpvềđịalýdâncư,báocáotìnhhìnhkinhtế,xãhộivànhữngsốliệuvềdânsố,dântộccủaỦybanNhândântỉnhKonTum,ỦybanNhândânhuyệnĐắkTôvàỦybanNhândânxãKonĐào

- PhươngphápđiềndãDântộchọc

Đượcsửdụngđểthuthậpnguồntàiliệuliênquanđếnđềtàitrênthựcđịa.Trongđóthựchànhcáccôngcụvàphươngphápnhư:quansáttrựctiếp,quansátthamdự,phỏngvấnsâu,thảoluậnnhóm…

ChúngtôiđãcùngsốngvàtrảinghiệmtạicácgiađìnhngườiXơĐăngởđịaphươngđểcóthểquansátthamdựđượccáchoạtđộngmưusinhtrongcuộcsốnghàngngàycủahọ.Trongquátrìnhđó,kếthợpthựchiệncáccuộcphỏngvấnsâuvàthảoluậnnhómđốivớinhữngthôngtínviênphùhợp,nhấtlànhữngngườiamhiểuphongtụctậpquánvàcó

Cácđốitượngđượclựachọnđảmbảonguyêntắcvềtínhđạidiệncholứatuổi,giớitính,điềukiệnkinhtếvànghềnghiệp.Bêncạnhđó,trongquátrìnhđiềndã,chúngtôiđãsửdụngcáccôngcụbổtrợnhưghiâm,chụpảnhcácnộidungliênquanđếnvấnđềnghiêncứu

- Phươngphápchuyêngia

Chúngtôithựchiệncáccuộctraođổitrựctiếpvớicácchuyêngiatronglĩnhvựcsinhkếnhưcácchuyêngiađãtừngcókinhnghiệmnghiêncứuvềsinhkế/

cáchoạtđộngmưusinhcủacáctộcngườithiểusốởViệtNam;cánbộkhuyếnnông,cánbộphụtráchmảngnông,lâmnghiệpcủahuyện,xã,cácgiàlàng,trưởngbản,…

từđóthuthậpnhữngýkiến,đánhgiáchuyênsâuvànhữngkinhnghiệmcủahọvềvấnđềnghiêncứutạiđịabàn

6 Ýnghĩalýluậnvàthựctiễncủaluậnvăn

6.1 Ýnghĩalýluận

LuậnvănlàmộtnghiêncứumộtcáchcóhệthốngvềsinhkếcủadântộcXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum.Dựatrênnhữngnguồntưliệu,đềtàilàmrõsinhkếcủangườiXơĐăng-

cáchoạtđộngkinhtếnhằmđảmbảocuộcsốngcủatộcngười.Đồngthời,khẳngđịnhnhữnggiátrịsinhhoạtvănhóatốtđẹp,nhữngmặtcònhạnchế,lạchậutronghoạtđộngsinhkếcủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTumhiệnnay

6.2 Ýnghĩathựctiễn

TừviệcnghiêncứusinhkếcủangườiXơĐăngởxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTumtừ1986đếnnay.TácgiảđưaphântíchcácyếutốtácđộngđếnsựbiếnđổicủacáchoạtđộngsinhkếởngườiXơĐăngnhằmđưaranhữngchủtrương,giảiphápđểpháttriểncáchoạtđộngsinhkếbềnvững,nângcaochấtlượngcuộcsốngcủangườiXơĐăngcũngnhưcácdântộcanhemcùngsinhsốngởxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum

Chương3:CácyếutốtácđộngđếnsựbiếnđổicủacáchoạtđộngsinhkếvàđềxuấtmộtsốgiảiphápnhằmpháttriểnsinhkếbềnvữngởngườiXơĐăngxãKonĐào

Chương1 CỞSỞLÝLUẬNVÀKHÁIQUÁTĐỊABÀNNGHIÊNCỨU

1.1 Cơsởlýluận

Mộtsốkháiniệm

Đểphụcvụchoviệcnghiêncứuvềnộidungcủađềtàinghiêncứu,trướchếtluậnvănđisâutìmhiểumộtsốkháiniệmliênquanđếnđềtàinhưsinhkế,hoạtđộngmưusinh,biếnđổivàbiếnđổisinhkếvàpháttriểnbềnvững

Kháiniệmsinhkế

Dosinhkếlàhoạtđộngquantrọngtrongđờisốngconngườivàxãhộiloàingườinênkháiniệmnàyrấtđượcchútrọngvàxemxétởnhiềukhíacạnhkhácnhau.Chẳnghạn,họcgiảRobertH.Lavendađưarakháiniệmrằng“Khinóiđếnsinhkếlàhàmýconngườiphảilàmgìđểcóđượccủacảivậtchấtnhưlươngthực,quầnáo,chỗởnhằmduytrìcuộcsống”.Đâylàkháiniệmđượcsửdụngnhiềuhơncả

TheoDFID(BộpháttriểnquốctếAnh)thì“sinhkếbaogồmkhảnăng,nguồnlực(g

ồmcácnguồnlựcvậtchấtvàxãhội)cùngcáchoạtđộngcầnthiếtlàmphươngtiệnsốngcủa conngười”.TheotừđiểnTiếngAnhOxfordnăm1971,sinhkếlà“phươngtiệnsinhsống,d

uytrì,nuôidưỡng,đặcbiệtkiếmđược,cóđược,tạođược,tìmkiếmđượcmộtsinhkế”(SorensenvàOlwig,2002,tr.3)

TheoTừđiểntiếngViệt“Sinhkếlàviệclàmđểkiếmăn,đểmưusống”

việclàm,kếsinhnhai,cáchkiếmsống(TừđiểntiếngViệt,NxbVHTT,1999)

Trongnghiêncứunày,sinhkếđượchiểulàhoạtđộngtấtyếucủaconngườiđểtồntại,thểhiệnquacáchthứcmàconngườitácđộngvàotựnhiên,môitrườngđểtạoracủacảivậtchấtnhằmđảmbảocuộcsốngcủamình.Sinhkếcũnglàmộttrongnhữngthànhtốquantrọngcủavănhóatộcngười,cómốiquanhệhữucơvớivănhóađảmbảođờisống(vănhóavậtchất),vănhóaxãhội(cấutrúc,thiếtchế,cácquanhệxãhội)vàvănhóanhậnthức(trithức,tínngưỡng,tôn

- Phươngthứcmưusinh:TừđiểntiếngViệtđịnhnghĩa:Phươngthứccónghĩalàph

ươngpháp,cáchthức;mưusinhlàlàmăn,làmviệcđểsống.Nhưvậyphươngthứcmưusinhlàcáchthứclàmăn,làmviệcđểsinhsốngcủaconngười

- Biếnđổisinhkế:Làthuậtngữmớixuấthiệngầnđâytrongcácnghiêncứuvềsinhk

ế,trongcáccôngtrìnhnghiêncứucủaChamper,AshleyvàD.Carneyđãđưaracácchỉsốvàkhungphântíchvềbiếnđổikhungsinhkếnhưsau:Biếnđổivềcơcấuthunhập;Biếnđổivềphâncônglaođộng;vàtrongnghiêncứuvềsinhkếnôngthôn,còncóthêmmộtchỉsốnữa:Quátrìnhchuyểnđổisinhkếtừnôngnghiệpthuầntúysangnôngnghiệpkếthợpvớiphinôngnghiệp(dịchvụ,làmthuê,côngchức…)

Biếnđổilàquyluậttấtyếutronghoạtđộngsinhkếcủaconngười.Trongquátrìnhđổimớivàhộinhậpcủađấtnước,dướitácđộngcủanhiềuyếutốnhưcácchínhsáchkinhtếxãhộicủanhànước,sựbiếnđổicủasinhkếcủacáctộcngườingàycàngtrởnênsâusắcvàrộngkhắp.Chínhvìthếtrongkhuônkhổcủaluậnvăn,ngoàiđềcậpđếnnhữnghoạtđộngmưusinhcủangườiXơĐăngtrướckianhưthếnào,chúngtôiluônxemxétđếnsựbiếnđổiđótrongbốicảnhcụthể

- Sinhkếbềnvững:TácgiảChambersvàConwaychorằngsinhkếbềnvữngkhinó

đượcpháthuyhếttiềmnăngcủaconngườiđểtừđósảnxuấtracủacảivậtchấtvàduytrìphươngtiệnkiếmsốngổnđịnhcuộcsốngcủahọ.Sinhkếbềnvữngphảicókhảnăngđươngđầuvàvượtquacácáplựccũngnhưsựthayđổibấtngờ.Sinhkếbềnvữngkhôngđượckhaitháchoặcgâybấtlợichomôitrườnghoặccácsinhkếkhác

1.2 Cơsởlýthuyết

- Lýthuyếtvềsinhtháivănhóa

Lýthuyếtsinhtháivănhóaxuấthiệnvàothậpniên50củathếkỷtrước,thuậtngữdomộtsốnhànhânhọcngườiMỹkhởixướngnhư:M.Beits,AndrewVayda,Royppaport,…

Lýthuyếtnàynhằmgiảithíchmốiquanhệvàảnhhưởngqualạigiữamôitrườngtựnhiênvàvănhóa.Mỗivănhóahìnhthànhtồntạiđềulàsựthíchnghivớimôitrườngsinhsống,baogồmmôitrườngtựnhiênvàmôitrườngxãhội.Hiểuvănhóatheonghĩarộnggồmcảsinhkế,cóthểquanniệmcómốichặtchẽgiữamôitrườngtựnhiênvớisinhkế,trongđó,môitrườngquyđịnhsinhkế,môitrườngtựnhiênnàosẽtạorasinhkếđó

Ngàynay,trongcácxãhộitiềncôngnghiệp,sinhtháiquyđịnhsinhkế…

Sinhkếlàvănhóanêncácsinhkếđượchiểubìnhđẳngvớinhau,đượctôntrọngnhưnhau,khôngcósinhkếlạchậu,sinhkếvănminh

- Lýthuyếtvềbiếnđổivănhóa

Lýthuyếtbiếnđổivănhóaxuấthiệnvàothậpniên50củathếkỷXX,donhàdântộchọcngườiMĩJ.H.Stewwardkhởixướng,quacôngtrình“Lýthuyếtvềbiếnđổivănhóa,phươngphápluậnvềtiếnhóađahệ”,xuấtbảnnăm1955

Tácgiảluậnvănvậndụnglýthuyếtvềbiếnđổivănhóanhằmgiảithíchnguyênnhânvàthựctrạngbiếnđổivănhóasinhkếnơiđây.Bởivănhóakhôngbiếnđổitựphátvàhỗnloạn,tráilại,vănhóaluônbiếnđổitựgiácvàcóchọnlọc,theohướngvănhóanộitạigiữlạiyếutốtíchcực,hợpthời,phảnánhbảnsắctộcngười,đàothảiyếutốlỗithời,lạchậu,tiếpthuvàbảnđịahóayếutốnhânvăn,phùhợp;chốibỏyếutốtiêucực,xalạ.QuyluậtbiếnđổivănhóanàylàcơsởchođịnhhướngpháttriểnvănhóaViệtNamtiêntiến,đậmđàbảnsắcdântộccủaĐảngCộngsảnViệtNamtheotinhthầnNghịquyếtTrungương5khóaVIII(1998)

1.3 Kháiquátđịabànnghiêncứu

1.3.1 Vịtríđịalý,điềukiệntựnhiên

KonĐàolàmộtxãthuộckhuvựcIIcủahuyện,cáchtrungtâmthịtrấnĐắkTôkhoảng7kmvềphíabắc.XãKonĐàocódiệntíchkhoảng33,61km²,dânsốnăm2017là3897người,mậtđộdânsốđạt116người/

km².ĐịaphậnxãKonĐàotrảidàitừ14o43’

0”vĩđộBắcvàtừ107o5

0’20”độkinhĐông.PhíabắcgiápxãĐắkTrămvàxãVănLem,phíanamgiápxãTânCảnhvàThịtrấnĐắkTô,phíađônggiápxãVănLem,phíatâygiápxãNgọcTụvàxãĐắkTrăm

Tàinguyênđất:TổngdiệntíchđấttựnhiênxãKonĐàolà3361,01ha.Trongđó,đếnnăm2017,đấtsảnxuấtnôngnghiệplà:2166,15hachiếm64,45%;đấtlâmnghiệplà:530,69hachiếm15,79%;đấtnuôitrồngthủysảnlà:7,87hachiếm0,23%;đấtchuyêndùnglà469,74hachiếm13,98%;đấtởlà:64,84hachiếm193%.Đấtđai,địahìnhtrênđịabànxãcơbảnthíchnghivớinhiềuloạicâytrồngvùngnhiệtđới,ánhiệtđớinhư:câycàphê,câycaosu,câybờilời,câymì,…

Tàinguyênnước:Tàinguyênmặtnướcđượcphânbốchủyếutrên3lưuvựccủacácsôngchính:ĐắkTờKan,PôKô,ĐắkPờXi.Lượngmưabìnhquântừ2.400-2.600mm/nămnênnguồnnướcmặtrấtlớn.Cácconsôngnàylànguồncungcấpnướcchínhchosinhhoạtvàsảnxuất,cónhiềutiềmnăngđểxâydựngvàpháttriểncáccôngtrìnhthủyđiện,thủylợi,cấpnước

Tàinguyênkhoángsản:huyệnĐắkTôcónguồnkhoángsảnđá,cát,sỏixâydựng,đấtsét,…ỞKonĐàocósuốinướckhoángĐắkRơNga

Vềdulịch:huyệnĐắkTôcótiềmnăngdulịchđadạngvềsinhtháivàcảnhquanthiênnhiênhấpdẫnnhư:RừngthôngthịtrấnĐắkTô,suốinướcnóngKonĐào,thácĐắkLung.KếthợpdulịchgắnvớithamquanditíchlịchsửChiếnthắngĐắkTôvàcáclễhộidântộccủaBắcTâyNguyên

1.3.2 Dâncưvàthànhphầndântộcnghiêncứu

TheoBáocáocủaBanDântộctỉnhKonTumnăm2017,dânsốtoànhuyệnĐắkTôcó44.586người,mậtđộdânsốlà90người/

Cósốdânđông,huyệnĐắkTôcónguồnlaođộngkhálớn.Năm2017,có

22.356ngườitrongđộtuổilaođộng,trongđó50%lựclượngtrẻ,87%laođộngnôngnghiệp;6%laođộngcôngnghiệp–xâydựng;5%laođộngtronglĩnhvựcdịchvụ-

thươngmại;laođộngnữchiếm48%.Tuynhiên,sốlaođộngđượcđàotạochỉđạtkhoảng12

%,chủyếudướihìnhthứcđàotạobồidưỡngquacáclớpngắnngàynêntaynghềthấp,tậptrungvàomộtsốnghềnhư:nôngnghiệp,trồngcâycôngnghiệp,

KhơmeđãcómặtsớmnhấttrongcáccưdânởmiềnBắcTâyNguyên.Nhưnghọchưađưarađượcvàothờigiannào,vìsaocácnhómXơĐănglạiphảilênvùngnúicaođểcưtrú.Theotíchcũkểvềnguồngốctộcngười,từngườiCaDong,TơĐrá,XơTengđếnngười

chorằngthủytổcủamìnhlàmộtngườiđànbàcùngconchósốngsótsaumộttrậnlụtkhủngkhiếpđãkịpchạythoátlênmộttrongnhữngngọnnúicaokhôngbịngậpnướcởtrongvùng.Lịchsửcủahọtrongcáctrườngca,cáctruyềnthuyết,vẫnđượckểlạigắnvớicácngọnnúinhưNgọcAng(gầnNgọcLinh)trongtruyệncủangườiXơTengởĐắkTô;núiGiangMoRai,ngọnnúiởphíatâythịxãKonTum,cóhồnướcĐnâu,haynúiNgọcCutrongtruyệncủangườiHaLăng;núiNgọcAngcaochótvóthơntấtcảcácdãynúikhácthuộcdãyNgọcLinhtrongtruyệncủangườiTơĐrá;núiRơCôgiápxãHiếuvàxãPneởĐôngBắchuyệnKonPlông;núiNgọcBumởxãMăngCànhtrongtruyệncủangườiCàDongởNgọcTêm(KonPlông);ngọnnúiHònBà(MulConÓthayLengÓttrongtruyệncủangườiCaDongởTràMy

CácnhómđịaphươngtrongcộngđồngXơĐăngcónhữngnétchungnhấtvềngônngữ,vềnhânchủngvàvănhóa.Nhưngmỗinhómvẫngiữđượcnhữngsắctháiriêngbiệt

NhómXơTengtậptrungđôngởhuyệnĐắkTô,họtựnhậnlàXơTeng,Xteng,Hđăng,Rtiêngtùytheotừngvùngmàtêngọichệchđi.CótácgiảgọilàKătng,KonLan,Duănvàcoiđólànhữngtộcngườikhácnhau.Thậtra,tênKomRăngkhôngthấytrênthựctế.KonLanlàchỉtênlàng.TênDuănđángchúývìcũnglàtêncáccưdânmiềnnúimiềnNamvàdântộcKhơmegọingườiViệt

TơĐrá(Tơtrá,Hđrá):tựnhậnlàTơtrá,cũngbịphiênâmtheonhiềucáchkhácnhaunhư:Deđrab,Xơđrab,Towtrah,C’trá,Sơra,…

sinhsốngởvùnggiápranhgiữabahuyệnĐăkGlây,thịxãKôngTumvàKôngPlông

MơNâm:thườngbịlẫnvớingườiBơNâm,mộttêngọicótínhmiệtthịđểchỉnhữngnhómBaNachậmtiếnhơn,ởvùngcaohơn.NgườiMơNâmcónhiềunhấtởhuyệnKôngPlông

CaDong:làtêntựgọicủangườiCaDongcủacácbộphậnởhuyệnSaThầyvàKôngPlông.TênnàychỉmớiđượcphổbiếnrộngrãivớingườiCaDongởhuyệnTràMy(trướclàDuăn),mộtcưdântrướcđâyđượcgọibằngmột

HàLăng:lànhómdiđộngnhiềunơi,cưtrúởvùnggiápranhnênởcácđịaphươnglạimangnhữngtênphiênâmhơikhác,tuytêncóýthứcthốngnhấtlàmộtnhóm,nhưngởtừngđịaphươnglạimangnhữngtênphiênâmhơikhác.HọtựnhậnlàXơLang,XaLăng.CóvùngnhưởxãĐắkNa,huyệnĐắkTô,dotêngọivàphongtụcgầngiốngngườiXơTeng(ởđóngườiXơTengtựnhậnlàXtangvàđượccáccưdântrongvùnggọilàXlangnhưngườiHàLăng),nênhainhómnàygầnnhưlàmột.Ngượclại,ởhuyệnSaThầy,giữahọvàngườiCaDonghầunhưkhôngcósựphânbiệt.BộphậngầnthịxãKonTumphongtụclạigầngũivớingườiBaNa

Thườngcónhữngtừđểphânbiệtgiữanhữngngườiởtrêncaovàngườiởdướithấp.NhưngườiTơĐrágọingườiXơTenglàXitâng“ngườiởvùngnúicao”đểphânbiệtvớingườiHaLăngđượcgoilàXiLang“ngườiởdướithấp”.HọcũngđượcgọilàngườiCaDongvớitêntươngtựnhưngườiHaLăng

ỞMườngHoongvàxungquanh,cónhómTàTrĩhayTơTrẽ,xưaởvùngphátnguyênsongTtranh,vềsaudichuyểnđếnvùngphátnguyênsôngĐắkMidướichânnúiNgọcLinh.TênTàtrĩdocưdânxungquanhgọihọvớiýnghĩalànhómkhôngcùnggốc,khôngcùngtiếngnói.Họchấpnhậntêngọinàyvàbỏtêncũ:Brile(hayGungNuehoặcNual).NhómnàycưtrúkềcạnhngườiXơĐăngnêntựnguyệnnhậpvàotộcngườinày.ĐócũnglàtìnhtrạngcủanhómChâuởcạnhđó

1.3.3.Mộtvàinétvềkinhtế,xãhộivàvănhóacủangườiXơĐăng

Vềđặcđiểmkinhtế:NgoàidântộcKinhsinhsốngvớicáchoạtđộngkinhtếpháttriể

n,sảnxuấtchínhcủađồngbàoXơĐăngchủyếulàlàmnươngrẫy;câylươngthựcchínhlàlúa,ngoàiracòncóngô,khoai,mìlàmlươngthựcphụvàchănnuôi,nấurượu.Gầnđâyvớisựvậndụngvàhướngdẫnvềphươngthứckỹthuậtcủacáccơquan,ban,ngànhcùngvớisựđầutưcủaNhànướcnênngườiXơ

Vềđặcđiểmđờisống:Việcchănnuôigiasúc,giacầmcủađồngbàodântộcvẫntheo

thóiquenthảrông.Ngoàisảnxuấtnôngnghiệplàchủyếu,đồngbàodântộccòncómộtsốngànhthủcôngtruyềnthống,tuynhiêndotrìnhđộtaynghềcònthấpnênsảnphẩmlàmrachủyếumangtínhchấttraođổi,chưađủpháttriểnmạnhthànhthịtrườngkinhtế.Hiệnnay,nhữngnghềnàyđangtừngbướcđượcphụchồiđểtạocôngănviệclàm,tăngthunhập,đồngthờibảotồncácgiátrịtruyềnthống.DotrìnhđộtiếpthucáctiếnbộkhoahọckỹthuậtcủađồngbàoXơĐăngcònthấpnênphươngthứcsảnxuấtcònlạchậu,hiệuquảlaođộngthấp.Mặtkhác,việcsảnxuấtvàtiêudùngcònthiếukếhoạch,khôngtínhtoánlâudàinênlàmchocuộcsốngcủahọcòngặpnhiềukhókhăn

Vềvănhóa,xãhội:ĐồngbàocácdântộchuyệnĐắkTônóichungvàKonĐàonóiriê

ngcómộtkhotàngvănhóadângianhếtsứcphongphú,độcđáo,đậmđàbảnsắcdântộcvàmangphongcáchchungcủavănhóatỉnhKonTum,cósắctháisơnguyêncủanềnvănhóabảnđịacổđạiởvùngTâyNguyên.Bảnsắc,phongcáchvănhóađóđượcthểhiệntrongsựđammêvănhóa,nghệthuậtcổtruyềncủatừngngườidân,trongtừngvậtkiếntrúc,trongnhữngbảntrườngca,nhữnglễnghi,hộihèvàtrongnhữngphongtụctậpquántạonênchonềnvănhóacủađồngbàoXơĐăngởĐắkTômộtsứchútmãnhliệtđốivớicácnhànghiêncứu,cáckháchthămquan,dulịch

TrongcộngđồngcácdântộcởKonTum,lànglàmộtcộngđồng,làmộttổchứcxãhộicơbản,nhỏnhấtvàduynhấtcủangườiDTTS.Mặcdùđãtrảiquaquátrìnhlịchsửđầybiếnđộngvớicáccuộcchiếntranhloạnlạc,cácloạihìnhtổchứchànhchínhkhácnhau,nhưngđếnnaydiệnmạolàngvẫnduytrìđậmnét

ĐắkTôlàmộthuyệnnằmởphíaBắctỉnhKonTumcó22dântộcanhemcùngcưtrú,trongđóngườiXơĐăngchiếm36,13%.Trongquátrìnhsinhsống,môitrườngtựnhiên,xãhộilàhaiyếutốtácđộnglớnđếnsựpháttriểnkinhtếvàvănhóacủacộngđồngcácdântộcthiểusốnóichungvàngườiXơĐăngởKonĐàonóiriêng.Điềukiệnthuậnlợivềtàinguyênđất,nước,rừngvànhânlựclànềntảngpháttriểnnềnkinhtếđadạng.Tuynhiên,sựtồntạicủanhữngyếutốkhôngthuậnlợinhưđịahìnhchiacắtphứctạp,khíhậukhắcnghiệtlạicóảnhhưởnglớnđếnđờisốngcủaconngười.Vìvậy,đểmưusinh,ngườiXơĐăngởKonĐàocónhữngcáchứngxửhợplí,thểhiệnsứcchốngchịu,khảnăngthíchnghivớiđặcđiểmtựnhiên.Điềunàyđượcthểhiệnrõtrongsinhkếcủatộcngười,đồngthờilàcơsởtạonênnétriêngvềlịchsửhìnhthành,bảnsắcvănhóatrongsựhòahợp,kếtnốivớinhữngtộcngườikháctạonênđờisốngvậtchấtvàđờisốngtinhthầnkháđadạng,phongphúchongườiXơĐăngởxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum

Chương2 SINHKẾCỦANGƯỜIXƠĐĂNGỞXÃKONĐÀO,HUYỆN

ĐẮKTÔ,TỈNHKONTUMTỪ1986ĐẾNNAY

Sinhkếđượchiểulàcáchoạtđộngkinhtế,haycáccáchthứcsảnxuấtmàconngườithựchiệnnhằmđảmbảonhucầucuộcsống.Cáchoạtđộngkinhtếnàychủyếuđượchìnhthànhtronglịchsửdướisựtácđộngcủanhiềuyếutốnhưmôitrường,điềukiệntựnhiên,tàinguyênthiênnhiên,…

nơimàconngườisinhsống.Cóthểbaogồm:nôngnghiệp,tiểuthủcôngnghiệp,lâmnghiệp,thươngnghiệp, Tùyvàocácđiềukiệncụthểmàconngườiđịnhhướng,sửdụngcácphươngthứcsinhkếchophùhợp

ĐốivớingườiXơĐăngởxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum,hoạtđộngsinhkếchủyếulàtrồngtrọtkếthợpvớicáchoạtđộngkinhtếkhácnhưtiểuthủcôngnghiệp,sănbắtvàháilượm,cácngànhnghề,dịchvụmới

2.1 Trồngtrọt

NgườiXơĐăngcưtrúởvùngcao,chonênđồngbàosinhsốngchủyếubằngnghềtrồngtrọttrênrẫy.Tuynhiên,trongdântộcXơĐăng,mộtsốnhómnhư:XơTeng,MơNâmđãlàmruộngnướctừhàngtrămnămtrước,theolốicanhtácdùngtrâuquầnruộng.Ngàynay,dùđãcósựxuấthiệnngàycànglớnhơncủacáchìnhthứccanhtácruộngnướcvàvườn,nhưngnươngrẫyvẫnlànguồnthunhậplươngthựcchínhcủađasốcáctộcngườinơiđây,cũngnhưảnhhưởngcủanóvẫncònđậmsâuvàchiphốimọimặtđờisốngcủahọ

2.1.1 Nươngrẫy

NươngrẫylàhaitừtiếngViệt,đượcdùngphổbiếntrongđờisốngvàtrongnghiêncứutrồngtrọtởcácvùngđấtcóđộcao,dốc.NươnglàtừdùngphổbiếnởmiềnBắc,rẫylàtừdùngphổbiếnởmiềnTrungvàmiềnNam.Nươngvàrẫyđềucónộihàmchỉhìnhthứctrồngtrọtdựatrêncơsở:chặtrừng,đốtcâylấytrotrồngtrọtởcácsườnnúidốccủacáctộcngườimiềnnúi.Dovậy,nươngvà

cóchăngnươngvàrẫychỉlàcáchdiễnđạtkhácnhaucủacùngmộtkháiniệm

Vìvậy,nươnghayrẫyđượchiểunhưmộtthuậtngữtrồngtrọt,là“Nhữngmảnhđấtcanhtácdochặtcây,đốtrừngmàcó,nhìnchungkhôngsửdụngvĩnhviễn,khôngliêntục,cóthờigianbỏhóa,trongđiềukiệndânsốgiatăngquámứcchophép,từducanhsẽdẫnđếnducư”

RẫyởngườiXơĐăngchỉcómộtloại,gọilàdiếchaydếc.Khácvớitrênruộngnước,trênrẫythựchiệnnhiềuloạicâytrồngkhácnhau.Lúalàloạicâytrồngchính.Lúarẫythuộcloàilúacạn,cùngvớilúanướclàcáccâytrồngbảnđịa,phânbiệtvớilúanướcbởinhữngđặctínhsinhhọcriêng

2.1.1.1 Lịchnôngnghiệp

TừtrướcđếnnayngườiXơĐăngđãlấyrẫylàmnghềsinhsốngchủyếu.Trảiquaquátrìnhlàmrẫylâudài,nhữngkinhnghiệmvàthóiquendầntrởthànhtruyềnthống,họđãtạonênhệthốngnônglịchtheochukỳ:

LịchnôngnghiệpcủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTôtỉnhKonTumchothấy,việcsảnxuấtcủađồngbàophụthuộcchặtchẽvàoquyluậtcủathờitiết.Đốivớiviệccanhtácrẫy,nguồnnướcmưahàngnămlàquantrọngnhất.Dovậy,rẫychỉlàmmộtvụ,trùngvàomùamưađểbảođảmđủlượngnướctrongsuốtthờikìsinhtrưởngcủacâytrồng.Cùngvớilịchnôngnghiệplàdựđoánthờitiết,ngườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTôtỉnhKonTumcũngnhưcácdântộckhácthườngcăncứquyluậtnắngmưathườngniênđểthựchiệnkịpthờicáckhâutrongtrồngtrọt

2.1.1.2 Phươngthứccanhtác

CanhtácnươngrẫylàsinhkếtruyềnthốngchủyếucủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTôtỉnhKonTumcũngnhưnhiềudântộcthiểusốkhác.TrướcCáchmạngthángTámnăm1945,đồngbàođãlấyrẫylàmnghềsinhsốngchủyếu.Mặcdùhiệnnayphạmvicủanóđangbịthuhẹpdần,khôngcònphổbiếnnhưtrướcnữanhưngnhữngkinhnghiệm,cáchthức,phươngthứctiếnhànhvẫncònđượclưugiữtrongtiềmthứccủađồngbào,phảnánhtậpquánmưusinhtruyềnthốngcủangườiXơĐăngxãKonĐào,huyệnĐắkTô,tỉnhKonTum

RẫylàhìnhthứccanhtácchủyếucủangườiXơĐăngđượcsửdụngtheomộtchukỳkín,mỗilầnmộtnăm.Khimớikhaipháđồngbàothườngtrồnglúa,sauđótùythuộcvàođộmàumỡcủađất,rẫycóthểsửdụngtiếphai,bavụnữavàcóthểtrồnglúahoặctrồngsắn.Rồibỏhóatừ8đến10nămtrởlênchođấtphụchồiđộmàumỡ,mớicanhtáclại

Rẫyđượckhaiphátheochukỳkín,baogồmcáccôngđoạntốithiểusau:Chọnrẫy,phátrẫy,đốtvàdọnrẫy,gieotrỉa,chămsócvàthuhoạch

Chọnrẫy:làcôngđoạnđầutiêncủaquátrìnhlàmrẫy.Việcnàythườngdongườiđàn

ôngtronggiađìnhđảmnhiệm.Mặcdù,khôngtốnthờigianvàcôngsứcnhưngviệcchọnrẫylàbướcquantrọngbởinóquyếtđịnhmộtphần

20năm,đấtđaimàumỡ.Khiđãchọnđượcđámrừnglàmrẫyưngý,ngườiXơĐăngkhẳngđịnhquyềnchiếmhữucủamìnhtrênđámrừngđóbằngcáchcắmmộtđoạncâycaohơnđầungườitrênkhoảngđấtđãphátsạch,đầucâyhoặcđượcgàingangmộtquengắn,hoặcđượcbuộcmộttấmđanmắtcáonhỏbằngtre.Cáchlàmtrênchứngtỏkhuvựcđấtrừngđãcóchủsởhữu

Phátrẫy:Nếunhưchọnrẫylàcôngđoạnđầutiêncủaquytrìnhcanhtácrẫythìphátr

ẫylàbướcđầutiênchomùacanhtác.Việcphátrẫyđượcbắtđầuvàogiữamùakhô,khoảngtrungtuầnthánghai.ViệcphátrẫyởngườiXơĐăngđầutiênlàphảichặtcây,côngviệcnàythườngdonamgiớiđảmnhiệm.Câyđượcchặtởtầmngangthắtlưng(1m–

1,2m),làtầmchặtởtưthếđứng,cóthểthaotáclâumàvẫnítmỏi.Vớinhữngcâyquáto,ngườitachỉchặtmộtđườngkhoétsâuxungquanhchocâykhôdần.Rẫybaogiờcũngđượcpháttừchỗthấplênchỗcaođểkhichặtcâyđổđúnghướng.Phụnữvàtrẻemphụgiúpphátquangcâynhỏ,câynonvàchặtdâyleo,sauđóquaylạichặtcànhvàngọncâytođãđổ

Rìulànôngcụdùngđểchặtcâytotrongphátrẫy,dođànôngsửdụng.Cóhailoạirìuphổbiến:loạithứnhấtcóđặcđiểmlàlưỡiđượctravàocándọctheokiểutracủalưỡithuổng;loạithứhai:cóđặcđiểmlàlưỡiđượctravàocándọctheokiểutracủalưỡimai.Điểmchungcủacảhailoạirìunàylàcándọcđượcđútqualỗgầnphíatrênđầucủacánngangvàcánngangbaogiờcũngtohơn,dàihơncándọc.Kếtcấuvàkiểudángcủarìuđảmbảođộnặngvàđộchắcđểcóthểthaotácvớihiệuquảcao

Daolàcôngcụdùngchophụnữvàtrẻemsửdụngtrongphátrẫy.Daocóđặcđiểmlàcándàihơnlưỡi.Đặcđiểmnàynằmthíchhợpchoviệcchặtpháởnơirừngrậm.NgườiXơĐăngsửdụngloạidaocánthẳng,lưỡithẳngcómócởđầu,dùngtrongviệcvừachặt,vừaphát,vừakéocànhcây,dâyleovềphíasau

Cóthểnóirằng,trongcáccôngđoạncủaquátrìnhlàmrẫy,phátrẫylàcôngviệcvấtvảnhất,vớicườngđộlaođộngcao,mọithaotáclạiphảitiếnhànhdưới

Đốtvàdọnrẫy.Đốtrẫycóvaitròquantrọngvàkhôngthểthiếuđượccủaquátrìnhcanhtácnươngrẫy.Đâycóthểcoilàhìnhthứclàmđất,cảitạođấttronglàmrẫy.Khiđốtrẫylàmcháycácloạihạtcâycótronglớpđấtmỏng,dođócáctácdụnghạnchếđượcphầnnàosựsinhtrưởngvàpháttriểncủacâycỏvềsaunày.Quantrọnghơn,nótạolớptrothựcvật,làmtăngđángkểnguồnsinhdưỡngcầnthiếtchosinhtrưởngvànăngsuấtcâytrồng

Rẫyphátxongđượcphơikhôtừmộtthángđếnmộtthángrưỡithìđốt.Việcđốtrẫybaogiờcũngdođànôngthựchiệnvớisựthamgiachốngcháyrừngcủacácthànhviêntronggiađình.Cónhữngkinhnghiệmtrongviệcđốtrẫynhằmđạthiệuquảcaonhấtvàhạnchếtốiđanạncháyrừng.Theotậpquán,rẫythườngđượcbắtđầuđốtvàolúcgiữatrưa,khicâycònđangkhônỏ,vàkếtthúcvàolúcxẩmtối.Tuyvậy,trongmộtsốtrườnghợp,thờiđiểmđốtrẫycóthểthayđổidonhữngnguyênnhânthờitiết.Chẳnghạn,đểđềphòngcháyrừng,nếucógióto,ngườitasẽđốtrẫymuộnhơnbìnhthường.Tùytheođặcđiểmsinhtháicủarừngmàngườitađốtrẫytheonhữngcáchkhácnhau.NgườiXơĐăngthườngthấynướcsuốisủibọtlàbiếttrờisắpcómưavàkhẩntrươngtiếnhànhđốtrẫy.Thờiđiểmđốtrẫyvàotrungtuầnđếncuốithángtư

Mộtngàysaukhiđốtrẫylầnđầu,khiđámcháyđãnguội,ngườiXơĐăngthườngdọnnhữngcâythânnhỏ,cànhcâyvàngọncâychưacháyhếtchấtthànhđốngởgầncáccâytođểđốtlại.Nhữngcâytokhóđốtđượckhiênghayvầnrarìarẫyđểsaunàychặtdầnlàmcủiđun.Vớinhữngthâncâyquáto,ngườitabuộcphảiđểnguyêntạichỗ.Ởnhữngđámrẫylớn,việcdọnvàđốtlạiđôikhikéodàihaiđếnbangày.Thaotáccuốicùngcủacôngđoạnđốtdọnlàdùngchânhoặccànhcâysancácđốngtrochođềutrênmặtrẫy.Dọnrẫylàcôngviệcnặng

giờcũnghuyđộngsựthamgiacủamọithànhviêntronggiađình

Tiếpđếnlàgieotrỉa.Saunhữngđợtmưađầumùa,từthờiđiểmđốtrẫyvàingày,khiđấtrẫycònđangẩmvàmềm,côngviệcgieotrỉađượctiếnhành.ĐốivớicáccưdânnươngrẫyởKonTumnóichungvàngườiXơĐăngnóiriêng,việcgieotrỉađúngvàkịpthờivụtrênrẫyluônđượcchúý.Ởđây,kinhnghiệmxemxétvàđoánđịnhthờitiếthếtsứcquantrọng.Hàngnăm,tiếngsấmlàtiếng“hiệulệnhmùalaođộngsảnxuấtmới.TheokinhnghiệmcủađồngbàoXơĐăng,nămnàotiếngsấmđầunămratrướckhiconchimklangpong–“bắtcôtróicột

”kêuthìnămđóđóito.Nhưngnếutiếngsấmrasaukhiconchimklangponggọiđànthìnămđóđượcmùa.Vàomùasảnxuất,đồngbào“đánhthứchồnlúa”ngủquêntrongbịch“gọihồn”cácnôngcụtrởdậy

Chọclỗ,bỏhạtlàcáchthứcgieotrỉatruyềnthốngởđồngbàoXơĐăng.Kiểugieotrỉatậpthể,trongđó,nhữngngườiđànônghaitayhaigậy,haymộttaymộtgậydànhàngngangđitrướcchọclỗ,cònnhữngngườiphụnữcũngdànhangngangtheosaubỏhạt.Theotìmhiểuchothấy,ởkiểugieotrỉanày,tínhtậpthểvàphâncônglaođộngtheogiớiđượctuânthủchặtchẽ.Dođặcđiểmcủathaotác,nhữngngườiđànôngchọclỗthườngbỏxanhữngngườiphụnữtrahạtphíasau,nhưngvớithóiquenvàkinhnghiệmthànhthục,cáclỗđượcchọcthườngthẳnghàngvàvìthếítcótìnhtrạngmộtsốlỗnàođólạibịbỏsótkhôngđượctrahạt.Nếukhoảngcáchgiữanhữngngườichọclỗvànhữngngườitrahạtquáxa,nhữngngườiđànôngsẽtạmnghỉchờchứkhôngbaogiờhọcùngphụnữtrahạt

Theotậpquánvàthóiquen,việcgieotrỉacủangườiXơĐăngđượcbắtđầulầnlượttừchânrẫy(chỗthấp)lênđỉnhrẫy(chỗcao).NếunhưthaotácchọclỗlàthốngnhấtởmọitộcngườithìcáchthứctrahạtcủangườiXơĐăngthườngthì,hạtgiốngđượcđựngtrongmộtsốốnglồôcầmtaytrái,khigieo,taytráidốchạtgiốngtừốnglồôsangtayphải,saukhitrahạtbằngtayphải,ngườitadùngđáyốnglồôđểgạtđấtlấphạtgiống

40cm,ởrẫyđãtrồngnămthứba,thứtư,đấtđãxấu,khoảngcáchgiữacáchốdàyhơn,chừng25–35cm

Gậychọclỗlàcôngcụđặctrưngcủaloạihìnhcanhtácrẫy.Cóthểnói,ởđâucóhìnhthứclàmrẫythìởđócógậychọclỗ.Phổbiếnkhắpmọinơi,thườngthìđếnmùatrỉalúa,ngườitamớivàorừnglựanhữngcâygỗhaylecầmvừatay,rócqualoađểlàmgậychọclỗ.Saumỗimùagieotrỉa,thậmchí,saumỗimộtđámrẫy,chiếcgậycóthểbịvứtđiđểrồikhicầnlạicóthểdễdàngkiếmcáikhác.Đólàloạicôngcụđơnvàtạmthời.NgườiXơĐăngđãbiếtchếtácloạigậychọclỗđểgieotrỉadùngđượclâunăm:gậycómũisắt.Tuynhiên,sựtồntạicủacácloạigậynàykhôngmangtínhchấtphổbiến,nhiềukhihoặclàcôngcụđanăng,chủyếudùngđểtrỉalúalại,hoặccóýnghĩavănhóanhiềuhơnlàýnghĩathựcdụng

Thờigiandànhchogieotrỉakéodàitừmộtthángđếnmộtthángrưỡi.Tùytheotừngvùng,từngnhómXơĐăng.Chẳnghạn,ngườiXơĐăngởĐắkTô,mùagieotrỉathườngkéodàimộttháng,bắtđầutừthángtưvàkếtthúcvàothángnăm.Chotớithờiđiểmhiệntại,lúarẫyởđâybaogồmhailoại:Lúatẻvàlúanếp,trongđó,lúatẻcótínhưuviệtvềnăngsuấtnênđượctrồngphổbiếnởkhắpmọinơinhưlàcâylươngthựctruyềnthốngchínhcònlúanếptuyngonnhưngdonăngsuấtthấpnênngàynayítđượctrồngvàchủyếuchỉcònđượcdùngtrongnghilễ.Bêncạnhcácloạicâyngũcốc,đượcgieotrồngrộngrãitrênrẫylàcácloạicâynhư:caosu,càphê,sắn,thuốclá,cácloạirau,cácloạicâylàmthuốc,…

Liênquanđếncôngđoạngieotrỉalàkỹthuậtđacanhvàđanxen.Trênrẫyphổbiếnhìnhthứcxencanhgốivụvàhọcũngchọnnhữngnơiđấtmàumỡđểtrồngcácloạirau,bầubí,kê,ýdĩ,cácloạithâncủvàdễcủ.Đặcbiệt,ởđâycóloạikêchânvịt(doan)dùnglàmbánhhaychếthànhrượurấtngon,thườngđểtiếpkháchquýhayuốngtronglễhòagiảisaumộtvụxungđộtgiữahailàng

DụngcụlàmcỏrẫycủangườiXơĐănglàchiếccuốccon.Cóđặcđiểmlàlưỡinhỏ,dàivàcándàirấtthíchhợpvàtiệndụngtrongviệcluồnláchđểrẫycỏvàchặtcácmầmcâyhaymầmlemọclẫntrongcáckhómlúa

Việcbảovệrẫykhákỹ,mấtnhiềuthờigian,côngsứcvàcóvaitròquantrọnghơnviệclàmcỏ.Lúađượctrồngvàochínhgiữacùngcáccâyquývàđượcbảovệbằnghàngrào,câytrồngxungquanhgồmcácloạirauđậu,hoamàu,gầnđâylàsắn.Thựctếchothấy,trongnhiềutrườnghợp,nếukhôngđượcbảovệthườngxuyên,chỉsaumộtđêmhaynửabuổibanngày,lợnrừnghaychimrừngcóthểcướpđiphầnlớnnỗlựctrongnămcủangườilaođộngtrênnươngrẫy.Côngviệcbảovệrẫyvìthếcóýnghĩahếtsứcquantrọng.NgườiXơĐăngcócâu:“Mườingàytuốtlúakhôngbằngmộtngàyđuổichim”

Côngviệcđầutiênvàbắtbuộcphảingaysaumùagieotrỉanhằmbảovệrẫylàlàmhàngràorẫy,đặtcácloạibẫychông(snong),bẫyđá(knó),bẫytre(hra)thò(hđa,troóc)đặttrênđườngđivàquanhrẫyđểngănthú.Vậtliệulàmràorẫylàcâyrừng,tre,bương,vầu,nứa,lồô.Đặcbiệt,lợidụngsứcnướcvàsứcgióđểtạoâmthanhđuổichim,thúpháhoạirẫy,cóthểkểđếnhệthốngdànmõchriêngcủangườiXơĐăngởhuyệnĐắkTô,theođó,sứcnướckhiđầykhivơitrongmángbậpbênhkéocănghaythảchùngsợidâycómắcnhữngốngtrevàquảlắcbằngđá,làmchúngvavàonhaucộnghưởngvớitiếngnướcđổtạoâmthanhdồndậpkhiếnchimthúgiậtmình

Tuynhiên,cácbiệnphápbảovệrẫytrêndùphongphú,độcđáovàsángtạo,cũngchỉcótácdụngbổtrợ.Khilúavàngđầu,cácgiađìnhthườngphảithaynhautúctrựctrênrẫyhaychuyểncảgiađìnhraởhẳnngoàinhàrẫy.Tạiđó,họ