BÁO CÁO CHÍNH SÁCH BÌNH ỔN GIÁ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Ngoài việc kiểm soát lạm phát để tạo sự ổn định về giá cả hàng hóa nói chung, đối với việc áp dụng các biện pháp kiểm soát và bình ổn giá một số mặt hàng cụ thể từ Chính phủ bao gồm xăng

Dự án “Hỗ trợ tái cơ cấu nền kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh Việt Nam”

BÁO CÁO

CHÍNH SÁCH BÌNH ỔN GIÁ:

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 3

PHẦN I: TỔNG QUAN 5

PHẦN II: CÁC BIỆN PHÁP BÌNH ỔN GIÁ MỘT SỐ MẶT HÀNG TIÊU DÙNG THIẾT YẾU CỦA CHÍNH PHỦ 8

1 Khuôn khổ pháp lý về bình ổn giá 8

2 Tình hình thực hiện bình ổn giá các mặt hàng thiết yếu 9

2.1 Xăng dầu 9

2.2 Điện 13

2.3 Sữa trẻ em dưới 6 tuổi 15

2.4 Phân bón 18

2.5 Thuốc chữa bệnh thiết yếu 18

2.6 Lúa gạo 19 / / / /Binh on gia/Bao cao CS Binh on gia - V10 - First Draft for Peer Reviews - 2.4.15.doc - _Toc415818428 3 Đánh giá về việc bình ổn giá một số mặt hàng thiết yếu 21

PHẦN III: CHƯƠNG TRÌNH BÌNH ỔN GIÁ TẠI CÁC ĐỊA PHƯƠNG……… 24

1 Tổng quan về mục đích và yêu cầu của chương trình 24

2 Chương trình bình ổn giá tại thành phố Hồ Chí Minh 25

3 Chương trình bình ổn giá tại Hà Nội 27

4 Đánh giá kết quả thực hiện Chương trình bình ổn giá tại các địa phương 27

PHẦN IV: HIỆU QUẢ CỦA CHƯƠNG TRÌNH BÌNH ỔN GIÁ TỪ GÓC ĐỘ VĨ MÔ 32

1 Tình hình kinh tế nhìn từ chỉ số giá 32

2 Phân tích hiệu quả qua mô hình phân tích cân bằng tổng thể 35

PHẦN V: ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA CHƯƠNG TRÌNH BÌNH ỔN GIÁ TỪ GÓC NHÌN CỦA NGƯỜI DÂN 40

1 Đánh giá về hiệu quả chương trình bình ổn giá qua điều tra CAMS 40

2 Phân tích mô hình nhân tố khám phá (EFA) 44

2.1 Giới thiệu tổng quan về mô hình EFA 44

2.2 Phân tích nhân tố khám phá (EFA) 45

2.3 Áp dụng mô hình EFA trong phân tích hiệu quả chương trình bình ổn giá dưới góc nhìn của người dân 48

2.4 Một số nhận xét kết quả của mô hình EFA 59

3 Kết luận chung từ kết quả của 02 cuộc khảo sát 62

PHẦN VI: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH……… 63

1 Nhóm khuyến nghị từ góc độ vĩ mô 63

2 Nhóm khuyến nghị cụ thể khác 65

KẾT LUẬN 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69

PHỤ LỤC 70

LỜI NÓI ĐẦU

Trong những năm vừa qua, trước biến động khó lường và thường tạo ra nhiều áp lực từ giá cả, đặc biệt là giá các mặt hàng thiết yếu đối với các nhà quản lý, đối với các nhà sản xuất và cung ứng cũng như đối với người dân, sáng kiến thực hiện các biện pháp bình ổn giá đã ra đời và dần được mở rộng thực hiện cả trên phạm vi địa lý và đối với mặt hàng cũng như đối tượng tham gia Các biện pháp và chương trình bình ổn giá được thực hiện từ cấp trung ương xuống tới các địa phương, trọng điểm là các thành phố lớn đã có những đóng góp nhất định trong quá trình điều hành giá cả trên bình diện kinh tế vĩ mô

Thực chất, hoạt động bình ổn giá, đặc biệt là giá các mặt hàng thiết yếu được thực hiện khá thường xuyên, đặc biệt trong những giai đoạn lạm phát tăng cao hoặc có sự khan hiếm nhất thời của một mặt hàng nào đó khiến giá cả biến động đột ngột Ở quy mô toàn quốc, Chính phủ và các Bộ, ban, ngành thường xuyên có những biện pháp phối hợp để kiểm soát và bình ổn giá cả Đôi khi Chính phủ đã sử dụng cả những biện pháp hành chính có tính bắt buộc quyết liệt, ví dụ điển hình như việc trích lập Quỹ bình ổn giá xăng dầu, áp giá sữa bột trẻ em v.v…

Bên cạnh đó, một trong những điểm đáng chú ý của chính sách bình ổn giá trong những năm qua là việc một số địa phương triển khai Chương trình bình ổn giá hoặc bình

ổn thị trường Chương trình này khởi đầu từ những năm 2002, 2003 tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh vào những tháng cao điểm trước, trong và sau Tết nguyên đán Sau đó,

từ năm 2010, trong bối cảnh lạm phát tăng cao có năm tới gần 20%, Chương trình bình ổn giá được triển khai trong cả năm và dần được triển khai trên diện rộng ra toàn quốc Cho tới nay, Chương trình bình ổn giá đã thu hút nhiều doanh nghiệp bao gồm cả sản xuất và bán lẻ trong nước tham gia phân phối với hàng nghìn điểm bán hàng bình ổn và có hiệu ứng lan tỏa trên phạm vi cả nước khi các doanh nghiệp tham gia Chương trình xây dựng

hệ thống phân phối và chính sách giá thống nhất toàn quốc

Tuy nhiên, trên thực tế, các biện pháp bình ổn giá đối với một số mặt hàng cụ thể

và Chương trình bình ổn giá tại các địa phương trong những năm qua cũng còn nhiều vấn

đề hạn chế cần phân tích

Ngoài việc kiểm soát lạm phát để tạo sự ổn định về giá cả hàng hóa nói chung, đối với việc áp dụng các biện pháp kiểm soát và bình ổn giá một số mặt hàng cụ thể từ Chính phủ bao gồm xăng dầu, điện, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật/vắc-xin phòng bệnh vật nuôi, sữa trẻ dưới 6 tuổi, đường, thóc/gạo, các loại thuốc thiết yếu (trong danh mục bình

ổn giá của Chính phủ), có một vấn đề rất lớn là hiện nay, các quy định về việc xác định giá thị trường cho những mặt hàng này chưa thực sự rõ ràng Việc xác định giá theo Pháp lệnh giá trong một thời gian dài có những tồn tại, bất cập dẫn đến thiếu cơ chế cụ thể

kiểm soát có hiệu quả tình trạng tăng giá bất hợp lý, trái pháp luật Nhiều mặt hàng ở diện bình ổn nói trên được xác định giá theo một cơ chế độc quyền nhà nước, áp đặt và không dựa trên một cơ sở quan hệ cung cầu, giá trị và giá cả dẫn tới những bất ổn không chỉ đối với giá bán ra thị trường người dân buộc phải chấp nhận mà còn gây thiệt hại cho người sản xuất, đặc biệt là người nông dân

Đối với Chương trình bình ổn giá tại các địa phương, nguồn hàng không đủ cung ứng rộng rãi để mọi người dân có thể tiếp cận được hàng hóa thuộc diện bình ổn giá Các điểm bán hàng bình ổn giá tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn trong khi các khu vực ven đô và nông thôn là hướng chính cần mua hàng bình ổn giá thì ít có cơ hội tiếp cận hoặc chỉ có thể tiếp cận trong thời gian ngắn thông qua các điểm bán hàng lưu động Hàng bình ổn giá còn có khi được cung ứng không đúng địa chỉ hoặc có tình trạng trục lợi thu gom hàng bình ổn giá bán lại hưởng chênh lệch Bên cạnh đó, cơ cấu hàng hóa thuộc diện bình ổn chưa hợp lý với các thói quen sinh hoạt thường ngày của người dân (các mặt hàng thực phẩm tươi sống hầu như không có) Nguồn cung hàng hóa thiếu ổn định, qua quá nhiều khâu trung gian nhiều khi đã đẩy giá bình ổn cao hơn giá thị trường Người tiêu dùng được hưởng lợi rất ít hoặc không thực sự có nhiều ấn tượng với chương trình và các mặt hàng bình ổn giá Mặt khác, việc ép giá đối với những người sản xuất và tình trạng bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp tham gia và/hoặc không tham gia chương trình đang là nguyên nhân khiến những người sản xuất không là đối tượng hưởng lợi từ chương trình này Như vậy, chỉ một số ít những đối tượng của chương trình bình ổn giá (chủ yếu là khâu trung gian) thực sự có lợi ích từ những ưu đãi khi tham gia chương trình bình ổn giá

Mặc dù các hoạt động bình ổn giá được thực hiện thường xuyên nhưng cho tới nay, chưa có những đánh giá cụ thể tác động của việc sử dụng các biện pháp và công cụ bình ổn giá tới chỉ số giá tiêu dùng

Chính vì vậy, báo cáo Nghiên cứu này sẽ tập trung phân tích, khảo sát thực tế và

sử dụng các công cụ kỹ thuật để đánh giá cụ thể, sát thực để chỉ ra hiệu quả của chương trình bình ổn giá Qua đó có thể thấy những hạn chế và khiếm khuyết của chương trình cũng như đưa ra những đề xuất điều chỉnh cần thiết để chương trình thực sự đạt hiệu quả

và mục tiêu như mong đợi ban đầu

PHẦN I: TỔNG QUAN

Tổng quan nghiên cứu về bình ổn giá

Nghiên cứu của W Allen Wallis về bình ổn giá và tăng trưởng kinh tế, dẫn chứng trường hợp của Hoa Kỳ trong nhiều giai đoạn lịch sử cho rằng việc ổn định giá cả (hay bình ổn giá) có ý nghĩa quan trọng Trước tiên là đối với việc kiểm soát lạm phát có thể trở nên căng thẳng trong thời kỳ trước, trong và sau chiến tranh hoặc trong những giai đoạn nhất định của chu kỳ kinh tế và gây ra những ảnh hưởng trực tiếp tới các nhóm người dân có thu nhập không tăng nhanh bằng mức tăng của lạm phát hoặc thu nhập thấp, gâp tâm lý hoang mang trong dân chúng, ảnh hưởng tới những quyết định kinh doanh, gây ra những mất cân bằng các cán cân và kết quả là ảnh hưởng tới hiệu quả và tăng trưởng kinh tế Để chạy theo mục tiêu tăng trưởng kinh tế, Chính phủ luôn phải điều chỉnh và thay đổi các chính sách Tuy nhiên, trên thực tế cho thấy các con số tăng trưởng qua các thời kỳ không có mối liên hệ trực tiếp nào với sự gia tăng của giá cả, sự thay đổi của giá không có mối tương quan nào với tăng trưởng Ngược lại, sự ổn định của lao động và thu nhập có ý nghĩa tích cực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Tác giả cho rằng thậm chí có thể đạt được cả 3 mục tiêu là giá cả ổn định, thất nghiệp thấp và tăng trưởng cùng 1 lúc Chính vì vậy, việc ổn định giá cả hay bình ổn giá có quan hệ với tăng trưởng vì những hiệu ứng tích cực của nó tới hiệu quả kinh tế

Sử dụng các mô hình phân tích định lượng khác nhau về chi phí và lợi ích của bình

ổn giá, nghiên cứu của Martin Feldstein (1999) xem xét trường hợp của các nước trong khối OECD cho rằng lạm phát cao có nhiều tác hại Mặc dù việc giảm lạm phát từ cao xuống mức vừa phải có thể làm giảm sản lượng hoặc tăng tỷ lệ thất nghiệp tạm thời nhưng vẫn là một mục tiêu cần thiết phải thực hiện Các chi phí bỏ ra để kiểm soát lạm phát sẽ lớn hơn nhiều so với chi phí cho việc ổn định giá cả Việc tác động vào lạm phát, cho dù chỉ là mức tăng nhỏ có thể làm giảm đáng kể phúc lợi xã hội Vì vậy, ổn định giá

cả là chính sách tiền tệ hữu hiệu nhất

Nhìn từ khía cạnh chính sách tiền tệ và mối liên hệ giữa chính sách tiền tệ và lạm phát qua các thời kỳ tại các nước phát triển như Hoa Kỳ, New Zealand, Canada, Anh, Thụy Điển và khu vực sử dụng đồng Euro, nghiên cứu của Marc Labonte và Gail Markine chỉ ra rằng chính sách tiền tệ được thực hiện thông qua các động thái, chỉ thị, quyết định, tuyên bố từ Ngân hàng trung ương và có những ảnh hưởng lớn tới tổng cầu và GDP thực tế, thất nghiệp, tỷ giá hối đoái thực tế, lãi suất, sản lượng v.v… nhưng nhìn chung chỉ trong ngắn hạn và nhất thời Trong dài hạn, ảnh hưởng chủ yếu của chính sách tiền tệ là đối với lạm phát Điều này đặc trưng với các quốc gia có lạm phát cao Chính vì

vậy, sau một giai đoạn nhận thấy việc sử dụng M1, M2, M3 không còn hiệu quả, Cục dự trữ Liên bang Hoa Kỳ đã thực thi chính sách tiền tệ thông qua việc thiết lập mục tiêu cho lãi suất qua đêm Lãi suất thấp là dấu hiệu của chính sách tiền tệ nới lỏng và lãi suất cao

và tăng là dấu hiệu của chính sách tiền tệ thắt chặt Nghiên cứu thêm các trường hợp đặt mục tiêu ổn định giá cả khác thấy rằng chính sách lạm phát mục tiêu phải không bao gồm việc thay đổi giá các hàng hóa cơ bản như lương thực, năng lượng và tăng các loại thuế Một kết luận của nghiên cứu là sự cải thiện của nền kinh tế sau khi thực hiện chính sách lạm phát mục tiêu đang dần rõ nét tại các quốc gia trên thế giới sau khi trải qua nhiều bất

ổn về kinh tế và chính trị

Đối với trường hợp của Việt Nam, một báo cáo ngắn của Ngô Trí Long có đề cập tới thể chế xác định giá cho các hàng hóa cơ bản (chính là những hàng hóa trong danh mục bình ổn giá) cho rằng thể chế xác định giá cho những hàng hóa cơ bản thuộc diện bình ổn giá trong những năm qua tại Việt Nam theo Pháp lệnh giá có nhiều bất cập Ví dụ những hàng hóa do Nhà nước định giá như giá điện được xác định hiện nay chủ yếu dựa trên chi phí thống kê hạch toán giá thành của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, chứa đựng nhiều điều bất hợp lý Giá xăng dầu được xác định theo kiểu “lưỡng tính” hay “nửa vời”, không phù hợp đối với loại thị trường độc quyền – cạnh tranh (độc quyền nhóm) Giá đối với hàng hóa, dịch vụ thuộc diện bình ổn giá khác như giá gas, giá thuốc, giá sữa luôn bất

ổn, gây bức xúc đối với người tiêu dùng Có rất nhiều khía cạnh cần phải điều chỉnh để thực sự thực hiện bình ổn giá thị trường cho những mặt hàng này

Nhìn chung, các nghiên cứu trên đều cho rằng giá cả ổn định hay bình ổn giá có những tác dụng tích cực đối với người dân nói riêng và nền kinh tế nói chung Vấn đề quan trọng là các Chính phủ phải xác định được mức độ ổn định của giá cả và thời gian thực hiện bình ổn Tuy nhiên việc bình ổn giá theo đúng nghĩa phải thông qua các công

cụ của chính sách kinh tế vĩ mô như tiền tệ và tài khóa Việc sử dụng các công cụ hành chính hay chính phủ can thiệp trực tiếp vào việc quyết định giá cả các mặt hàng cụ thể trên thị trường cần được đánh giá khách quan về tính hiệu quả cũng như sự cần thiết trong bối cảnh nền kinh tế thị trường

Đối với trường hợp của Việt Nam cũng tương tự Tuy nhiên, cho tới hiện nay, chưa có những nghiên cứu tổng thể về các chính sách bình ổn giá tại Việt Nam một cách đầy đủ và hệ thống để có thể đưa ra những khuyến nghị cụ thể, đầy đủ và cần thiết

Mục tiêu của báo cáo nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách tốt nhất, giúp các cơ quan hoạch định chính sách về bình ổn giá có một cái nhìn tổng quan hơn và hiểu

rõ hơn các vấn đề sau đây:

- Những kết quả cũng như hạn chế của các chính sách, biện pháp bình ổn giá của Chính phủ và của Chương trình bình ổn giá hiện nay trong triển khai thực tế ở diện rộng, quy mô toàn quốc so với mục tiêu, ý nghĩa và thiết kế ban đầu

- Hiệu quả của chính sách dưới góc độ chỉ số giá tiêu dùng, góc độ doanh nghiệp vàngười tiêu dùng

- Những hạn chế trong cơ chế thực hiện và sự phối hợp giữa các bên theo chiều ngang (Bộ, ban, ngành) và theo chiều dọc (từ trung ương tới các địa phương)

- Từ đó, đưa ra các đề xuất nâng cao hiệu quả và tính thiết thực của chương trình

Phương pháp nghiên cứu

Báo cáo nghiên cứu này sẽ sử dụng các phương pháp thích hợp để phân tích và đánh giá như:

- Phương pháp tổng hợp, phân tích các số liệu: xây dựng các bảng, biểu số liệu

để phân tích được báo cáo từ Tổng cục thống kê cũng như các Bộ, ban, ngành

và địa phương;

- Phương pháp mô hình: dùng mô hình để phân tích và đánh giá tính hiệu quả

và ảnh hưởng giữa các biến;

- Phương pháp khảo sát: khảo sát và lấy ý kiến, đề xuất, kiến nghị trực tiếp từ các đối tượng tham gia hoạt động bình ổn giá trên thực tế

Giới hạn nghiên cứu

Trong khuôn khổ nghiên cứu về Chính sách bình ổn giá này, nhóm nghiên cứu tập trung phân tích và đánh giá tính hiệu quả cũng như đưa ra các kiến nghị đối với các biện pháp và chính sách bình ổn giá của Chính phủ và các địa phương được thực hiện từ năm

2000 đến nay Nhóm nghiên cứu cũng tập trung đánh giá hoạt động bình ổn giá đối với các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu đối với thị trường trong nước, không nghiên cứu và phân tích những biện pháp của Chính phủ và địa phương thực hiện nhằm hỗ trợ giá đối với các

mặt hàng thực hiện mục tiêu xuất khẩu

PHẦN II CÁC BIỆN PHÁP BÌNH ỔN GIÁ MỘT SỐ MẶT HÀNG TIÊU DÙNG

THIẾT YẾU CỦA CHÍNH PHỦ

Có thể nói, trong những năm qua, Việt Nam được quốc tế đánh giá khá cao trong công tác kiểm soát lạm phát để tạo một sự bình ổn nhất định đối với mặt bằng giá cả nói chung trên bình diện toàn nền kinh tế bằng một hệ thống các giải pháp và chính sách kinh

tế vĩ mô kết hợp với nhau trong tổng thể hài hòa với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội khác Đặc biệt đối với những giai đoạn lạm phát tăng cao, đột biến và có nhiều dấu hiệu căng thẳng, gây bất ổn vĩ mô, sự phản ứng khá chủ động và quyết liệt từ Chính phủ

đã nhanh chóng đưa lạm phát về ngưỡng an toàn Theo đó, mặt bằng giá cả nói chung cũng ổn định và giảm bớt tâm lý hoang mang, lo lắng cho người dân và cho các nhà đầu

tư Bên cạnh đó, việc phối hợp điều hành của các cơ quan quản lý Nhà nước nhằm bình

ổn một số mặt hàng thiết yếu trong thời gian qua, cụ thể là từ năm 2000 đến nay cũng luôn được chú ý và có những bước tiến đáng kể

1 Khuôn khổ pháp lý về bình ổn giá

Khuôn khổ pháp lý đối với hoạt động này cũng đã có những dấu mốc quan trọng

Để góp phần phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bình ổn giá, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh, của ngườitiêu dùng và lợi ích của Nhà nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa X đã ban hành Pháp lệnh Giá số 40/2002/PL-UBTVQH10 ngày 26 tháng 4 năm 2002 Mục tiêu chung của Pháp lệnh Giá chính là thực hiện kiểm soát Nhà nước trong lĩnh vực giá cả đối với tất cả các hàng hóa trên thị trường nhằm tránh những biến động bất thường có thể xảy

ra Bên cạnh đó, Pháp lệnh Giá đã có phần quy định cụ thể về bình ổn giá với mục tiêu thực hiện các chính sách, biện pháp cần thiết tác động vào quan hệ cung cầu để bình ổn giá thị trường đối với những hàng hóa, dịch vụ quan trọng, thiết yếu Các biện pháp này bao gồm: (a) Điều chỉnh cung cầu hàng hóa sản xuất trong nước và hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; hàng hóa giữa các vùng, các địa phương trong nước; (b) Mua vào hoặc bán ra hàng hóa dự trữ; (c) Kiểm soát hàng hóa tồn kho; (d) Quy định giá tối đa, giá tối thiểu, khung giá; (đ) Kiểm soát các yếu tố hình thành giá; (e) Trợ giá nông sản khi giá thị trường xuống quá thấp gây thiệt hại cho người sản xuất; trợ giá hàng hóa, dịch vụ quan trọng, thiết yếu khác

Gần đây, Luật Giá đã được thông qua ngày 20 tháng 6 năm 2012 thay thế cho Pháp lệnh Giá Luật Giá đã có những quy định chi tiết, cụ thể và chặt chẽ hơn về quản lý nhà nước đối với giá cả hàng hóa nói chung trên thị trường và cũng chi tiết hơn cả nội

dung bình ổn giá so với Pháp lệnh Giá trước đây Điều 4, Luật Giá đưa khái niệm: “Bình

ổn giá là việc Nhà nước áp dụng biện pháp thích hợp về điều hòa cung cầu, tài chính, tiền tệ và biện pháp kinh tế, hành chính cần thiết khác để tác động vào sự hình thành và vận động của giá, không để giá hàng hóa, dịch vụ tăng quá cao hoặc giảm quá thấp bất hợp lý” Luật Giá cũng đưa ra danh mục hàng hóa thuộc diện bình ổn1 với 7 biện pháp bình ổn khác nhau Sau đó, Nghị định số 177/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 của Chính phủ ban hành đã quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Giá, trong

đó có những quy định về bình ổn giá

Bên cạnh đó, tùy từng mặt hàng trong danh mục bình ổn giá, Chính phủ, các Bộ, ban, ngành đã ban hành những quy định riêng nhằm quản lý thị trường cũng như giá cả trong từng thời điểm nhằm thực hiện mục tiêu chung đưa ra trong Pháp lệnh Giá trước đây và Luật Giá sau này

2 Tình hình thực hiện bình ổn giá các mặt hàng thiết yếu

Thực hiện chủ trương bình ổn giá, Chính phủ đã có nhiều biện pháp chỉ đạo phối hợp giữa các Bộ, ban, ngành cũng như phân cấp tự chủ trong thực hiện bình ổn giá xuống các địa phương Trong thời gian từ khi Pháp lệnh Giá được ban hành, những biện pháp bình ổn đã có những tác dụng nhất định trong việc kiểm soát giá cả hàng hóa thiết yếu và

có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống nhân dân Tuy nhiên, có thể nói việc kiểm soát để đạt được một mức độ bình ổn thực sự đối với từng mặt hàng và trong từng thời điểm nhất định có sự khác biệt rất lớn Nhiều khi đã không có sự kiểm soát chặt chẽ hoặc có trường hợp những biện pháp bình ổn giá không có tác dụng Dưới đây là những mặt hàng điển hình nhất trong đối tượng thực hiện chính sách bình ổn giá trực tiếp của Chính phủ

2.1 Xăng dầu

Lĩnh vực xăng dầu là lĩnh vực thuộc diện bình ổn giá Tuy nhiên, có thể dễ dàng nhận ra đặc điểm nổi bật của lĩnh vực này là: (i) xăng dầu tiêu thụ trong nước là nhập khẩu, giá xăng dầu phụ thuộc vào giá cả thế giới; (ii) cơ chế định giá bán xăng dầu của Việt Nam trong nhiều năm trở lại đây vẫn gây nhiều tranh luận khi mức tăng, giảm của giá bán xăng dầu trong nước chưa theo cùng với mức tăng, giảm của giá thế giới; (iii) thị

1 Bao gồm: (i) Xăng, dầu thành phẩm; (ii) Điện; (iii) Khí dầu mỏ hóa lỏng; (iv) Phân đạm; phân NPK; (v) Thuốc bảo vệ thực vật theo quy định của pháp luật; (vi) Vac-xin phòng bệnh cho gia súc, gia cầm; (viig) Muối ăn; (viii) Sữa dành cho trẻ em dưới 06 tuổi; (ix)) Đường ăn, bao gồm đường trắng và đường tinh luyện; (x) Thóc, gạo tẻ thường; (xi) Thuốc phòng bệnh, chữa bệnh cho người thuộc danh mục thuốc chữa bệnh thiết yếu sử dụng tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của pháp luật

trường xăng dầu hiện nay đã là thị trường cạnh tranh nhưng sự cạnh tranh chưa hoàn hảo, thực chất là độc quyền nhóm khi chỉ có một số đầu mối cung cấp xăng dầu nhất định và Tập đoàn dầu khí Việt Nam - Petrolimex là nhà cung cấp lớn nhất Mặc dù đã có sự khác biệt về giá bán xăng dầu giữa các doanh nghiệp đầu mối nhưng sự chênh lệch không lớn Chính vì vậy, cơ chế này lại càng tạo ra những ảnh hưởng tới việc hình thành giá bán xăng, dầu trong nước

Từ năm 2000 đến nay, giá xăng dầu thế giới có nhiều biến động, lập những mặt bằng giá mới và liên tiếp bị phá vỡ để xác lập mặt bằng mới trong các năm tiếp theo Chính phủ thực hiện chính sách bù giá cho người tiêu dùng thông qua doanh nghiệp nhập khẩu nhằm cố gắng giữ mức giá nội địa ở mức thấp Tuy nhiên, trước nguy cơ không cân đối ngân sách cho bù giá xăng dầu, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 187/2003/QĐ-TTg ngày 15/9/2003 về kinh doanh xăng dầu với những thay đổi lớn như:

- Nhà nước xác định giá định hướng; doanh nghiệp đầu mối được điều chỉnh tăng giá bán trong phạm vi + 10% (đối với xăng) và + 5% (đối với các mặt hàng dầu)

- Hình thành 2 vùng giá bán; giá bán tại vùng xa cảng nhập khẩu, doanh nghiệp được phép cộng tới vào giá bán một phần chi phí vận tải nhưng tối đa không vượt quá 2%

so với giá bán ở vùng gần cảng nhập khẩu

- Chỉ thay đổi giá định hướng khi các yếu tố cấu thành giá thay đổi lớn, Nhà nước không còn công cụ điều tiết, bảo đảm các lợi ích của người tiêu dùng, Nhà nước và doanh nghiệp

Sau đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định định số 55/2007/NĐ-TTG năm 2007 đã tạo ra một hệ thống phân phối rộng khắp với gần 10.000 cửa hàng xăng dầu trên cả nước, góp phần ổn định, lành mạnh hóa thị trường trước đây khá lộn xộn Tuy nhiên, vì nhiều lý

do, nội dung quản lý giá xăng dầu theo Quyết định 187 và Nghị định 55 không được thực hiện trên thực tế, Chính phủ vẫn điều hành và can thiệp trực tiếp vào giá bán xăng dầu, kể

cả chiều tăng và giảm và các cơ quan quản lý tỏ ra lúng túng khi thực hiện những mục tiêu khá mâu thuẫn nhau là đảm bảo tính ổn định của giá và phải thực hiện thị trường hóa giá cả dựa vào giá xăng dầu thế giới Một mặt, do thực hiện bình ổn giá bằng cách bù giá

từ ngân sách trong một thời gian dài đã ảnh hưởng lớn tới ngân sách Nhà nước cũng như các doanh nghiệp kinh doanh (mức bù giá đã tăng từ 1000 tỷ đồng năm 2000 lên 22 nghìn

tỷ đồng năm 2008) Mặt khác, vì kìm giá lâu và có sự điều chỉnh sốc sau đó, giá xăng dầu mới đã có những ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế, người dân thường có những phản ứng tiêu cực trước những đợt điều chỉnh giá Cách điều hành tăng, giảm giá xăng dầu trong nước không theo sự tăng, giảm của giá thế giới cũng như việc công bố thông tin không đầy đủ và kịp thời tạo sự chủ động cho người dân đã gây ra sự bức xúc trước mỗi đợt điều chỉnh giá Ngoài ra, cơ chế quản lý giá xăng dầu trong những năm qua đã góp

phần gây ra hiện tượng đầu cơ tích trữ chờ giá lên, thẩm lậu xăng dầu, gian lận trong phân phối và bán lẻ xăng dầu hay tạo lý do điều chỉnh giá cho các ngành kinh doanh liên quan (như vận tải) v.v…

Một dấu mốc đáng chú ý là tới tháng 9/2008, Chính phủ tuyên bố chấm dứt cơ chế

bù giá xăng dầu, vận hành giá xăng dầu theo cơ chế thị trường Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn không có thực quyền về xác định giá bán như các văn bản quy định Các văn bản mới tiếp tục ra đời song cũng không đi vào thực tế (barem thuế nhập khẩu, quỹ bình ổn giá);

cơ chế đăng ký giá kéo dài mang nặng tính xin cho (phê duyệt) Cơ chế quản lý, điều hành thực hiện bình ổn giá vẫn chưa có sự cải thiện nào đáng kể trên thực tế Đã có những đợt điều chỉnh tăng liên tiếp trong một thời gian ngắn với lý do giá xăng thế giới tăng và sau đó, việc điều chỉnh giảm không đáng kể (ví dụ trong năm 2011, 2012)

Hình 7: Diễn biến giá dầu thế giới và giá xăng của Việt Nam năm 2011-2012

Nguồn: Theo Oilprice.net và tổng hợp giá dầu Việt Nam

Một khía cạnh khác của quản lý bình ổn giá xăng dầu là việc Chính phủ yêu cầu doanh nghiệp trích lập Quỹ bình ổn Quỹ bình ổn đã có từ rất sớm, trước những năm 2000

và do Ban vật giá Chính phủ quản lý Sau đó, vì hoạt động không hiệu quả nên Quỹ bị hủy bỏ Hiện nay, việc hình thành Quỹ được tái thực hiện theo quy định tại Nghị định 84/2009/NĐ-CP và Thông tư 234/2009/TT-BTC Mức trích lập và thời điểm trích lập đều được Bộ Tài chính tính toán dựa trên những biến động của thị trường và có thông báo đến các doanh nghiệp đầu mối thực hiện Thực chất, nguồn trích lập vào Quỹ bình ổn cấu thành nên giá bán xăng dầu Do đó, điều này cũng giống như người mua mất thêm tiền để

bình ổn giá cho mình trong tương lai Hay chính xác hơn là việc kéo sự tăng giá trong tương lai về hiện tại Cho tới thời điểm hiện nay, Quỹ bình ổn xăng dầu vẫn được cho là hoạt động thiếu công khai, minh bạch và việc hình thành và duy trì Quỹ này không có mấy tác dụng đối với mục tiêu chính là bình ổn giá

Bên cạnh đó, trong diễn biến giá xăng dầu thế giới giảm mạnh năm 2014, giá xăng dầu trong nước sau đó cũng điều chỉnh giảm theo trong nhiều đợt từ 25.640 đồng/lít

dầu nói riêng, các mặt hàng và dịch vụ khác và thị trường nói chung Tuy nhiên, vào đầu năm 2015, Bộ Tài chính có một động thái khác là tăng thuế nhập khẩu (và sau đó là tăng thuế bảo vệ môi trường từ 1000 đồng/lít lên 3000 đồng/lít từ 1/5/2015) đối với mặt hàng này với lý do giảm mức thâm hụt ngân sách nhà nước do giá xăng dầu thế giới giảm Điều này cũng đồng nghĩa với việc chặn sự lan tỏa do giá xăng dầu thế giới giảm đến nền kinh tế, vì xăng dầu giảm sẽ lan tỏa đến ngành vận tải và các ngành khác trong nền kinh

tế, từ đó dẫn tới tổng giá trị gia tăng (GDP) của nền kinh tế tăng lên và có thể nói động thái này có thể đã đi ngược lại mục tiêu bình ổn giá không chỉ của mặt hàng này mà còn tất cả các mặt hàng được sản xuất trong nước Nguy hiểm hơn nữa là nó có thể chặn đà tăng trưởng của nền kinh tế

Ngoài ra, những câu chuyện “giá xăng giảm nhưng cước vận tải không giảm” như thời gian qua cũng cho thấy không chỉ là vấn đề điều hành mà còn cho thấy các doanh nhân Việt Nam có cái nhìn rất ngắn và mang tính chộp giật, một bức tranh phản ánh tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược” thiếu nhất quán và thiếu sự phối hợp để tạo thành một mặt bằng giá cả chung có lợi cho người sản xuất và tiêu dùng Chỉ sau khi dư luận thực sự lên tiếng bày tỏ bức xúc với những tình trạng bất hợp lý của giá cả một cách hiển nhiên, các cơ quan chức năng mới họp bàn và lại buộc “vào cuộc” áp chế bằng các biện pháp hành chính Biện pháp này thực tế không mang lại hiệu quả, ví dụ như các tuyến xe Hải Phòng – Hà Nội chỉ giảm giá khoảng 6% trong vòng 5 tiếng lúc có đoàn kiểm tra, sau

2 Trong năm 2014, dưới áp lực giảm giá quá mạnh của xăng, dầu thế giới, giá xăng, dầu trong nước cũng đã buộc phải điều chỉnh giảm theo với tổng cộng 12 lần Cụ thể: (1) Ngày 28/7, xăng lần đầu tiên giảm giá trong năm với mức 330-350 đồng/lít Trong đó, xăng RON 92 giảm 330 đồng /lít từ 25.640 đồng/lít còn 25.310 đồng/lít; (2) Ngày 7/8, lần thứ hai xăng giảm giá theo chu kỳ với mức 500 đồng/lít Xăng RON 92 giảm từ 25.310 đồng/lít còn 24.810 đồng/lít; (3) Ngày 18/8, xăng RON 92 lần thứ 3 giảm giá 600 đồng/lít về mức 24.210 đồng/lít; (4) 12 giờ trưa ngày 29/8, xăng lại giảm 470 đồng/lít Mức giá mới của xăng RON 92 là 23.740 đồng/lít; (5) Đến ngày 9/9, xăng tiếp tục giảm 30 đồng lít về mức 23.710 đồng/lít với xăng RON 92 (6) Chiều 30/9, xăng RON 92 giảm nhẹ 150 đồng/lít về mức 23.560 đồng/lít; (7) 12 giờ trưa 13/10, xăng lại giảm 670 đồng xuống còn 22.890 đồng/lít; (8) Từ 18 giờ ngày 23/10, giá xăng tiếp tục giảm 550 đồng/lít, xuống chỉ còn 22.340 đồng/lít; (9) 11 giờ sáng (7/11), xăng lần thứ 9 liên tục giảm giá khi rẻ thêm 950 đồng/lít Giá xăng RON 92 chỉ còn 21.390 đồng/lít; (10) Từ 11 giờ (22/11), xăng lần thứ 10 giảm giá Giá xăng RON 92 cùng giảm mạnh 1.140 đồng/lít, về mức 20.250 đồng/lít; (11) Từ 13 giờ trưa (6/12), với mức giảm 320 đồng/lít, lần đầu tiên trong năm giá xăng dưới mức 20.000 đồng/lít Cụ thể RON 92 còn 19.930 đồng/lít; (12) 15 giờ chiều (22/12), xăng lần thứ 12 liên tiếp giảm giá với mức kỷ lục từ trước đến nay 2.050 đồng/lít Xăng RON 92 còn 17.880 đồng/lít

5 tiếng đồng hồ thì đâu lại hoàn đó Đây không chỉ là vấn đề điều hành mà sâu sa hơn, đó

là vấn đề văn hóa kinh doanh và đạo đức kinh doanh

2.2 Điện

Điện là mặt hàng thuộc diện bình ổn giá nhưng cách quản lý giá điện của Nhà nước trong những năm qua vẫn theo cơ chế quan liêu và độc quyền với những vấn đề tương tự hoặc thậm chí nghiêm trọng hơn mặt hàng xăng dầu

Theo Luật Điện lực năm 2004, biểu giá bán lẻ điện cho Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Cơ quan điều tiết điện lực giúp Bộ trưởng Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương) xây dựng biểu giá bán lẻ Sau này, Luật Điện lực sửa đổi, bổ sung được Quốc hội thông qua 20/11/2012, có hiệu lực 1/7/2013 đã có những thay đổi trong quy định về giá

điện Cụ thể, giá bán lẻ điện do đơn vị bán lẻ điện xây dựng căn cứ khung giá của mức

giá bán lẻ điện bình quân, cơ chế điều chỉnh giá và cơ cấu biểu giá bán lẻ điện do Thủ tướng Chính phủ quy định phù hợp với cấp độ phát triển của thị trường điện lực (trừ giá bán điện ở nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo có những ưu đãi riêng) Bộ Công thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng khung giá của mức giá bán lẻ điện bình quân, cơ chế điều chỉnh giá và cơ cấu biểu giá bán lẻ điện trình Thủ tướng Chính phủ quyết định Việc điều chỉnh giá bán lẻ điện phải được thực hiện công khai, minh bạch

về sự biến đổi của các yếu tố cấu thành liên quan đến việc điều chỉnh giá Nhà nước sử dụng các biện pháp để bình ổn giá bán điện phù hợp với quy định của pháp luật về giá

Bên cạnh đó, Luật Giá đã đưa ra một số nguyên tắc cụ thể định giá bán điện trong Chương I, Điều 4 như sau:

- Mức giá bán lẻ điện bình quân là giá bán điện được xác định theo nguyên tắc tính tổng chi phí sản xuất, kinh doanh và mức lợi nhuận hợp lý bình quân cho 01 kWh điện thương phẩm trong từng thời kỳ, được sử dụng cùng với cơ cấu biểu giá bán lẻ điện

để tính giá bán lẻ điện cụ thể cho từng đối tượng khách hàng sử dụng điện

Sau 14 lần xăng dầu liên tiếp giảm giá: Cước vận tải không giảm

Khi nhiên liệu giảm giá liên tiếp thì một trong các ngành sử dụng mặt hàng này

nhiều nhất là ngành vận tải vẫn “vô tư” giữ nguyên mức cước, trong khi trước đó,

với những lần xăng dầu tăng giá, cước này cũng nhanh chóng tăng theo

Theo niêm yết của Bến xe Miền Đông (thành phố Hồ Chí Minh), đơn vị hiện có

175 tuyến xe đi các tỉnh trong cả nước, gồm 207 doanh nghiệp (DN) đăng ký hoạt

động Trong số này mới có khoảng 100 DN thông báo giảm giá cước vận tải hành

khách (HK), mức dao động từ 5-10% (tính tới ngày 13/1/2015)

Tại Hà Nội, theo đại diện Công ty CP bến xe Hà Nội, tính đến nay (27/1/2015),

sau 15 lần xăng dầu giảm giá với mức giảm gần 10.000 đồng, nhưng mới chỉ có

38 đơn vị trong tổng số hơn 100 đơn vị vận tải tiến hành giảm giá cước vận tải

(Nguồn: Tổng hợp từ các báo)

- Khung giá của mức giá bán lẻ điện bình quân là khoảng cách giữa mức giá tối thiểu và mức giá tối đa của mức giá bán lẻ điện bình quân

- Cơ cấu biểu giá bán lẻ điện là bảng kê các mức giá cụ thể hoặc tỷ lệ phần trăm (%) của mức giá bán lẻ điện bình quân để tính giá bán lẻ điện cụ thể cho từng đối tượng khách hàng sử dụng điện

Tuy nhiên, có thể thấy việc cung cấp điện qua nhiều năm vẫn hoàn toàn độc quyền thuộc về Tập đoàn Điện lực Việt Nam – EVN Chính vì vậy, phương pháp xây dựng biểu giá điện hiện nay chủ yếu dựa trên chi phí thống kê hoạch toán giá thành của EVN Hàng năm căn cứ kết quả kiểm tra, tính toán giá thành SXKD điện năm tài chính, tình hình sản xuất kinh doanh của EVN và tình hình kinh tế - xã hội, Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính xem xét điều chỉnh giá bán điện bình quân Như vậy, giá bán điện vẫn chưa thực sự vận hành và tự điều chỉnh theo cơ chế thị trường mặc dù đã có những thay đổi trong khuôn khổ pháp lý Chính vì vậy, đã có câu chuyện EVN tính cả các chi phí phát sinh vô lý vào giá điện3

Hình 8: Giá điện qua các lần điều chỉnh, giai đoạn 2009-2015

Nguồn: Tổng hợp qua các lần điều chỉnh Giá điện ở Việt Nam, từ năm 2000 đến nay đã qua nhiều lần tăng giá Chỉ tính từ năm 2009, giá điện có những lần tăng giá liên tiếp và sau mỗi lần điều chỉnh chỉ có tăng,

chưa hề giảm (tuy có thời điểm chi phí đầu vào giảm đáng kể) Đặc biệt, năm 2011, giá được điều chỉnh tăng 2 lần: ngày 01/3/2011 tăng 15,28% so với năm 2010, ngày 20/12/2011 tăng 5%, ngày 01/7/2012 tăng tiếp 5% Năm 2012, giá cũng được điều chỉnh tăng 2 lần vào 1/7/2012 và 22/12/2012, mỗi lần tăng trung bình 5%, đưa giá bán điện bình quân từ mức 1.369 đồng/KWh lên 1.437 đồng/KWh (chưa tính thuế VAT)

Năm 2013, giá được điều chỉnh tăng ngày 1/8/2013 thêm 5%, đưa giá bình quân lên 1509 đồng/KWh Đặc biệt, Quyết định số 69/2013 của Thủ tướng về cơ chế điều chỉnh mức giá bán lẻ điện bình quân ngay sau đó còn cho phép EVN không còn những lần tăng giá 5% mà sẽ tăng tối thiếu 7% Trong năm 2014, mặc dù giá điện bán lẻ bình quân không tăng nhưng từ ngày 1/6/2014, có một số thay đổi đối với các đối tượng được hưởng ưu đãi giá bán điện như: mức giá bán lẻ điện sinh hoạt cho hộ nghèo và thu nhập thấp bị bãi bỏ; mức giá bán lẻ điện cho kinh doanh và khối hành chính sự nghiệp giảm nhẹ Mới đây nhất, giá điện đã được điều chỉnh tăng thêm 7,5% lên mức bình quân 1622 đồng/kw Có thể thấy Giá bán điện ban hành qua các kỳ điều chỉnh còn chưa thuyết phục, mang nặng cơ chế hành chính, thiếu cơ sở khoa học, thiếu minh bạch và thuyết phục

Bên cạnh đó, cách tính lũy kế đặc thù của giá điện cũng cho thấy cơ chế giá có lợi nhiều hơn cho người sản xuất và kinh doanh điện chứ lợi ích không thuộc về người tiêu thụ Theo đó, tính từ ngày 01/06/2014, giá bán lẻ điện sinh hoạt có 6 bậc với mức giá tương ứng với từng bậc từ bậc 1 - bậc 6 lần lượt là 1.388 đồng/kWh; 1.433 đồng/kWh; 1.660 đồng/kWh; 2.082 đồng/kWh; 2.324 đồng/kWh và 2.399 đồng/kWh Thông thường, điện tiêu thụ trong các gia đình sẽ tính tới bậc 3 hoặc 4

Và cũng theo nhiều nghiên cứu, trong điều kiện KT-XH, hoạt động của các doanh nghiệp, thu nhập người dân hiện tại và nguồn tài nguyên đa dạng cho sản xuất điện, giá bán điện hiện nay ở Việt nam không phải là thấp Tính chất bình ổn của giá điện trong những năm vừa qua không cao, làm tăng gánh nặng chi tiêu cho người dân và chi phí sản xuất cho các doanh nghiệp Đặc biệt đáng chú ý là những tuyên bố điều chỉnh tăng giá điện luôn được đưa ra vào thời điểm cuối tháng 12 mỗi năm (và thường trong bối cảnh chỉ số lạm phát của năm được công bố không quá căng thẳng) Đây có thể là một chủ đích nhằm giảm sự chú ý và bức xúc của người dân trước nỗi lo tăng giá sắp tới

2.3 Sữa trẻ em dưới 6 tuổi

Việt Nam được đánh giá là thị trường tiêu thụ sữa tiềm năng Mặt hàng sữa cho trẻ

em dưới 6 tuổi thuộc diện bình ổn giá nhưng trong cơ chế quản lý lỏng lẻo, sữa cho trẻ

em dưới 6 tuổi cũng đã là mặt hàng có những đợt tăng giá sốc Thấm chí, nhiều đánh giá năm 2009 đã cho rằng giá sữa tại Việt Nam đắt nhất thế giới (theo một báo cáo của Chương trình giảng dạy Fulbright) Điều đó cho thấy sự yếu kém trong quản lý giá của nhà nước đối với những mặt hàng thuộc diện bình ổn giá trong những năm qua

Có một đặc điểm là cho dù một số nhà sản xuất sữa trong nước như Vinamilk, Nutifood có thị phần sữa bột và sữa nước lớn nhưng nguyên liệu và công nghệ sản xuất chủ yếu là nhập khẩu Chính vì vậy, giá sữa bán ra thị trường phụ thuộc nhiều vào giá sữa nguyên liệu của thế giới Thị trường sữa cho trẻ dưới 6 tuổi bao gồm sữa bột và sữa nước trong những năm gần đây gần như bị cạnh tranh gay gắt bởi các hãng sữa ngoại lớn như Mead Jonhson, Abbott, Dutch Lady (Freisland Campina), Dumex, Nestlé, các nhãn hiệu Gallia, Nutriben của Pháp, Aptamin của Anh, Đức, Meiji của Nhật v.v… Riêng đối với sữa bột, thị phần của các hãng sữa ngoại khoảng 75%4 nên các hãng sữa ngoại đã có nhiều “chiêu thức” nâng giá sữa một cách thiếu kiểm soát, thao túng kéo các mặt hàng sữa bột trong nước tăng theo và có thời điểm các cơ quan quản lý đã không thể kiểm soát

để bình ổn giá được mặt hàng này

Khi giá sữa bột thế giới tăng đột biến năm 2006, 2007, 2008, giá sữa bột trong nước theo đó có nhiều đợt tăng năm 2008 và 2009 Các đợt tăng giá đặc biệt nổi bật vào các năm gần đây như 2012, 2013 và đầu năm 2014 Ví dụ như năm 2013 có 6 đợt tăng giá sữa Mỗi đợt 7-9%, cá biệt có hãng đã tăng giá đến 15% Giá sữa đã trở thành nỗi ám ảnh

“choáng váng” của người dân Những đánh giá sau mỗi đợt tăng giá là: giá sữa tăng phi

mã, giá sữa tăng “vô tội vạ”, quản lý giá sữa buông xuôi, người tiêu dùng “đốt” tiền mua sữa v.v… Đặc biệt, có sự chênh lệch rất lớn giữa giá nhập khẩu và giá bán lẻ của chính mặt hàng sữa đó trên thị trường

Hình 9: So sánh giá sữa khai báo với các cơ quan hải quan và giá bán lẻ

Về khía cạnh quản lý nhà nước đối với thị trường sữa cho trẻ em dưới 6 tuổi, đã có nhiều văn bản pháp lý được ban hành quy định quản lý giá mặt hàng này cũng như nhà

4 Đối với sữa nước, mặt bằng giá có vẻ ít căng thẳng hơn khi thị phàn lớn thuộc về Vinamilk với 48.7%, những nhãn hàng khác trong nước cũng chiếm thị phàn cao như TH True Milk, Mộc Châu, Ba Vì, Dalatmilk, Lothamilk, Nutifood Còn lại khoảng 25.7% thuộc về Dutch Lady (Freisland Campina) – tính đến giữa năm 2013 Tuy nhiên, những đợt tăng giá sữa nước trong các năm gần đây như 2012, 2013 cũng đẩy mặt bằng sữa nước lên cao và không có quá trình điều chỉnh giảm cho tới hiện nay

nước đưa mặt hàng này vào Danh mục thuộc diện bình ổn giá Đặc biệt, quyết định về việc đăng ký và quy định giá, bao gồm cả mặt hàng sữa được Bộ Tài chính đưa ra tại Thông tư 122/2010/TT-BTC ngày 12 tháng 8, năm 2010 cho phép: (i) cơ quan quản lý có thể đặt những mức giá tối đa và tối thiểu hoặc những khung giá; (ii) các nhà sản xuất, các nhà phân phối và các cửa hàng bán lẻ phải đăng ký giá khi đưa hàng ra thị trường và bất

kỳ khi nào giá thay đổi; (iii) các doanh nghiệp sản xuất, các đại lý bán sỉ và cửa hàng bán

lẻ được yêu cầu phải cung cấp thông tin về chi phí sản xuất cho Bộ Tài chính; (iv) chi phí quảng cáo và khuyến mãi không được vượt quá 10% tổng chi phí Sau đó, nhiều Thông

tư, Chỉ thị của các cơ quan quản lý như Bộ Tài chính, Bộ Y tế được ban hảnh nhưng có

vẻ, kẽ hở trong quản lý giá sữa vẫn quá lớn và các doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng này dường như có nhiều biện pháp để đối phó khá dễ dàng với các quy định này

Kẽ hở ở đây có thể kể đến như: doanh nghiệp được yêu cầu đăng ký giá với các cơ quan quản lý chứ chưa đưa ra yêu cầu bắt buộc phải báo cáo cơ chế hình thành giá, kiểm toán giá và thông báo giá kiểm toán đó cho Nhà nước mỗi khi muốn tăng giá Như vậy, Nhà nước không thể quản lý được chính xác mức độ tăng giá của doanh nghiệp có hợp lý hay không Bên cạnh đó, việc nhập khẩu sữa phần lớn là doanh nghiệp tư nhân không chịu sự quản lý trực tiếp của nhà nước nên giá kê khai, đăng ký chỉ là giá bán buôn, rất khó kiểm soát giá bán lẻ tới người tiêu dùng Sự phối hợp giữa Bộ Tài chính, Bộ Công thương và Bộ Y tế còn quá yếu kém, nhiều khi là “đùn đẩy” trách nhiệm cho nhau Những quy định chưa rõ ràng và chặt chẽ của Luật Giá và Luật Cạnh tranh đối với mặt

sản phầm (từ sữa bột thành “sản phẩm dinh dưỡng”), thay đổi trọng lượng hàng hóa v.v…

Giá sữa thực sự chỉ ngừng tăng và điều chỉnh giảm khi các cơ quan quản lý có biện pháp quyết liệt và mạnh tay từ Quyết định số 1079/QĐ-BTC của Bộ Tài chính ngày 20 tháng 05 năm 2014 Theo đó, Bộ Tài chính áp mức giá tối đa (áp trần) bán buôn và bán lẻ cho 25 sản phẩm sữa điển hình Các sản phẩm khác phải được định giá căn cứ vào mức giá tối đa của sản phẩm cùng loại trong danh mục Tiếp theo, Nghị định số 100/2014/NĐ-

CP ngày 6/11/2014 của Chính phủ quy định về kinh doanh và sử dụng sản phẩm dinh dưỡng dùng cho trẻ nhỏ, bình bú và vú ngậm nhân tạo đã quy định "Nghiêm cấm quảng cáo sản phẩm sữa thay thế sữa mẹ dùng cho trẻ em dưới 24 tháng tuổi, thức ăn bổ sung cho trẻ em dưới 06 tuổi " Thị trường sữa có vẻ lắng dịu

Tuy nhiên, sau đó, với nhiều hình thức lách Luật và các quy định dưới Luật, các hãng sữa vẫn “ngang nhiên” tăng giá và giá còn tăng rất mạnh vào đầu năm 2015 mặc dù giá nguyên liệu giảm Hình thức điển hình nhất là việc thay đổi tên và nhãn mác sản

5 Luật Giá thay đổi định nghĩa về “Sữa” dẫn tới bất hợp lý trong quản lý giá Luật Cạnh tranh quy định việc can thiệp của Nhà nước đối với các doanh nghiệp có thị phần từ 30% trở lên khi doanh nghiệp đó ấn định giá bất hợp lý nhưng lại mâu thuẩn với Nghị định hướng dẫn v.v…

phẩm để sản phẩm nằm ngoài danh mục áp giá Dường như, mọi biện pháp quản lý đều đang trở nên bất lực

2.4 Phân bón

Phân bón là một trong 14 mặt hàng quan trọng thuộc danh mục nhà nước bình ổn giá theo Nghị định số 170/2003/NĐ-CP ngày 25 tháng 12 năm 2003 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Giá và được sửa đổi bổ sung tại Nghị định 75/2008/NĐ-

CP ngày 9/6/2008 Phân bón còn được xếp là mặt hàng kinh doanh có điều kiện theo Nghị định số 59/2006/NĐ-CP ngày 12/6/2006 quy định chi tiết Luật thương mại về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh; hàng hóa, dịch vụ hạn chế kinh doanh; hàng hóa, dịch vụ kinh doanh có điều kiện

Trên thực tế, năng lực sản xuất phân bón trong nước cũng khá tốt (năng lực sản xuất phân vô cơ là 80% nhu cầu sử dụng và đáp ứng đủ cho thị trường trong nước và còn hướng tới xuất khẩu) Giá phân bón được quản lý theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước Doanh nghiệp tự định giá, tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh, thực hiện đăng ký giá theo quy định Nhà nước sử dụng các biện pháp cần thiết theo quy định của pháp luật để bình ổn giá Chính vì vậy, nhìn chung giá phân bón của các nhà sản xuất trong nước tương đối ổn định và có tình trạng giá giảm 17-20% năm 2013, 2014

Tuy nhiên, giá phân bón lại có một số vấn đề khác phát sinh như:

Có sự chênh lệch rất lớn giữa giá sản xuất và giá bán đến tay nông dân Nguyên nhân chính là do khâu phân phối bất hợp lý, chồng chéo, nhiều cầu –cấp, lũng đoạn giá, đẩy giá lên thêm khoảng 25%

Tình trạng phân bón giả, kém chất lượng ngày một lan tràn phổ biến khiến việc quản lý về giá rất khó khăn, các nhà phân phối trong nước lại dựa vào giá của các loại phân nhập khẩu để xác định giá bán cuối cùng nên cũng đã đẩy giá lên

Bên cạnh đó, tuy có nhiều văn bản pháp luật quy định cho quản lý thị trường phân bón nhưng việc phân công trách nhiệm quản lý cả về chất lượng và giá lại chồng chéo, phân tán, không thống nhất

2.5 Thuốc chữa bệnh thiết yếu

Đối với thuốc chữa bệnh thiết yếu, sau khi có Pháp lệnh Giá và Nghị định số 170/2003/NĐ-CP về quy định chi tiết việc thi hành một số điều của Pháp lệnh Giá, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 120/2004/NĐ-CP ngày 12 tháng 05 năm 2004 về quản lý

giá thuốc phòng, chữa bệnh cho người trong đó quy định rõ “Nhà nước sử dụng các biện

pháp cần thiết để bình ổn giá, định giá một số thuốc thiết yếu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, của các cơ sở sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh thuốc

và lợi ích của Nhà nước” Nghị định đã quy định chi tiết việc quản lý giá và niêm yết giá

bán buôn và bán lẻ thuốc

Việc quản lý giá thuốc được chỉ thị cho Bộ Y tế Bộ Y tế cũng đã ban hành danh mục các loại thuốc chữa bệnh thiết yếu thuộc diện bình ổn giá Kèm theo đó, Bộ Y tế đã quy định luôn những doanh nghiệp cung ứng danh mục thuốc này Nhưng việc cung ứng thuốc bình ổn như thế nào và đến đâu thì không có quy định rõ Chính vì vậy, các doanh nghiệp được chỉ định, nếu không được kiểm soát tốt, sẽ có cơ hội thanh lý hàng tồn kho, hàng cận đát hoặc kém chất lượng Cách phân công trách nhiệm thực hiện cho Bộ Y tế được xem là “vừa đá bóng, vừa thổi còi” Trong khi đáng ra chịu trách nhiệm quản lý giá phải là Bộ Tài chính

Ngoài ra, với cơ chế đấu thầu thuốc tại các cơ sở y tế hiện nay cũng như việc quản

lý quá lỏng lẻo thị trường bán lẻ thuốc, thị trường thuốc vẫn là một thị trường khá lộn xộn, giá cả được xác định tùy tiện và giá thuốc bán đến tận tay người tiêu dùng vẫn cao

so với giá thế giới, thị trường thuốc vẫn là một thị trường siêu lợi nhuận cho người kinh doanh

2.6 Lúa gạo

Lúa gạo là hàng hóa khá đặc thù và đặc trưng của Việt Nam Khác với những hàng hóa thiết yếu nêu trên, người dân Việt Nam (70%) sản xuất lúa gạo để tự tiêu dùng hoặc bán ra thị trường Cho dù sản lượng có khác nhau qua các năm phụ thuộc vào các yếu tố

tự nhiên nhưng nhìn chung, lúa gạo chưa bao giờ trở nên khan hiếm với toàn thể người dân mà nước ta đã trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới Trong những năm qua, nhờ áp dụng khoa học kỹ thuật, sản lượng lúa gạo luôn tăng hàng năm và đảm bảo tốt an ninh lương thực trong nước cũng như trong khu vực

Tuy nhiên, trong những năm qua, chính vì đã ổn định và dần tăng được sản luợng, người nông dân lại luôn đứng trước những nguy cơ thua thiệt về giá lúa gạo bán ra do hệ thống thu mua lúa gạo còn nhiều yếu kém và sự liên kết giữa người nông dân với các doanh nghiệp đầu mối thu mua còn chưa hiệu quả Hiện tượng “được mùa, rớt giá” trở thành hiện tượng phổ biến, đặc biệt khi người thu mua trực tiếp luôn tìm cách ép giá người nông dân Người nông dân luôn đối diện với tình trạng: ngay sau khi thu hoạch, cùng một thời điểm, do nhu cầu tiêu dùng cho sản xuất và nhu cầu tiêu dùng cho cuộc sống của chính người dân (mua vật tư, phân bón, giống, phục vụ chu kỳ sản xuất tiếp theo

và các hàng tiêu dùng hàng ngày) buộc họ phải đưa thóc, gạo ra bán; bất luận giá trên thị trường cao hay thấp, dẫn đến cung vượt quá cầu tại thời điểm đó, gây ra giá thóc gạo giảm, thậm chí có thời điểm giảm thấp hơn chi phí sản xuất, người sản xuất bị lỗ nhưng

họ không thể giữ sản phẩm của mình lại để chờ khi giá trên thị trường tăng mới đưa sản phẩm ra bán Nổi bật nhất cho tình trạng này là tại vựa lúa gạo lớn nhất cả nước, đồng

bằng sông Cửu Long Người nông dân thường bán được giá cao vào vụ Đông Xuân nhưng thường bị ép giá vào vụ Hè - Thu

Trước thực trạng trên, Chính phủ cũng đã có một số biện pháp hỗ trợ người nông dân như chi từ nguồn ngân sách đầu tư cho nông nghiệp, hỗ trợ thuế, hỗ trợ tín dụng và

hỗ trợ giá (thực hiện trợ giá giống từ năm 2007 đến 2009) Từ năm 2009, Bộ Tài chính đã xây dựng đề án Chính sách hỗ trợ của Nhà nước đề bình ổn giá thị trường thóc gạo Việt Nam Năm 2010, Chính phủ ban hành Quyết định số 993/QĐ-TTg ngày 30/6/2010, giao

Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Nông nghiệp và PTNT hướng dẫn Hiệp hội lương thực Việt Nam (VFA) tổ chức phân chỉ tiêu cho các doanh nghiệp (DN) mua tạm trữ 1 triệu

mua lúa gạo tạm trữ Hoạt động thu mua tạm trữ này tiếp tục được thực hiện vào các năm tiếp theo nhằm mục tiêu đảm bảo cho nông dân có lãi ít nhất 30% trên chi phí sản xuất

Tỷ lệ thu mua, tạm trữ đạt rất cao qua các năm (từ 80% trở lên)

Mặc dù vậy, theo đánh giá của nhiều chuyên gia, chính sách thu mua, tạm trữ lúa gạo đã và đang thực hiện từ năm 2010 cho đến nay chưa thực sự giúp người nông dân trồng lúa có lãi như mục tiêu ban đầu, chỉ ngăn giá lúa không giảm quá sâu chứ không có tác dụng làm tăng giá cao Giá lúa gạo có thể nhích lên khi chương trình tạm trữ bắt đầu được khởi động nhưng chỉ đủ mức hòa vốn cho người nông dân Hoặc thậm chí khi lợi thế thu mua thuộc về doanh nghiệp, giá còn bị đẩy xuống thấp hơn khi các doanh nghiệp chờ giá xuống thấp hẳn mới mua tạm trữ Trong khi đó, doanh nghiệp có thể mua tạm trữ được mức giá “hời” do được hỗ trợ từ Chính phủ nhưng do sự cạnh tranh gay gắt về giá

cả và chất lượng của gạo xuất khẩu từ các nước khác, xuất khẩu gạo nhiều khi bị ép giá nên việc thu mua còn làm doanh nghiệp “vất vả” hơn Chính vì vậy, hiệu quả chương trình này được VFA đánh giá là giảm dần từ sau năm 2012 và các chuyên gia cũng chỉ ra nhiều bất cập trong chương trình này như: sự lựa chọn thời điểm thực hiện hàng năm chưa thích hợp, địa phương và doanh nghiệp chưa thực sự được quyền chủ động trong việc triển khai thực hiện, tỉ lệ phân bổ không hợp lý, sự phối hợp giữa VFA và các địa phương chưa tốt và đây cũng chỉ là biện pháp tình thế tạm thời v.v…

Ở đây có thể liên hệ tới trường hợp hỗ trợ giá lúa gạo của Thái Lan để thấy được những thất bại trong việc can thiệp bằng các biện pháp trực tiếp mà ban đầu Chính phủ cho rằng cần thiết và hiệu quả

3 Đánh giá về việc bình ổn giá một số mặt hàng thiết yếu

Trước tiên, có thể nhận thấy trong những năm vừa qua, trước những đợt biến động liên tiếp và khó lường ở thị trường trong nước cũng như thị trường thế giới của giá cả các mặt hàng thiết yếu thuộc diện bình ổn giá do Chính phủ trực tiếp quản lý, chủ trương bình

ổn giá là hết sức thiết thực và những biện pháp thực hiện cũng đã phần nào kịp thời tác động đến giá cả nhằm đưa giá hàng hóa về một mặt bằng bình ổn nhất định sau đó, không làm giá cả có những biến động quá xấu và kéo dài làm ảnh hưởng tới đời sống của người dân và nền kinh tế Đối với những mặt hàng luôn có xu hướng tăng giá như xăng dầu, điện, sữa bột, thuốc thông dụng, phân bón cây trồng v.v…, Chính phủ đã có nhiều biện pháp khác nhau nhằm kiểm soát giá khi giá tăng tùy từng mặt hàng và thời điểm (bình ổn giá lên) Đối với mặt hàng đặc thù như lúa gạo do người dân sản xuất nhưng giá không ổn định và có những đợt xuống thấp khiến người sản xuất thua lỗ, Chính phủ cũng đã có những biện pháp bình ổn như thu mua, tạm trữ với mức giá hợp lý (bình ổn giá xuống)

GẠO THÁI LAN VÀ CÂU CHUYỆN CỦA BÀ YINGLUCK

Năm 2011, một chương trình trợ cấp lúa gạo tưởng chừng rất đơn giản tại Thái Lan như nhiều chương trình trợ cấp nông nghiệp khác được đưa ra Nhưng sự đơn giản ban đầu đã khiến ngân sách Thái Lan mất đi cả chục tỷ USD

Bắt đầu từ năm 2011, chính phủ Thái Lan đã thu mua gạo của nông dân với giá cao hơn giá thị trường nhằm tăng thu nhập cho nông dân, thực hiện lời hứa khi tranh cử của đảng Vì nước Thái Theo chương trình này, gạo của nông dân Thái Lan được chính phủ mua cao hơn giá thị trường tới 40% Tại thời điểm đó, các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan thu mua mỗi kg gạo với giá 32,32 baht, trong khi chỉ bán được với giá trung bình 10,20 baht/kg Điều này có nghĩa cứ mỗi kg gạo trong chương trình trợ giá được bán ra, chính phủ sẽ lỗ 22,12 baht Theo ước tính, số tiền lỗ cho chương trình trợ giá sẽ vào khoảng 500-700 tỷ baht trong cả nhiệm kỳ của Chính phủ

Việc tính toán thời điểm áp dụng chính sách trợ giá lúa gạo của Thái Lan là một sai lầm lớn Ngay khi nước này bắt đầu trữ hàng lúa gạo, Ấn Độ nối lại xuất khẩu mặt hàng này sau một thời gian dài tạm ngưng Các nước nhập khẩu gạo lớn như Philippines do lo ngại về biến động giá gạo đã bắt đầu sản xuất nhiều gạo hơn Kết quả là, giá gạo thế giới giảm từ mức đỉnh hơn 1.000 USD/tấn vào năm 2008 xuống ngưỡng hiện nay vào khoảng 390 USD/tấn Với một kho gạo tạm trữ khổng lồ, Chính phủ Thái Lan không thể bán được với mức giá nào gần sát với mức giá mua vào Chưa có số liệu chi tiết về mức bù lỗ cho chương trình, nhưng các dự báo đều đưa ra mức tỷ trọng rất lớn trong tổng thu nhập quốc dân của Thái Lan Thống đốc Ngân hàng Trung ương Thái Lan Pridiyathorn Devakula ước tính, tổng mức thua lỗ của chương trình có thể lên tới 12 tỷ USD Công ty CIMB Securities tính toán, chính sách tạm trữ lúa gạo của Bangkok mỗi năm tiêu tốn 9,2 tỷ USD, tương đương 2,5% GDP của nước này Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã từng phải lên tiếng bày tỏ quan ngại về ảnh hưởng dài hạn của chương trình đối với nền kinh tế Thái

Trong khi vẫn đang nợ tiền trợ cấp mua gạo của nông dân theo kế hoạch từ năm ngoái, ngày 11/2/2014, Chính phủ tuyên bố sẽ kết thúc chương trình trợ giá lúa gạo vì Chính phủ tạm quyền của bà Yingluck không có thẩm quyền gia hạn chương trình Tuyên bố này đã thổi bùng sự giận dữ của hàng triệu nông dân Thái Lan Trong lúc đó, những người biểu tình thuộc phe đối lập vẫn đang tìm mọi cách ngăn cản các ngân hàng cho Chính phủ vay tiền trả nợ nông dân, kích động nông dân tham gia biểu tình đòi Thủ tướng tạm quyền Yingluck từ chức

(Nguồn: Tổng hợp từ các báo)

Tuy nhiên, có thể nhận thấy một số hạn chế trong việc thực hiện hệ thống chính sách và biện pháp bình ổn giá một số mặt hàng thiết yếu đối với đời sống người dân do Chính phủ trực tiếp chỉ đạo và các Bộ trực tiếp điều hành như sau:

- Việc kiểm tra, kiểm soát giá còn mang tính hình thức, hành chính, các Bộ,

ban, ngành còn lỏng lẻo hoặc chậm trễ trong việc đưa ra những biện pháp thực sự hữu hiệu giúp bình ổn thị trường một cách bền vững Mặc dù đã có một hệ thống các văn bản

pháp luật quy định cụ thể về chính sách, biện pháp bình ổn giá và các mặt hàng cụ thể thuộc diện bình ổn nhưng trong những năm qua, dường như sự bất ổn chính của giá cả lại tập trung vào những mặt hàng này Điều này có thể xuất phát từ những nguyên nhân khách quan nhưng cũng không thể phủ nhận nguyên nhân chủ quan là sự quản lý lỏng lẻo của các cơ quan Nhà nước và có những thời điểm đã buông lỏng hoặc không có động thái thực sự tích cực bình ổn thị trường Sau đó, khi giá tăng bất thường hoặc khó kiểm soát, những phản ứng kiểm soát giá lại lúng túng, bị động, đối phó hoặc bắt buộc phải sử dụng các công cụ áp đặt, phi thị trường nhằm bình ổn giá trong một giai đoạn ngắn hạn nhất định

- Sự bất ổn về giá cả và những điều chỉnh tăng đột ngột (giá điện hoặc giá

xăng dầu) trong nhiều năm đã gây bức xúc trong xã hội, giảm niềm tin thực sự của người dân vào các cơ quan điều hành giá Bên cạnh đó, đôi khi vẫn có những giải thích khó

- Việc sử dụng các biện pháp hành chính can thiệp vào thị trường, điều chỉnh giá còn là tư tưởng chủ đạo hiện nay đối với hầu hết các mặt hàng thuộc diện bình ổn giá

do Chính phủ điều hành, kể cả bình ổn giá lên và bình ổn giá xuống (như đã phân tích ở các phần trên) Điều này có thể dẫn tới việc làm méo mó sự phát triển của thị trường theo hướng cạnh tranh lành mạnh hoặc nghiêm trọng hơn là gây thất thoát, lãng phí lớn cho ngân sách nhà nước

- Chính sự chồng chéo của các quy định và chưa phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn và chế tài đối với các cơ quan quản lý và tham gia bình ổn giá nên sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa tốt dẫn tới tình trạng lũng đoạn giá, đầu cơ giá Có thể nói những hiện tượng đầu cơ, tích trữ hay câu kết, độc quyền thâu tóm giá cả để vô hiệu hóa các biện pháp bình ổn giá đã trở thành phổ biến Điều này đã tạo điều kiện cho những doanh nghiệp “sân sau”, có quan hệ kinh doanh chụp giật hoặc lợi dụng thế độc quyền áp đặt thị trường Ví dụ điển hình là các đại lý xăng dầu, các công ty phân phối sữa bột, các

6 Như việc tuyên bố “Giá điện tăng có lợi cho người dân”

7 Như việc quản lý giá sữa, Bộ Tài chính và Bộ Công thương đã không xác định rõ được trách nhiệm của mình

công ty dược (thậm chí, trong một thời gian dài, các hãng sữa đã “làm mưa, làm gió” giá

cả sữa cho trẻ em nhưng “không ai làm gì” hoặc “không làm gì được” v.v…

- Chưa có một chế tài thực sự hữu hiệu đối với doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong thị trường hàng hóa thiết yếu khi có những dấu hiệu vi phạm hoặc né, tránh, lách các biện pháp thực hiện bình ổn giá Điển hình là trường hợp các doanh nghiệp kinh doanh sữa trẻ em dưới 6 tuổi Những mức xử phạt hành chính hiện quá thấp so với lợi nhuận các doanh nghiệp thu được

PHẦN III CHƯƠNG TRÌNH BÌNH ỔN GIÁ TẠI CÁC ĐỊA PHƯƠNG

1 Tổng quan về mục đích và yêu cầu của chương trình

Chương trình bình ổn giá bắt đầu được triển khai tại Hà Nội từ năm 2007, tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2002 và tại một số thành phố lớn khác với mục tiêu góp phần giữ ổn định thị trường, đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn Mục đích và yêu cầu cơ bản của Chương trình bình ổn giá được đưa ra rất cụ thể và chi tiết:

Thứ nhất: Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia Chương trình chủ động về

nguồn vốn, kế hoạch chuẩn bị nguồn hàng, thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh, tăng cường mối liên kết giữa các doanh nghiệp sản xuất và giữa sản xuất với phân phối, giúp doanh nghiệp chủ động được đầu ra, mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, đáp ứng tốt nhu cầu tiêu dùng của người dân

Thứ hai: Nhằm góp phần cân đối cung cầu hàng hóa, đáp ứng nhu cầu của người

dân, nhất là các mặt hàng thiết yếu; tạo cơ hội cho nhiều doanh nghiệp tham gia chương trình bình ổn giá theo hình thức xã hội hóa, đồng thời mở rộng thêm các nhóm hàng bình

ổn giá; từ đó góp phần hạn chế tốc độ tăng giá, kiềm chế lạm phát, thúc đẩy sản xuất - kinh doanh phát triển, đảm bảo anh sinh xã hội trên địa bàn

Thứ ba: Tăng cường đẩy mạnh đầu tư, phát triển, đa dạng hóa mạng lưới phân

phối nhằm đảm bảo hàng hóa trong Chương trình đến tay người tiêu dùng một cách thuận lợi, nhanh chóng, trực tiếp; Tập trung phát triển trọng tâm tại các quận - huyện vùng ven, ngoại thành, KCX - KCN, các chợ truyền thống trên địa bàn

Thứ tư: Quản lý tốt và phát huy tối đa hiệu quả nguồn vốn nhà nước tạm ứng cho

doanh nghiệp thực hiện chương trình bình ổn giá

- Doanh nghiệp có quy mô kinh doanh lớn (vốn, hệ thống mạng lưới bán buôn, bán

lẻ, kho dự trữ, có năng lực và kinh nghiệm tổ chức nguồn hàng, phân phối) phù hợp với nhóm hàng thuộc danh mục bình ổn; hoạt động kinh doanh có hiệu quả (qua các báo cáo tài chính hoặc báo cáo kiểm toán 2 năm gần nhất, không có nợ xấu, nợ quá hạn…)

- Có lượng hàng hóa thuộc danh mục Bình ổn giá cung ứng cho thị trường với số lượng lớn và xuyên suốt trong thời gian thực hiện chương trình

- Có phương án tổ chức sản xuất, kinh doanh, tạo nguồn hàng, phát triển mạng lưới bán lẻ đáp ứng được mục tiêu, nhiệm vụ bình ổn thị trường

- Quy định doanh nghiệp có số lượng điểm bán hàng hoặc điểm cung ứng hàng hóa bình ổn giá ổn định trên địa bàn (Không áp dụng đối với doanh nghiệp sản xuất)

- Ưu tiên lựa chọn các doanh nghiệp có quá trình tham gia và thực hiện tốt các quy định của Chương trình bình ổn trong các năm qua

2 Chương trình bình ổn giá tại thành phố Hồ Chí Minh

Chương trình bình ổn giá bắt đầu được thực hiện từ năm 2002 đến nay và qua một

số giai đoạn Giai đoạn 2002-2009 là giai đoạn thực hiện bình ổn giá vào những tháng cao điểm trước, trong và sau Tết nguyên đán Đặc điểm của chương trình bình ổn giá trong giai đoạn này là: tập trung chủ yếu tại thời điểm Tết nguyên đán; Thành phố hỗ trợ vốn (cho vay bằng tiền mặt từ các quỹ của Thành phố, sau đó Doanh nghiệp hoàn trả), có 2 Doanh nghiệp tham gia gồm Tổng công ty lương thực Sài Gòn và Công ty lương thực Thành phố Doanh nghiệp tự xác định mặt hàng thuộc lĩnh vực kinh doanh của mình để mua dự trữ và cung ứng ra thị trường vào dịp cao điểm Các năm sau đó, Thành phố chủ động xác định nhóm mặt hàng thuộc diện được nhận vốn vay và tăng số lượng doanh nghiệp tham gia cũng như chuyển cơ chế tạm ứng tiền sang cơ chế vay không lãi ủy thác qua quỹ đầu tư phát triển đô thị Các doanh nghiệp tham gia phải cam kết đảm bảo giá bán phải thấp hơn giá bán của sản phẩm cùng loại trên thị trường ít nhất là 10% và giữ ổn định, xuyên suốt trong thời gian thực hiện

Từ năm 2010 trở đi, chương trình bắt đầu được thực hiện trong suốt cả năm và trọng tâm là 2 nhóm mặt hàng chính, bao gồm: các mặt hàng lương thực, thực phẩm thiết yếu (8 nhóm mặt hàng) và các mặt hàng phục vụ mùa khai trường Đặc điểm của chương trình bình ổn giá từ năm 2010 trở đi là: các doanh nghiệp cam kết giá bán luôn phải thấp hơn giá thị trường 10%, khi thị trường tăng, giá hàng hóa không được điều chỉnh tăng và khi thị trường giảm trên 5% thì doanh nghiệp phải điều chỉnh giảm Các doanh nghiệp tham gia dần chủ động tạo nguồn hàng đầu vào và đồng thời chủ động tìm kiếm các nguồn vốn (dưới sự hỗ trợ và giới thiệu từ thành phố hoặc thậm chí có các doanh nghiệp

tự chủ động về vốn)

Trong năm 2014, chương trình bình ổn giá cơ bản chuyển thành chương trình bình ổn thị trường Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện triển khai 4 Chương trình bình

ổn thị trường gồm: Chương trình Lương thực - thực phẩm thiết yếu, Chương trình Mùa khai trường, Chương trình bình ổn mặt hàng Sữa, Chương trình bình ổn các mặt hàng Dược phẩm thiết yếu (Phụ lục III)

Hiện nay, Chương trình bình ổn thị trường tiếp tục được thực hiện theo hướng mở rộng quy mô thực hiện, đi vào chiều sâu, không sử dụng vốn ngân sách nhà nước Tình hình thị trường các mặt hàng thiết yếu trên địa bàn TP tương đối ổn định, lượng hàng hóa dồi dào, không có hiện tượng khan hàng, sốt giá cục bộ Doanh nghiệp tham gia Chương trình tích cực, chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư; hiện đại hóa, liên kết sản xuất - kinh doanh, tạo nguồn hàng, phát triển điểm bán, đảm bảo cân đối cung - cầu thị trường các mặt hàng thiết yếu Tính đến nay, trên địa bàn TP đã có 8.939 điểm bán, tăng 763 điểm bán so với đầu Chương trình

Đối với Chương trình kết nối cung - cầu hàng hóa với các tỉnh, thành Đông - Tây Nam bộ, qua 3 năm thực hiện, doanh nghiệp TP đã ký kết 867 hợp đồng, trong đó năm

2014 đã ký được 430 hợp đồng cung ứng tiêu thụ sản phẩm với các doanh nghiệp tỉnh, thành Đông - Tây Nam bộ, doanh thu 2 chiều đạt gần 20.000 tỷ đồng Chương trình đã góp phần tạo mối liên kết chặt chẽ giữa sản xuất và phân phối, khai thác được tiềm năng, thế mạnh của từng địa phương và thông qua hoạt động kết nối cung cầu hàng hóa đã giúp cho hàng Việt mở rộng thị phần, góp phần tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, ổn định cung - cầu trên thị trường và thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh

Lượng hàng hóa tham gia Chương trình chiếm bình quân khoảng 25% - 40% nhu cầu tiêu dùng thị trường trong tháng thường cũng như tháng Tết và tăng trung bình 10%-15% so với kết quả thực hiện năm 2013 Giá cả các mặt hàng tham gia bình ổn thị trường năm 2014 được điều chỉnh linh hoạt hơn Giá bán hàng hóa tham gia Chương trình bình

ổn thị trường thuộc nhóm lương thực – thực phẩm và dược phẩm thiết yếu luôn thấp hơn giá thị trường từ 5% – 15%, nhóm hàng hóa bình ổn mùa khai trường thấp hơn thị trường

ít nhất 10% và nhóm mặt hàng sữa ổn định giá cả năm

Trong những địa phương thực hiện bình ổn giá, thành phố Hồ Chí Minh là địa phương chủ động thực hiện sớm nhất, với nhiều lần rút kinh nghiệm giữa các sở, ban, ngành và lãnh đạo thành phố với doanh nghiệp thực sự nghiêm túc để cải tiến, mở rộng và đổi mới với những phương thức phù hợp hơn, sáng tạo hơn và hiệu quả hơn Sau hơn 10 năm thực hiện, thành phố Hồ Chí Minh trở thành địa phương đi đầu trong việc thực hiện bình ổn giá hiệu quả cũng như tính mở rộng và xã hội hóa của chương trình ngày một cao

3 Chương trình bình ổn giá tại Hà Nội

Chương trình bình ổn giá tại Hà Nội được bắt đầu thực hiện từ năm 2007 Ban đầu, chương trình bình ổn giá chủ yếu triển khai vào các tháng cuối năm và dịp Tết Nguyên đán với hình thức thành phố tạm ứng trước một số vốn cho doanh nghiệp thu mua và dự trữ các mặt hàng theo danh mục của thành phố quy định và doanh nghiệp cam kết về số lượng phục vụ bán trên địa bàn thành phố với giá thành cam kết Doanh nghiệp trung tâm thực hiện Chương trình này (và đây cũng được coi là nhiệm vụ chính trị của doanh nghiệp) là Tổng công ty thương mại Hà Nội – Hapro

Đến năm 2010, Chương trình được thực hiện trong 10 tháng với mục đích đảm bảo nguồn hàng thiết yếu đầy đủ, chất lượng tốt, giá cả ổn định để phục vụ tiêu dùng, đảm bảo đời sống nhân dân Thành phố cũng đã giảm dần vốn tạm ứng cho doanh nghiệp và doanh nghiệp tham gia Chương trình chủ động hơn trong việc huy động các nguồn vốn vay Đồng thời, doanh nghiệp cũng chủ động mở rộng các điểm bán hàng bình ổn Số lượng điểm bán hàng bình ổn tăng dần qua các năm: Năm 2010 có 397 điểm; năm 2011

có 653 điểm, phục vụ 50 bếp ăn tập thể; năm 2012 có 710 điểm, phục vụ 78 bếp ăn tập thể và khoảng 1.500 điểm liên doanh liên kết; năm 2013 có 617 điểm, phục vụ 193 bếp ăn tập thể và khoảng 1.646 điểm bán liên doanh liên kết Các doanh nghiệp cũng đã tổ chức các chuyến đưa hàng về nông thôn, các khu công nghiệp tạo điều kiện cho những người

có thu nhập trung bình và thu nhập thấp tiếp cận với Chương trình

Hiện nay, thành phố Hà Nội thực hiện chương trình bình ổn giá theo 3 hình thức

hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp trong giai đoạn 12 tháng (1/6/2014 đến 31/5/2015) như sau:

- Từ quỹ dự trữ tài chính của Thành phố: doanh nghiệp tiếp cận với quỹ này qua hình thức tạm ứng vốn với lãi suất 0% Tổng nguồn vốn thực hiện của hình thức này là

276 tỷ đồng

- Từ ngân hàng, tổ chức tín dụng trên địa bàn Thành phố đăng ký hạn mức tín dụng, mức lãi suất cho vay căn cứ vào tình hình thị trường tại thời điểm cho vay và tối đa bằng mức lãi suất ưu đãi đối với doanh nghiệp mà ngân hàng đang triển khai, thời hạn cho vay tối đa 12 tháng: doanh nghiệp tiếp cận với quỹ này qua hình thức kết nối cho doanh nghiệp vay vốn với lãi suất ưu đãi từ các tổ chức tín dụng Tổng nguồn vốn thực hiện của hình thức này là 519.5 tỷ đồng

- Cuối cùng là hình thức tham gia không tạm ứng vốn Đây là hình thức kêu gọi các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh các mặt hàng sữa và thuốc chữa bệnh đăng ký tham gia chương trình để mở rộng nhóm hàng bình ổn giá của thành phố trong năm 2014

4 Đánh giá kết quả thực hiện Chương trình bình ổn giá tại các địa phương

a Những kết quả đạt được

Chương trình bình ổn giá được xây dựng và triển khai thực hiện tại thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội ban đầu dường như chỉ mang ý nghĩa xã hội với giới hạn nhỏ hẹp là thực hiện bởi một hoặc hai doanh nghiệp điển hình trong một phạm vi nhỏ hẹp Nhưng cho tới nay, Chương trình này đã đạt được nhiều kết quả khá rõ nét và góp phần không nhỏ vào nhiệm vụ bình ổn giá cả các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu nói chung trên phạm vi toàn quốc – những kết quả mà có lẽ việc thực hiện bình ổn giá từng mặt hàng chưa thực hiện được một cách triệt để và hữu hiệu Có thể thấy một số ý nghĩa nổi bật của Chương trình bình ổn giá tại các địa phương như:

yếu tại địa phương Việc đưa ra các quy định về số lượng dự trữ, giá bán buôn và bán lẻ tại các siêu thị và các điểm bình ổn đã thực sự góp phần bình ổn giá các mặt hàng trong danh mục8, tránh hiện tượng đầu cơ, tích trữ trục lợi của tư thương, đặc biệt là trong những đợt cao điểm (các dịp tết nguyên đán, khai giảng năm học mới v.v khi nhu cầu tăng cao) Khi Chương trình được thực hiện kéo dài trong cả năm, mặt bằng giá, nếu không có bất kỳ yếu tố nào bất thưởng xảy ra, nhìn chung đã được bình ổn Bên cạnh đó, Chương trình cũng mở ra cơ hội cho người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn và dần tạo thói quen tiêu dùng hiện đại thay vì chỉ lựa chọn các chợ đầu mối để mua hàng, chú ý nhiều hơn không chỉ tới giá cả hàng hóa mà cả chất lượng, thời hạn sử dụng và danh tiếng

một có chất lượng Từ đó, Chương trình Bình ổn giá cũng đã góp phần nâng cao năng lực sản xuất và cạnh tranh của doanh nghiệp Việt cũng như định hướng kinh doanh, nâng cao

ý thức và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Từ sự tham gia có tính chất chỉ định, hiện tại các doanh nghiệp đã tham gia Chương trình một cách tự giác, tự nguyện và cảm thấy đây là một trong những yếu tố làm nên thương hiệu, sự thành công cho doanh nghiệp mặc

dù những ưu đãi giành cho doanh nghiệp tham gia giảm dần và hiện tại gần như không còn bất cứ ưu đãi nào đặc biệt về vốn cũng như quản lý, thậm chí sự quản lý của các cơ quan chức năng đối với doanh nghiệp còn chặt chẽ hơn, doanh nghiệp thường xuyên phải báo cáo các về chất lượng sản phẩm và giá cả Theo đánh giá của các doanh nghiệp, cho tới hiện nay, việc tham gia Chương trình mang lại uy tín cho doanh nghiệp – giá trị vô hình nhưng thực sự đích thực mà không phải biện pháp quảng bá nào cũng làm được Điều này có khi còn lớn hơn lợi nhuận thu được từ Chương trình Hiện nay, nhiều doanh

nghiệp tư nhân nhỏ đã tự nguyện tham gia vào Chương trình, mặc dù có thể đạt lợi nhuận không cao hoặc chịu lỗ

điểm tập trung tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện, với sự mở rộng về nội dung, tính chất chương trình, số lượng doanh nghiệp tham gia cũng như thời gian thực hiện, chương trình đã có sức lan tỏa ra những tỉnh/thành khác (các tỉnh, thành phố lớn như Nghệ An, Đà Nẵng, Lâm Đồng, Cần thơ, Đồng Nai, Trà Vinh, Tiền Giang Bạc Liêu v.v ) hay những tỉnh miền núi, còn nhiều khó khăn như Sơn

La, Điện Biên, Lai Châu, Tuyên Quang v.v ) Riêng đối với các doanh nghiệp lớn tham gia Chương trình đã có sẵn hoặc có mục tiêu thiết lập các kênh phân phối toàn quốc, chính sách bình ổn được thực hiện trên toàn bộ mạng lưới và mở rộng ra một số mặt hàng khác của chính doanh nghiệp đó Bên cạnh đó, sức lan tỏa còn ở khía cạnh doanh nghiệp – doanh nghiệp, tức là các doanh nghiệp hỗ trợ nhau cũng thực hiện mục tiêu bình ổn (đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh các mặt hàng thiết yếu) Ví dụ như tại Cần Thơ, các doanh nghiệp tham gia chương trình bình ổn giá do thành phố phát động

từ năm 2010 đến nay và cũng nhận thấy đây là chương trình thiết thực, có nhiều ý nghĩa

Và như vậy, có thể thấy cho tới hiện nay, Chương trình bình ổn giá đã được thực hiện trên hầu khắp các địa phương trên toàn quốc, tuy quy mô và hiệu quả có khác nhau

b Những hạn chế của chương trình đang triển khai

Trong quá trình triển khai thực hiện vẫn còn một số những hạn chế, tồn tại cụ thể:

* Về khách quan:

- Nhiều nhóm hàng thuộc danh mục hàng bình ổn giá như thịt gia súc, gia cầm, rau

củ phụ thuộc vào diễn biến thời tiết, bệnh dịch nên khó dự trữ và chủ động về nguồn cung, doanh nghiệp phải khai thác thêm từ những tỉnh thành khác nên tại một số thời điểm có biến động, lượng hàng hóa tại các điểm bán không dồi dào, bị gián đoạn

- Hệ thống kho dự trữ phân tán, nhỏ lẻ, việc vận chuyển hàng hóa vào nội thành gặp nhiều khó khăn do tình hình giao thông thường xuyên trong tình trạng ùn tắc và quy định cấm xe tải trong một số giờ nhất định Các địa phương đã tạo điều kiện cho các xe được lưu thông 24/24h hoặc gắn biển để vận chuyển hàng vào các kho, cửa hàng trong nội thành Tuy nhiên thời gian cấp phép ngắn (03 tháng/lần) và hạn chế về tuyến đường lưu thông mà tại đó lại có hệ thống kho và điểm bán hàng của doanh nghiệp Vì vậy, việc vận chuyển hàng hóa bị gián đoạn, đặc biệt là khi xảy ra mưa, bão hoặc thị trường xảy ra biến động

- Người tiêu dùng luôn có sự so sánh về giá bán các mặt hàng thiết yếu tại các chợ, các cửa hàng bán lẻ với các điểm bán hàng bình ổn giá trong khi hàng hóa tại hai hệ thống có sự khác nhau rõ rệt về chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và các vấn đề về vệ sinh

an toàn thực phẩm nên lượng tiêu thụ hàng hóa, đặc biệt là các mặt hàng thực phẩm tươi sống (là các mặt hàng không thể dự trữ hoặc để qua đêm) tại các điểm bán hàng bình ổn giá còn hạn chế, thậm chí cuối ngày còn phải giảm giá sâu để thu hồi vốn

* Về chủ quan

- Hiệu quả thực sự của Chương trình đối với người dân, đặc biệt là người có thu nhập thấp: Cần thiết phải tính được chênh lệch giữa số tiền ngân sách bỏ ra với khoản thụ hưởng thực tế của người dân Từ đó, có thể tính được số tiền “rơi vãi” trong khi thực hiện chương trình và trả lời được câu hỏi, thực chất chương trình dành cho người giàu hay kẻ nghèo? Hiện nay, các địa phương chưa có các báo cáo hoặc báo cáo chưa đầy đủ

về kết quả sử dụng vốn vay/tạm ứng hỗ trợ cho các doanh nghiệp Cho tới hiện nay, Chương trình đặt trọng tâm nhiều hơn vào những khu vực trung tâm là những vùng người dân có thu nhập cao hoặc trung bình Những khu vực vùng ven hoặc vùng khó khăn của chính các địa phương thực hiện Chương trình lại chưa thực sự được triển khai mạnh mẽ Thực chất, những người có thu nhập cao hoặc trung bình sẽ không quá chú ý tới sự chênh lệch về giá cả các hàng hóa thiết yếu hay tính bình ổn của giá Người có thu nhập thấp và người nghèo mới là đối tượng thực sự nhận thấy rõ rệt sự khác biệt khi có những bất ổn trong giá cả hàng hóa thiết yếu Chính vì vậy, nếu Chương trình chỉ thiết kế nhằm phục

vụ người dân địa phương một cách đại trà và làm theo kiểu phong trào mà không đặt trọng tâm vào người có thu nhập thấp hoặc người nghèo thì hiệu quả sẽ thấp hoặc không hiệu quả

- Lộn xộn giá bán: giá bán một số mặt hàng trong danh sách hàng hóa bình ổn vẫn cao hơn giá thị trường, hoặc trong các chuỗi siêu thị bán hàng bình ổn giá cũng khác nhau trong khi các DN tham gia Chương trình bình ổn giá đã được hỗ trợ tạm ứng vốn hoặc vay vốn lãi suất ưu đãi làm nhiều người đặt câu hỏi: Việc một số mặt hàng tham gia bình ổn lại có giá bán cao hơn giá thị trường, vậy người tiêu dùng hay doanh nghiệp được lợi từ chính sách này? Đối tượng hưởng lợi thực sự của Chương trình sẽ chuyển từ người tiêu dùng cuối cùng sang các doanh nghiệp phân phối trung gian nếu họ dùng yêu cầu bình ổn giá ép người sản xuất cung cấp đầu vào giá thấp và đặt một mức giá bình ổn cao hơn giá cạnh tranh trên thị trường Khi đó, doanh nghiệp phân phối sẽ hưởng lợi kép (từ đầu vào và đầu ra) còn người tiêu dùng (có thể chính là người sản xuất đầu vào như nông dân) lại thiệt kép

- Công tác tuyên truyền, quảng bá cho Chương trình: các địa phương cũng như một số doanh nghiệp chưa chủ động trong công tác tuyên truyền tại chỗ ở các điểm bán hàng để người dân biết về chương trình bình ổn giá, đặc biệt là người dân tại các vùng ven

- Công tác kiểm tra, kiểm soát: Để mở rộng hệ thống điểm bán hàng bình ổn giá nên các doanh nghiệp phải liên doanh liên kết, lựa chọn đại lý đủ điều kiện để thực hiện chương trình bình ổn nên một số điểm bán luôn có sự thay đổi (tuy nhiên không thay đổi về số lượng), chưa ổn định Vì vậy, còn khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát Công tác kiểm tra, kiểm soát phải thật chặt chẽ, quyết liệt Vấn đề mấu chốt là lượng hàng bình ổn giá thực tế tham gia thị trường là bao nhiêu, cách thức phân phối thế nào, có được bán đúng giá cam kết hay không?

- Những tiêu cực có thể phát sinh: từ hiệu quả đã đạt được và uy tín của Chương trình có thể nảy sinh việc một số doanh nghiệp cố gắng tìm cách tham gia Chương trình nhằm lấy uy tín, tạo thương hiệu chứ không thực sự chú ý tới mục tiêu là giá cả và chất lượng hàng hóa Việc có được logo “bình ổn giá” (tương tự với trường hợp được gắn tiêu chuẩn “hàng Việt Nam chất lượng cao”) giống như một tầm bình phong để doanh nghiệp từ chỗ xa lạ đối với người tiêu dùng trở nên được chú ý và tin tưởng (đã qua sàng lọc về chất lượng sản phẩm, các tiêu chuẩn sản xuất, năng lực xây dựng hệ thống phân phối v.v )

PHẦN IV HIỆU QUẢ CỦA CHƯƠNG TRÌNH BÌNH ỔN GIÁ TỪ GÓC ĐỘ VĨ MÔ

1 Tình hình kinh tế nhìn từ chỉ số giá

Nhiều ý kiến của các chuyên gia kinh tế cho rằng tăng trưởng và lạm phát của Việt Nam trong suốt giai đoạn vừa qua luôn có mối quan hệ tuyến tính thuận chiều với nhau (tăng trưởng cao, kèm theo lạm phát cao); đồng thời đã có những thời điểm nhiều người

cho rằng nền kinh tế Việt Nam đã qua giai đoạn “nguy kịch”, lạm phát không còn là mục

tiêu chính và nên tập trung vào tăng trưởng, nên hy sinh và chấp nhận lạm phát mục tiêu cao trở lại nhưng vẫn trong vòng kiểm soát

Trên thực tế, có thể dễ dàng nhận ra từ số liệu thống kê, Tăng trưởng và Lạm phát

của Việt Nam trong giai đoạn 2000-2013 hầu như không có mối quan hệ “thuận chiều” hay “ngược chiều” nào cả, vì lạm phát có cao hay hơi thấp thì tăng trưởng GDP cũng vẫn

không quá “xấu xí” (xem Hình 01) Còn nếu dùng mô hình toán để biểu thị mối quan hệ

này thì nhiều thông số kiểm định trong mô hình cũng không đạt ý nghĩa thống kê, đồng

thời cũng cho thấy đây là một mối quan hệ rất “lỏng” (xem Phụ lục Bảng 01)

Lạm phát của Việt Nam năm 2008 cao kỷ lục là 22.97% nhưng tăng trưởng GDP vẫn đạt 5.66%; đến năm 2011 lạm phát là 18.58% thì tăng trưởng GDP vẫn là 6.24% Trong khi sản xuất trong nước chủ yếu là gia công thì chỉ số CPI thực ra phụ thuộc vào giá nhập khẩu Nhập khẩu và đặc biệt nhập khẩu từ Trung Quốc tuy làm tăng thâm hụt thương mại nhưng cũng có công bình ổn giá cả trong nước?

Hình 01: Tăng trưởng và lạm phát của Việt Nam giai đoạn 2000-2013

Đơn vị tính: %

Nguồn: Số liệu Tổng cục Thống kê

“Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) đo lường sự thay đổi chi phí của một giỏ hàng hoá,

dịch vụ cố định, và thường được dùng như dấu hiệu đo lường lạm phát và có thể xem đây

2014 Điều này có thể giải thích là phải chăng người sản xuất đang phải bán sản phẩm

dưới giá thành và chịu lỗ? (Xem hình 02) Trên thực tế, thứ nhất, doanh nghiệp trong

những năm vừa qua đã phải chịu rất nhiều sức ép: sản xuất đình đốn, sức mua giảm sút v.v… Đặc biệt là sức ép về lãi suất, nếu muốn tồn tại thì phải nhanh chóng thu hồi được

phần nào vốn đã bỏ ra (nghĩa là phải bán lỗ); thứ hai, sức mua giảm sút, nhưng có rất

nhiều mặt hàng phải bán nhanh do hết hạn sử dụng (các sản phẩm nông sản, thủy sản trong nước, sản phẩm nhập khẩu v.v…)

Hình 02: Chỉ số giá CPI và chỉ số giảm phát GDP giai đoạn 2005-2014

Nguồn: Số liệu Tổng cục Thống kê

Một vấn đề nữa gây bối rối cho các nhà nghiên cứu là chỉ số giảm phát tính theo giá 1994 và 2010 lại tương đối khác nhau, tuy rằng cơ cấu nhóm hàng khác nhau nhưng

về nguyên tăc chỉ số giảm phát thể hiện sự thay đổi về giá về GDP năm sau so với năm trước phải giống nhau, sự khác nhau này và chỉ số giá CPI cũng rất khác mà không có một sự giải thích thỏa đáng về vấn đề này khiến cả những nhà hoạch định chính sách cũng khó xử (bảng 1)

Bảng 1 Chỉ số giảm phát tính theo giá so sánh 1994, 2010 và CPI bình quân

Năm Dgdp (1994) Dgdp (2010) CPI bình quân năm

Nguồn: Số liệu Tổng cục Thống kê và tính toán của nhóm nghiên cứu

Với những nỗ lực của Chính phủ nhằm mục tiêu ổn định vĩ mô và kiềm chế lạm phát, tuy nhiên trong giai đoạn 2005 - 2014, chỉ số giá nhập khẩu hầu như luôn nhỏ hơn chỉ số giá CPI (riêng năm 2011 thì có cao hơn chút ít) Phải chăng chỉ số giá nhập khẩu

cũng chính là một nhân tố giúp “hạ nhiệt” và “bình ổn giá” CPI trong thời gian qua? (Hình 03) Trong kinh tế học vĩ mô, chỉ số giá CPI là một biểu hiện của lạm phát Lạm

phát trên thực tế cũng không hẳn là không tốt Nó cũng góp phần thúc đấy sản xuất, tạo động lực để doanh nghiệp phải nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, hạ giá thành để tìm kiếm lợi nhuận Nhưng nếu tập trung quá nhiều vào mục tiêu kiềm chế lạm phát, mà không đánh giá đúng thực trạng khó khăn của nền sản xuất trong nước và có hướng giải quyết phù hợp thì mục tiêu ổn định vĩ mô trong ngắn hạn cũng sẽ lại dẫn đến tăng giá mà thôi

Hình 03: Chỉ số giá nhập khẩu và chỉ số giá CPI giai đoạn 2005-2013

Nguồn: Số liệu Tổng cục Thống kê và tính toán của nhóm nghiên cứu