Nghiên cứu phương pháp xác định tuổi sinh lí của muỗi (diptera culicidae) và ứng dụng trong nghiên cứu sinh thái học, dịch tễ và phòng chống một số quần thể vector quan trọng ở việt nam

Nhàm góp pliàn vào phue vu còng tàc phòng chóng càc trung gian truyén bénh b Vlét Nam thòng qua viéc su dung phuong phàp xàc dinh tudi sinh 15^ con trùng, chùng tói dà nhàn thuc hién de

èl-f (

BÓ CIAO DUC VA DÀO TAO

T r ^ Thi Hoà

ITSiiKr

I

4 NGfflÈNCÙUPHl/dNGPHÀPXÀCDlNHTUÓlSINHLYCÙA MUÒI (Diptera: Culicidae) VA L N G D U N G 'mONGNGHIÉN CÙU SINH THÀI HOC, DICK TÈ VA PHÒNG CHONG MOT SO QUAN

THE VECTOR Q U ^ TRONO Ò VIETNAM

Chuyén ngành : Con tiùng hoc

Ma so' : 01.05.14

Luàn àn phó tié'n sì khoa hoc sinh hoc

Jioa hoc : PTS.DóSìHién

PGS-PTS Pbam BMi Quyhn PGS-PTS Truang Quang Hoc

Ha nói-1994

Mò dàu

Càc bénh do con trùng truyén Imi hành róng rài ò h^u khàp càc chàu lue, dàc biét tai càc vùng co khf hàu nhiét dói va càn nhièt dói Co benh dà tùng là thàm boa vói con nguòi nhu dich hach, sò't vàng, co bénh dang tra thành vàn de kinh té', xà hói nóng bòng, co tinh toàn c^u nhu sò't rét (Hói nghi càp BO truòng Y té' toàn càu, Amsterdam, 1992) hoac mang tiiih khu vuc iiliu sÓt xuàt huyé't Dengue Viém nào, giunchi, V.V

Vlét Nam nàm trong vùng luu hàiili nang cùa nhièu bénh nguy hiém do con trùng truyén nhu sò't rét, sÓt xuàt huyét Dengue, viém nào Nhàt Bàn B (JEB), giun chi Do vay nhiing tliiét hai to lón ve nguòi va cùa, nliùng ànli huòng nghiém trong

ve kinli tè', xà bòi do càc bénh ké trén gay ra ò nuóc ta là khó tinh toàn hé't Chình

vi thè' cung nhu nhièu nuóc khàc trén thè" giói, còng tàc phòng chó'ng càc bénh do con trùng truyén ké trén dang trò thành nliu c^u càp tliié't mang tinh xà hói cùa nuóc

ta

Trong chié'n lugc phòng chóng càc bénli do con trùng truyén ma ph'àn lón là

do muói truy'én, và'n d'é phòng chó'ng trung gian truyén bénh trò thành mot kliàu hé't sue quan trong va thàm chi trong mot so bénh nhu Dengue xuà't huyét, dò là bién phàp chù yè'u De phòng chó'ng vector mot càchhiéu qua, kinh té', nhilng nghién cùu

ve muói va càc loài con trùng y hoc khàc nhau khòng ngùng dugc day manh trong nhieu thàp ky qua nhàm co dugc su hiéu bié't day dù Ve sinli hoc, sinli thài hoc, vai trò dich té cùa cliùng Trong càc nghién cùu ké trén, nliùng còng trình co lién quan tói cà'u trùc ludi quan thè, tàp tình hùt màu va trù dàu tiéu màu góp ph'àn rà't quan trong vào dànli già tièm nàng dich té hoc cùa mot qu^n thè cQng nhu góp ph^n xàc dinli hieu qua cùa càc bién phàp pliòng trù (Beklemishev et ai., 1959; Cheong, 1985 ) Polovodova-Detinova (1941, 1945, 1947, 1949, 1962) dà de xuà't va lioàn chiiili phuong phàp xàc dinh tuoi sinli ly muòi bang phuong phàp md tinh nùttrén ó'ng tróng Phuong phàp này dà dugc àp dung phd bié'n trong nhirng nàm 40-60 cùa thè' ky XX va góp ph^àn kliòng nhò vào viéc dànli già vai trò dich tè cùa mot só loài muói truyén sò't rét Tuy nhièn ngay cà phuong phàp klià phd bién nhu trén cùng dàn boc lo nhugc diém vi nhùng còng trình gàn day dà kliàng djnh nùt khóng phài

là san phàm liình thành tu bao trùng sau mot fan muói de (Hoc T.Q., 1974, 1975 1981; Lange va Hoc TQ., 1981; Hoc T.Q va Charldwood, 1990)

Mac dù nhùng phuong phàp xàc dinh ludi sinh ly cùa càc loài con trùng, nhà't

là nhùng loài co y nglila quan trong trong y hoc dugc còng bó klià nhiéu, song chira

cùa càc phuong phàp xàc dinli mói sinli ly cung nhu su chua tién Igi khi àp dung ò

thuc dia dà là nhiing nguyén nhàn làm cho còng tàc xàc dinh tudi quìin thè vector ò

Vlét Nam khòng mang tinh thòng dung Dièu dò gay khó khan khòng nhò trong

dành già tiém nàng dich té cùa mot quàn thè ciing nhu dành già hiéu qua cùa bién

phàp phòng chó'ng vector

Nhàm góp pliàn vào phue vu còng tàc phòng chóng càc trung gian truyén bénh

b Vlét Nam thòng qua viéc su dung phuong phàp xàc dinh tudi sinh 15^ con trùng,

chùng tói dà nhàn thuc hién de tài: "Nghién cùru phuong phàp xàc dinh ludi sinh 15^

cùa muói (Diptera: Culicidae) va ùng dung trong nghién cùu sinh thài hoc, dich té

va phòng chóng mot só quàn thè vector quan trong ò Viét Nam "

Nói dung co bàn cùa luàn àn góm 2 ph^n:

- Xày dung phuong phàp xàc dinh tudi sinh ly muói bang viéc md - nhuóm

buóng trùng nguyén ven trong dung dich dò trung tình 1/8000

-Thù nghiém phuong phàp de xuà't tai mot só thuc dia nhàm dành già dò tin

cay cùa phuong phàp dua trén kè't qua nghién cùu cùa 4 loài muòi là trung gian

truyén bénh quan trong ò Viét Nam: Aedes aegypti Linnaeus, 1762; Culex

quinquefasciatus Say, 1823: Anopheles sinensis Wiedemann, 1828; Culex

tritaeniorhynchus Giles, 1901

Muc dich cùa luan àn nhàm:

- Co dugc mot phuong phàp xàc dinli tudi sinh ly muòi vói dò tin cay c"àn thié't,

co khà nàng ùng dung thuàn Igi ò Lhue dia ^

- Tliàm dò khà nàng ùng dung cùa phuong phàp trén trong nghién cùu sinli

thài hoc, dành già tiém nàng dich té cùa quàn the va xàc diiili hiéu qua cùa còng tàc

phòng chóng vector

Phìn A Tóng quan càc vàn de nghién ciiu

Muòi là loài con trùng hai cành hùt màu (Diptera) co y nghla dich tè rat quan trong Rà't nhièu bénh do chùng truyén dang luu hành phd bié'n ò nhiéu vùng trén thè giói va gay nhùng tdn thà't to lón ve nguòi va cùa cho nhàn Ioai Co thè kè tói càc benh nhu Sò't rét, Giun chi, Dengue, Viém nào Nhàt Bàn B

Bénh sò't rét luu hànli trén h^u khàp càc chàu lue va gay ra nhùng thiét hai vò cùng to lón cho con nguòi Mac dù dà trai qua chuong trình tiéu diét SÓt rét (TDSR)

trén pham vi thè giói, song sÓt rét dang co xu thè quay trò lai va phàt trièn à mùc dò

tram trong (WHO,1991),

Theo thòng bào cùa Té chùc Ytè thè' giói (WHO) nàm 1991 co khoàng 2 ty

nguòi song trong vùng sÓt rét luu hànli, tu vong hàng nàm do sÓt rét lén dé'n 1-2 trieu nguòi vói so màc trén klioàng 110 trieu Sò't rét dang trò thành và'n de kinli tè

va xà hói trén qui mó thè giói (Tlióng bào cùa Hói nghi càp Bò truóng Bó Y tè toàn càu bop tai Amsterdam (Ha Lan) 10/1992)

Ò Viét Nam truóc day, sò't rét luu hành trén 74,6% lành thd (Vù Thi Phan va còng su, 1992) vói hàng triéu nguòi màc mói nàm Mac dù viéc tiién kliai chuong trình TDSR truóc day cùng nliu cliuong trình Phòng chó'ng Sót rét (PCSR) hién nay mang lai nhiéu ké't qua song bénh sót rét vàn con co xu huóng quay trò lai va phàt trién (Hoàng Dìnli HÓi, 1993),

Só nguòi màc sót rét cùa nàm 1992 tàng 1,3 làn lion 1991 va lén tói 1.352.813 nguòi (Hoàng Dinh ffòi, 1993) Hàng nàm chi phf cho PCSR lèn tói gàn 100 ty dbng

Tu làu nay ta dà bié't muói Anopheles là vector truyén càc Ioai ky sinh trùng Plasraodium nhu: P.falciparum, P vivax, P malariae gay ra bénh sÓt rét Theo Bruce - Chwatt (1985) trén thè giói co klioàng 60/400 loài Anopheles co klià nàng truyén bénh trong dò 35/60 loài là càc loài vector chù yéu ò càc vùng dia ly kliàc nhau

Ò Viét Nam dà phàt hieu 9 loài Anopheles co khà nàng truyén benh (Dang Vàn Ngù, 1973; Vù Thi Phan va còng su, 1980; Nguyén Due Manh, Tran Due Hinh, Nguyén Tlio Vièn, 1991 ), trong dò vector chù yé'u cùa mién nùi là An niininius,

An dirus (Dang Vàn Ngù va Nguyén Duy Si, 1967), cùa vùng ven bién pliìa bàc là An.subpictus (Vu Thi Phan va còng su, 1975);cùa vùng ven bién phìa nam là An.sundaicus (Nguyén Long Giang, 1992) Trong só càc loài dóng vai trò truyén

dugc xàc dinh co khà nàng truyén bénh tai Viét Nam (Grasthen, Mameff, 1938; Pham Huy Tié'n, 1973) Ngoài khà nàng truyén sÓt rét, An.sinensis con co khà nàng truyén càc bénh khàc nhu giun chi

Bénh Dengue va sò't xuà't huyé't Dengue do 4 typ cùa virus Dengue (typ I - typ rV) thuòc nhóm Arbovirus gay ra (Doàn Xuàn Mugu, 1979)

Dengue co phàn bÓ rà't ròng, bao góm nhiéu nuóc thuòc chàu A, Phi, My Nhiéu tàc già quan niém Dóng Nam À là vùng luu hành làu dòi cùa Dengue (Jatanasen Afciyama, 1991; M.J Uddin, 5 Jalees, R.S.Sharma va T.Verghese 1992 ) Dengue hay con ggi là Dengue có dién thuòng co dién bién làm sàng nhe song nguòi màc bénh bi mét mói va màt sue lao dòng trong nhiéu tu^n le Dàc diém này cùng vói viéc Dengue Imi hành ròng, sÓ nguòi màc dóng, nén trong càc vu dich

do Dengue tuy tu vong khóng dàng kè song ành huóng to lón tói sue lao dòng Vi

du nàm 1922 vu dich ò Bang Texas có tói 50-60 van nguòi màc; ò Nhàt Bàn, càc vu dich Dengue hàng nàm só nguòi màc lén tói hàng triéu, dàc biét tai càc khu vuc càng Oxaca, Kioto (Y^O, 1979) Vu dich sò't xuà't liuyèt Dengue dàu tién dugc ghi

nhàn à Philipine nàm 1953 (Doàn Xuàn Mugu, 1979) Dac diém làm sàng cùa bénh

là kèm theo dàu hiéu xuà't huyé't va choàng, ty le tu vong Uong nhùng nàm dàu rat cao tu 20-30% (WHO, 1979; WHO, 1992) Tu sau nàm 1953, sò't xuà't huyé't Dengue ngày càng dugc phàt hién ó nhiéu noi nhu Thài Lan (1953), Philipine (1953), Viét Nam (1958) va trò thành mot bénh luu hành ngày càng róng rài tai càc nuóc chàu A, dac biét là Dóng Nam A Tu chàu A, chàu Phi, sót xuàt huyèt Dengue lan sang càc nuóc chàu My nhu Cuba (1981), Ethiopi (1981), Venezuela (1990) (WHO, 1992)

Tai Vlét Nam, vu dich xuà't huyé't Dengue dugc ghi nhàn làn dclu ò Ha nói (Mihov, C.Tuong, 1959) vói 68 bénh nhàn Sau dò càc vu dich dugc thòng bào ò càc tinh phìa Nani, vói ty le tu vong lón xày ra tai 19 tinh thànli phìa Bàc (Vu Tlii Phan va cóng su, 1973; Vù Due Huong, 1984; WPRO,1992) Cùng tu dò sÓt xuà't huyét Dengue trò thành mot bénh luu hành va thuòng xuyén xày dich ò Iràu hé't càc tình thành cùa nuóc ta trù mot so vùng nùi va bài dào xa xói Do vùng luu hành ròng, dich thuòng xày ra, so nguòi màc lón, tu vong cao, sò't xuà't huyèt Dengue that

su trò thành mot và'n de y tè to lón, dòi bòi dugc tàp trung giài quyèt

Tu rà't làu nay ta dà bié't Ae aegypti va Ae albopictus cùng vói mot sÓ loài Aedes khàc tham già vào viéc truyén virus Dengue song dóng vai trò quan trong nhà't vàn là Ae aegypti (CaiTole, 1929; WaUìs, Tabaclmick, 1990) Nhiéu tàc già cho ràng cùng vói su xàm nliap cùa Ae aegypti vào chàu A cùng nliu khà nàng thìch ùng va mò róng vùng phàn bó cùa chùng vào sàu trong nói dia, sót xuàt huyé't

aegypti là vector truyén virus Dengue chù yé'u ò Viét Nam (Vu Thi Phan, Pham Huy Tié'n va còng s u 1973)

Cùng vói qua trình phàt trién giao luu, dò thi hoà, là qua trình mò róng vùng phàn bó cùa Ae aegypti va kèm theo dò, sò't xuà't huyét lan tran va trò thành luu hành trén p h ^ lón lành thd nuóc ta Có thè nói, Ae.aegypti dóng vai trò liét sue quan trong trong viéc phàt tàn va luu hành sò't xuàt huyé't Ngoài khà nàng truyén virus Dengue, Ae aegypti con tham già vào viéc truyén bénli khàc nhu sót vàng, chikungunia, giun chi; có khà nàng truyén Viém nào Nhàt Bàn B, là trung gian UTiyén bénh sót rét chim (Vu Due Huong 1984; WalUs Tabachnick 199())

Bénli giun chi do Brugia va Wuchereria gay ra, phàn bÓ chù yèn ò càc nuóc

nhiét dói thuòc chàu A (De Maillon, Sebastian, 1967; Ramalingam et al., 1968; WHO 1984 ) Vói 2 loài ky sinh trùng quan trong là B malayi va W bancrofti Ò càc vùng luu hành giun chi, ty le màc cao, bién chùng nàng né nhu phù voi, dai duóng chà't va dàn tói mà't sue lao dóng Ò Viét Nam, nhùng nghién cùu ve giun chi dugc tié'n hành ngay tu nàm 1910, 1911 (Mathis, Lenger, 1910) Theo bào cao cùa Nguyén Duy Toàn (1975) bénh luu hành tai 19 tinh thành phìa Bàc vói tình chà't khu

trù thành càc d ro ràng Tai càc 6 luu hành, ty le nliiém ky sinh trùng giun chi rà't

cao, dao dòng tu 2,69%-20,7% nguòi xét nghiém Vi du tai Tlianh ha (Hai Duong)

ty le nhiém lén tói 15% (Sery, P.V Nóng, 1958) Vector cùa giun chi Brugia va Wuchereria thuòc gióng muói Mansonia, Culex va Anopheles Tai Viét nam dà xàc dinh vector chù yé'u cùa giun chi là Mansonia annulifera, Culex quinquefasciatus, ngoài ra con có càc loài truyén benh thù yé'u khàc là Mansonia india, An sinensis (Tran Due Hinli va còng s u , 1987)

Viém nào Nhàt Bàn B là benh do Arbovirus gay nén Bénh chi xày ra b tre em

duói 13 tudi vói ty ié tu vong rat cao (Nguyén et al., 1990; WHO, FAO, UNEP, 1991), thàm chi tói 28% (FAO, 1984) Nhùng truòng hgp cùu chùa dugc de lai di chùng nào rà't nàng né, dùa tre trò nén tàn tàt va màt sue lao dòng Benh phàn bó chù yé'u tai càc nuóc trong vùng Dóng Nam A (FAO,19B4; WHO, FAO, UNEP, 1991)

Vlét Nam nàm trong vùng luu hành cùa bénh vói trong diém là càc tinli dòng bang va trung du mién Bàc (Nguyén et al., 1990; Tien et al., 1991) Dich thuòng xày

ra vào càc thàng nóng trong nàm (6-7) (Nguyén et al., 1990) Vector ti-uyèn bénh là Culex tritaeniorhynchus, dóng vai trò truyén virus gay bénh tu dóng vat nuòi sang nguòi Ngoài ra mot sÓ loài muòi kliàc cùng tham già vào viéc truyén bénh tu dòng vàt va chim hoang dai cho dóng vàt nuòi nhu C tarsalis, C nigripalpus (Nayar va

bénh khàc nhu aiikungunia, sÓt Sindbis, giun chi W bancrofti B malayi (Stojanovich va Scott, 1966)

Nhu dà trình bay b trén, Vièt nam là nuóc có nhiéu bénli nguy hiém do con

trùng truyén luu hành ò mùc dò nang va trén nhiéu vùng cùa dàt nuóc NhOng bénli này thuòng xuyèn gay ra cho con nguòi nhùng thiét hai to lón ve tình mang, sue Idioè ành huòng to lón tói kinh tè va xà liói Phòng chÓng càc bénli ké trén là mot nhiém vu vó cùng càp thié't Tuy nhién cung nhu pliòng chÓng nhiéu bénh do con trung truyén khàc, phòng chó'ng sÓt rét, sÓt xuà't huyé't, giun chi, Viém nào Nhàt Bàn

B là VÓ cùng phùc tap va khó khan Khó kliàn lón nlià't gap phài chinli là giài quyèt khàu lan truyén m^m bénh hay nói càch kliàc là giài quyèt khàu vector truyén bénh Trong khi dò, mot sÓ bénh nhu Dengue xuà't huyét vùa klióng có thuóc diéu tri dàc hiéu, vùa khóng có vaccin phòng bénh, viéc phòng chÓng bénh chù yé'u là phòng chóng vector

Trong cóng tàc phòng chÓng vector hién nay, màc dù càc bién phàp phòng chó'ng ngày càng phong phd, hoà chà't diét con trùng ngày càng da dang va hiéu lue, phuong tién su dung hoà chà't ngày càng hién dai C!ac phuong phàp phói hgp nhu mói truòng, sinh hoc ngày càng dugc àp dung ròng rài Kinh phi bò ra tai càc quóc già rà't lón song hiéu qua khóng mang lai nhu mong muón, Sót rét vàn dang phue hbi va lan róng, sót xuàt huyèt tièp tue luu hành, gay dich va ngày càng có xu huóng

mò róng Mot trong nhùng nguyén nhàn dàn dèn tình trang hién nay là nhùng hiéu bié't Ve sinh 1^^, sinh thài vector chua day dù, toàn dién Chinh nliàm khàc phue nliung thiéu sót trén, cóng tàc nghién cùu Ve sinh ly, sinh thài vector ngày càng dugc phàt trièn Cùng vói nò, nhùng nghién cùu ve ky thuàt va càc phuong phap su dung trong nghién cùu ngày càng dugc quan tàm nhu càc phuong phàp nghién cùu tudi sinh ly con trùng, phuong phàp nghién cùu tap tinh hùt màu va trù dàu tiéu màu cùa càc loài truyén bénh

Viéc xàc dinh tudi sinli 1^^ con trùng y hoc nói chung va muói hùt màu nói riéng có y ngiila cà ve thuc tién va ly luàn Nhùng dàn liéu Ve tudi sinh ly cùa con cài dugc dùng de dành già mùc dò nguy hiém dich té hoc va hiéu qua cùa bién phàp phòng trù

Nhùìig cóng trìnli nghién cùu dàu tién trong ITnh vuc này c^n dugc luu y là cùa Perry (1912), Mer (1932), Detinova (1945), Polovodova (1947,1949), Gillies (1956, 1957)

Có nliiéu phuong phàp xàc dinli tudi sinli ly con trùng kliàc nhau (Southwood, 1978) Nhu Perry (1912) chia con cài ra 4 nhóm theo dò xo cùa diém cành; Mer

chung Detinova (1945) theo hình dang cùa vi khi quàn trong buòng trùng Nhung nói chung, có thè xèp thành 3 nhóm chìnli:

- Nhóm L Nhùng thay ddi trong buÓng trùng va trong lié Óng thò bao quanh

bubng trùng (Detinova, 1962); giàm dò man de (Morky, 1980a); nliùng dàu hiéu giao phói Ichàc (Usinger, 1966)

- Nhóm IL Nhùng thay ddi b mùc dò mò, tè bào lién quan dèn tudi nhu thay

ddi ò thè beo (Waloff, 1958), co (Neville,1983), ó'ng Malpighi (Haydak, 1957) (Remirez-peslz et al., 1976), phàn (Rosay,1961) (Laveissiere, 1975) va su tìch lùy hgp chat phàt quang trong càc té bào dac biét (Eltershank et al., 1983) (Mail et al., 1983)

- Nlìóm HI Góm nhùng thay ddi ben ngoài do ké't qua mòn va ràch diém cành

(Jackson, 1946), hàm va Óng chàn (Luff, 1973; Tyndale-Biscoe, 1978)

Theo Tyndale-Biscoe (1984) Trong sÓ càc phuong phàp dà dugc su dung de xàc dinh tudi sinli 15^ cùa con cài, có 2 phuong phàp có dò tin cày cao hon cà Dò là nhùng phuong phàp dua trén càc dàu hiéu ve su phàt trièn cùa co, làn d^àu dugc Neville (1963) mò tà va su tìch lùy san phàm Phollicle trong buóng trùng sau càc lan de, fan dau dugc Povolodova (1941,1949) mó tà Mot sÓ chi tiéu nhu dò mòn cùa cànli kliòng dàm bào dò tin cày Ve tudi cùa chùng Tuy nhién khi dùng ké't hgp vói chi tiéu khàc nhu mùc dò de , co thè giùp phàn tìch chi tièt hon càu trùc tudi cùa con trùng Cùng c ^ phài kè dé'n nhùng ky thuàt cùa WHO (1975 a va b), Service (1976), Charldwood et al (1970), Cliallier (1982), Neville (1983) Song càc

ky thuàt này chù yé'u giùp cho so sành dành già càc ky thuàt vói nhau va tao co so

xàc dinh càc ky thuàt tié'n bò (Tyndale-Biscoe, 1984)

Có thè diém mot sÓ phuong phàp trong lich su nghién cùu ve tudi sinh ly con trùng de thay rò hon uu thè va nliugc diém cùa càc phuong phàp dà dugc de càp:

* Phuong phàp dua trén nliùng thay ddi lién quan dé'n su mòn va ràch cùa cành: cành là bò phàn chuyén dóng cùa'co thè con trùng, vi thè chùng mòn va ràch theo thòi gian, tu dò có tlié bié't dugc mot càch tuong dói tudi cùa con trùng Ve phuong phàp này có càc cóng trìnli cùa càc tàc già: Peny, Jackson, Saunders

Peny (1912) chia con cài ra 4 nhóm theo dò xo cùa diém cành

Jackson (1946) chia con due Glossina morsitans thành 6 nhóm vi theo tàc già con due luón boat dòng hon con cài va do vày, nhanh ràch'hon

Saunders (1962) cho ràng dò mòn cùa cànli dà phàn ành chinh xàc hon tudi buóng trùng ò con cài G pallidipes Phuong phàp này dà dugc àp dung nghién cùu

tàng theo tuoi va klióng thày khàc nhau ve mùc dò mòn ò 3 loài rubi trén Nhiing cà thè thuòc mot nhóm tuoi chiém 90%

Phelps va Vale (1978) dà xé'p dò mòn cùa cành con due 2 loài rubi G.morsitans va G pallidipes thành 6 nhóm Nhung Ford (1969) va Ford et al (1972) khi nghién cùu trén G morsitans va G.m submorsitans Newsteed dà góp 6 nhóm thành 2 nhóm cùng vói nhóm rubi mói nò Nhu vày Ford et al chi phàn con cài thành 3 nhóm tudi theo dò mòn cùa cành

Mulligan (1970), Jordan (1974), Challier (1982) cung su dung phuong phàp này de xàc dinh tuoi sinh ly cùa rubi tsetse

Phuong phàp "dò mòn cành" don giàn song c^n luu 5^ dèn mùa hoat dóng khi dành già thành phìn tudi Ryan et al (1980) klù nghién cùu trén G.palpalis gambiensis ò Thugng Volta dà di dé'n ké't luàn ràng: vào mùa khó con cài hoat dóng hon mùa mua va dà ành huòng khàc nhau tói dò mòn cùa cành Màt kliàc mot só' tàc già con cho thà'y tudi trung bình cùa con cài già G.tachinoides khàc nhau khi su dung dbng thòi cà hai phuong phàp: bubng tróng va dò mòn cành

* Pliuong phàp dua trén dò mòn cùa cuticle: Cuticle cùng mòn theo thòi gian Dua trén chi só này Launois va Launois -Luong (1980) dà xé'p dò mòn long ngue cùa Locusta migratoria migratorioides thành 6 nhóm: tu khóng ràch là nhóm non dé'n ràch hoàn toàn là nhóm già

Phuong phàp này nhanh, de làm va dua ra dugc thang tudi tho trung bình cùa dói tugng nghién cùu so vói phuong phàp bubng trùng song cùng phài càn thàn khi

su dung vi có nhùng thay ddi cà thè theo hoat dóng mùa Nhùng nghién cùu cùa Launois va Launoi Luong (1980) dà elio thà'y, thòi gian tìnli theo ngày cùa nlióm con trùng này ò Madagasca trong mùa nóng àm lón gà'p 3 làn so vói mùa lanli khó -Dijk (1979) su dung dò mòn long d"àu, hàm va dò tói (xam lai) cùa cành truóc con tinìng trong xàc dinh tudi sinli ly cùa mot só loài Tàc già dà xèp càc cà thè cùa Pterostichus caerulescens (L) va Calathùs melanocephalus (L.) thành càc nhóm non

va già theo dò mòn long dau

Òng chàn cùa bg hung (Scarabaeidae) dùng de dào va ràng trén cùa cliùng cùng mòn theo tudi Tyndale - Biscoe (1973) dà chia con cài thành 4 nhóm theo dò mòn cùa ó'ng chàn Tàc già dà su dung phuong phàp này cùng vói diéu kién sinh san

de xàc dinh tudi cùa con cài Onthophagus granulatus va elio thà'y chùng chi song dugc mot nàm

Hauston (1981) dùng chi só "Dò mòn cùa hàm" de xàc dinh ludi Carabus

càch này Vi dò mòn long dàu va cuticle là mot dàc diém thay ddi luòn luón, phu thuòc vào Ioai dia thè hoat dòng cùa cà thè va thòi tié't (Tyndale - Biscoe 1958; Launois va Launois - Luong, 1980) nén chi có thè giùp xàc dinh tudi cùa càc cà thè trong mot quìn thè dóng nhàt

* Nhùng thay ddi ò mùc dò mó nhu su phàt trién co, thè phàt quàng, màu dó't bung dà dugc càc tàc già Neville (1963), Tyndale - Biscoe va Kitching (1974) Akey va Potter (1979), Sharma et al (1983) su dung de xàc dinh tudi con trùng

Nguòi d'àu tién de nghi su dung chi sÓ càc lóp endocuticle trong cuticle cho viéc xàc dinh tuoi cùa con trùng cho cà con cài va con due là Neville (1963) Theo tàc già, càc lóp cuticle tàng theo thòi gian tình bang ngày Càc lóp này thày rò ò ngue truóc, cành ngoài ràu, dui con trùng Song tuy loài càc lóp cuticle dugc thà'y

ro ò bò phàn nào Nhu Oryctes rhinoceros (L.) - ngue truóc, dui, (Zelazny va Neville, 1972; Zelany,1975) Nhò mói tuong quan lóp cuticle vói tudi ò nguc truóc càc tàc già trén dà có thè xàc dinh tuoi ò Bo rùa (Coccinellidae) dèn 32 ngày tuoi

Kìch thuóc màu Ibi trong (apodeme) ò cành trong cùa con trùng cùng dugc su dung trong xàc dinh tudi con trùng (Neville, 1983)

Bd sung elio phuong phàp cùa Neville (1963, 1967, 1983) ben canh viéc tinh

só lóp endocuticle, Prew (1969); Tyndalle -Biscoe va Kitching (1974) con tìnli só bang phàt trién, do dò sàu hoac càc vùng vàch ngàn cùa endocuticle de xàc dinh tudi cùa càc dói tugng nghién cùu Càc tàc già trén dà xèp càc cà thè cùa mot só loài con trùng nghién cùu thành nhóm non (sau nò) va già theo sÓ bang endocuticle nhu nhóm non cùa Anopheles (Diptera) gbm càc cà thè có so luong bang endocuticle trung bình là 10-14 (Schlein, 1979a); 10-11 bang ò giÓng Culex va Aedes (Schlein

va Gratz,1972); khoàng 12 bang ò Sarcophaga (Schlein, 1972a)

Phuong phàp trén có thè cho bié't tuoi tho truc tièp cùa loài nghién cùu trong diéu kién phòng thi nghiém cùng nhu thuc dia Tuy nhién do chiù ành huòng cùa nhét dò, ành sàng (Neville, 1965); Dingle et al., 1969; Zelazny va Neville 1972; Schlein, 1972b, 1975, 1979a; Jolmson va EHison, 1982) va phu thuóc diéu kién nò, cho nén phuong phàp trén chua dàm bào dò chinh xàc Phuong phàp "su phàt trièn cuticle" chi àp dung tò't nhàt cho con trùng con non (Schlein, 1979a)

* Càc phuong phàp dua trén càc vàt thè phàt quang "trong co thè con trùng dugc mot só tàc già de nghi su dung trong dành già tudi (Yurgenson va Teplykh, 1972) Dua vào viéc phàn tìch càc phùc hgp pliàt quang trong buóng trùng con cài Aedes aegypti, Ctenophthahnus orientalis (Wagner), Yurgenson va Teplykh, (1972)

dà xé'p con cài ra 5 nhóm tudi - 3 nlióm tuoi dau tién (I,II, III) cho nhirng con cài

Dua vào tinh chat cùa sàc tó phàt quang có tén là lipofuscin (Sheldahl va Tappel 1974) tìch luy trong càc tè bào sau mitose (ò tim, nào, ó'ng malpighi, dàu, thè beo, nguc mò bung) cùa nhiéu Ioai con trùng, nhiéu tàc già dà phàn ra càc nhóm tudi sinh ly elio càc dòi tugng nghién cùu Nhu Musca domestica (Sohal et al 1977; Sohal va Allison,1971; Sohal va Sharma, 1972; Sohal, 1973; Sohal va Donato, 1979), Sarcophaga buUata Parker (Etter Sank et al., 1983) ,

* Phuong phàp dua trén "màu sàc va tàm lung bung (tergit)" dà dugc Dyce (1969) de nghi su dung trong xàc dinh tudi sinh ly cùa con trùng, dac biét là ò Culicoides (Diptera) Phuong phàp này dua trén viéc nhàn bié't càc dai mó có sàc tó

dò (màu rugu vang dò) ò vàch bung trong thòi gian phàt trién phollicle Màu sàc phàt trién trong chu ky tiéu sinh dàu tién va hién màu ro klii phollicle phàt trién ò giai doan Christophers IH va tàng theo lùa de Màu sàc này thày ò con cài dugc hùt màu cùng nhu glucoza Bàn chat cùa sàc tó vàn chua rò nhung khóng lién he vói su tiéu hoà màu vi nò phàt trién cà ò mot sÓ loài tu sinh (Birley va Boorman, 1982); sàc tó phàt trién song song vói thè beo ò duòng vàch ngàn dó't bung va nhu vày có thè san sinh chat tièt (Dyce, 1969)

Sàc tó dot bung dà dugc coi nhu mot dà'u hiéu de xàc dinh tudi sinh ly b

Culicoides marmoratus (Kay, 1973) va C variipenis (Walker, 1977; MuUens va Schmidtmarm, 1982) Phuong phàp này dà dugc dành già là tié'n bó hon so vói phuong phàp nùt va óng thò cùa Detinova-Povolodova vi klióng c"àn md, nhanh (hon 1000 con/ giò) va có thè àp dung cho màu song, màu de lanh màu có dinh trong con cùng nhu màu dà dugc gàn trong Bom Canada

Tuy nhién phuong phàp "dùng màu sàc va kiéu tàm lung bung" cùa Dyce

(1969) cùng con han che nhà't dinh No chi dugc àp dung chù yé'u b Culicoides spp

va chi phàn biét dugc con cài chua de va dà de chù khòng thè nào xàc dinh dugc sÓ chu ky tiéu sinh (Walker^ 1977, Akey va Potter, 1979) ma con cài dà thuc hién

Ve viéc su dung chi tiéu "nliùng thay ddi mùc dò mó" trong xàc dinh tudi sinli

ly con trùng càn phài kè dé'n thè beo va mot vài chi só khàc Phuong phàp này àp dung cho cà con cài va con due Dùng chi só này có thè phàn biét nhùng cà thè non vói già, nhu ò Musca vetustissima (Tyndale -Biscoe va Hughes, 1969), Lucilia cuprina (Vogt et al., 1974), Simulium omatum Meigen (Danies, 1977) hoac có thè dùng thè beo xàc dinh dugc rubi Zaprionus indianus Gupta (Cited as Z paravittiges, Godbole va Vaidya) song ò 13 ngày tuoi (Sharma et al., 1983)

Co cành khóng pliàt trién b con cài mói nò Pterohelaeus darlingensis (Allsopp,

1979) Dùng chi só này Allsopp (1979) dà phàn con cài thànli càc nhóm: non - co cành klióng phàt trién; trung bình - co cành phàt tiièn thànli bó va già - co cành phàt trién thành kliò'i nhiéu liìnli thù

Self va Sebastian (1971), Graham va Bradley (1972) dà phàn biét con cài muòi Culex truòng thành con non (mói nò 2-3 ngày) theo màu xanh ò p h ^ nói nguc bung Nhu vày, càc phuong phàp néu ò trén nhàm xàc dinh tudi sinli ly cùa con cài vàn chua thè cho bié't sÓ chu ky tiéu sinh con cài dà thuc hién Trong y hoc, sÓ chu

ky tiéu sinh lién quan chat che vói su hùt màu vàt chù va nhu vày mang y nghia dich té rò rét

* Càc phuong phàp lién quan dé'n co quan sinh san: Nliùng thay ddi trong he sinh san dugc su dung nhiéu trong nhùng phuong phàp xàc dinh tudi sinh ly cùa con cài, dàc biét là san ph^m con lai cùa phollicle (FR)

- Dò man de dà dugc su dung nhu mot phuong phàp xàc dinh tudi sinh ly cùa con Uùng

Waloff (1958) dà nhàn thà'y ràng só trùng ò Lepidoptera giàm so vói tudi Morky (1980a) dà su dung phuong phàp giàm dò man de vói tudi de dành già tudi cùa quàn thè Simulium damnosum

Só luong trùng dugc dèm va xèp thành 5 nhóm khàc nhau Nhóm có só lugng trùng lón nliàt thuòc nlióm con cài non, chua de va càc nhóm khàc thuóc càc nhóm con cài có mùc dò de khàc nhau Cà 2 loài rubi ma Morky (1980b) nghién cùu: S vittatum Zetterstedt va Prosimulium niixtum, tàc già déu thày dò man de ò cliu ky tiéu sinh thù 2 it hon chu ky tiéu sinh thù 1

Tuy nhién dò man de phu thuòc nhiéu vào diéu kién song, kìch thuóc co thè con cài nén can phài luu y tói diéu này khi su dung phuong phàp "Giàm dójmàn de" (Nayar va Sauerman, 1975; Edman va Lynn, 1975)

- Càc chi só khàc:

Lewis et al (1970) dà nliàn thày tuyé'n phu sinh due cùa muói càt Lutzomyia flaviscutellata (Mangabeira) klióng có hat khi chùng chua de Dua vào dac diém này, tàc già dà phàn biét con cài thành 2 nhóm: de va non, chua de Nhiéu tàc già ùng ho phuong phàp này so vói phuong phàp nùt khi phàn biét 2 nhóm con cài non, chua de va dà de

Fenemore (1971) dà dùng chi tiéu "hình dang cùa phan phu giao cslu, mùc dò phàt trién va só lugng trùng" de xé'p con cài loài Costelystra zealandica (White) thành càc nhóm tudi sinh ly non, trung bình va già

Trong só càc phuong phàp dà dugc su dung de xàc dinh tudi sinh ly cùa con trùng, phài ké dé'n phuong phàp cùa Gillies (1956b) va GilleU (1957a)

Theo Gillies (1956b), con cài Anopheles gambiae sau khi giao phói tao nén cài gol là "tùi chùa tinh" Ò mot só con cài có 2 tùi nhu thè, chùng tò chùng dà dugc

giao phói làp lai Tàc già de nghi dùng chi só này de xàc dinh tudi quàn thè va dành

già hiéu qua cùa bién phàp phòng trù Tuy nhién phuong phàp Gillies chi phàn biét

dugc con cài vùa mói dugc giao phÓi chù khóng thè nào xàc dinh dugc ph^n tram

con cài chua de

Gillett (1957a) de nghi xàc dinh tudi sinh ìf con cài Taeniorhynchus

(Mansonioides) africanus theo su có mal hay khóng àu trùng Hydrachnidae trong co

thè cùa chùng Tàc già cho thày muòi truòng thành nhiém Hydrachnidae trong thòi

gian chùng nò tu quang Do dò su có màt cùa Hydrachnidae trong co thè

Taeniorhynchus cho thà'y chùng chua de Khi de trùng, Taeniorhynchus dua àu

trùng Hydrachnidae trò lai mói truòng nuóc chuàn bi cho giai doan lót xàc cùa

mình Song nhiéu nghién cùu cho thà'y mùc dò nhiém Hydrachidae dòng thòi vói

tudi sinh IS cùa con cài loài Myaluracarus globatoro Nguòi ta dà gap Hydrachnidae

trén nhùng con cài dà de

- Kìch thuóc cùa ampul trong bubng trùng con cài dugc Mer (1932) va sau do

Polovodova (1941) bd sung su dung de xàc dinh tudi sinh ly

Mer (1932) phàn biét nhóm con cài non theo ampul có kìch thuóc nhò

Polovodova (1941) dà chùng minh ràng ampul tàng kìch thuóc ò 3 chu ky tiéu sinh

d^u Do dò thèo phuong phàp cùa Mer thi khóng thè tàch dugc nhóm con cài già

Polovodova dà phàn biét nlióm con cài già vói ampul có kìch thuóc lón, nhóm con

cài non vói ampul có kìch thuóc nhò Phuong phàp Mer (1932) chi cho phép xàc

dinh thòi gian bay cùa càc cà thè ò thè he thù 1 vói càc thè he tièp sau va viéc tàch

con cài thành nhóm non theo kìch thuóc ampul nhò là có thè dugc ^ Theo Polovodova (1941) va sau dò là Swellengrebel: dua vào kìch thuóc

ampul có thè dành già dò già quàn thè theo phàn tram con cài có ampul lón Quàn

thè qua dòng theo ph^n tram con cài có ampul nhò

Capuksh va Polejaeva (1941) dà de nghi dành già hiéu qua cùa phuong phàp

song Ccin kièm tra lai de tàng sue thuyèt phue Tlieo kìch thuóc, màu sàc, nèp nhàn

trén ampul, càc tàc già trén dà phàn biét con cài tlieo 3 nhóm:

+ Con cài non (ampul trong suót; khóng nèp gà'p)

+ Con cài de ìt (ampul vàng nhat, có nèp ngang)

+ Con cài de nhiéu (ampul nàu nhat, có 1 sÓ nèp gà'p khóng déu)

Phuong phàp này khó àp dung trong thuc té va dé'n nay, hìu nhu klióng dugc

su dung

- Xac dinh tudi sinli ly con cài tlieo he óng thò cùa bubng trùng: Hai bubng

trùng cùa con cài có he Óng thò chia thành tìjrng bó ubò cuón chat lai trén màng

bubng trùng khi chùng chua de Do su dàn libi cùa màng bubng trùng, càc bó óng

thò giàn ra theo su phàt trièn cùa phollicle va khóng bao giò co lai trang thài ttmg

bó cuón chat ban dàu Dua vào dac diém này Detinova (1962) dà de nghi su dung trong phuong phàp dành già tudi sinh ly cùa con cài Phuong phàp này nhanh, có thè kièm tra mot só lugng lón con cài trong mot ngày (300 - 400 con: Detinova, 1962) va chi c'àn dùng mot bubng trùng cho su dành già dùng mùc dò de Tuy nliién phuong phàp Detinova (1962) chi àp dung cho con trùng hai cành (Diptera) va chi phàn biét dugc 2 nhóm con cài non chua de va dà de

Phuong phàp này (FR) chi dugc su dung cho con cài dua trén su thay dói xày

ra trong bubng trùng do ké't qua cùa su phàt trièn hoac thoài hoà tróng Theo Tyndale - Biscoe (1984) trong bubng trùng con trùng, mói Óng trùng gbm phàn sinh san ò phia trén - noi sùih ra càc phollicle va p h ^ dinh duòng ò phìa duói - noi phollicle lón lén va phàt trién Mói Óng trùng có bao óng trùng, sàt bao óng trùng là màng dàn hÓi (tunica propria) (Bonliag va Armold, 1961; Clements,1963; Koch et al., 1967) hoac nói mò (intima) (Nicholson 1921; Beklemishev et al 1959; Detinova, 1962; Giglioli, 1965) Mói oocyte dugc bao quanti bang lóp hiéu mò phollicle Khi phollicle gàn thành thuc, càc tè bào dinh duòng dugc tàch khòi oocyte bòi càu tè bào phollicle (Adams 1974) Lue này té bào dinh duòng hi thoài hoà Sau khi de trùng de lai bao nói mó cùng vói càc té bào hiéu mó phollicle va té bào dinh duòng thoài hoà Do nói mò co lai sau de, càc mành tè bào cùng co lai va hình thành nén cài gol là FR Tuy nliién su hình thành FR khàc nhau tuy loài (Bellamy

va Corbet, 1974) Dac diém cùa FR là ò nliiéu loài, chùng fon tai dé'n cuòi dòi va kìch thuóc, só lugng tàng theo so làn de cùa con cài Qiinli vi thè ma nhiéu nhà nghién cùu sinli ly con trùng dà de nghi dùng làm chi só xàc dinli tudi sinh ly con trùng

Willimzik (1930) dà tini thà'y tè bào bièu mò pholhcle tlioài hoà ò con cài già loài Colobopterus fossor (L.) (Cited as Apliodius fossor) va tàc già dà coi dò là dàu hiéu cùa su de Diéu này cùng dugc Heymons (1930) tìm thày ò Scarabaeus sacer L.; Gihies va Wilker (1965), Rosay (1969a), Kay (1979) tini thà'y ò Anopheles va Culex; Trueman va Me Iver (1983) tìm thày ò Coquillettidia perturbans (Walker) Càn cu vào bàn chà't nói mó, Tyndale - Biscoe (1984) dà chia FR thànli 3 nhóm:

Nhóm I Nói mó hình thành mot ó'ng dSn riéng rè pliia sau phollicle dà phàt

trién d^y dù Sau mói lìn de se có mot nùt hình thành va nliu vày, óng trùng de nhiéu lan se có mot cliuòi càc nùt (Lineva, 1953) va só nùt hén quan tói só trùng de hoac khà nàng de va thoài hoà, cùng nliu só fan de cùa con cài

Nhóm U Chi có mot nùt Thuóc Ve nhóm này, FR chi dugc dùng de phàn biét

con cài de hoàc chua de

Nlìóm IH Nói mò là mot ó'ng ròng ben canli (ò chàn) phollicle phàt trién tièp

sau FR này sé tìch luy duói chàn phollicle trong calyx ò dang hat hay thè sau mói

làn de hoac thoài hoà SÓ lugng cùa nò lién quan dé'n it nlià't mot sÓ làn de dàu tién

Dua vào kìch thuóc cùa nò có thè nliàn biét so làn de dà thuc hién

Hién nay nliQ'ng phuong phàp su dung càc dàu hiéu lién quan tói càc bién ddi

pholicle va óng tróng vàn là nhùng phuong phàp quan trong Pliuong phàp này (FR)

dà àp dung thành cóng ò nhiéu loài con tmng vói càc tén goi kliàc nhau Hàu hé't

càc còng bó truóc day dà su dung tén ggi "corpus luteum" cho FR (Willimzik,

1930; Lewis, 1957; Singh 1958) Tén này dugc mugn tu tén mot co quan nói tièt

cùa thù (Peters va Me Natty, 1980) Song bàn clià't cùa FR khòng phài là chat nói

tièt va vi thè tén goi trén cho FR là khó g dùng (Descamps va Wintrebert, 1961;

Phipps, 1966) Mot cài tén khàc cùng dugc dùng khà phd bién là "tlié vàng"

(Kuzina, 1942; Lineva, 1953) Tén này dugc su dung trong truòng hgp FR nàm ò

góc óng trùng va có màu vàng Anderson (1964), Miller va Truce (1968) dà de nghi

cài tén FR khi gap FR klióng có màu vàng Tén FR dugc dùng thuòng xuyén cho

càc nùt ma Polovodova (1949) va nliiéu tàc già khàc dùng tén FR bà't ké gap thày

chùng ò vi tri nào trong buóng trùng Mot só tén khàc cùng dugc dùng cho FR nliu

là mot thè phollicle con lai "follicular residuai body" (FRB) (Giglioli, 1959), "thè

con lai" (residuai body) (Saunders, 1967), "dà'u vé't phollicle" (folliculiar remnauts)

(Smith, 1968), "chat con lai bình thuòng va klióng bình thuòng" (normal and

abnoraial relics) (Ovazza et al., 1965), "san pham phollicle tùng chuòi" (serial

follicular relics" (Saunders, 1962), "san pham phqlhcle tich luy" (multiple follicle

relics) (Walker, 1977) •

Ro ràng FR dugc goi cho mot hién tugng chung do ké't qua cùa su de trùng

Song dugc dùng vói càc tén kliàc nhau theo vi tri tìm thày trong bubng tróng

Tyndale - Biscoe (1984) dà de nghi càc tén sau: "nùt phollicle" néu FR có dang hìnli

chuong, "nùt phollicle don dòc" néu chi có mot FR thà'y trong nói mó, "thè vàng"

néu FR thày ò chàn phollicle bàt ké màu sàc trù cào cào (Tettigoniidae), chàu chàu

(Acrididae) Ò cào cào, chàu chà'u néu phollicle thoài hoà, FR có tén "tiiè thoài

hoà", va de tning, FR có tén "thè de" (tén này dà dùng ò hàu hé't càc cóng trìnli

nghién cùu thuóc bò Orthoptera)

Tliuòc ve nhóm 1:( Càc nùt phollicle) - gbm càc còng trìnli nghién cùu trén

nhóm Diptera cùa mot só tàc già nhu Anopheles maculipennis Meigen (Polovodova,

1949; Detinova, 1949, 1953); An quadrimaculatus Say, An.ganibiae Giles, An

furnestus Giles, An squamosus Theobald va An coustani Laveran (Gighoh, 1959,

1963; Detinova va Gillies, 1964); Mansonia uniformis (Cited as Mansonioides

uniformis) va M annulifera (Bertram va Samarawickrema, 1958), Culicoides

grisescens Edwards (Glukliova, 1958) va Musca domestica (Lineva, 1953)

Trong nhóm Diptera, muói là dói tugng dugc nghién cùu xàc dinh tudi sinh ly nhièu nhà't vi tàm quan trong dich té cùa chùng, dac biét là sau còng trình cùa Detinova (1962) Ve phuong phàp nhóm tudi con tróng hai cành

Theo Polovodova (1947 1949) va Detinova (1962) sau de muòi cài (Diptera)

de lai trén ó'ng trùng mot bao tróng Bao trùng co lai thành nùt SÓ nùt tuong ùng vói

só làn de, vói san phàm té'bào dinh duong ben trong goi là "thè vàng" Tén ggi này truóc day dà có nhùng nhàm làn Muller (1825), Memhikop (1876) va Brandta (1876, 1878) dà chi ra ràng "thè vàng" có màt ò nhiéu con tróng Mernhikop (1866,1867), Verhein (1921) va Derbeneva -Ukhova (1935) dà chùng minh ràng khi trùng chin té bào dinh duòmg giàm dàn kìch thuóc, tiéu giàm va hình thành cài goi

là corpus luteum, có màu vàng hay nàu Sau dò Steinberga (1932) khi nghién cùu trén Loxostege sticticalis L va Ivànova va Meserckoi (1935) nghién cùu trén Blattodea dà cho thà'y ràng té' bào dinh duòng khóng mà't di ma chi co lai, tìch lai thành cuc màu vàng trén ó'ng trùng Dua vào dò biét dugc con cài dà hay chua de Diéu này cùng thà'y ò Musca domestica L (Verhein, 1921; Derebenva - Ukhova, 1935), ò Stomoxys calcitrans (Kuzina 1942), ò An maculipennis (Beklemishev, 1944)

Càc nùt chùa san phim con lai cùa té'bào dinh duòng dugc Colless (1958) mò

tà b dang hat màu vàng sau khi de Sau dò là Spencer (1974 1979) cùng thày b

Anopheles farauti Laveran, mói óng trùng dai thèm sau càc làn de cùng vói thè vàng dang hat, mành hay kliói

Phuong phàp Polovodova - Detinova dà dugc àp dung ò nhiéu dói tugng Ihuòc Diptera de nghién cùu thành phàn tudi cùa chùng ngoài thuc dia nhu Mansonioides (Bertram va Samarawickrama, 1958), Luciha cuprina (Vogt et al 1974) vói con cài

de 16 làn (16 nùt)

- Thuòc nhóm 2:( Càc nùt don dòc)- có càc còng trình nghién cùu chù yé'u thuóc nhóm Diptera nhu Anopheles melas Theobald (Giglioli, 1965); Simulium damnosum Theobald (Lewis, 1960); Prosimulium fuscum (Syme, Davies, 1961) va

P mixtum Syme va Davies (Davies, 1961); Culicoides barbosai Wirth va Blantan,

C furens (Poly) (Linley, 1966); mot sÓ loài thuòc Tabanidae (Duke, 1960) va Glossina spp (Saunders 1960.1962; ChalUer 1965)

Trong buóng trùng con cài ma càc tàc già nghién cùu chi thày mot nùt trén Óng trùng Nùt này có thè thà'y ò dang mot bao phóng truóc khi intima co lai hoàn toàn sau khi de hoac mot nùt phollicle dà co lai Va mot sÓ tàc già khàc con cho thà'y chi có mot nùt trén óng trùng cùa càc con cài dà de nhiéu làn (Giglioli 1965; Snow va Wilker, 1977; Thomson et al.,1979; Wall va Doane, 1980 ) Phuong phàp này chi cho phép phàn biét 2 nhóm con cài dà de va chua de

- Thuóc nhóm 3:( Thè vàng)- Dà'u hiéu này dugc su dung trong xàc dinh tudi sinh ly cùa nhiéu nhóm con trùng nhu Musca domestica (L.) (Anderson, 1964; Smith 1968), M autumnahs (Miller va Trecce, 1968), Haematobosca stimulans (Meigen) va Stomoxys calcitrans (Kuzina, 1942) O nhiéu loài thè vàng tàng theo

só làn de cùa con cài nhu Deha coarctata (Cited as Leptohylemyia coarctata) ( Jones, 1971), Musca vetustissima (Tyndale- Biscoe va Hughes, 1969), S calcitrans (Charìdwood va Lopes,1980)

Tuy nhién ò mot sÓ ìt loài thuòc Coleoptera, thè vàng khóng tàng theo sÓ làn

de nhu Onitis alexis Klug 0 loài này, do su day phollicle vào Óng dàn trùng (Tyndale - Biscoe va Wattson, 1977) ma hàu hé't san phàm con lai cùng bi tròi theo

CwÓì cùng trén óng dàn trùng hay trong calyx chi con lai rà't it thè vàng

Nhu vày theo phuong phàp dùng chi sÓ thè vàng b trén chi phàn biét dugc con

cài theo 2 nhóm: non - chua de va dà de

Phuong phàp xàc dinh tudi sinh ly con trùng dugc su dung phd bié'n nhàt là phuong phàp dua vào nhùng thay ddi trong óng trùng cùa Polovodova (1949) va Detinova (1945, 1962) Phuong phàp Polovodova - Detinova dua trén viéc tình só

nùt trén óng trùng dugc hình thành tu bao trùng va lién quan chat che vói só chu k^

tiéu sinh con cài dà hoàn thành (Anufreiva va Artemev, 1981) Viéc phàn tich nhùng

thay dèi trong Óng trùng dugc tié'n hành trén màu vàt tuoi va dòi hói ky thuàt md

con cài phài rà't thành thao (Vanden Assem, 1959; Gillies va Wilkes, 1965)

Su tao thành nùt trong ó'ng trùng dàc trung cho nhóm Diptera hùt màu có su hoà hgp tiéu sinh, cùng thà'y ò nhóm Diptera khòng có su hoà hgp tiéu sinh (Hippoboscidae) va tham clii ò cà nhóm con trùng hai cành khòng hùt màu (M domestica L)

Trong qua trình su dung phuong phàp Polovodova - Detinova de xàc dinh tudi sinh ly con cài Simulidae, Beltukova (1953), Drokopheva (1957) dà tìm tlià'y nhùng con cài có só nùt tuong ùng vói chu ky tiéu sinh; Dolmatova (1942) dà àp dung chi

só nùt de xàc dinh thành phàn tudi quàn thè Phlebotomus va phàn biét 2 nhóm con cài de - có bao trùng ( ngay sau de) hoac nùt va chua de - chàn óng trùng mành; Glukhova (1956, 1958) va Buanova (1957, 1958) dà cho thày quàn thè Heleidae chù yé'u gbm nhùng cà the có 4 chu ky tiéu sinh

Cùng trong qua trình àp dung phuong phàp Polovodova - Detinova mot só tàc già dà gap hién tugng khàc thuòng ò con trùng ma phuong phàp trén khóng thè giài thich dugc Nhu Gigholi (1965) dà thày An melas Theobald chi có mot nùt góc duy nhàt; Service (1977) thà'y con cài Ae.cantans Meigen chi có mot nùt màc dù dà bié't

rò là chùng de 2 làn; Charldwood va Lopes (1980) thày S calcitrans chi có mot nùt

dù chùng dà de nhiéu làn Phàn tram só óng trùng có só nùt trùng vói só làn de

giàm theo su tàng cùa tudi sinh ly (Sokolova , 1981, Hcfc^vll^^^iàrldwood 1990) Nùt dugc hình thành ngay cà khi con cài khòng dugc hùt nàu (Laiige va Hoc, 19^1

Knight va Nayar 1982 ) (^ V^ ^^/0^

Diéu này dà dugc làm sàng tò trong càc cóng bó cùa Truòng Quang Hoc (1974, 1975a, 1975b 1981 1990) bang nhùng nghién cùu Ve mò yà té bào Theo Lange va Hoc, bao trùng khóng bao giò co lai thành nùt va nùt chi hình thành do su thoài hoà phollicle

Cho dé'n nay, theo Hoc va Charldwood (1990) vói nhùng loài muòi man de tà't

cà càc ó'ng trùng déu xày ra qua trình phàt trièn trùng va de, bang ky thuàt bom dàu bubng trùng vàn khóng thè xàc dinh dugc tudi sinh ly cùa con tmng, dàc biét là muòi

r ^ u vày cho tói nay viéc tìm kièm mot phuong phàp tin cày cho viéc xàc dinh tudi sinh ly con trùng vàn là và'n de thòi su Càc phuong phàp truóc day hoac dua trén càc chi sÓ nhiéu bié'n dòng nhiéu phu thuòc vào diéu kién phàt trién hoac dua trén càc chi só ma bàn chà't hình thành nò dang là và'n de tranh cài Cùng tuy muc dich nghién cùu ma viéc su dung mot phuong phàp xàc dinh tudi sinh ly con trùng trò nén phù hgp hay khóng phù hgp Chàng han trong nhùng nghién cùu ùng dung nliu dành già vai trò dich té cùa mot loài, viéc xàc dinh thành phàn tudi quàn thè cùa loài lai càn su dung càc phuong phàp có lién quan tói càc làn hùt màu hay tdng quàt hon là su thuc hién càc chu ky tiéu sinh

Tuy nhién trong qua trình sinh san cùa con tróng có nhùng dà'u hiéu thuc thè tbn tai trong qua trình sinh san là thè vàng, càc nùt, bao trùng Tu nhùng hiéu*bié't mói nhà't ve bàn chat càc thuc thè trén, tham khào càc chi dàn cùa càc tàc già di truóc, chùng tói mong muÓn xàc dinh mot phuong phàp có thè tin cày nhàm ùng dung trong xàc dinh thành phàn tudi mot so' quàn thè muòi có y ngliìa dich té quan

trong b Vlét Nam

Phìn B Nguyén liéu va phucrng phàp nghién cihi

1 Thòi gian nghién cùu:

Càc nghién cùu Uong phòng thi nghiém dugc thuc hién tu 1989-1991 Càc

nghién cùu tai thuc dia dugc tién hành tu 1991 -1993

2 Dia diém nghién cùu:

Càc thi nghiém va phàn tìch xù ly màu dugc thuc hién tai phòng thi nghiém

cùa Td bó mòn dòng vàt khóng xuong song, Td bò mòn di truyén khoa sinh hoc

-Truòng Dai hoc tdng hgp Ha Nói Càc nghién cùu thuc dia dugc tié'n hành tai:

- Xà Trung Vàn, huyén Tu Liéni, Ha Nói

- Xa Dbng Quang, huyén Quóc Oai, tinh Ha Tày

- Xa Tàn Minh, huyén Thuòng Tin, tinh Ha Tày

- Xa Lién Chàu, huyén Thanh Oai, tình Ha Tày

Ngoài ra có tham khào màu dugc thu ve tu càc dia diém khàc theo dói tugng

nghién cùu tai càc vùng luu hành dich va vùng có dich xày ra nhu Ba Vi (Ha Tày);

My Vàn (Hai Hung) va cùa càc co quan: Vién sót rét, k^^ sinh trùng va con

trùng, Trung tàm ve sinh phòng dich tinh Ha Tày, Vién ve sinh dich té hoc - Ha

Nói

3 Dói tugng nghién cùu: ^ Tai phòng thi nghiém :

- Aedes aegypti Linnaeus, 1762

- Culex quinquefasciatus Say, 1823

- Anopheles sinensis Wiedemann, 1828

Tai thuc dia:

- Aedes aegypti Linnaeus, 1762

- Culex quinquefasciaUis Say, 1823

- Anopheles sinensis Wiedemann, 1828

- Culex tritaeniorhychus Giles, 1901

Dói tugng nghién cùu dugc dinh Ioai qua càc buóc:

- Dinh Ioai bang phuong phàp hình thè hoc theo càc khoà phàn Ioai càn tliiét

- Xàc dinh bò nhiém sàc thè nguyén phàn cùa càc dói tugng nghién cùu

- Su dung ky thuàt dién di enzym vói 2 Ioai nien ODH (octanol dehydrogenaza) va EST ( Esteraza) Ké't qua xàc dinh loài dugc trình bay trong mot phàn riéng cùa luàn àn: " Xàc dinh loài nghién cùu"

4 Càc phuong phàp nghién cùu:

4,1 Nghién cihi trong phòng thinghióm:

4.1.1 Ngubri màu vàt xù Iv:

Có 2 ngubfì màu vàt su dung trong nghién cùu:

+ Muói nuòi thuàn chùng trong phòng thi nghiém: Aedes aegyti, chùng phòng thi nghiém cùa Vién sót rét ky sinh trùng va con trùng Ha Nói Su dung muòi thuóc dòi sau F59

+ Muói bàt tu thuc dia , chuyén ve phòng thi nghiém nhu :

Ae aegypti tu thuc dia xà Tàn Minh (Thuòng Tin - Ha Tày)

Anopheles sinensis tu thuc dia xà Dbng Quang (Quóc Oai - Ha Tày) va xà Trung Vàn (Tu Liém- Ha Nói)

C^ulex quinquefasciatus tu thuc dia xà Dbng Quang (Quóc Oai - Ha Tày), xà Tàn Minh (Thuòng Tin - Ha Tày), xà Trung Vàn (Tu Liém - Ha Nói)

Culex tritaeniorhynchus tu thuc dia xà Dbng Quang (Quó'c Oai - Ha Tày) 4.1.2 Phuong phàp vàn chuvén màu song:

Muòi bàt tai thuc dia bang ó'ng hùt Sau khi dinh Ioai so bò, tà't cà càc cà thè cùa mot loài nghién cùu cho vào mot long vài man kich thuóc ( 1 5 x 1 5 x 1 5 cm) hoac cò'c già'y, cóc nhua bit vài man (duòng kfnh 7 cm) Nhùng cà thè cài no màu dugc tàch ra mot Ibng riéng Mói long déu có nhàn ghi rò ngày, giò va dia diém bàt Trong càc long, cò'c cho hùt glucoza 10% Trong khi chò chuyén ve phòng thi nghiém nhùng long, cóc muòi này dugc de ò chò màt va có phù khan àm de dàm bào dò àm Khi vàn chuyén muòi bang càc phuong tién co giói ve phòng thi nghiém, càn bào dàm dò àm va trành nóng bang càch phù khan àm va de xa dóng

co xe Tai phòng thi nghiém càc long muòi dugc cbnyèn vào phòng có nhiét dò va

dò àm phù hgp

4.1.3 Nhàn sÓ luong muòi de dùng trong nghién cùu:

Tai phòng thi nghiém, càc muòi cài no màu tièp tue dugc nuòi cho tói khi de trong càc long vài man kich tliuóc (50 x 50 x 50 cm), (20 x 20 x 20 cm) hoac (15 x

15 X 15 cm) Trong long dat càc cò'c thùy tinh hoac dia petri có chùa nuóc de làm d

de elio muòi Sau khi muòi de, muòi me dugc càm tiéu bàn va dinh Ioai làn cuòi de xàc dinh tén loài

Trùng muòi dugc giù cho tói khi nò thành bp gay Bo gay cùa 1 muói me d\xgc

nuòi bang nuóc mày trong bocan có kìch thuóc duòng kinh bang 10 cm Bo gay dugc cho àn bang: bòt gan bòt tóm, bòt dàu xanh, bót bành my theo ty le 1:1:1:1 Sau khi bo gay tudi 4 nò thành quàng, nhùng quàng này dugc de trong càc cÓc nhua 100*^^ có chùa nuóc va dat trong long vài man de chò nò thành muói Mot sÓ

bg gay tudi IV dugc giù lai cho càc nghién cùu ve nhiém sàc thè va dién di enzym nhàm có thém co so de khàng dinh loài Mot só dugc làm tiéu bàn giù cùng con truòng thành me Càc muòi truòng thành dugc su dung trong nghién cùu sau khi cho hùt màu va de

4.1.4 Ky thuàt cho muói hùt màu vàt chù:

Cho muói hùt màu chuòt nhàt trang, gà, thò Vói chuót nliàt tràng: kep trong cui luói sàt nhò, dat vào trong long muói; Vói gà: cho gà vào cui luói sàt, dat vào trong Ibng muói, Ibng kich thuóc ( 50 x 50 x 50 cm); Vói thò: cho thò vào cui gè Tai thò dugc de ra ngoài va àp Ibng muòi vào tai thò

Sau khi cho hùt màu vat chù, nhùng con cài no màu dugc tàch riéng khòi nliùng con cài con dói hoac chua hùt màu

4.1.5 Kv thuàt làm tiéu bàn muòi va bo gay:

4.1.6 Phàn Ioai muòi truòng thành va bo gàv:

- Phàn Ioai theo dac diém hình thài: Dura vào càc dàn liéu hình thài cùa Reid (1953), Stojanovich va Scott (1966), Vién sÓt rét ky sinh trùng va con trùng (1968), HaiTitson va Scanlon (1975)

- Làm tiéu bàn nhiém sàc thè:

Bg gay tudi IV dugc dùng de nghién cùu nhié'm sàc thè va dién di enzym

- Phuong phàp làm tiéu bàn nhiém sàc thè nguyén phàn:

Tiéu bàn nhiém sàc thè nguyén phàn cùa Ae aegypti, An sinensis, C quinquefasciatus dugc làm theo phuong phàp cùa French va cóng su (1975) có cài tié'n Bg gay tudi IV dugc là'y ra khòi nuóc bang Pipet Dùng già'y thà'm mém thà'm khó nuóc con hàm trén bg gay Sau dò xù ly trong dung dich Colchicine 0,1% trong

2 giò Nào bg gay dugc md trong dung dich nhugc truòng Citrat natri 1% Tièp dò

de mò nào trong dung dich nhugc truòng khoàng 5 phùt rói chuyén sang gigt thuó'c nhuóm lact - acepo - orcein 2% Dùng lamen sach day lén gigt thuóc nhuòm nam trén lam kinh va ép nhe Tiéu bàn tam thòi có thè dugc gàn bang paraphin hoac keo

dàn Lerro Quan sàt tiéu bàn duói kinh hién vi b dò phóng dai 1500 làn

- Phuong phàp do va chup ành nhiém sàc thè:

Nhiém sàc thè dugc phàn tich duói kinh hién vi Olympus, Bò nhiém sàc thè nguyén phàn làm tu nao bo gay tudi IV dugc do bang trac vi thi kinh va trac vi vàt kinh, hoac do trén ành vói dò phóng dai tuong ùng Nhié'm sàc thè dugc chyp bang phim chup hién vi Agfa 25 cùa Còng hoà lién bang Due Kich thuóc nhiém sàc thè dugc do theo càc chi tiéu sau:

Chièu dai tuyét dói tinh bang micromet, cliiéu dai tuong dói (Lr) dugc tình bang ty só giùa chiéu dai mot nhiém sàc thè trén chiéu dai tdng só cùa bò nhiém sàc don bòi (chiéu dai nhiém sàc thè X còng chiéu dai cùa 2 nhiém sàc thè thuòng) nhàn vói 100 Chi só tàm dòng dugc tinh bang ty só phàn tram giùa chiéu dai nhành ngàn trén chiéu dai cùa cà nhiém sàc thè (chiéu dai nhành ngàn - p còng nhành dai -q) Càc só liéu do dac dugc xù ly thò'ng ké

- Phuong phàp dién di enzym: Su dung phuong phàp dién di trén gel polyacrylamid cùa C.A Green (1990) có sua ddi cho phù hgp vói diéu kién phòng thi nghiém Dgc két qua trén enzym db theo càc nguyén tàc dà dugc Steiner W et

al (1979) mó tà

4,2 Ky thuàt mó buòng trtìng nguyén ven trong dung dich dò trung tinh

4.2.1 Muc dich:

Xàc dinh tudi sinh ly muòi

4.2.2 Chuàn bi dung cu va hoà chà't

- Kfnh loup Z màt de md muòi

- Kinh hién vi thuòng

- Kinh hién vi phàn pha

- Kinh hién vi huynh quang

- Mày ành chup theo kinh

- Trac vi thi kinh trén hién vi thuòng

- Lam kinh

- Lamell

- Kim md

- Óng hùt nhò gigt

- Dung dich dò trung tình 1/8000

- Dung dich nuóc muÓi sinh ly 9/1000

- Ether, bòng, già'y thà'm

4.2.3 Lua chon muòi md theo thòi gian yéu càu:

- De theo dòi su co lai cùa bao trùng va su tìch lùy cùa thè vàng sau khi muòi de: Nhirng con cài có cùng 1 làn de dugc tàch thành 1 nlióm hoac riéng tiJfng con, ghi ro ngày giò de làn cuòi Ké tu lue muói de xong, cu 5 giò mot làn lai md 1 so cà thè

- De theo dòi su bié'n ddi va thoài hoà cùa phollicle trong càc chu ky tiéu sinh, chon muòi dà bié't rò sÓ làn de, giò de, cu sau 24 giò ké tu lue de lai md 1 só cà thè, nhùng cà thè con lai tièp tue cho hùt màu va mot só lai dugc md theo chu ky 24 giò cho dé'n khi có 1 só cà thè de thèm 1 làn nùa

- De nghién cùu càc nùt "già" hay "thoài hoà" : Muòi sau nò cùa cùng 1 làn

de chi dugc hùt glucoza C& sau 5 ngày md 1 só cà thè va kéo dai trong 2 - 3

thàng

2 bubng tróng de riéng Mot bubng de nguyén Mot bubng tàch tùng Óng trùng Dat nhe lamell va quan sàt duói kinh hién vi thuòng, phàn pha hay huynh quang tùy yéu càu quan sàt

4.3 Càc nghién cùu ò thuc àia:

4.3.L Nghién cùu bié'n dóng màt dò càc loài muòi:

De nghién cùu bién dòng màt dò 1 loài muòi nào do tai 1 diém, dà tién hành diéu tra dinh ky màt dò muói mói thàng 2 làn va lién tue trong 12 thàng trong nàm Tùy tùng loài, dà àp dung phuong phàp thu bàt trong nhà ban ngày hoac ban dém

trong nhà hay ngoài nhà, khu nhà b hoac chubng già sue hoac phói hgp càc phuong

phàp

Trong mói phuong phàp, viéc thu bàt va xù ly muòi, tinh toàn màt dò muòi theo qui dinh cùa Té chùc Yté thè giói (WHO, 1975) vàcua Vién sót rét ky sinh trùng va con trùng Ha Nói nhu giò bàt, vi tri bàt

Màt dò muói dugc tinh nhu sau:

- Vói An sinensis:

+ Phuong phàp soi bàt trong nlià va chubng già sue ban ngày va ban dém: con/nhà (chubng)

+ Phuong phàp diéu tra bang mòi nguòi : con/giò/nguòi

+ Phuong phàp diéu Uà bang bay dèn CDC: conA)ày

- Vói Ae aegypti:

+ Phuong phàp soi bàt trong nhà : con/nhà

H- Phuong phàp diéu tra bang mói nguòi: con/ giò/nguòi

- Vói C quinquefasciatus: tuong tu vói An sinensis

4.3.2 Nghién cùu thành phàn tudi quàn the:

Khi nghién cùu tudi quàn thè 1 loài ò dia diém nào dò chùng tói dà thu bàt muói bang càc phuong phàp nhu trén dinh ky mòi thàng 2 làn va lién tue trong 12 thàng

Muói bàt dugc tién hành phàn Ioai so bò, ghi rò dia diém thòi gian bàt va

chuyén Ve phòng thi nghiém Tai day muói cài dugc tié'n hành md va xàc dinh tudi

sinh ly cà thè

4.3.3 Nghién cùu hiéu qua cùa bién phàp phòng chÓng:

Chon 2 diém co sinh cành va cà'u tróc gàn gióng nhau va tuong dÓi càch biét

Mot diém su dung làm dói chùng, mot diém tièn hành càc bién phàp phòng chó'ng

Diéu tra màt dò loài nghién cùu va cà'u tróc tudi quàn thè loài dò ò cà 2 diém

truóc va sau khi tién hành càc bién phàp phòng chóng

Vào càc thòi diém 1, 2, 3 thàng tièn hành diéu tra màt dò va dành già càu

trùc tudi quàn thè loài ò cà 2 diém dói chùng va nghién cùu Hiéu qua cùa bién phàp

phòng chó'ng dugc so sành trén co tò màt dò va cà'u trùc tudi quàn thè loài giùa 2

diém vói nhau

4.3.4 Nghién cùu càc tàp tinh hùt màu:

Càn cu vào su tiéu màu va su phàt trién trùng thè hién qua dot bung con cài

Theo phuong phàp cùa Samarawickrema (1967), Qieong (1985), có sua ddi cho

phù hgp diéu kién nghién cùu Dà su dung 4 mùc dò tiéu màu va phàt trién trùng

sau:

-I- Muòi hoàn toàn dói (U)

-f Muòi vìì'a duac hùt no màu (FF),

+ Muòi có tu 0 -^ < 2/3 dó't bung chùa trùng (HG) •

+ Muòi có > 2/3 dot bung chùa trùng (G)

5 Giói thiéu mot sÓ thuc dia :

Mot só dia bàn nghién cùu chinh lién quan dé'n ké't qua nghién cùu:

- Xa Dbng Quang (huyén Quó'c Oai, tinh Ha Tày) thuòc vùng trén cùa dbng

bang song Hong Day là xà nóng nghiép canh tàc lùa thuàn tùy, xen giùa 2 vu lùa là

màu (ngó, klioai lang, khoai tày, dàu tuong va rau) Tróng trgt va chàn nuòi déu khà

phàt trién

Dbng Quang là mot xà luu hành bénh viém nào Nhàt Bàn B, hàng nàm có càc

chàu màc hòi chùng nào cà'p va tai thòi diém nghién cùu trong xà có mot sÓ nguòi

vói di chùng viém nào JEB dién hình Trong 2 nàm 1989-1990 dich viém nào xày

ra tai xà vói 12 truòng hgp tu vong va 2 truòng hgp de lai di chùng (bénh nhàn 36

thàng tudi trò xuó'ng) Xa có 3 thòn, benh JEB tàp trung b mot thòn (thón Yèn Nói)

Tinh hình ve sinh mòi truòng cùa xà khòng tò't, màt dò dàn só cao, ngubn nuóc àn

va sinh hoat sach thiéu tram trong, 100% ho xì va chubng già sue khòng hgp ve

sinh, tàp quàn dùng phàn bàc bón ruóng là phd bién, chubng Ign làm sàt nhà ò Dàn

song chù yéu bang nghé làm ruóng va chàn nuòi Ign nài Dién tich tróng lùa khà

cao

- 5S Tàn Minh (huyén Tliuòng Tin, tinh Ha Tày), nàm càch Ha Nói khoàng 25

km ve pliìa dóng nam vói 6000 dàn Dàn song chù yéu bang nghé tróng lùa màu,

thuòng xuyén buon bàn giao luu vói vùng xung quanh Càch xà khoàng 2 km duòng

làng là mot xà có nghé làm già'y va thuòng xuyén xày ra dich Dengue xuàt huyét

Xa gbm 3 thón, nàm 1992 dich Dengue xuà't huyé't có màt ò cà 3 thòn, trong dò

manh nhà't là thón Phùc La Sinh hoat chat chói, dung cu dung nuóc nhò, dung cu

phè thài nhiéu Ve sinh mói truòng kém

6 Phuong phàp xù ly dàn liéu:

- Trong nghién cùu có su dung só trung bình Williams (Williams, 1937,

Haddow, 1960; Corbet 1963) SÓ trung bình Williams (Mw) là só trung bình hình

hoc dugc sua ddi cho phép su có màt cùa só 0 trong dàn Uéu

Cóng thùcnliu sau:

S log(n + 1) log(Mv/ -H 1) =

N Trong dò N: Tdng sÓ càc nghién cùu

n: Só càc nghién cùu riéng ré

- Sai só SD = V D (x ) ; Dx = E (X-a)2 • Trong dò:

XJ Bié'n ngàu nhién

a = E(x) : Só trung bình (theo Le Khành Trai va Hoàng Huu Nhu (1979),

Vo Hung (1983)

-Dành già tó'c dò sinh san theo Davidson -Draper (1953), Darvidson (1955)

theo còng thùc:

P = V Parous = V Pa Trong dò Pa : Phàn tram quàn thè muói dà de

n : Só ngày cùa 1 chu ky tiéu sinh

Dành già ty le chèt theo cóng thùc: 100 (1 - P)

Trong dò, P là toc dò sinh san

Xàc dinh ty le nhièm theo còng thùc cùa Macdonald (1952):

Tdng só muòi nhiém kj^ sinh trùng

pn 1

-Thòi gian phàt trién cùa ky sinh tróng Trong dò: n : Thòi gian hoàn thành mot chu ky phàt trièn

Phìn C Két qua nghién cihi

CHLTdNG I Phifdng phàp xàc dinh tuoi sinh ly muoi bang ky thuat mó- nhuòm

bubng tnJng nguyén ven trong dung dich dò trung tình 1/8000

I CO so KHOA HOC CÙA PHUCfNG PHAP XAC DINH TUOI SINH LY MUOI :

De có Cd sd khoa hoc cho viéc xàc dinh tuoi sinh ly muòi tré càc loài nghién cùu, dà

tié'n hành càc bude sau :

- Xàc dinh tén loài cho càc dói tugng nghién cùu bang phUdng phàp hình thài hoc, di

truyén va man hoc

- Md, xàc dinh càc dàc diém hình thài va càu tao bubng tróng, óng trùng, bao trùng trén

càc doi tUdng nghién cùu

- Dành già khà nàng su dung phifdng phàp xàc dinh tuoi sinh ly bang nùt trén óng trùng

1.1 X Ac DINH VI TRI PHAN LOAI CUA DOI T O O N G N G H I È N CLTU :

Muòi là mpt ho con tróng Idn thuòc bò hai cành (Diptera).Cho dé'n nay, vi tri phàn Ioai

cùa muòi dà dUdc thóng nhàt theo he thong sau :

Ngành chàn khdp ; Arthropoda

Ldp con trùng : Insecta •

Bo hai cành : Diptera ,

Bo phu ràu dai : Nematocera

Ho muoi (muoi chình thùc) : Culicidae

Bòi tUdng nghién cùu cùa luan àn déu thuóc ho CuHcidae va bao gbm càc loài sau :

Anopheles sinensis

Culex quinquefasciatus

Aedes aegypti

Muói bàt tù thuc dia ve dUdc phàn ioai theo tiéu chuàn loài sinh hoc (Mayr, 1979) dUa

vào càc dàn héu hình thài cùa Reid (1953), Stojanovich va Scot (1966), Vién sót rét

KST-CT (1968), Harrison (1980) )Tuy vay hién có nhiéu y kièn ve càc loài dbng hình, ve càc

enzym da hình cùa mot so' phùc loài muói nhU An minimus An.gambiae, An.hyrcanus Ae.aegypti.(Tabachnick W.J., et al,1979; Baimai, V.et al, 1987; Frank,H et al, 1988; Gp WalHs & Tabachnick W.J, 1990 ) Càc phùc loài này giò'ng nhau ve hình thài nhUng chùng lai khàc nhau rò rét vói tu càch là vector uuyén bénh De dàm bào ke't qua thi nghiém phàn ành dùng càc dàc tinh sinh hoc cùa loài nghién cùu, ngoài càc dà'u hiéu hình thài chùng thòi con su dung càc dà'u hieu ve té" bào, dién di enzym de ghi nhàn càc càc dàc diém cùa càc quàn thè muoi tróóc khi dUa vào thi nghiém Duói day là càc ké't qua thu dUdc

I.l.l Anopheles sinensis Wiedemann, 1828

/ 1 1 a Vi tri phàn Ioai :

Dua theo càc tài liéu néu ó uén, chùng tòi dà doi chié'u dàc diém hình thài cùa càc mau

An sinensis thu dUdc tai xà Dbng Quang (Quó'c Oai Ha Tày) va xà Trung Vàn (TÙ Liém

-Ha Noi) tù 1-12/1992 trén tàt cà càc giai doan phàt trièn cà thè : trUòng thành, bo gay, quàng va trùng Tù phàn tich dac diém hình thài cuà màu vat (phu lue 1 : Dàc diém hình thài An.sinensis, cho phép kèt luan dò'i tUdng nghién cùu có vi tri phan Ioai nhuf sau :

Ho muòi iCulicidae

Ho phu muoi sót rét : Anophelinae

Giò'ng muoi Sò't rét : Anopheles Meigen, 1918

Phàn giò'ng : Anopheles Meigen, 1918

Nhóm loài : Anopheles hyrcanus Reid, 1953 a

Loài : Anopheles (Anopheles) sinensis Weidemann, 1828

Sau khi phàn tich nhùng quàn thè muòi An sinensis bàt dUdc tai xà Dbng Quang (Quó'c Oai-Ha tày) va xà Trung Vàn (Tù Liém-Hà nói) tù thàng 1 dèn thàng 12/92, chùng tói dà ghi nhàn dUdc nhùng dàc diém hình tiiài, nhiém sàc thè cùng nhU dién di enzym nhu sau

Ll.l.h Kiéu nhàn cùa muòi An.sinensis :

Mu§i An.sinensis là mot loài muòi phàn bó' khà ròng trong vùng dóng phUdng.Mac dù

có vii nhieu còng trình nghién cùu ve nhóm loài An hyrcanus va loài An.sinensis nói riéng

(Reid,1953, 1968; Harrison et al; 1972,1973, 1975; Ma, 1964, 1966, 1981 ), nhUng cho dé'n nay An sinensis vàn xem nhU mot phùc loài có the gbm nhiéu loài dbng hình khàc nhau Trong diéu kién con han hep, chùng tòi chi có thè tié'n hành nhùng nghién cùusdbo

ve bò nhiém sàc thè quàn thè An.sinensis Ha Nói, Ha Tày (Viét nam) Cùng vói nhCTng mò

tà ve hình thài, ké't qua nghién cùu ve bo nhiém sàc thè cùa An sinensis se giùp khàng dinh ve loài An sinensis Ò Viét Nam ma chùng tòi chon làm 1 trong 3 dói tUdng nghién cùu

^ Nghién cùu dUa trén bò nhiem sàc thè nguyén phàn tù nào bo gay cùa 2 quàn thè muòi : Ha Noi Ha Tày

Bang 1 Kìch thUÓc nhiém sàc thè nguyén phàn cùa An.sinensis.*

Nhiém sac thè

q

2.01 1.99 1.73 1.96

p+q

2.86 ±0.25 2.19 + 0.22 3.27 ±0.18 3.66 + 0.19

Chi so' tàm dpng (%) 29.72 9.13 46.93 46.45

Chiéu dai

tvCóng doi

(%) 29.21 22.37 33.40 37.39

* Sótiéu bàn phàn tich n = 35

Kèt qua cho thà'y, ve màt só lUdng, bó nhiém sàc thè lu3ng b6i(2n) cùa An sinensis gbm 6 chièc nhU càc Ioai muoi khàc So' lUdng này rat dn dinh trong so' càc tiéu bàn phàn tìch Càc nhiém sàc thè tUdng dóng luón bàt dói vói nhau

Ve hình thài, cà 3 nhiém sac the có thè phan biét dUdc vói nhau Càp nhiimsàc thè giói tình ngàn nhàt va thuóc ioai tàm can nùt (subtelocentric) O con cài hai nhiém sàc thè có hinh dang va kìch thUdc hoàn toàn giò'ng nhau (ky hieu XX.h.l) Chiéu dai tuyet dó'i cùa

nhiem sàc thè X là 2.86 ji (nhành ngàn : 0,85 |i ; nhành dai: 2,01 \x ) Chi sótàm dóng 29,72 % Chiéu dai Ufdng dó'i 29,21 %) (bang 1) Ò con dUc hai nhiem sac thè §idi tình

khàc nhau ve hình dang Nhiem sac thè tàm léch là nhiém sac thè Y Nhành ngàn cùa nhiém sac thè Y nhU mot chà'm tròn (h 1) Chièu dai tuyét dói cùa nhành dai do dUdc là 1,99 |i ; cùa nhành ngàn là 0.2 f.i Chiéu dai nhành ngàn cùa nhiém sac thè Y cùng giao dòng it nhiéu tuj' theo cà thè Nhiém sac thè só 2 Idn nhà't Day là nhiém sac thè thuoc Ioai tàm gàn giùa nhUng khóng hoàn toàn gàn tàm Nhành dai có kich thUóc 1,96 p., nhành ngàn 1,70 |i Nhiém sàc thè so' 3 có kich thUóc nhò hdn so 2 va thuoc Ioai tàm giùa

Chiéu dai tuy§t dói cà nhiém sàc thè 3.27 \i

Két qua này phù hdp kèt qua nghién cùu cùa Pham Vàn L|p (1993) trén An.sinensis (quàn the Ha Noi) Khi nghién cùu trén nhiém sàc the khóng lo An sinensis Quàn the

Ha Nói, tàc già cho thà'y trén nhiém sàc thè thu'òng có mot só vùng khóng tié'p hdp hoàn toàn (asynapsis) Theo Kanda & Oguina (1978), sólùdng va hình thài cùa bó nhiem sàc thè néu trén thuóc loài An sinensis

Hình 1 : Bò nhiém sàc thè nguyén phàn cùa Anopheles sinensis

/ 7.1 e Ket qua dién di 2 enzym ODH va EST :

Khi phàn tich 2 he enzym ODH (octanol dehydrogenaza) va EST (esteraza)cùa muòi

An sinensis bang phUdng phàp dién di trén Gel Polyacrylamid dà thu dUdc két qua sau :

- He Izozym ODH : Trén enzym db dà phàt hién dUdc ODH có 3 cà'u tù tUdng ùng vói Rf= 2,2; 2,5 va 2,9 (h.2)

r i ' - c v , op"K_Iea s i i e i i

O d h > O S 1 9 ' >

Hình 2 : Phó hoat tmli ODH cùa bo gay Anopheles sinensis

Tù phàn tìch càc cà'u tù dién di dà cho thà'y Odh cùa An.sinensis nghién cùu do mOt loài locut gen gbm 2 alen xàc dinh, do là Odh 1 a va Odh Ih Nhùng cà thè dbng hdp là Odha/Odha bièu hièn bòi mpt bang vdì Rf= 2,9 Cà thè dbng hdp là Odhb/Odhb bièu hién bòi mOt bang ùng vói Rf = 2,2 va nhùng cà thè di hdp gbm có 3 bang ùng vói Rf=2,2; 2,5

va 2,9

Nhu vày càu trùc phàn tù enzym ODH cùa An sinensis là dimer (hai sdi)

- He Izozym EST : Phàn tich Izozym EST ò An sinensis nghién cùu thà'y có 2 vùng

hoat tình

Vùng 1 : Gbm 3 cà'u tù tUdng ùng Rf= 6; 6,5; 6,7 (h.3) va có 6 Ioai phenotyp tUdng Ùng 3 dang dbng hdp có mot bang yà 3 dang di hdp có 2 bang NhU vay vùng 1 do mot locut gen Est-I gbm 3 alen Est-la, Est-lb va Est-lc xàc dinh

Vùng 2 Gbm 2 cà'u tÙ tUdng ùng Rf=3,5; 3,7 Có 2 ioai dbng hdp va mot Ioai di hdp Nhùng cà thè dbng hdp bièu hién bòi mot bang; di hdp bièu hién bòi 2 bang NhU vày vùng

2 do mot locut gen Est-2 va 2 alen Est-2 a va Est-2b xàc dinh

Qua phàn tìch di truyén nhièm sàc thè va enzym có thè thà'y ràng An, sinensis quàn thè Ha Noi, Ha tày có dac dièm hình thài nhU trén tUdng ùng vdì loài An sinensis ma T Kanda (1968), T Kanda va Oguma (1978), Pham vàn Lap (1993) dà xàc djnh

Hinh 3 : Phó hoat tinh EST cùa ho gay Anopheles sinensis

1.1.2 Aedes aegypti Linnaeus, 1762

I.1.2.a Vi tri phàn Ioai :

Ho mu5i : Culicidae

Gióng : Aedes Meigen, 1918

Phàn gióng : Stegomia Theobald, 1901

Loài : Aedes (S.) aegypti (L.) 1762

(Dac dièm hình thài càc giai doan phàt trién cà thè cuà dó'i tuTdng nghién cùu, xem phu lue 2)

I.1.2.b Kiéu nhàn cùa Ae.aegypti :

BO nhiém sàc thè lUcJng bòi Ae.aegypti nghién cùu bao gbm 6 nhiém sàc thè Cà 3 càp

nhiim sàc thè déu thuoc ioai tàm giùa (metacentric) C^c càp nhiSm sàc thè dUdc dành

so'theo MC Donald, va Rai (1970) Càp ngàn nhà't là nhiem sac thè giói tinh (so' 1) Hai cap nhiém sàc thè thuòng (autosome)dUdc dành so 2 va 3 Kìch thUòc càc nhiém sàc thè nguyén

phàn dUdc trình bay Ò bang 2

Bang 2 : Kich thUdc nhiém sac thè nguyén phàn cùa Ae.aegypti *

q

2.78 3.73 3.57

P+q

5.54 ±0.16 7.43 +0.21 6.83 ±0.17

Chi sé tàm dòng (%) 49.82 49.80 47.73

Chiéu dai tu'dng dó'i (%) 27.98 37.53 34.49

* SólUdng tiéu bàn phàn tich : (n=40)

Càc nhièm sàc the giói tình (so' 1) ò con dUc va cài giò'ng het nhau ve hình dàng va kìch

thuóc Cap nhièm sàc thè so 1 có nhành ngàn 2,76 p ; nhành dai 2,78 \k va chiéu dai tuyét

dó'i 5,54 p Cap só' 2 lón nhàt vói nhành ngàn; 3,70 p ; nhành dai 3,73 p va chiéu dai tuyét dó'i 7,43 p Cap nhièm sàc thè so* 3 có kich thUóc trung bình vói chiéu dai tuy^t dói là 6,83 ji Càc nhièm sac thè tUdng dbng luón nàm canh nhau

Ké't qua nghién cùu ò trén phù hdp vói din Héu cùa Pham Vàn Lap (1993) Theo MCDonal va Rai (1970) Pham Vàn Lap (1993),bo nhièm sàc thè eó hình dang nhU hình (4) va kich thuóc ò bang 2 là thuóc Ioai Aedes aegypti

Hình 4 : Bó nhièm sàc thè nguyén phàn cùa Aedes aegypti

L1.2c Ket qua dién di 2 enzym ODH va EST:

Phàn tich Ioai enzym ODH va EST cùa mUSi Ae.aegypti nghién cùu bang phUdng phap dién di trén gel polyacrylamid dà cho thày kèt qua sau :

- He izozym ODH : Có hai vùng hoat tình (h.5)

Hình 5 : Phó hoat tinh ODH cùa bo gay Aedes aegypti

Vùng 1 Có 2 càu dién tù tUdng dìig vói Rf=3,l, 3,2 va 3 Ioai phenotyp Nhùng cà thè dbng hdp có 1 bang; di hdp có 2 bang NhU vay vùng 1 do mot locut gen có 2 alen Odh-la

"f> « • ' • I r -fi \% •

~'*^'^^^^^^^£^^^^^l

Hình 6 : Phó hoat tmh EST cùa bo gay Aedes aegypti

Vùng 1 có 2 càu tù ùng vói Rf=7,0; 7,2 va 3 ioai phenotyp, 2 ioai dbng hdp có 1 bang

va mot Ioai di hdp có 2 bang NhU vay vùng 1 do mot locut gen Est-I có 2alen Est-la va Est-lb xàc dinh

Vùng 2 va 3 : Cùng bièu hién tUdng tu do 1 locut gen có 2 alen xàc dinh là Est-2a va Est-2b; Est-3a va Est-3b

Vùng 4 Có 1 càu tù ùng vói Rf=3,5 Tà't cà càc cà thè déu có 1 bang NhU vay vùng 4

do 1 locut gen ddn hình (monomorphic) xàc dinh

Qua phàn tich di truyén 2 he enzym ODH va EST ò mot so quàn thè Ae aegypti Ha

nói Ha tày chùng tói thày tUdng tu vói két qua cùa Trebatoski & Craig (1969),

Tabachnick & Powell (1979); Wallis G.P & Tabachmck.( 1990), khi nghién cùu trén càc

quàn thè Ae aegypti có ngubn gó'c lù nhiéu ndi Uén thè giòi Vày loài muói có he enzym

mó tà Ó trén là thuóc loài Ae aegypti

LI.3 Culex quinquefasciatus Say, 1823

11.3.a Vi tri phàn Ioai :

Ho muói : Cuhcidae

Gióng : Culex

Loài : Culex quinquefasciatus Say, 1823

Tén dbng vat (theo Belkin,1962)

Culex fatigansWiedemann,1828

Culex acer, 1848

Culex pipiens fatigans

Culex fatigans quinquefasciatus

(Dàc diém hình thài càc giai doan phàt trièn cà thè cùa dói tUdng nghién cùu, xem phu

19C3)

/ 1 3 b Kiéu nhàn cùa mudi Culex quinquefasciatus; •

Bo nhièm sàc thè lUòng boi cùa Cfluinguefasciatus: nghién cùu gbm 6 nhiém sàc thè

Cà 3 càp nhièm sàc thè déu thuoc Ioai tàm giùa (metacentric) Cap nhiém sàc thè so 1 ngàn

nhà't Hai cap so' 2 va 3 dai xàp xi nhau Kich thUóc càc nhièm sàc thè nguyén phàn dUdc

q

2.76 ' 3.53 3.59

P+q

5.50 ±0.12 5.09 ±0.18 7.22 ±0.21

Chi so' tam dòng (%) 49.85 49.80 48.21

Chiéu dai tu'dng dòi (%) 27.76 35.79 36.45

* SÓ lUdng tiĩu băn phăn tìch : n = 42

Kỉt qua trĩn cho thăy hoăn toăn phù hdp vói f kiỉn cùa Rai (1963) Mukherjee (1966),

T.Kanda (1968) khi nghiĩn cùu nhiỉm săc thỉ cùa loăi Culex quiquefasciatus bang phUdng phăn tỉJ^ăQhoc mo tinh hoăn, bubng trùngyă dinh duòng (h.7)

Hình 7 : Bó nhiĩm săc thỉ nguyĩn phăn cùa Culex quinquefasciatus

/1.3.e Kĩt qua diĩn di enzym ă Culex quinquefasciatus

Kỉ't qua diĩn di enzym EST cùa Culex quinquefasciatus dUdc thỉ hiĩn d hình 8 Trĩn

enzym ằ dă phăt hiĩn 3 vùng hoat tình

Hình 8 : Phó hoat tmh EST cùa bp gay Culex quinquefasciatus

Vùng I : Dà phàt hién 3 càu tù có Rf :0,61; 0,65; 0,68 va 6 Ioai Phenotyp Trong 6 Phenotyp này có 3 Ioai mot bang va 3 Ioai có hai bang Loai mot bang tufdng ùng vói cà

thè dbng hdp; loai 2 bang tUdng ùng vói cà thè di hdp Nhu vay vùng I do mot locut gen

Est-I có 3 alen Est-la, Est-lb va Est-lc xàc djnh

Vùng n : Trong vùng này phàt hién dUdc 3 càu tùdién di có Rf : 0.51; 0.45; 0,40 va 6

Phenotyp trong dò 3 loai mot bang; 3 loai 2 bang Nhu vày vùng U cùng do mot locut Est-2

có 3 alen

Vùng n i : DUa vào cuòng dò bàt màu trén bang gel dà thà'y vùng này có 3 loai

Phenotyp :

- Phenotyp vói cà'u tù có Rf = 0,36,có cUòng do bàt màu dam

- Phenotyp vói càu tù có Rf = 0,36 có cUòng do bàt màu nhat,

- Phenotyp khòng có hoat tình bièu hién khòng có bang NhU vay vùng III do mot locut

Est-3 có 2 alen Est-3a va Est-3 nuli xàc dinh

Theo Tao Minh Tuàn (1991) có thè xem nhU vùng này chi có mot cà'u tù dién di vói Rf =

0,36 Càn cu vào só vùng hoat tình cùa Esteraza va tò'c do di chuyén cùa càc cà'u tù tùng

vùng, chùng tói thày hoàn toàn phù hdp vói ké't qua nghién cùu cùa Beclulini et al., (1974)

khi nghién cùu 34 quàn thè muòi Culex à Chàu Ùc; Villani et al., (1983) khi nghién cùu

trén Culex quinquefasciatus ; Vu Thi Loan (1989), Tao Minh Tuàn (1991) khi nghién cùu enzym khàng thuòc trén quàn thè j2 quinquefasciatus cùa Viét nam Theo càc tàc già,

dó'i tUdng nghién cùu cùa chùng tòi thuòc loài Culex quinguefasciaj:us •

Nhu vay thòng qua càc d§n liéu hình thài, tap tình sinh hoc, càu trùc bo nhièm sac thè

va dién di enzym có thè khàng dinh càc dò'i tUdng nghién cùu trong luan àn thuoc 3 loài :

- Anopheles sinensis

-Aedes (S.) aegypti

- Culex £uingu^^ciatus

1.2 CAU TAO HÌNH T H A I CO QUAN SINH SAN CAl

De có CO" só khoa hpc cho viéc xày dung ky thuàt me xàc dinh tuèi sinh If càc loài

muoi nghién cifu va ifng dung trong vi^c xàc dinh tuoi quàn thè, luan àn dà sii dung tu

liéu cùa càc cóng trinh có lién quan, doi chieu vói 3 loài muòi nghién c\É\x ve càc mat

sau:

1.2.1- HÌNH THÀI VA MÓ TÀ CAU TAO BUÒNO TRÙNG, ÒNG TRtfNG,BAO TRliNG

1.2.La Cau tao buóng tri/ng

He sinh san muoi cài cUng nhu ó da só con trùng, gòm 2 buòng trifng, óng din trifng riéng va ong dSn trifng chung ( common oviduct ), tùi chifa tinh, tuyén phu sinh due va màng de trU'ng Moi buòng trifng có tù 40-60 ong trifng, khàc nhau tùy loài va thay dòi giua càc làn de Phàn iigon cùa moi óng trifng là vùng sinh san (germarium), phàn góc là vùng tao trung( vitellarium) Germarium sé sinh ra té bào trifng dàu tièn va khi trifiig chin se dugc chuyén xuóng vùng vitellarium Vàch óng dan triing duo'c phù mpt lóp té bào bièu mò phollicle Bao quanh là mot càu trùc lóp mòng goi là filament Càc filament tù càc óng trung lién két lai vói nhau va tao nén phàn ngon cùa buong tnfng(h.9)

G - Vùng sinh san (germarium)