Nghiên cứu tài nguyên và môi trường nước bằng phương pháp bản đồ luận án PTS khoa học môi trường

Trong dó tài nguyen va mOi truóng nuóc TNMTN ò càc vùng lành thó khàc nhau, co so lugng, chat lugng khàc nhau phan bó phùc tap va luOn biéndOng theo khòng gian vàthóigian...Dé giài quyét

MUC LUC

Mordau

1 Tinh cap thiét cùa luan àn

2 Tinh khoa hoc

3 Muc dich cùa luan àn

4 Nhiem vu cùa luàn àn

5 Giói han pham vi nghien cuu

6 Càc phuong phàp nghien cùru

7 Nhung luan diém bào ve

8 NhOng dóng góp mói cùa luan àn

9 BÓ cuc cùa luan àn

Chuong I: Tdng quan càc phuong phàp nghien cóu

tài nguyén va mòi truòmg nuoc

1.1 Khài niem ve tài nguyen thien nhien, tài nguyen nuóc va

mOi truòng

1.1.1 Khài niem diéu kien tu nhien, tài nguyen thien nhien, mOi

truòng va phàt Irién ben vChig

1.1.2 Phan loai tài nguyen thien nhien

1.1.3 Tài nguyen nuóc va mOi trU(>"ng nu(')c

1.2 Càc phuong phàp mO hình trong nghien etjru tài nguyen nuóc

va mOi iruòfng nuóc

1.2.2 MOhinhvatly 31

1.2.3 MO hình bando 32

1.3 Nhiem vu cùa thành lap bàn dò lai nguyen nuóc

va mOi truóng nuóc 38

Chuong H: Nguyén tàc va phuong phàp xày dung bàn do

tài nguyén va mòi truòmg nuóc 45

2.1 Tài nguyen nuóc va mOi truóng nuóc là dói tugng cùa thành làp

bàn dò 45 2.2 He phuong phàp xay dung bàn dò TNMTN 57

2.3 Nguyen tàc va phuong phàp thành lap bàn dò tàc già 63

2.3.1 Nguyen tàc thành lap bàn dò tàc già 63

2.3.2 Phucmg phàp thành lap bàn dò tàc già 64

2.4 Càc phuong phàp thè hien bàn dò 64

Chuong n i : Phàn loai va xày dung bàn do tài nguyén va moi

truòmg nuóc theo muc dich su dung, 68

3.1 Phan loai bàn dò TNMTN 68

3.2 Nhung nguón ihOng tin chù yéu de xay dung bàn dó TNMTN 71

3.3 He thOng tin dia ly (GIS) - bàn dó va khà nàng sur dung

thOng tin bàn dó 74

3.3.1 He thO'ng thOng tin dia ly - bàn dò 74

3.3.2 Quy trình thành lap bàn dò TNMTN 76

3.3.3 Khà nàng sir dung thOng tin bàn dó 76

3.4 Luàn chumg ty le bàn dó, khài quàt hoà bàn dò 74

3.4.1 Luàn chùmg ty le bàn dó 77

3.4.2 Khài quàt hoà 73

3.5 He phuong phàp thành làp càc loai bàn dò TNMTN theo muc

dich sur dung 84 3.5.1 Thành làp bàn dò TNMTN phuc vu nOng nghiep 84

3.5.2 Thành lap bàn dò TNMTN phuc vu cOng nghiep, xày dung 89

3.5.3 Thành làp bàn dó TNMTN phuc vu dan sinh 93

Chuong IV: Xày dung bàn dó tài nguyén va moi truòmg nuóc à

càc lành thó khàc nhau cùa Viet Nam 98 4.1 Nghien cùru xay dung tap bàn dò TNMTN luu vue suoi

Nàm La- thi xà Son La 98

4.1.1 Muc dich, yeu càu cùa tàp bàn dò TNMTN suoi

Nam La - thi xà Son La 98

4.1.2 Ca'u truc noi dung lap bàn dò 99

4.1.3 Co scf du* lieu xay dung tap bàn dò 100

4.1.4 He phuong phàp thành lap bàn dó 101

4.1.5 Phan tich dành già 102

4.2 Nghien cuu xay dung tap bàn dò TNMTN lành IhÓ Ha Noi 111

4.2.1 Muc dich yeu càu cùa tàp bàn dò TNMTN Ha NOi 111

4.2.2 Ca'u truc nói dung cùa tap bàn dò 112

4.2.3 Ci3 so du* lieu xày dung tap bàn dò 113

4.2.4 He phuong phàp thành lap bàn dó 114

4.2.5 Phan tich dành già 115

4.3 Nghien ctru xày dung tap bàn dó TNMTN lành (ho Hai Phòng 121

4.3.1 Muc dich yeu càu cùa tap bàn dò TNMTN Hai Phòng 123

4.3.2 Ca'u truc nOi dung tap bàn dò 124

4.3.3 Co so do lieu de xay dung tap bàn dò 125

4.3.4 He phuong phàp thành làp bàn dò 125

4.3.5 Phan tich dành già 126

4.4 Nhan xét chung 135

Ketluan 137

1 Nhung dóng góp cùa luan àn 137

2 Tòn tai va kie'n nghi 138

Tài lieu tham khào

Phu lue bàn do

Md DAU

1 Tinh cà'p thiét cùa luan àn:

Viet Nam nàm ò phàn ria bàn dào DOng Duong trai dai tu 8°40' dén

21°30' do vi bàc, trong vùng nhiet dói gió mùa DOng Nam A, co phàn thém lue dia va vùng bién kinh té chù quyén rOng lón Lanh Ihó vùng lue dia nuóc ta khOng rOng vói dien tich 31,1 trieu ha, trong dó 3/4 dien tich là nùi va cao nguyen, co diéu kien tu nhien (DKTN), tài nguyen thien nhien (TNTN) phong phù va da dang Trong dó tài nguyen va mOi truóng nuóc (TNMTN) ò càc vùng lành thó khàc nhau, co so lugng, chat lugng khàc nhau phan bó phùc tap va luOn biéndOng theo khòng gian vàthóigian Dé giài quyét càc vàh de nghien cuu dành già tài nguyOn nuóc (TNN) va mOi truóng nuóc (MTN) làm co so khoa hoc phuc vu cho viec qui hoach, phàt trién kinh té xa hOi theo lành thó dòi bòi su hgp tàc nghien curu cùa nhiéu ngành khoa hoc, cung nhu su liOn ke't chat che cùa nhiéu phuong phàp nghien cuu Trong dó, phuong phàp làp mO hình bàn dò dóng vai trò hét sùrc quan trong Vàh de này dà dugc minh chung ò nhiéu hOi nghi

khoa hoc quóc té va à Viet Nam

Su phàt trién manh me nhiéu phuong phàp nghien cùai mói cùng vói tién

bg khoa hoc ky thuàt va cOng nghe trong nhung nàm gàn day da dem lai cho khoa hoc bàn dó nhung khà nàng mói de phàt trién Nha't là càc khà nàng luu tru*

he thóng thOng tin dia ly (GIS) va bàn dó trong cOng tàc quàn ly Phuong phàp nghien cuu bàn dò ngày càng dugc su dung co hieu qua trong llnh vue nghien curu dia ly thuy vàn, dành già TNN va bào ve MTN

Ò nuóc ta trong nhung nàm gàn day càc bàn dò thuy vàn va TNMTN dà cung càp nhOng thOng tin càn thie't ve su phan bÓ khOng gian va thòi gian, ve tiém nàng cùa càc nguón nuóc, ve càc diéu kien mOi truóng Song, so vói yOu càu thuc tién thi vàn chua dàp ung dugc ihoà dàng Do dó phuong phàp bàn dò con càn phài giài quyét bang loat va'n de ve ly luan va phucmg phàp luan nhàm

2

-dàp irng càc nhu càu cu thè cùa thuc tién nghien cuu TNMTN Tnróc hét, dò là

phuong phàp va cOng ghe xùr ly, chuan hoà, he thóng hoà, luu tru va khai ihàe co hieu qua mot khói lugng lón tài lieu diéu tra co bàn ve TNMTN bang mO hình khOng gian truc quan - bàn dò, xeri hoae tàp bàn dó chuyOn ngành Tiép theo là dành già long thè lai nguyen - mOi truóng phuc vu cho qui hoach tóng hgp phàt trién kinh té xà bòi (KT - XH) càc vùng lành thó cùa dà't nuóc han ngàn, han trung va han dai

Viec ung dung va hoàn thien phuong phàp nghien cùru bàn dò trong nghien cuu TNMTN óf nuóc ta là mOt yeu càu bure xùe, co y nghia khoa hoc va thuc tién lo lón

2 Tinh khoa hoc:

Trong tinh toàn thuy vàn thuóng su dung nhiéu phuong phàp khàc nhau nhu phuong phàp tóng hgp dia ly, mO hình toàn ngàu nhien, mO hình toàn tà't dinh, phuong phàp phan tich he thóng Trong dó mO hình toàn thè hien tinh thói gian cùa hien tugng thùy vàn con mO hình bàn dó thè hien tinh khOng gian truc quan cùa hien tugng thuy vàn Nhihig tri thuc ve nOi dung thuc chà't cùa càc DKTN va TNN co thè nhan dugc lù càc ke't qua ùmg dung càc loai phuong phàp (mO hình) khàc nhau, truóc hét là mO hình toàn, nhung bàn chat nOi dung này biéh dói trong khOng gian theo nhung qui luàt ón dinh nhu thénào thi chi co thè nhan Ihùre dugc nhò co mO hình khOng gian truc quan - mO hình bàn dó

Cho de'n nay, mOt só nhà nghien cùru cho ràng: Nhó co lap mO hình bàn

dó, kliOng nhung co thè nghien cuu càc hình Ihuc ben ngoài cùa càc dò'i tugng nghien cùru, ma cà bàn chat va nOi dung ben trong cùa chung Mot sÓ khàc cho ràng: Day là loai mO hình duy nhà't thìch hgj) dói vói nghien cùai càc hình thùrc va quan he khOng gian Ve nguyen tàc, làp mO hình bàn dò cho phép nhan dugc nhOng tri thùrc mói ve thuc té khàeh quan, h(m nua day là nhung tri thùrc xàc djnh, chùra dung nh&ng thOng tin mói ve khOng gian cu thè cùa thuc té khàeh

quan nghien cùru Diéu này co y nghla khoa hoc quan trong de ùmg dung mO hình hoà bàn dó trong nghien cùru TNN va bào ve MTN

3 Muc dich cùa luàn àn:

Làm sàng lo nhung khà nàng ùmg dung phuong phàp bàn dó nghien cùn càc diéu kien dia ly thuy vàn, TNMTN cf mOt sÓ vùng lành thó cùa Viet Nam: Vùng nùi (luu vue suoi Nàm La, thi xà Son La), vùng dóng bang (Ha Noi), cùa sOng ven bién (Hai Phòng) nhàm càc muc dich thuc tién khàc nhau

Tren co sor tóng két càc ke't qua thuc te' dà tich luy dugc trong qua trình nghien cùru thùr nghiem, dóng góp therri co so khoa hoc cho viec hoàn thien càc phuong phàp va thù phàp xay dung càc thè loai mO hình bàn dò chuyen ngành thuy vàn (bàn dò, xeri, làp bàn dò) nhàm dàp ùmg càc nhu càu khai thàc, quàn ly,

su dung va bào ve hgp ly TNN lành Ihó

4 Nhiem vu cùa luan àn:

- He thóng lai mOt sÓ vàh de ly luàn co bàn ve: DKTN, TNTN, TNMTN;

He phuong phàp mO hình hoà trong llnh vue Ihuy vàn, trong dó co mO hinh hoà

bando

- Nghien cùru nhung khà nàng ung dung phuong phàp bàn dò vào nghien CUOI TNMTN De xuàt mOl sÓ quan diém va nguyOn tàc xay dung càc loai hình bàn dò ve nuóc

- Nghien cùru nguyen tàc, phuong phàp dién giài nOi dung càc thè loai bàn

dò, càc he Ihóng bàn dò long hgp chuyen ngành thuy vàn theo he thóng: Kiém ke

- dành già - du bào Khà nàng luu tru thOng tin bàn dò trong GIS de tien cho viec quàn ly va sur dung trong thuc té

- LTng dung phuong phàp bàn dò nghien cùru TNMTN o ba vùng lanh thó cùa Viet Nam: Vùng nùi (luu vue suoi Nam La, thi xà Son La), vùng dóng bang (Ha Nói), vùng cùa sOng ven bién (Hai Phòng)

4

-5 Giói han pham vi nghien cùru:

Xày dung tàp bàn dó dành già thuóng là cOng trình nghien cùru khoa hoc long hgp, mang tinh da ngành, dòi bòi tàp hgp càc nhà khoa hoc co trình do cao

ve moi linh vue Do dó luàn àn chi dùng lai cr pham vi nghien cùru xày dung tàp bàn dó TNMTN Tàc già cQng chi xem xét khà nàng ùmg dung phuong phàp bàn

dó trong nghien cùru tài nguyen va mOi truóng nuóc cr 3 vùng lành thó khàc nhau cùa Viet Nam

6 Càc phuong phàp nghien cùru:

Luàn àn dugc thuc hien tren co so su dung càc phuong phàp:

- Phuong phàp phàn tich bàn dò: Dira trOn quan diém he thóng va phuong phàp phàn tich he thóng, ung dung phuong phàp thành làp he thOng tin dia ly (GIS), phuong phàp này dugc sur dung trong giai doan xùr ly càc thOng tin (bàn

dó, SÓ lieu, vàn lieu va càc du* lieu khàc) de chon chi lieu va thùr nghiem xày dung bàn dó thè loai khàc nhau ve dia ly thuy vàn, TNMTN; bao góm: Phan tich truc quan, phàn tich toàn hoc - thóng ke, phàn tich he thóng va phàn tich tóng hgp

- Phuong phàp khào sàt thuc dia: Dugc sur dung de do ve dia hình, diéu ve ành, kiém tra va bó sung du* lieu xày dung bàn dò

- Phuong phàp vièn thàm: de kiém tra, chinh ly va ehình xàc hoà su phàn

bó khOng gian cùa càc dói tugng nuóc

- Phuong phàp dành già tóng hgp: De eia thè hoà càc quan he va tàc dOng qua lai cùa càc hgp phàn, yéu tó tu nhien, KT - XH dén TNMTN

- Phuong phàp so sành: So sành càc bàn dò chuyen de, càc ành mày bay,

ành va tru co cùng chuyen de nhung khàc thòi gian nhau de phàt hien qui luàt

bién dóng trong khOng gian va theo thòi gian cùa càc hien tugng va qua trình thuy vàn nhàm de xay dung càc bàn dó dOng lue va du bào bién dOng TNMTN

- 5

- Phuong phàp dành già tàc dOng mOi truCnig: Dugc su dung de xày dung càc bàn dó dành già hien trang chà't lugng nuóc, nghien cùai nguyen nhàn gay 0 nhiém mOi truóng nuóc

Luàn àn dugc xày dung tren co scr thu ihàp, xù ly, phàn tich va tóng hgp nhiéu nguón thóng tin cùa càc co quan Trung uong va dia phuong khàc nhau

Dóng thòi tàc già luàn àn dà tién hành nhiéu chuyén khào sàt thire dia à càc vùng

lanh thó nghien cùru de kiém tra, thu thàp bÓ sung da lieu, sÓ lieu phiic vu càc muc lieu nghien cùru cùa luàn àn

7 Nhumg luàn diém bào ve:

- LTng dung phuong phàp luàn bàn dó nghien cuu TNMTN tren quan diém

he thóng à Viet Nam là co hieu qua cao Luàn àn dà dua ra nguyen tàc va phucyng

phàp xày dung bàn dó TNMTN theo muc dich su dung va theo lành thó

- Luàn àn dà de ra huóng hoàn thien càc phuong phàp va thù phàp làp mO hình bàn dò nghien cùru TNMTN; Dà de xuà't dugc qui trình xày dung càc tap bàn dó nghien cùru TNMTN ò 3 kièu vùng dia ly thuy vàn cùa Viet Nam:

+ Vùng nùi (Luu vue suoi Nam La - Ibi xà Son La)

+ Vùng dóng bang (Lành thÓ Ha Noi)

+ Vùng cùa sOng - ven bién (Lành thó Hai Phòng)

8 Nhumg dóng góp mói cùa luan àn:

- Luàn àn dà làm sàng lo nhCing dac diém co bàn cùa càc he phuong phàp

mO hình hoà trong linh vue thuy vàn NhOng vàh de ly luàn ve DKTN va TNTN

co khà nàng ung dung trong nghien cuu TNMTN ò càc vùng lành thó khàc nhau cùa Viet Nam

- Luàn àn dà hoàn thien mot buóe co so phuong phàp luan ve nguyen tàc

va he phuong phàp xày dung càc thè loai bàn dò thuy vàn nói chung va bàn dò

là bàn dó dugc thành làp bang con duòng phàn tich tùng khia canh, tinh eha't, càc phàn càu thành cùa dói tugng hoae hien tugng nghien cuu va he thóng bàn dò dugc xày dung tren co só nghien ciru dói tugng va hien tugng trong sir thóng nha'l cùa nò, trong mói quan he hChi co gi&a càc phàn cà'u thành

- Luàn àn dà xàc dinh dugc phuong phàp phàn ành mói quan he va tàc dOng qua lai giù*a càc dac trung rieng biet cùa càc nguón nuóc vói càc hgp phàn khàc nhau cùa mOi truóng tu nhien va xà boi thOng qua càc tàp bàn dò TNMTN

ò càc lành thó dac trung cùa Viet Nam (vùng nùi, dòng bang, cura sOng ven bién)

Tàc già de ra hai huóng eó khà nàng hoàn thien:

+ Nàng cao mùc dO lien ke't nhung tri thùrc phan tich trong làp mO hình bàn

dó phùrc hgp nhàm làng khói lugng thOng tin chuyen ngành thuy vàn + Tren co so càc nguyen tàc phàn vùng lành thó eó khà nàng hoàn thien boi

3 bien phàp:

• Phàt hien yéu tó chù dao

• Phàn tich ke't hgp càc da'u hieu

• Thóng ke dòng thòi, dòng bO mOt tàp hgp càc da'u hieu, hien tugng

va càc quan he cùa chung

Nh&ng két qua thù nghiem va àp dung thuc té buóe dàu theo nhung nguyen tàc va phuong phàp neu tren trong luan àn dà cho phép phàn tich dugc su khàc nhau chù yéu ve diéu kien dja ly thuy vàn, TNMTN cùa càc lành thó khàc nhau Càc bàn dó TNMTN dà phàn ành truc quan, sinh dòng hien trang va bàn cha't bién dOng càc nguón nuóc cà ve lugng va chat Vah dó này dac biòt co y

7

-"òhài bién dOng càc nguón nuóc cà ve lugng va chà't Va'n de này dac biet co y nghla khoa hoc va thuc tién trong viec cung cà'p thOng tin nhanh chóng, truc quan cho nghien cùru qui hoach khai thàc, su dung va bào ve càc nguón nuóc theo lành thó

Xày dung bàn dò TNMTN dà mò ra mOt buóe phàt trién tà't yéu nhàm dàp ùmg càc nhu càu thuc tién xày dung va phàt trién san xua't theo lành Ihó ve IhOng tin dành già, du bào

9 Bo cuc cùa luàn àn:

Luàn àn góm 139 trang dành mày, 7 so dò , 4 bang biéu va 104 lai lieu tham khào cùa càc tàc già trong va ngoài nuóc Ngoài phàn mò dàu, két luàn nói dung cùa luàn àn dugc trình bay trong 4 chuong sau:

Chucmg I: Tóng quan càc phuong phàp nghien cùru tài nguyen va mOi

truóng nuóc

Chucmg II: Nguyèn tàc va phuong phàp xày dung bàn dò tài nguyen va mOi

truóng nuóc

Chuang III: Phàn loai va xày dung bàn dò tài nguyen va mOi truóng nuóc theo

miie dich su dung

Chucmg IV: Xày dung tàp bàn dó lai nguyen va mòi iruòng nuóc ò càc

lành thó khàc nhau cùa Viet Nam

Luàn àn dugc hoàn thành duói su huóng dàn khoa hoc cùa PGS.TS Nguyén Vàn Cu - Phó vien truóng Vien Dia ly - kiem giàm dò'e Phàn vien Tài nguyen nuóc va MOi truóng va PTS NgO Ngoe Càt - Phó giàm dóc Phàn vien TNN va MT

Trong qua trình thuc hien luàn àn tàc già dà nhàn dugc sir dòng vien, cÓ vfi va giùp dò cùa càc dòng nghiep trong va ngoài co quan Nhàn dip này tàc già xin chan thành càm on Khoa Dia ly va Phòng Dào tao sau dai hoc cùa Tru("yng

Dai hoc Khoa hoc Tu nhien, Ban lanh dao va toàn thè càn bO Vien Dia ly, Trung tàm KHTN & CNQG, càc BO va càc Ban, Ngành dia phuong trong vùng nghien cùru dà tao diéu kien ihuàn Igi de cho làe già hoàn thành luàn àn

Tàc già cung xin chàn Ihành càm on càc Nhà khoa hoc dà dóng góp nhiéu

y kién bó ich giùp cho tàc già bó sung va hoàn chinh luàn àn

Chutfng I:

TONG QUAN CÀC PHUONG PHÀP NGHIEN C Q u

TÀI NGUYÈN VA MÒI TRUÓNG NUÓC 1,1 Khài ni#m ve tal nguyén thién nhién, tal nguyèn nuóc va mói truóng

LLl Khói niem diéu kien tu nhien, tài nguyén thién nhién, mói truóng va phàt trién ben vùng,

Viec dói sành càc linh chà't cùa mOi truóng thien nhien va càc hgp phàn cùa nò vói càc nhu càu khàc nhau cùa dòi song va boat dOng xà hOi là bàn chà't chù yéu cùa dành già diéu kien Itr nhien (DKTN) Càc ye'u tó tu nhien cùa dòi song xà boi ( dugc hièu là càc DKTN vói nghla rOng) dugc chia thành hai nhóm chù yéu: Càc yéu tó tham già truc lie'p trong san xuà't vài chà't va san xuàt phi vài chà't dugc goi là tài nguyen thien nhien (TNTN) va tàt cà càc yéu tó con lai thuóng ùmg vói DKTN [10, 16, 17, 27, 76, 77 ] Su khàc biet này quy dinh su khàc nhau cùa càc huóng liem càn dành già ehùng

Thuat ngu "TNTN" ve thuc chà't phàn ành khài niem khOng phài là tu nhien hoc ma là kinh té, no nàm ngang bang vói khài niem " Tài nguyen lao dOng" "vàt chà't", "vón dàu tu" [79, 86 ] Rieng dành già TNTN (bao hàm cà DKTN khai thàc ehùng) bao giò cung mang y nghla kinh té va là nhiOm vu rieng, trong dó dành già DKTN co khia canh thành phàn

DKTN cf nhan thùrc hep hon cùa thuàt ngiJ này - day là "Cic vài thè va lue

tu nhien, ma ò giai doan phàt trién nhà't dinh cùa sue san xuà't de tòn lai cho dòi song va boat dOng cùa xà hOi loài nguòi, nhung khOng tham già truc tiép trong boat dOng san xuà't vài chà't va phi vàt chà't cùa con nguòi [65, 68, 86, 88, 95, 104] Co thè xép vào loai này tà't cà càc bop phdn cùa mOi Iruòng tir nhien va nhiéu linh chà't cùa ehùng nhu: Cà'u truc dia chà't, thành phàn va càc linh chà't cùa da't dà, dia hình., khì bau, càc dac trung khàc nhau cùa nuóc, lóp phù thó nhuong

va quàn thè hun co TrOn day dà de càp dén mOt só tinh quy uóc ve càc khài

1 0

-niem DKTN va TNTN Tinh quy uóc này biéu lo cà trong dành già DKTN, khi chù y dèh càc ye'u tó cùa mOi truóng thien nhien, ve hình thùrc dugc coi là tài nguyen, nhung trong nhung truóng hgp eia thè dugc xem xét là diéu kien trong dành già TNTN Tinh cha't hai màt cùa TNTN dà dugc nghien cùru va phàn lich khà rò trong càc cOng trình cùa A.A.Minxo [68]

Moi truóng, theo dinh nghla cùa nhiéu làe già, là tóng càc diéu kien ben ngoài eó ành buomg dén su phàt trién bay tòn lai cùa mOt sinh vài bay mOl cOng dòng Trong dó thùy quyè'n là mOl bO phàn quan trong cùa mOi Iruòng

Phàt trién ben vung là phàt trién dàp ung càc nhu càu hien lai ma khOng làm Ihuong lón de'n khà nàng cùa nhung thè he tuong lai, dàp ùmg càc nhu càu cùa ho Khài niem này vùa dung bòa dugc hai cuc dói làp nhau là mOi truóng va phàt trién; vùa là mOl càch tie'p càn bay giùp la xem xét càc va'n de tài nguyen, mOi truóng, kinh te'va chinh tri xà boi dang thàeh thùrc ehùng la vào cuòi the' ky này

Tur góc do làp mO hình bàn dó cho thà'y bàn chat cùa càc khài niem "MOi truóng bao quanh", "Tài nguyen" chi là càc mal khàc nhau cùa cùng mOt hien tugng nghien cùru duy nhà't là thien nhien cùa hành tinh ehùng ta MOi IrucVng song, DKTN, TNTN dugc phàn biet vói nhau khOng phài bòi thành phàn tu nhien cùa càc ye'u ló, ma bòi dac diém cùa càc quan he cùa ehùng vói con nguòi

va boat dOng cùa nò Nhu vày, mOl só ye'u ló cùa tu nhien (khoàng san, rirng ) dói vói con nguòi ( san xuàì, xa hOi) là tài nguyen Nhung yéu tó khàc chi là diéu kien tu nhien (Ibi du, dia hình bé mal trai dà't); Con loai ye'u to' thùr ba (da phàn) vùa là tài nguyen, vùa là DKTN tuy thuOe vào nhung nhu càu cu thè

Nhu vày, eó thè ggi TNTN là nhang nguón vài chà't va nàng lugng,

nhung linh chà't va quan he cùa càc hình thùrc tòn tai cùa chung, ma a trình dO

phàt irièn hien lai (hoae du bào) càc lue lucmg san xuà't, ehùng dugc su dung hoàc CÓ thè sur dung nhàm thoà man nhung nhu càu cùa xà bòi [16]

11

Dành già DKTN co thè dinh nghla là su phàn loai càc tinh chat chung cùa mOi Iruòng tu nhien (MTTN) hoae cùa càc hgp phàn va càc ye'u tó cùa no theo mùc do phùrc tap de khai thàc hoàc su dung lành thó nào dó, cho viec xàc dinh phuong huóng boat dOng cùa con nguòi tren lành thó này Càc ye'u ló co bàn cùa quan he dành già là: 1- Dói lugng dành già 2- "Chù thè" cùa nò, tir vi tri cùa nò tiéh hành dành già 3- Càc lieu chuàn dành già, dugc xàc dinh bòi muc dich cùa

nò [5, 57, 64, 65, 74, 77, 94, 103]

Néu nhu càc dói lugng dành già DKTN.- Càc phuc hgp tu nhien, càc hgp phàn cùa ehùng hoàc càc linh chà't cùa càc hgp phàn - dói vói mòi kbu vue là xàc dinh, thi càc "chù thè" dành già là da dang Tinh da dang này dugc xày dung khOng chi bòi tinh da dang cùa càc phuong huóng boat dOng kinh té va càc boat dOng khàc cùa con nguòi tren lành thó, ma con bòi khà nàng cu thè hoà cùa ehùng

Xày dung bàn dò dành già DKTN va TNTN là làp mO hình khOng gian truc quan càc nguón vài cha't va nàng lugng cùa tir nhien ve mài già tri cùa ehùng dò'i vói tùng miic dich su diing Nhu vày, trong só càc bàn dò tài nguyOn co thè tàch ra nhóm bàn dó, ma mòi bàn dò trong dó phàn ành nhung dac trung dinh linh va dinh lugng cùa càc dói tugng tir nhien, nàm trong nhung quan he nhà't dinh (+,0,-) dói vói miic dich dành già Khàc vói càc thè loai bàn dò chuyen de khàc là ò cho càc bàn dò dành già càn phài bao hàm khài niem mùc do ihuàn Igi hoàc khOng thuàn Igi cùa "khàeh thè", ve mùc dò eó Igi va sir càn thiét cùa

"khàeh thè" dói vói chù thè Vi vày, sur xuà't hien y nghla dành già trong mO hình bàn dò chi eó thè eó dugc khi ma trong dó tìm thà'y su phàn ành ye'u ló quan he giaa "khàeh thè" nghien cùru vói "chù thè" va nha't thiét phài co nhung dac diém bién dói khOng gian cùa càc quan he này

7.7.2 Phàn loai tài nguyén thién nhién

Do TNTN là mot tàp hgp rOng lón, thành phàn cùa TNTN rà't phong phù

va da dang cho nen khi nghien cùru xày dung bàn dó TNTN dòi bòi ])hài tién

1 2

-hành phàn loai ehùng Viec phàn loai TNTN xuàl phàt tu lieu chuàn khàc nhau

do dó co nhiéu càch phàn loai TNTN khàc nhau phuc vii cho tùng muc dich nghien cùru cu thè Nhìn chung tal cà càc càch phàn loai TNTN eó thè chia làm 2 nhóm chinh: nhóm phàn loai theo lieu chuàn tu nhien va nhóm phàn loai theo tieu chuài kinh té (So dò 1.1)

a) Phàn loai theo tiéu chuSn tu nhién

Trong nhóm phàn loai theo lieu chuàn tu nhien cùa TNTN bao góm mot

só càch phàn loai ma dac trung là: phàn loai theo dàu hieu tu nhien cùa TNTN va phàn loai theo da'u hieu sinh thài cùa TNTN

Phàn loai theo dàu hieu tu nhien cùa TNTN dua tren quan diém xem xét TNTN là nhOng vài thè tu nhien, là nbijng thành phàn cùa vò dia ly trai dà't, do vày ve mal tir nhien mòi loai TNTN eó nhijng dac diém, tinh chat dac trung rieng Dua vào nhung dac diém, tinh chà't dó, TNTN eó thè dugc phàn chia càc dang nhu: tài nguyen khoàng san, tài nguyen dà't, tài nguyen nuóc, tài nguyen khi bau, lai nguyen rirng, lai nguyen bién, tài nguyen sinh vài v.v Càch phàn loai theo dàu hieu tir nhien nhàm de phàn bièt càc dang va càc loai TNTN theo càc dac tinh co ly, hoà cùa ehùng, tu dó xàc dinh già tri sur dting cùa tùng loai tài nguyen va càc bien phàp ky thuàt khai thàc sur dung chung Nhìn chung he Ihóng phàn loai TNTN này chi biéu thi dugc mal vàt chat trong dac tinh 2 mal cùa TNTN ma khòng chi ra dugc vi tri cùa càc nhóm tài nguyen Irong qua trình tài san xuàt xà hOi Do vày, nò Ihuòng dugc sur dung trong càc tài lieu chung va tài lieu chuyen mOn chù il dugc su diing trong càc tài lieu kinh té

Phàn loai theo dà'u hieu sinh thài dua theo dàc linh can kiet cùa TNTN trong qua trình khai thàc su dung Trong thien nhien eó nhung loai tài nguyOn bi mài di trong qua trình khai thàc va su dung nhu: lai nguyOn khoàng san, lai nguyen rùng, lai nguyen nuóc cho cOng, nOng nghiep va sinh boat v.v nhung

co nhùng loai lai nguyen khOng bi mà't di nhu: tài nguyOn dàt, nàng lugng gió,

nàng lugng thuy Irièu Theo quan diém phàn loai này ibi tà't cà TNTN co thè

1 4

-chia làm hai nhóm chinh là: nhóm tài nguyen bi can kiet va nhóm tài nguyen khòng bi can kiet trong qua trình su dung Trong nhóm thù nhà't lai dugc chia ra thành: tài nguyen duoe phuc bòi va tài nguyen khOng duoe phuc bòi

He thóng phàn loai tài nguyen theo dàu hieu sinh thài dugc su dung khà rOng rài trong càc tài lieu lien quan dèh nhung vàn de bào ve tài nguyOn va mOi truóng

b) Phàn loai theo tiéu chu^n kinh té

Trong nhóm phàn loai theo lieu chuàn kinh te' cùa TNTN dac Irung là phàn loai theo dà'u hieu su dung va phàn loai theo tinh chà't sur diing TNTN

+ Phàn loai theo dà'u hieu su dung TNTN xuà't phàt tu muc dich kinh té cùa càc ngành san xuà't vài chà't va phi vai cbà'l trong he thóng tài san xuà't xà boi Theo quan diém phàn loai này, tà't cà TNTN eó thè xe'p vào hai nhóm chinh:

• Tài nguyén phuc vu cho càc ngành san xuàt vàt chat:

COng nghiep, nOng nghiep, làm nghiep, thuy san

• Tài nguyén phuc vu cho khu vue san xuàt phi vàt chat:

Cho lieu dùng Irirc tie'p, cho lieu dùng gian tiép

+ Phàn loai theo tinh chat su dung TNTN dira vào nhung mói quan he vói nhau cùa càc dang su diing TNTN Theo quan diém này Ibi TNTN eó thè gòm 2 nhóm chinh là:

• Nhóm tài nguyén su dung mot muc dich:

Phàn lón bao gòm nhirng loai tài nguyen khoàng san ma hien nay chù yéu ehi su dung duói dang khai thàc de che bién Ngoài ra con co mOt sÓ loai tài nguyen khàc nhu tài nguyen nàng lugng, tài nguyOn sinh vài bién

1 5

-• Nhóm tài nguyén su dung nhiéu muc dich:

Bao gòm phàn lón nhung lai nguyen tren mal dà't nhu: tài nguyen dà't, tài nguyen nuóc, tài nguyen sinh vài eó thè ^ dung vào nhiéu muc dich khàc nhau phii ihuOe vào yeu càu khà nàng kinh té - ky thuàt cùa xa bòi Trong nhóm tài nguyen sur dung nhiéu muc dich lai dugc chia ra tài nguyen sur dung long hgp va lai nguyen sur dung "lira chgn"

Phàn loai lai nguyen theo linh chà't su dung cho ehùng ta Ihà'y: dói vói mot só tài nguyen cu thè, viec khai thàc va su dung phài dugc dành già, tinh toàn

ky sao cho dem lai hieu qua kinh té cao nhà't ve nhiéu màt cho nén kinh té quóc dàn nói chung, dòng thòi bào dàm dugc nhung yeu càu cùa vàh de bào ve thien nhien, bào ve mOi truóng va tinh càn bang sinh thài

Ngoài 2 he thóng phàn loai tren, dua tren co so két hgp nhung nhóm chinh ve tu nhien va kinh tè cùa TNTN, A.A Minxo dà dua ra quan diém phàn loai lai nguyen phói hgp trình bay duói dang biéu [68] Tren càc cOt va càc bang

Ong dua ra nhùng nhóm tu nbièn va kinh té cùa TNTN {Sa dó 1.2) S\s phàn loai

tài nguyen này eó uu diém lón là eó chi ra phàn lón càc loai tài nguyen chi ibuOc

ve mot nhóm tu nhien nhUng lai roi vào mOl nhóm kinh té khàc nhau Co nghTa

là cùng mot loai tài nguyen nhung co khà nàng su dung nhiéu mal, chi mOt só il loai tài nguyen do nhùng nguyen nhan ky thuàt, ma thuóng là do càc nguyen nhàn kinh té nen ehi eó mOl mtjc dich su dung

Xuà't phàt lù linh da dang va phùc tap cùa TNTN nen moi càch phàn loai tài nguyen déu co linh tuong dói, chù yéu de nhàn Ihùc va dinh huóng su dung Dói vói mòi loai tài nguyOn càn eó càch phàn loai phù hgp de lù dó co thè xàc dinh vai trò cùa ehùng trong vàn de nghien cùru

Nhìn chung TNTN là vàn de rà't phùc tap va da dang cho nOn tren thuc té khòng CÓ mot mOn khoa hoc bay mOt he thóng phàn loai nào hien nay co thè nghien cùru chung mot càch day dù Viec nghien cùru mOt càch toàn dien TNTN

1 7

-dé su dimg tói uu ehùng là nhiem vu cùa nhiéu^gành khoa hoc khàc nhau ma chù yéu là: càc khoa hoc ve trai dàt, càc mOn khoa hoc ky thuàt thuc hành lien quan dén càc ngành su dung TNTN va khoa hoc kinh te' Cà 3 llnh vue khoa hoc

dó phài dugc phói hgp chat che vói nhau theo mOt chu trình va nhùng nguyen tàc thóng nha't Kinh nghiem ò nhiéu nuóc cho thà'y khOng thè giài quyét nhùng nhiem vu ly luàn cùng nhu thuc tién lien quan dén llnh vue su dung TNTN bang viec nghien cùru khai thàc tu nhien don thuàn bay nghien cùru kinh té mOt càch rieng biet Càc de àn kinh lève khai thàc va su dung TNTN de ra ma khOng eó su phàn tich càc ye'u tó tu nhien là hoàn toàn khOng eó y nghla Ihire tién [59,64, 73, 85,91]

1J3, Tài nguyén nu&c va mói tru&ng nude:

Nghien cùu TNMTN lù làu dà Irò thành huóng nghien cùru khoa hoc quan trong cùa nhiéu ngành khoa hoc nha't là khoa hoc Dia ly Trong nghien cùu làp

ké hoach va qui hoach phàt trién kinh té theo lanh thó va ló ehùc lanh thó dành

già TNMTN là nhiem vu he't sue quan trong {Sa dò 1.3) Bòi le trong pham vi

cùa mòi lành thó cii thè thi nguón nuóc tu nhien khOng phài là vO tàn va nhiéu khi khòng co dù khà nàng dàp ùmg nhùng nhu càu phàt trién kinh té cùa vùng [5,

6, 9, 28] De eó co so khoa hoc xày dung ké hoach phàt trién kinh té - xà bòi (KT

- XH) cùa mòi vùng tiép theo viec kiém ke, dành già lai toàn bO co so vài chà't va tiém nàng kinh léky thuàt cùa vùng, nhàl thiét phài dành già TNN, xàc dinh khà nàng khai thàc tói da tùng nguón nuóc cu thè trong vùng dó Dành già TNN, theo

4 Ha Vàn Khói (1991) [20] càn dugc tién hành trong sir phàn tich càc tàc dòng qua lai giùa càc phàn tur càu thành he thóng nguón nuóc (so dò 1.3)

Dành già TNMTN dugc biéu là viec xàc dinh só lugng, cha't lugng, già tri, khà nàng su dung va mùc do ành huòng cùa ehùng dói vói sir phàt trién KT -

XH, cung nhu ành huòng cùa càc boat dOng KT - XH dói vói càc nguòn nuóc

Ve mal phuong phàp luàn, dành già TNN dugc nhan thuc là sir so sành càc tinh chat va c|ae^ìnlt:litnhien vò'nvgéi ^^ùa ehùng vói càc nhu càu này sinh

.4 m

>

t 0

-o

i 3 O)

e

G ' O

c x: o

1 9

-trong khai thàc va sur dung ehùng Vice dành già càc loai TNN thuóng bat dàu tu xàc dinh Ini lugng dén khai thàc va su dung ehùng vào càc muc liòu kinh té khàc nhau sao cho co hieu qua kinh té cao Su khàc nhau ve lành thó trong càc dàc tinh, tinh chà't va su két hgp hihi co cùa TNN eó ành huòng lón va da dang dén phàt trién KT - XH Nhung ành huòng này biéu hien duói nhiéu hình thuc khàc nhau, nhung chù yéu là hai hình ihurc: só lugng va chà't lugng

Ành huòng cbà'l lugng biéu hien ò chò tuong ung vói ttmg loai tài nguyCn

ò tùng khu vue cu thè va mOl trình do phàt trién san xuà't nha't dinh chi eó mOt hoàc mot só bien phàtky thuàt su dung nhà't dinh

Ành huòng só lugng thuóng xuà't hien trong khuOn khó chat lugng cùa càc phuong àn khai thàc va su dung Vi du, ò càc vùng lành thó khàc nhau, do khói lugng cùa càc nguòn nuóc khàc nhau, nen quy mO khai thàc va su dung cung khàc nhau, tuy thuOe vào nhu càu va bien phàp khai thàc

Ò trình do ky thuàt nhà't dinh va DKTN, KT - XH nhà't dinh eó nhutig phuong phàp ky thuàt tuong ung va hieu qua nhà't dinh trong tùng trucmg hcrp khai thàc, su dung TNN San xuà't càng phàt Irién Ibi trình do khai thàc su dung TNN càng làng va eó hieu qua hon Cùng vói tién bO cùa khoa hoc va ky thuàt nhiéu nguón nuóc mói dugc phàt hien Ihem Do dó viec khai thàc TNN cung dugc mò róng khOng ngùmg cà ve lugng va chat Dành già TNN phài gàn vói trình do ky thuàt va nhu càu boat dOng KT - XH trong tùng giai doan nhà't dinh Chinh vi thè dành già TNN là pham Irù mang linh lich su tuong dói

Dành già TNMTN là vàn de rOng lón, nò bao gòm hai nOi dung chinh là: Dành già theo yéu ló (dành già tùng nguòn nuóc rieng biet) va dành già TNN theo lành thÓ nghien cùu ) Day là hai nOi dung cùa mOl vàn de eó lien quan chat che vói nhau Giài quyét mOt càch khoa hoc càc nOi dung dó eó y nghla quan trong dói vói luan chung khai thàc va su dung hgp ly càc nguón nuóc vói hieu qua KT - XH cao Song de giài quye'l và'n de này càn phài eó phuong phàp dành già phù hgp CÓ thè neu ra nhung nOi dung phuong phàp dành già TNN:

2 0

-• Phuomg phàp dành gió TNN theo yéu to':

Dành già theo yéu tó là nOi dung bàn dò khOng thè Ihie'u dugc trong qua

trình thành làp bàn dò TNN Dó là nghien curu nhung ành huòng khàc nhau theo

lành thó ve càc dàc tinh va tinh chat tir nhien cùa tùng nguón nuóc dói vói nàng

suàt lao dOng xà boi trong qua trình khai thàc su diing

Theo quan diém kinh té chinh tri ibi nguòn góc già tri cùa TNN là chi phi

lao dOng xà boi cho khai thàc, san xuà't va làm giàu tài nguyòn Do chi phi này lón nèn TNN eó nbOng già tri nhà't dinh Viec xàc dinh già tri thuc cùa TNN rat phùc tap, nò phu IbuOc vào càc muc dich sur dung khàc nhau cùa tùng nguòn nuóc cu thè Vi du, cùng mOt nguòn nuóc néu sur dung de san xuà't nOng nghiep ' Ibi co mot già tri khàc, nhung néu su dung cho cOng nghiep, xày dung co bàn nò lai mang già tri khàc

Co so dành già TNN là mói quan he tuong hò cùa sir thóng nhà't tu nhien

- xà boi Do dó TNN càn dùgc dành già ve tu nhien, ky thuàt va kinh té Noi dung phuong phàp dành già thuóng tién hành theo ba giai doan sau:

Ciai doan I: Dành già TNN ve mal tu nhien

Giai doan dành già ve màt tu nhien nhàm xàc dinh mùc do tin eày cùa nhi5ng biéu bie't chung ve TNN trong càc vùng lành thó Noi dung dành già trong giai doan này truóc hét là viec kiém ke toàn bO càc loai va càc nguòn nuóc cùa lành thó mOl càch eó he thóng theo nhóm càc ehi lieu tu nhien cùa tài nguyen thien nhien, bao gòm: trù lugng, chat lugng, dac diém phàn bó, mùc dO tàp trung, str biéh dOng theo khOng gian va thói gian v.v cùa tùng nguòn nuóc co trong vùng Tuy nhien dói vói mÒi nguòn nuóc cu thè lai eó nhung ehi lieu dàc trung rieng Phàn tich càc DKTN mOi truóng co ành huòng tói viec Ihàm dò va khai thàc su dung tài nguyen trong vùng nhu: diéu kien khi tmmg thuy vàn, dia chat, dia mao Tu dó xàc dinh tiém nàng chung va khà nàng thuc té eó thè khai thàc

ve dac linh tu nhien va tài nguyen cùa vùng mOl càch tuong dói chinh xàc [2, 3,

4, 8, 12, 27]

Giai doan U: Dành già TNN ve màt ky thuàt

Giai doan dành già ve mal ky thuàt khai tbùc su dung TNN nhàm xàc dinh xem vói trình dO khoa hoc ky thuàt hien nay (va trong tuong lai 10 - 15 nàm lói) ehùng la eó khà nàng khai thàc su dung càc nguòn nuóc dà biét bay kbOng? Nói dung chù yéu cùa giai doan này là dành già hien trang khai thàc cung nhu trinh do ky thuàt va cOng nghe khai thàc su diing dói vói tùng loai TNN trong vùng nghien cùu

Truóc he't là phàn tich dành già hien trang khai thàc sur dung TNN cùa vùng trong thói gian qua theo càc chi tieu: nàng suàt, san lugng khai thàc, trang

bi ky thuàt, tinh trang cOng nghe, quy mO va co cà'u khai thàc lùng khu vue Xàc dinh nhu càu cùa nén kinh té quóc dàn ve tùng loai nuóc va khà nàng dàp ùng nhu càu dò trong lùng giai doan phàt trién Dành già khà nàng ky thuàt va còng nghe khai thàc Tu dó dua ra càc phuong àn ve mal ky thuàt khai thàc su dung dói vói tùng nguón nuóc trong vùng

2 2

-Tài lièu dùng cho giai doan dành già này bao gòm càc ke't qua dành già cùa giai doan tren va càc ehi tieu kinh té ky thuàt chinh lien quan tói viec khai thàc su dung lùng nguón nuóc cu thè

Giai dnan III: Dành già TNN ve mal kinh té

Giai doan dành già TNN ve mal kinh té dugc tié'n hành tren co so nhùng kél qua dành già cùa hai giai doan tren Mijc dich cùa giai doan dành già này là nhàm xàc dinh tinh hgp ly k^^^ té cu, iCe khai thàc su dung tài nguyen trong tùng vùng lanh IhÓ nen nò dugc biéu thi IhOng qua càc chi tieu kinh té Noi dung

cu thè cùa tùng giai doan dành già này là luan ehùng cho càc phuong àn khai thàc su dung lai nguyen ve càc mal: qui mO, cOng suà'l khai thàc, nhu càu dàu tu, chi phi, già thành va hieu qua khai thàc nguòn nuóc Tren co so dò lua chon phuong àn khai thàc su dung hgp ly TNN cùa vùng cho tùng giai doan phàt trién

Trong giai doan dành già TNN ve mal kinh té càn thie't phài phàn lich day

dù càc mói quan he kinh té giùa viec khai thàc su dung lai nguyen va càc ye'u ló san xuàl cùa nén kinh té Dòng thói cung xem xét tói hieu qua kinh te' cùa càc phuong àn khai thàc va khà nàng thu Igi ve kinh té cùa càc phuong àn khai thàc

dó Day là giai doan cuòi cùng cùa cOng tàc dành già TNTN nen dòi bòi phài dua

ra dugc bàn luàn ehùng cu thè ve phuong àn hgp ly khai thàc su dung TNN làm

co so cho viec quyét dinh càc phuong àn phàt trién KT - XH cùa vùng

Sau khi dà dành già ctJ thè tùng loai tài nguyen rieng biet, tiéh hành dành già tóng hgp TNN theo lành thó

• Phuoyigphàp dành già tdng hgp TNN theo lanh thó

Dành già tóng hgp TNN theo lành thó là mOl vàh de rà't phùc tap Tinh phùc tap này thè hien ngay trong bàn thàn cùa dói lugng nghien cùu, dói lugng dành già ò day khOng chi là nguòn nuóc rieng biet ma là su khai thàc su diing phói hgp cùa nhiéu TNN khàc nhau tren tùng vùng lành thó cu thè Hay nói càch khàc: "dó là viec khai thàc su dung mOl sÓ tó hgp han che ihco lành thó cùa càc

Viec khai thàc su diing phói hgp này, ve nguyen tàc là hình tbùc khai thàc

su dung tài nguyen hgp ly va lói uu nhà't nhàm dem lai hieu qua KT - XH cao Vi dò'i vói mói vùng lành thó khOng chi tiéh hành khai thàc mOl càch don dieu dói vói mot loai lai nguyen này hay mOt loai tài nguyen khàc phiic vu cho tùng miic tieu cuc bg cùa mói ngành, ma phài tién hành khai thàc tóng hgp nhiéu loai lai nguyèn khàc nhau dàp ùng nhung miic tièu KT - XH chung cùa toàn vùng va cà nuóc De giài quyè'l vàh de này dòi bòi phài dành già tóng hgp TNTN theo phuong phàp phù hgp vói diéu kien KT - XH cu thè cùa tùng vùng [10,11, 15, 16]

Cho dén nay lón lai mot só phuong phàp dành già khàc nhau nhu: dành già bang càch cOng càc dành già tài nguyèn rièng bièt, dành già theo long tiém nàng TNTN, dành già theo chu trình tài nguyèn thièn nbièn, dành già theo két hgp phuong àn Mòi phuong phàp trèn nhàm giài quyét nhùng muc tièu nghien cùu cu thè Dùng trèn góc do tóng hgp lành thó Ibi viec dành già tóng hgp TNTN

theo phuong phàp két hgp phuong àn là phù hgp va eó uu diém han

Nhu dà trình bay ò trèn, trong mòi vùng lành thó déu tÒn lai mOl só loai tài nguyèn nhà't dinh De khai thàc su diing càc nguón tài nguyèn dò co thè eó nhiéu phuong àn Idiàc nhau tuong ùng vói càc mùc do dàu tu va qui mò khai thàc khàc nhau Song mòi phuong àn khai thàc xét trèn góc dO toàn bg nén kinh

té quóc dàn ibi nò déu mang tinh dOc làp chuyén ngành ma chua dugc tinh loàn trong mói quan he tuong hÒ vói càc ngành kinh té trong vùng

Trèn thtre té, càc loai tài nguyèn va DKTN déu tòn lai trong su két hap

chat che vói nhau trèn mòi vùng lành thó nhàl dinh Su két hgp này, theo A A Minxco [68] "khOng phài là con sÓ còng càc nguón tài nguyèn rièng biet ma là

24

tóng thè tu nbièn thóng nhàl càc yéu tó va càc thành phàn tir nhiCn lièn quan màt thiét vói nhau" Vi vày, viec khai thàc su diing mOt loai tài nguyèn nào dò trong mOl vùng eii thè déu eó ành huòng tnJc tiép dén vièc khai thàc su dung càc loai lai nguyèn khàc ò nhùng mùc do khàc nhau Sir ành huòng này eó thè là lich cuc, nhung cùng co khi là lièu cuc va trong mOl só truóng hgp nò eó thè làm Irièt tièu mot só ngành khai thàc tài nguyèn khàc trong vùng De dal hièu qua cao nhà't trong viec khai thàc su dung lai nguyèn cùa mÒi vùng, càc phuong àn khai ihàc

su dung khOng thè linh loàn mOl càch rièng ré, tàch rói nhau ma phài dugc xem xét toàn dien trong mói quan he tuong hÒ vói nhau trèn quan diém long hgp kinh

su dung tóng hgp va hgp ly TNTN phù hgp vói co càu tài nguyèn cùa vùng cung nhu trình do Idioa hoc va diéu kièn KT - XH cùa dal nuóc trong tùng giai doan phàt trién

Noi dung dành già long hgp TNTN theo phuong phàp này nhu sau:

- Trèn co so dành già tài nguyèn rièng biet, lièn hành phàn lich co cà'u tài nguyèn trong vùng, lira chgn càc tài nguyèn trOi - lue là càc tài nguyèn eó ty trong lón va già tri kinh té cao, eó khà nàng làm co so cho vièc hình thành càc ngành khai thàc mui nhgn làm dòng lixc tbùc day càc ngành khai thàc khàc phàt trién

- Xàp xép thù tu uu lièn cùa càc loai tài nguyèn trong vùng theo già tri kinh tè' Phàn tich mói quan he lành thó cùa càc loai tài nguyèn trèn trong vùng

va theo tùng khu vue, tu dò xàc dinh càc thè manh dac trung cho tùng khu vue lanh thó

25

- Phàn lich càc phuong àn khai thàc su dung cùa tùng loai tài nguyèn rièng biet dà dugc de xuà't Càc phuong àn này càn dugc phan lich trong mói quan he càn dói nOi va ngoai vùng, eó tinh dén càc yéu tó tu nbièn, mòi trucVng

va càc yéu tó xà bòi khàc

- De xuàt phuong huóng khai thàc su dung tóng hgp TNTN phù hgp vói

co cà'u tài nguyèn va diéu kien cung nhu muc tièu phàt trién KT - XH cùa vùng, cùa cà nuóc trong lùng giai doan phàt trién

Trong phuong huóng khai thàc su dting tóng hgp càn luàn ehùng r5 càc ngành khai thàc mui nhgn càn uu lièn phàt trién, càc khu virc uu lièn dàu tu va

co cà'u khai thàc dói vói lùng khu vue Trèn co so dó chi ra hièu qua KT - XH chung cùa vièc khai thàc su dung tóng hgp TNTN trong vùng lành thó

1.2 Càc phuong phàp mò hình trong nghien cùu TNMTN

Trong vài chue nàm gàn day nhùng tién bO vugt bàc cùa khoa hoc ky

thuàt, dac biet là cOng nghe thOng tin cùng vói su ra dói cùa mày tinh dièn tur dà

ành huòng sàu sae dén khoa hoc Thuy vàn Nhùng thành luu cùa cOng nghe tin hoc dà làm thay dói cà ve chà't va lugng cùa bO mOn khoa hoc này Càc phuong phàp mO hình da cho phép càc nhà thuy vàn mO phòng càc qua trình, càc hièn lugng thuy vàn - su vàn dOng phùc tap cùa nuóc trong ttr nbièn duói dang càc phuong trình toàn bge, logie Phuong phàp mO hình eó khà nàng xem xét nhùng dién bién cùa hien lugng thuy vàn tu vi mO dè'n vi mO Day là mOt trong nhùng huóng nghien cùu thuy vàn hièn dai Nò dà va dang cho phép cung cà'p nhùng thóng tin càc loai, dành già TNMTN phuc vu kip thói cho cOng làe qui hoach, thiét ké va khai thàc lói uu càc nguòn tài nguyèn va bào ve MTN Hièn nay trong nghien cùu thuy vàn nói chung va nghien cùu TNMTN nói rièng thuóng su dung hai mO hình:

- MO hình phàn ành tinh thòi gian va khòng gian cùa hien tugng thuy vàn bao góm mO hình loàn va mO hình vài ly

Nhùng mO hình toàn tal dinh chù yéu dugc dùng vào vièc mO phòng mói quan he mua dòng chày trèn luu vue, qua trình vàn dOng cùa nuóc trèn càc he thóng song Loai mò hình này dugc dùng phó biè'n trong càc du bào dòng chày thòi han ngàn, khói phuc càc chuòi só lièu dòng chày lù chuòi só lièu mua Mot trong nhùng thè manh cùa mO hình toàn tà't dinh là eó khà nàng xem xét, dành già dugc nhùng ành huòng cùa càc phàn ùng trong he thóng khi cà'u Irùc ben trong cùa nò eó su thay dÓi, nhu xày dung càc kho diéu tiè't dòng chày, phàt trién hoae khai thàc rùng ò Ihugng nguón

Trong lich sur phàt trién cùa khoa hoc thuy vàn, phuong phàp mò hình toàn tà't dinh ra dòi som nhà't va dàn dàn hình thành hai huóng nghien cùu: huóng

mò hình toàn dang bop den va huóng mO hình toàn dang bOp xàm (hay con goi là

mO hình nhàn tbùc)

Mot trong nhùng mO hình toàn thuy vàn dang hOp den hièn nay vàn con dugc dùng nhiéu là mO hình duóng luu lugng dem vi

2 7

-MO hình duóng luu lugng don vi làn dàu lièn do Sherman dua ra vào nàm

1932 de linh loàn qua trình dòng chày mal tu lugng mua eó hièu qua (lugng mua sau khi kbàu trù lón thài) [35, 36, 48) MO hình này dugc ùng dung phó bién ò

My va càc nuóc Tày Àu duói càc dang Ihùc khàc nhau Nhùng già thiét co bàn cùa duóng luu lugng don vi là linh chat tuyè'n tinh va linh bài biè'n theo thói gian

Duóng luu lugng don vi dà trai qua mOt qua trình phàt irièn tu duóng luu lugng don vi nguyèn hình, duóng luu lugng don vi tóng hgp, duòng luu lugng don vi khòng thù nguyèn va duóng luu lugng don vi tue thòi [35, 36]

Ò nuóc la hièn nay dà co mOt só còng trình nghien cùu dành già khà nàng ùng diing mO hình này vào linh toàn dòng chày cho nhung luu vue nhò Nhìn chung càc kè't qua nhàn dugc déu cho thà'y linh ón dinh cùa càc duóng don vi khòng cao Diéu này eó thè ly giài bòi mot só già thiét co bàn cùa mO hình vi pham, cbàng ban nhu su phàn bó lugng mua déu trèn toàn luu virc Tuy vày, mò hình luu lugng don vi vàn con phàt huy tàc dung nhùng bài toàn tinh dòng chày thiét ké cho luu vue nhò

Ra dói sau càc mO hình hOp den, là mO hình nhàn thùc (conceptual models) Ve mal cà'u Irùc, mò hình nhan thùc co thè xè'p vào vi tri trung gian giùa

mO hình hOp den va mO hình thuy lue [34] Càu trùc cùa càc mO hình nhàn thùc déu dua vào kè't qua nghien cùu qui luàt vàn dOng co ly cùa nhùng qua trình thành phàn trong su hình thành cùa dòng chày ò càc he thóng thuy vàn

Càc mò hình nhàn thùc co nhiéu tham só phàn ành dac tinh vài ly cùa hC

thóng Su khàc nhau giùa càc mO hình thuy vàn nhàn tbùc dugc qui dinh bòi càch

thùc mO phòng càc qui luàt vai ly, nhùng mói quan he giùa càc nhàn ló trong he thóng nghien cùu va càc dac tinh cùa tham só mO hình

Phàn lón càc mò hình nhàn thùc co càu truc khà phùc tap, nhiéu tham so phài dugc uóc linh tu lai lièu thirc do Do càch mO phòng sàt vói qua trình vàn dòng cùa nuóc trong luu vue song, nèn càc mO hình nhàn Ihuc khOng chi elio

2 8

-phép tinh dòng chày lù mua khà phù hgp vói qua trình dòng chày thuc do ma con cho phép càc nhà qui hoach nguòn nuóc xem xét, dành già nhùng phàn ùng cùa

he thóng thuy vàn khi ho muón thay dÓi mot bO phàn hay toàn bO cà'u irùc cùa he

dó Thi du nhu xày dung nhùng kho nuóc diéu lièi dòng chày tu nbièn, lua chgn nhùng giài phàp khai thàc TNN mot càch tói uu

Trong linh toàn nguòn nuóc ò nuóc ta hièn nay nhùng mò hình nhàn tbùc thuóng dùng là mO hình SSARR va mO hình TANK

MO hình SSARR xuà't hièn dàu lièn vào nàm 1956 [12, 29, 42| Lue dàu

mò hình dugc xày dung de linh toàn dòng chày chù khòng phài de mO phòng chu trình thuy vàn Nò dugc ùng dung va phàt trién cho luu vue Columbia Mò hình thè he thù hai dugc mang tèn SSARR dugc còng bó vào nàm 1964 Nàm 1967 Andersson da trình bay mO hình thè he thù ba vói su mò phòng mot càch tóng quàt cho cà dói vói long dàn va kho nuóc Muc dich chinh cùa mò hình là linh toàn, phàn lich diéu hoà càc bé chùa, du bào dòng chày cho nhùng liru vue song

CÓ dièn tich bru vue tuong dói lón MO hình SSARR dugc dùng vào tinh toàn thuy vàn cho he thóng song Mekong lù nàm 1967 BO chuong trình mày tinh cùa

mO hình dugc viè't bang ngOn ngù FORTRAN - IV va luu lai trèn càc mày linh dièn lù B M 360/40 va IM 360/50 ò Bang Còc va thành phó HÒ Chi Minh [12, 36] Sau ngày mién Nam dugc hoàn loàn giài phòng, dal nuóc thóng nhàl, mO hình này dà dugc nhiéu co quan ò nuóc ta nghien cùu va khai thàc Cuc Du bào khì lugng thuy vàn da tiè'p tue su dung mO hình SSARR vào tinh toàn du bào dóng chày cho he thóng sOng Mekong

Mò hình SSARR vói cà'u trùc tóng hgp dà cho phép giài quyét nhiéu dang bài loàn khàc nhau, nhiéu linh huóng khàc nhau trong he thóng thuy vàn phùc lap (co nhiéu kho nuóc, luói song phùc lap, hièn tugng nuóc vài )

Trong tinh loàn thuy vàn ò nuóc ta hièn nay dà eó nhiéu tàc già nghien cùu mO hình SSARR vào linh loàn dòng chày lù mua cho càc luu vtre nhò Nhùng két qua nhàn dugc cho thà'y khà nàng mò phòng cùa mO hình con nhiéu

2 9

-han che', nhàl là dói vói dòng chày trong mùa can Tuy vày, vói nhùng uu diém

vón eó cùa cà'u trùc mO hình va bO chuong trình mày tinh hoàn hào mò hình

SSARR con dugc dùng rOng rài dói vói càc luu virc song lón

Trong nhùng mò hình loàn thuy vàn nhàn tbùc eó khà nàng tinh toàn thuy

vàn vùng nhièt dói àm, theo dành già cùa TÓ ehùc Khi lugng Thè'giói (UMO)

phài ké dèh mO hình TANK do M Sugawara xày dimg va phàt trién dugc dua ra

su dung làn dàu lièn vào nàm 1956 [38, 43, 44, 98]

MO hình TANK eó hai loai: TANK don va TANK kép Mò hình TANK

don là loai dugc Sugawara phàt trién cho vùng khi hàu àm uól Càu trùc cùa mO

hình gòm ba dè'n bón bé chùa bó tri theo chiéu Ihàng dùng de mò phòng ba hay

bón làng dàt khàc nhau cùa luu vue Theo tàc già [99], dòng chày cùa luu vue / dugc tao thành là dòng chày thành phàn (dòng chày mal, dòng chày sàt mal va

dòng chày ngàm) Qua trình thàm dugc mO là bang qua trình nuóc chày qua càc

cura thào ò day càc bé chùa Vàh de truyén àm dà dugc tàc già su dung co che'

tuyén tinh Toc dò truyén àm phu ihuOc vào trang thài àm ò hai lóp dàt trong bé

chùa trèn cùng Vói càu trùc này mO hình eó khà nàng mO phòng dugc nhùng

tran lu dàu mùa ò mOl só vùng

Trong nhùng nàm gàn day, nhiéu co quan nghien cùu khoa hoc cùa nuóc

ta dà nghien cùu ùng dung mò hình loàn nhàn tbùc vào tinh toàn dòng chày tu

mua cho lim vue vùa va nhò Mò hình TANK dà dugc dùng rOng rài vào vièc

giài quyè'l bài toàn kbOi phuc càc chuòi sÓ lièu dòng chày lù mua de phiic vu tinh

loàn qui hoach, ibiè't kè', khai thàc nguòn nuóc cho mOt só song suoi vùa va nhò

Nhìn chung, càc mò hình toàn thuy vàn tal dinh khòng dàp ùng nhùng nhu càu cùa bài toàn du bào nguón nuóc ban vùa va han dai Vi ràng cà'u trùc cùa

càc mO hình tal dinh dugc xày dimg nhàm bién dói lugng mua trèn luu vue thành dòng chày ò mal cai cùa ra va khòng xét dugc nhùng qui luàt xuàl hièn cùa hièn

tugng thuy vàn co chu ky dai Trong khi dò, vièc du bào han vùa va han dai co y

Khi de càp dén càc mò hinh toàn ngàu nbièn trong linh toàn thuy vàn Yevjevich Y [47] dà coi càc qua trình khi lugng thuy vàn IbuOc loai eó tinh chà't chu ky ngàu nbièn, Tinh chu ky cùa hièn tugng thuy vàn dugc qui dinh bòi càc chu trinh thièn vàn, con tinh ngàu nbièn cùa nò là do nhùng bién dói cùa mOi truóng trèn Trai Dal qui dinh Nhìn vào càc chuòi thuy vàn quan trac dugc, de dàng nhàn thà'y càc chu ky thièn vàn qui dinh càc chu ky cùa hièn tugng thuy vàn vói càc chu ky ngày, tbàng, mùa, nàm va nhiéu nàm

Thành phàn chu ky cùa càc chuòi khi lugng thuy vàn thuóng dugc dién dal trong mò hình toàn duói dang càc tham só nhu só hình quàn (già tri ky vgng), càc tham sÓ bàc hai (góm he só tuong quan, khoàng lècb trung binh bình phuong), càc tham só bàc ba (he só khòng dói xùng) Thành phàn ngàu nbièn thuóng ggi là nhiéu hay ón dinh nhu dang nhièu iràng (While noise)

Su co mal cùa càc mò hình ngàu nbièn làm cho vàh de su dung truc tiè'p

dòng chày do dugc trong qua khù làm dòng chày sé xày ra trong tuong lai de tinh toàn xàc dinh dung tich kho nuóc khi tinh toàn thiét kè va diéu hành khai thàc nguón nuóc khòng con là bièn phàp duy nhà't Vièc su dimg càc chuòi dòng chày nhàn tao - kè't qua cùa càc mO hình ngàu nbièn khòng ehi dói vói nhùng luu vue Ihiéu só lièu quan trac ma con ngay cà nhùng truóng hgp chuòi só lièu quan trae dai co thè sur dijng de linh loàn kiém tra dành già

31

Vói quan diém cho ràng chuÒi dóng chày do dugc cùa luu vue song chi là mot su thè hien cùa qua trinh dòng chày, trong tuong lai su thè hièn này vói xàc suàt vO cùng bé, va co thè xem nhu khòng xày ra, song nhùng qui luat thóng kè vàn dugc bào tòn [37, 39, 40, 41, 45, 46, 47, 60, 81, 86] Dò vùa là yèu càu vùa

là chi lièu dành già càc mO hình tao chuòi Bang con duóng mò hình hoà loàn hoc ta co thè tìm dugc nhùng thè hièn khàc nhau eó khà nàng xày ra trong tuong lai cùa càc qua trình ngàu nhièn nghien cùu

L2.2 Mó hinh vàt ly:

Trong thuy vàn thuóng dugc ggi là mO hình cùng MO hình vàt ly là mOt trong nhùng phuong phàp thOng qua thi nghiem de linh loàn càc dàc trung thuy vàn, thuy lire Mò hình nhàm dièn tà trong diéu kièn phòng thi nghiem qua trình dòng chày ngoài thuc lèva xàc dinh càc qui luàt co bàn cùa dòng chày song ngòi

va càc dac tinh tuong tàc giùa dòng nuóc vói long dàn va càc cOng trình thuy Igi Qua nghien cùu mò hình, eó thè giùp cho vièc tìm ra càc he só de hièu chinh càc còng thùc xuàl phàt lù ly luàn hoae thie't làp nhùng còng thùc thuc nghiem

MO hình vài ly dugc ra dói vào cuòi thè ky thù XIX, sau khi Niulon dà dua ra hgc thuyè't ve ly luàn tuong tu Thi nghiem mO hình mang luói song dugc xày dimg trèn co so ly luàn tuong tu giùa mò hình va nguyèn hình Hai hièn lugng tuong tir nhau phài dàm bào tuong tu ve mài hình hoc ve trang thài vàn dOng va tuong tu ve dòng lue, va eó thè dùng mot phuong trình vài ly de giài Càc dai lugng cùa mò hình tìm dugc bang càch lày càc dai lugng tuong ùng cùa nguyèn hình chia cho ty le tuong tu Nguge lai càc dai lugng cùa nguyèn hình eó thè tìm dugc bang càch lày càc dai lugng tuong ùng cùa mO hình nhàn vói ty le tuong tu Ty le tuong tir cùa mot dai lugng là mot bang só lai nhùng diém khàc nhau trong he thO'ng Càc dai lugng khàc nhau eó ty le tuong tu khàc nhau Ty le tuong tu khòng eó thù nguyèn trong mò hình vàt ly, viéc chgn càc ly le mò hình dàc biet quan trong Vièc lua chgn này phài xuà't phàt tu càc diéu kièn tuong tu

va phài dàm bào càc diéu kièn sau:

3 2

Néu dòng chày trong thuc tè' là dòng rói thi dòng chày trong mò hình cung phài là róng rói Néu dòng chày trong thuc tè' là dòng chày èm hay dóng xièt Ibi dòng chày trong mO hình cùng phài nhu vày

- Phài dàm bào tuong tu ve do nhàm cùa long dàn

MO hình vài ly da dugc Ràynon ùng dung thành còng nàm 1885 de tìm hièu dóng chày ò vùng cùa song Macxày Nàm 1952 mO hình vàt ly dà dugc càc nhà bàc hoc Nga sur diing de dành già qua trình lai nuóc va phàn phói nuóc cùa song Volga va song Obi

Ò nuóc la phòng Ibi nghiem thuy còng Phù An (TP HÒ Chi Minh) ra dói

tu nàm 1930 Phòng Ibi nghiem mò hình song ngòi cùa Vièn nghien cùu Thuy Igi dugc xày dung vào nàm 1960 Mò hình vài ly dugc su diing trong nghien cùu thuy vàn, thuy lue, nhàl là dành già dièn bién long dàn song ngòi va dà thu dugc mot só kè't qua dàng khich le Song cung phài thà'y mot só nhugc diém cùa mò hình vài ly truóc bèi là ehùng la khòng thè nào dóng thòi thoà man dugc càc ty

le ve lue khói lugng, àp lue va lue nhót Dòng thói cùng khòng thè nào thire hièn

dugc sir can bang giùa càc ty só cùa tal cà càc dai lugng trong mò bình va nguyèn hình Tiè'p theo, dò nhàm mO hình tuy thuàn nhà't hon nhung cung khòng gióng nhau trèn loàn long dàn, do dó khi thiét ké mò hình ty le dò nhàm chi co thè xàc dinh mOl càch lam thòi Ngoài ra, mOt loat càc diéu kièn trong mòi truóng nr nhièn ma ta khOng thè nào dua vào mO hình vài ly dugc

1,2.3, Mó hình bàn dó:

Thóng ke càc dói lugng thuy vàn va tinh toàn TNN dòi bòi xày dung he thóng bàn dò thuy vàn Hièn nay nhó co mang luói tram khi tuong thuy vàn (KTTV) quóc già quan trae tinh trang càc dói tugng nuóc nèn còng tàc xày dung bàn dò thuy vàn co càc lai lièu xuàt phàt khà tin eày, tuy nhièn nò con eó nhùng han che nha't dinh trong nghien cùu phuong phàp luàn Vi thè càc bàn dò hièn co

15 - 25 bàn dò (10 - 15% khói lugng chung cùa alias)

Mòi bò mOn khoa hoc eó ngOn ngù va he ihóng thuàt ngù rièng Phu thuòc vào lùng giai doan phàt trién khoa hoc ngOn ngù cùa nò tao khà nàng mO tà hoàc là càc yéu ló rièng bièt cùa càc qua trình, hièn tugng, hoae là xày dung càc

ly Ihuyè'l chung va tóng hgp Vièc hoàn thièn he thóng thuàt ngù cùa khoa hgc dia ly di lù mO tà b«ing lói thOng qua ngòn ngù bàn dò, biéu dò khói dén ngOn ngù cùa càc ky hièu dai só Khài nièm dàu lièn ve dói lugng nghien cùu irong dja

ly ehi dua ra mò tà bang lói, nò dugc giù lai cho dè'n nay va phàn ành dàc thù ngòn ngù cùa khoa hgc này Sau dó xuàt hièn ngòn ngù bàn dò là phuong lièn dac thù mò hình boa vàt ly Khàc vói ngòn ngù tu nhièn - mO tà hình tugng hoà ò mùc dò cao hon rat nhiéu va dugc ùng dijng rat ihành cOng cho càc mO hình xàc suàt - thóng kè [65, 72, 76] Gàn day ngòn ngù bàn dò dugc phàt trién manh ve thuc chat va buóe vào hình thùc mói (ành mày bay, ành vu tru) va dugc su dung trong càc mO hình dòng lire hoc theo nguyèn tàc chóng xè'p

Theo A F Aslanikashvili [52] thi khoa hgc bàn dó eó phucmg phàp cùa

nò ggi là phuong phàp bàn dò, day là phuong phàp mò hình hoà bàn dò, tue là

mò hình boa khoa hoc kliOng gian cu thè càc hièn tugng bài ky cùa tu nhièn va

Dac thù cùa càc dói tugng nghien cùu TNMTN luOn luOn dal dàu à'n nlìà't dinh lèn dac diém cùa càc loai mO hinh nghien cùu khoa hgc Trong càc còng trình nghien cùu khoa hgc dia ly ve càc he thóng phùc tap thuóng su dung 5 loai

mò bình: Toàn, bàn dò, toàn - bàn dò, dò Ibi va ma tran; trong dò nguòi ta Ihà'y nói rò nha't là vi tri va vai Irò cùa mò hình hoà bàn dò, sau dó là mO hình hoà loàn - bàn dò, truóc hét bòi sir da dang va phong phù càc dac diém mO bình quan trong va dàc thù cùa nò khi lièn hành vièc phàn lich dia ly càc hièn lugng, qua trình phàn bó biè'n dòng cùa chùng theo khòng gian va thói gian

Ve phuong dièn nói dung, khài nièm "làp mO bình bàn dó là qua trình xày dung mO hình bàn dò" con chua nhàn dugc y kién thóng nhà't giùa càc nhà dia ly

va bàn dò Mot sÓ nhà nghien cùu cho ràng: Nhò eó làp mO hình bàn dò khòng nhùng eó thè nghien cùu càc hình thài ben ngoài cùa càc dói tugng nghien cùu,

ma cà bàn chat va nói dung ben trong cùa nò (K A Salisep, 1976) Mot só khàc cho ràng: day là loai mO hình duy nhà't thìch hgp dói vói nghien cùu càc hình tbùc va quan he khòng gian (A F Aslanikashvili, 1974)

KhOng di sàu vào bàn luàn lùng quan nièm cu thè va khàc nhau này Càn làp trung vào su kbàng dinh: Ve nguyèn tàc làp mO bình bàn dò cho phép nhàn dugc nhùng tri Ihùc mói ve thuc té khàeh quan, hon nùa day là nhùng tri thùc xàc dinh, chùa dimg nhùng tbòng tin mói ve khòng gian cu thè cùa thuc tè' khàeh quan nghien cùu Nhàn dinh này hè't sue quan trong de àp dung mò hình hoà bàn

dò trong nghien cùu DKTN, TNMTN

ThOng thuóng nhùng tri thùc ve nói dung thuc chat cùa càc diéu kièn dia

ly thuy vàn, TNMTN eó thè nhàn dugc tu càc kè't qua ùng dung càc loai mO hình

35

khàc, truóc hè't là mO hình toàn [59, 89, 90, 98], nhung bàn chat nOi dung này biè'n dói trong khòng gian theo nhùng qui luàt ón dinh nhu thè nào, ihì chi co thè nhàn tbùc dugc nhò co mò bình bàn dò Tu quan diém này eó thè dòng y vói dinh nghia do L S Filipovicb (1980) [96] dua ra: "Làp mO hình bàn dó dugc xem nhu là mot he thóng càc phuong phàp va thù phàp' làp bàn dó, nhàm nhàn dugc nhùng tri thùc mói ve dói lugng nghien cùu"

Khi xem xét khà nàng ùng dung va hoàn thièn càc phuong phàp làp mO hình bàn dó trong nghien cùu DKTN, TNMTN, chùng tOi dà chù trong dè'n hai dac diém co linh nguyèn tàc cùa vièc làp mò hình bàn dò nói chung, dò là: càc

mO bình bàn dó dugc xày dimg nhu thénào hoae bang càch nào va nói dung thuc chat ma càc mO hình bàn dò phàn ành là gì

Nói chung, phuong phàp bàn dò nhan thùc thuc té khàeh quan (TTKQ) eó thè giài Ihieh bang so dò (Hình 1.4), trong dó Rj - thuc té khàeh quan duoe làp bàn dó, nghla là phàn dugc mò hình hoà duói dang càc bàn dò cùa thijc tè' khàeh

quan (mOt só hièn tugng va qua trình ); ly - thOng tin do nhà bàn dò nhàn dugc

trong két qua quan sàt càc hièn tugng va qua trình làp bàn dò; C - bàn dò (mO hình ky hièu - hình tugng) do nhà bàn dò thành làp trong kè't qua xù ly tbòng tin, long quàt hoà nò va chuyén boa thành ngòn ngù bàn dò, nghTa là tnJc liép mò bình hoà co dinh huóng, chat lugng cùa nò phu thuOc vào kién thùc, kinh nghiem

va thói quen nghé nghiep cùa chuyén già bàn dò; I2 - tbòng tin ve càc hièn lugng

va qua trình do nguòi sur dung bàn dó nhàn dugc trong kè't qua nghien cùu bàn dò

va chù trong dèh nhung kièn thùc va kinh nghiem ma nguòi su dung dà tich luy dugc truóc dó; R2 - phàn thuc té khàeh quan do nguòi su diing bàn dò nhan tbùc dugc, nói chung, nò khòng hoàn loàn trùng vói Ri

Ly thuyè't loàn hgc thOng tin ma theo dó I2 (tbòng tin ra) luOn luOn nhò hon II (tbòng tin vào), khòng giài Ihich dugc so dò này Phuong phàp bàn dò nhàn tbùc Ihirc té Idiàcb quan bao gòm: 1- Làp bàn dò - xày dimg mò hình ky hièu - hình lugng khòng gian cùa phàn thuc té khàeh quan nghien cùu, nò dinh

- 3 6

hình nhùng tri thùc tich luy dugc trong qua trình ngièn cùu; 2- nghien cùu mO hình (bàn dò) vói muc dich nhàn dugc nhùng tri thùc mói ve thuc tè' khàeh quan khòng bao hàm trong tbòng tin ban dàu ò dang rò ràng R I Nói càch khàc, su dièn giài cùa bàn dò eó khà nàng cho thOng tin vugt qua cài ma chuyén già bàn

dó dà su diing de thành làp bàn dó thi du, chuyén già bàn dò dia hình eó thè xày dung càc duóng dàng sàu càn cu chù yè'u vào càc diém do sàu, con chuyén già dia mao - su dung su phàn ành càc duóng dàng sàu de rùt ra nhùng kèi luàn ve dia mao va nguòn góc dia hình Chinh khà nàng Ihu nhàn trèn bàn dò nùng tri thùc mói dua trèn co so su dung càc bàn dò nhu phuong lièn nghien cùu khoa hgc, dàc bièt là trong nghien cùu càc luàn diém, dir bào, kién nghi Ve su dung hgp ly TNMTN

So dò ò hình 1.4 minh chùng huóng don giàn nhàl nhàn tbùc bàn dó, trong

dó vièc thành làp bàn dó dugc thành làp trong kè't qua quan sàt truc tiè'p thuc té khàeh quan Tuy nhièn vièc xày dung phàn lón bàn dò dal co so khòng phài ò nghien cùu truc tiè'p ngoai nghiep, ma ò vièc sur dung càc bàn dò va càc nguòn tu lièu dà co; Vièc su dung ehùng de nhàn dugc nhung bàn dò dàn xuà't co muc dich khòng chi lua chgn, loai bò IhOng tin thùa, dòng thói con nhàn dugc nhùng tri tbùc mói ve càc hièn tugng va qua trình làp bàn dò

Phàn tich "He thóng phàn loai bàn dò chuyén de nhàm càc muc dich thuc tién phu thuòc vào càc phuong phàp lap bàn dò va mùc do chuyén mOn hoà nói dung cùa chùng" do K A Salishep va X E Sanhieop (1971) dua ra, cho thày ro hai nguyèn tàc ma tàc già dal ra làm co so phàn loai bàn dò chuyén de hoàn toàn dàp ùng dugc nhùng nguyèn tàc chù yéu de phàn chia càc mO bình bàn dò dành già Nguyèn tàc thù nhà't (theo chiéu tbàng dùng cùa bang phàn loai) phù hgp vói vièc phàn chia theo dàc diém nhung khia canh cùa càc dói tugng dugc tài tao lai trong chùng Nhàn tbùc dugc dùng dàn nguyén làe thù nhà't phàn chia càc mO bình bàn dó se co y ngbia dàc bièt quan trong Nhu dà biét, dói vói bà't ky loai bàn dó chuyén de nào, kè cà bàn dò dành già, thuóng thuóng su dung mot trong