Ngôn ngữ học với việc dịch thuật văn bản giao dịch thương mại (trên tư liệu biên dịch pháp việt) TS lý luận ngôn ngữ 5 04 08

Két qua này eiing sé eó y nghla ùng dung trong viée giàng day ngoai ngii kinh té thuang mai, và tién tói góp phàn xày dung ea sa li thuyét cho viee ehuyén dieh nói ehung và eàe vàn bàn k

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ VĂN RIỄN

NGÔN NGỮ HỌC VỚI VIỆC DỊCH THUẬT VĂN BẢN

GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI (TRÊN TƯ LIỆU BIÊN DỊCH PHÁP – VIỆT)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS Đinh Trọng Lạc

TS Nguyễn Văn Hiệp

Hà nội - 2001

Trang phu bìa

Lai eam doan i

Muc lue il Danh muc càc bang và hình v

PHAN MÒ DAU 1

ì Ly do ehon de tài 1

2 Y nghla eua luàn an -^

3 Dói tugng và pham vi nghién eùu 4

4 Phuang phàp nghién ciiu và tu liéu 5

5 Cà'u trùe luàn àn 7

PHAN NÓI DLTNG 9 CHLTONG 1: LICH SU*VAN DE VÀ CO SO NGÒN NOCTliOC CÙA

DICH THUAT 9

1 Lieh sir và'n de 9

1.1 Su eàn thiét phài eó dieh thuàt 9

1.2 Càc hình thurc dieh thuàt 9

1.3 Qua trình phàt trién eiia li thuyét dieh 11

2 Ca sa ngòn ngu hoc cùa dieh thuàt 25

2.1 Càc nhàn tó ngòn ngii và ngoài ngòn ngii trong dieh thuàt 25

2.1.1 Càc nhàn tó ngòn ngu 25

2.1.2 Càe nhàn tó ngoài ngòn ngir 36

2.2 Và'n de giao thoa ngòn ngir và giao thoa vàn bòa trong dieh

thuàt 43 2.2.1 Giao thoa ngòn ngu 43

2.2.2 Giao thoa vàn hóa 44

3 Càe bình dién eùa dieh thuàt 46

4 Tuang duang trong dieh thuàt 49

4.1 Nhflng và'n de chung 49

4.2 Tuang duang ve ngix nghia 52

4.2.1 Tuang duang ve thóng tin miéu tà 52

4.2.2 Tuang duang ve thóng tin tình thài 58

4.2.3 Tuang duang ve thóng tin ehii de 62

4.2.4 Tuang duang ve mue dieh giao tiép 66

4.2.5 Tuang duang ve phong eàeh bay già tri thàm my eùa vàn 68

bàn

1.5 Tiéukét 70

CHUUNG 2 : NIIÙNG DÀC TRUNG VÀ NIlONG YCU CAU

CÙA DICH VÀN BÀN GIAO DICH THl/ONG MAI 72

2.1 Nhiing dàc trung cùa vàn bàn giao djeh thuang mai 72

2.1.1 Nhthig dàe trung ve mòi truàng hành ebde và ehùe

nàng cùa vàn bàn giao dieh thuang mai 72 2.1.2 Dàc trung ve nói dung và hình thiic eùa vàn bàn giao

dieh thuang m^ii 73 2-1.3 Phàn loai vàn bàn giao dieh thuang mai 81

2 2 Nhiing yéu eàu chung cùa dieh vàn bàn giao dieh

thuang mai 81 2 2.1 Nhirng yéu eàu chung 81

2.2.2 Càe tuang duang ve ngii nghla trong dieh vàn bàn giao

dieh thuang mai 83 2.2.2.1 khài quàt chung 83

2.2.2.2 Tuang duang ve ibòng tin miéu tà 85

2.2.2.3 Tuang duang ve thóng tin tình thài 87

2.2.2.4 Tuang duang ve thóng tin ehù de 88

2.2.2.5 Tuang duang ve mue dieh giao tiép 88

2.2.2.6 Tuang duang ve phong eàeh, già tri thàm my 96

2.3 Tiéukét ' 106

CHUONG 3 : IVIOT VÀI TIIÙ PIIÀP DICH VÀN BÀN GIAO DICH

THU'ONG MAI PIIÀP - VIÈT VÀ VILT - PIIÀP 108

3 1^ Khài quàt ehung 108

3.2 Giai doan Hiéu 114

3.2.1 Khài quàt ehung ve giai doan Hiéu 114

3.2.2 Phàn tieh qua trình hiéu 116

32.3 Hiéu càe thóng tin 126

3.2.3.1 Thóng tin miéu tà 126

3.2.3.2 Thòng tin tình thài 128

3.2.3.3 Thòng tin ehù de 129

3.2.3.4 Thòng tin nhàn manh (focus) 130

3.2.3.5 Càc thòng tin thàm my (thuòe phong eàeh vàn bàn và

eó thè thuòe phong eàeh tàe già) 131 3.2.3.6 Phàn tieh su lién két càc hành vi trong vàn bàn 133

3.3 Giai doan Dién dat lai 140

3.3.1 Khài quàt ehung ve Dién dat lai 140

3.3.2 Dién dat thòng tin miéu tà 143

3.3.2.1 Tìm kiém càe tir ngu phù hgp 143

3.3.2.2 Tìm kiém eàe eàu trùe cu phàp thieh hgp 147

3.3.3 Dién dat thòng tin tình thài 154

3.4 Tiéukét 160

CHl/ONG 4 : PHÀN TICH LÓI TRONG DICH THUÀT VÀ CÀC

PIIUONG ÀN DE XUAT XÙLY 162

4.1 Càe lói và phàn tieh lói trong dieh thuàt 162

4.2 Càc phuang àn de xuat xù ly lòi trong dieh 177

4.2.1 Càc phuong àn de xuat de cài thiéii chat lirgiig dieh

vài) bàn giao dieh thirang mai 177 4.2.2 Càe phuang phàp thay thè trong dieh 180

(eó lién quan dén luàn àn) 189

DANH MUC TÀI LIÉU TIIAM KIIÀO 190

TRICH DAN TRONG LUÀN ÀN 202

PHU LUC 203

l.Bàng Phàn l.I.Bào eào téng két thi truàng Phàp 10 nàm: 1991-2000

(Nguòn: Thuang vu Viét nam tai Phàp, 1999)

2.Hình 1.1 Mò hình ehuyén dieh cùa NIDA và TABER

3.Hình 1.2 Thugng danh và ha danh thuàt ngu "Giàm già"

4.Hình 1.3 Mò hình ehuyén djeh cùa Amparo Hurtado (NguóniD.Erudition)

5.Hình 1,4 Sodò dién dat viét (Nguòn: Kaplan, 1966)

6.Hình 1.5 Sa dò eàe kiéu su tình (Nguòn: Dik)

7.Hình 2.1 Trình bay ebuSin mot là thu thuang mai (Nguòn: Sylvie Gerard, 1995

S.Hìnb 2.2 Tiéu ehuan NFZ (AFNOR) (Nguòn : O.Girault, D.Nony, 1989)

9.Hình 2.3 Sa dò ehuyén dieh eùa Christine Durieux (Nguón:D.Erudition)

lO.Hình 3.1 Miéu tà chat lugng bàn dieh

I l.Bàng 3.1 Dói ehiéu bai loai nghla cùa tu

L Li do chpn de tài

Nhirng nàm gàn day, nhat là lùf khi Dàng và Nhà nuóc ta thue hién ehhih sàch dói mói kinh té, càe mói giao hru vàn hoà, kboa hoc kl thuàt eiing nhu kinh té thuang mai giùa luróe ta vói ban bè quóe té ngày eàng duge ma ròng và phàt trién Chinh sàeh dói ngoai eùa Dàng và Nhà nuóc ta rat rò ràng "Viét Nam muón làm ban vói tat eà eàe nuóe"

Trong bòi eành eàe mói giao luu kinh té và vàn hoà eàng duge ma ròng dò,

eó thè thà'y trong so nhiing nuóe ma ehung ta eó quan he buon bàn kinh té thuang mai, eó mot so lugng khòng nhò càc nuóe su dung tiéng Phàp

Trao dói thuang mai Viét - Phàp trong thàp ki 90 tàng gàn 10 làn so vói thap

ki 80 Trong Bang 1.1 ehung ta thà'y tóng già tri xuà't khdu cùa thàp ki 90 tàng gap

20 làn eùa thàp kì 80, và tóng nhàp khàu thàp ki 90 tàng gap 6 làn thàp ki 80

Bang 1.1 : Bào eào tóng két thi truàng Phàp 10 nàm 1991 - 2001 (NguÓn: Thuang

vu Viét Nam tai Phàp, 1999)[97, tr.lO]

T6ng xuà't nhàp

Tong xuà't

T6ng nhàp

10 nàm (1981-1990) 4.161,8 995,9 3.091,3

10 n à m (1991-2000)*

40.507,6 20.554,2 19.963,3

Tàng gà'p (làn) 9,7 20,6 6,4

(^*.' du kién) (dan vi: triéu FRF)

De dàp ùng nhu eàu su dung tiéng Phàp nhu mot còng eu giao tiép trong kinl doanh, và'n de dat ra là phài nàng cao ehà't lugng day và hoc ngoai ngii- Mot tron^ nhiing mòn day và hoc dò là djeh (traduetion) Càe vàn bàn dieh ve kinh té thuang

llnh vue kinh té thuang mai eiing dà dat ra nhiéu và'n de: eàeh dieh mot vàn bàn kinh

té thuang mai, chat lugng dieh eùa eàe dieh phàm Vi vay, viee nghién eùu ngòn ngii hge vói dieh vàn bàn kinh té thuang mai là eàn thiét và eó y nghla trong tình hình hién nay, là giai doan dat nuóe ehung ta dang ehuyén sang ea che thj truàng

Két qua nghién cùu sé co y nghla ung dung trong viee tao làp vàn bàn kinh té thuang mai, dàc biet là viee thue hién eàe thao tàe ehuyén dieh Phàp - Viét, Viét -Phàp Két qua này eiing sé eó y nghla ùng dung trong viée giàng day ngoai ngii kinh

té thuang mai, và tién tói góp phàn xày dung ea sa li thuyét cho viee ehuyén dieh nói ehung và eàe vàn bàn kinh té thuang mai nói riéng, bài vi de thue hién tot càc thao tàe ehuyén dieh eàe vàn bàn kinh té thuang mai, nguài djeh eàn phài nàm dugc eàe dàe diém riéng eùa thè loai vàn bàn kinh té, thuang mai

2 ^ nghìa cùa luàn àn

Xét ve góc dò thue tién, de tài "NGÒN N G C HOC VÓI VIEC DICH THUA'l VÀN BÀN GIAO DICH THl/ONG MAr'(trén tu liéu bién djeh Phàp - Viét) eó nhung

y nghia và dóng góp sau day:

- Viée miéu tà phàn tieh mot eàeh he thóng nhiing eàeh ehuyén dieh giiia hai ngòn ngiJ Phàp và Viét sé giup ebo nguài djeh và sinh vién hge dieh hiéu dugc bàn

chà't cùa dieh thuàt, eó dugc su tu tin trong dieh thuàt, trành dugc mot so khó khan

eó tinh loai hình trong qua trình tiép thu và su dung càe thao tàe ehuyén djeh Tuy khòng thè xàe làp duge nhiing mò hình dóng nhàt trong eàe thao tàe dieh Phàp -Viét, Viét - Phàp, nhung qua phàn tieh, so sành, dói ehiéu tóng hgp và khài quàt boa eàe hién tugng, luàn àn sé de xuà't sa dò djeh theo eà hai ehiéu tiéng Phàp sang tiéng

Viét và tiéng Viét sang tiéng Phàp vói càe eà'u trùe hình thùe tuang thieh a hai ngòn

ngiikhàe nhau, trong nhiéu ngir eành vói idiiéu net nghìa kbàc nhau

- Vói viée nhàn manh dén càe nhàn tó ea bàn lién quan dén eàe thao tàe ehuyén djeh lù tiéng Phàp sang liéng Viét cfing nhu tu tiéng Viét sang tiéng Phàp thè hién trong mói quan he gifra hình thùe và nói dung, giCia ngiì eành vói lini

Nói dung nghién eùu cùa de tài luàn àn sé giùp rat nhiéu ebo eòng tàe dào tao bién dieh Phàp - Viét, Viét - Phàp dàe biet trong viée dào tao eàn bò bién phién dieh tuang lai ebo ITnh vire kinh té dò'i ngoai Duói góe dò là mot giao vién ehung tói hy vgng nhung két qua eùa luàn àn là eó sa de xày dung nén eàe dang bài tàp rèn luyén kl nàng, ki xào ehuyén dieh Phàp - Viét, Viét - Phàp trong llnh vue kinh té thuang mai

Xét theo góe dò ly luàn, chung tói hy vgng luàn àn eó eàe dóng góp nhu sau:

- Truóe bel luàn àn sé dóng góp duge mot so két luàn hCru ieh eho và'n de nghién cùu eàe thao tàe ehuyén djeh duói góe dò ngòn ngii hge, dàe biet a bình dién càe eàu trùe eàu và trén eàu trong dieh thuàt

- Luàn àn phàt hién và phàn tieh càc dang dóng nghla cu phàp dan xen giiìa hình thùe và ehùe nàng, nói theo nghla ròng là khà nàng thay thè bién hoà trong khi thiie hién eàe thao tàe ehuyén dieh

- Vói nhung phàn tieh mot so dàe trung loai hình nhu dà nói a trén, trong ehùng mue nào dò, luàn àn sé eó dóng góp eho li luàn dciy tiéng Phàp dò'i vói hge vién nguài Viét, eung nhu day tiéng Viét eho nguài nuóc ngoài nói ehung, và li luàn day dieh Phàp - Viét eung nhu li luàn day djeh Viét - Phàp nói riéng, dàe biet trong llnh vue kinh té thuang mai

- Viée phàn tieh mò hình djeh theo hai ehiéu Phàp - Viét và Viét - Phàp ed thè eó nhùng dóng góp vào li luàn dieh nói ehung, bài le ngoài tiéng Phàp, tiéng Viét nhiéu thù tiéng khàe eung bi chi phói và tuàn theo eàe qui tàe chung ve ehuyén dieh

- Luàn àn hy vgng sé góp phàn vào xày dung ea sa li thuyét eho viée dieh càc thuàt ngu kinh té thuang mai, góp mot phàn nào dò vào viee xày dung phong càci hge tiéng Viét, dàe biet là ve phong eàeh càe vàn bàn thuang mai

phàt trién cùa tiéng Viét hién dai

3 tìòi tugng và pham vi nghién cùu

Dò'i tugng nghién eùu eùa luàn àn là eàe vàn bàn giao djeh thuang mai tién^ Phàp, tiéng Viét và eàe vàn bàn dieh cùa eàe vàn bàn này Luàn àn vàn dung nhun^ thành tuu eùa li luàn ngòn ngii, cùa li thuyét giao tiép, li thuyét vàn bàn và li luài phong eàeh hge de di sàu nghién eiiu eàe vàn bàn giao djehthuang mai, tìm hiéu ani huang eùa phong eàeh ngòn tu tiéng Phàp dói vói eàe vàn bàn djeh tiéng Viét, th^ hién trong mot qua trình phàt trién làu dai ve mat tir virng, cu phàp

Vói tài liéu dugc cbgn làm dói tugng iighién eùu là eàe vàn bàn dieh thuang mai do nguài Viét thue hién (vàn bàn dieh tiéng Viét ra tiéng Phàp và vàn bàn tiénj Phàp djeh ra tiéng Viét), và vói viée dói ehiéu tìm ra nhùng net dj biet, tuang dón^ trong ngòn ngu Phàp và ngòn ngiì Viét trong càc vàn bàn kinh té thuang mai, luài

àn kbàng djnh nhung dàe diém do su tiép xùe ngòn ngii giùa bai lot7Ì hình ngòn ngi này mang lai

Trong viée làm ro khài niem "tuang duang" trong djeh thuàt, luàn àn vài dung nhClng thành tuu eùa li luàn ngòn ngii hge dai euang, li thuyét giao tiép, 1 thuyét vàn bàn và li luàn phong eàeh Thue tién djeh thuàt co lich su rat làu dai, tu; nhién khài niem "tuang duang" dà duge hiéu rà't ma ho và rat khàe nhau Luàn ài xeni viée làm ró khài niem này là mot trong nhiing trgng tàm nghién cùu eùa luài

àn

Qua viée dói ehiéu so sành, luàn àn nghién eùu càc loai vàn bàn kinh t thuang mai de xàe làp phuang phàp dieh càe loai vàn bàn thuang mai và qua de tìm hiéu nhiing net dàe trung ve truyén thóng vàn hoà, và phong eàeh eùa càe và bàn thuang mai da ành huang thè nào dén eàe thao tàe ehuyén djeh Trong thue t djeh thuàt, tón tai nhiéu hình thùe dieh kbàc nhau Luàn àn ehi tàp trung vào hìn thùe dieh viét, hay con duge ggi là bién djeh Càe hình thùe djeh khàe ehi duge nhà qua tiong phàn Ijeh su van de

dói ehiéu ngàu nhién mot pham trù hién hiiu trong tiéng Phàp vói nhiing phuang thùe, nhtrng eàu trùe phàt ngòn eó già trj tuang ùng trong tiéng Viét So sành dói ehiéu ngàu nhién duge hiéu nhu là mot thao tàe phàn tieh màt biéu hién eùa càc pham trù ngii phàp ehù khòng di tu chinh càe pham trù ngù phàp dò Qua phuang phàp phàn tieh dói ehiéu, trong mot ehùng mire eó thè, ehùng tòi sé eó gang tóng két, de xuà't nhiing y kién ve eàe thao tàe ehuyén djeh, và nhiing vàn de eàn ehù y khi day dieh kinh té thuang mai Phàp - Viét, Viét - Phàp, nhung két qua dò hy vgng dóng góp mot phàn nhò bé vào viée day và luyén eho hge vién nguài Viét làm còng tàe phién bién djeh nói ehung và trong llnh vue kinh té dói ngoai nói riéng

Luàn àn su dung phuang phàp quy nap, trén ea sa phàn tieh eàe truàng hgp

eu thè de rùt ra nhiing net tuang dóng và dj biet và cuoi eùng là mò hình hoà ehùng

Dò là phuang phàp di tu cài riéng dén cài ehung Cài riéng trong luàn àn eùa ehùng tói là eàe phàt ngòn eó lién quan dén eàe thao tàe ehuyén dieh, con cài ehung là quy luàt ve hành ehùe eùa eàe phàt ngòn dò trong tóng thè eàe quan he ngii phàp, ngii nghla và già trj giao tiép

Luàn àn su dung phuang phàp dói ehiéu làm sang tó su gióng nhau và khàe nhau giiia tiéng Phàp và tiéng Viét ve eàe phuang dién eàu trùe ngti nghla giiia hai ngòn ngii* qua eàe bàn djeh vàn bàn kinh té thuang mai Phuang phàp so sành dói ehiéu sé giùp sinh vién tìm ra nhiing quan he tuang ùng giiia tiéng Phàp và tiéng Viét Chi co lién hành so sành dói ehiéu càc bàn dieh vói nguyén bàn, ehùng ta mai khàm phà dugc nhung thay dói ngu: nghla cùa tu, vón khó eó thè tìm duge day dù dàn ehùng và giai thieh trong eàe tu dién song ngii eung nhu dan ngii

Tuy nhién viée so sành dói ehiéu chi eó thè tién hành duói su dàn dàt eùa nhùng tién de ehung Dò là nhùng tién de lién quan dén su tuang duang ve nghla hge và dung hge eùa eàe don vj duge dem ra so sành, dói ehiéu Luàn àn dua vào luàn diém nói tiéng eùa F de Saussure "mot don vj vài chat tón tai là nhà nghìa"

Trong qua trình so sành dói ehiéu, eàn két hgp nhiéu thao tàe khàe, chànj han nhu thay thè, bó sung, tinh hrge, cài bién, phàn tieh ngù eành Trén ca se nhùng thao tàe dò, mot mal ehùng tòi eó thè xàe djnh nhùng khó khan ma sinh viéi

và nguài dieh vàn thuang gap, mal khàe ehùng tòi eùng eó thém ea sa de khànj djnh nhùng két qua eùa vice phàn tieh so sành - dói ehiéu eàu trùe ngòn ngù gó( (langue de départ) và eàu trùe phàt ngòn tuang ùng trong ngòn ngù dugc dieh r; (langue d'arrivée)

Vói nhùng mue dieh thue tién nhu dà trình bay trén day, ehùng tòi tàp trunj nghién eùu hai ngòn ngù là tiéng Viét và tiéng Phàp, a giai doan hién dai.Day là 1

do giai Ihieh lai sao ehùng tòi ehù y lini cbgn ngù liéu là càc vàn bàn, thu tin kinli U

thuang mai nhùng nàm gàn day eùa eàe ea quan kinh té thuang mai, eàe àn phàn mai duge xuà't bàn Ben eanh dò, ehùng tòi con su dung nhùng bài tàp eùa sinh viéi ehuyén ngành kinh té thuang mai eó lién quan dén và'n de ehuyén djeh Chung tò eho ràng bang eàeh dua vào nhùng eàu trùe eó thue, trich ehgn tu nhùng vàn bài góe và vàn bàn dieh tuang ùng, càe àn pham song ngù thuang mai dà duge xuà't bàn ehùng tòi sé eó duge nhùng nhàn djnh xàe dàng

Chùng tòi dna vào cài dà duge xàe djnh de xàe djnh cài eàn tìm: ehùng te lày eàu trùe phàt ngòn tiéng Phàp làm xuà't phàt de tìm eàe eàu trùe tuang ùng trou; tiéng Viét và sau khi dà xàe djnh duge eàu trùe phàt ngòn dò, de kiém nghiém tin ehuàn dung eùa chùng, ehùng tòi lai so sành dò'i ehiéu theo ehiéu nguge lai, lày eà trùe tiéng Viét da duge xàe djnh làm góc và cà'u trùe tiéng Phàp làm dò'i tugng Ne mot eàeh khàe, iheo eàeh nói eùa càc nhà Viét ngù, dò là thao tàe dói ehùng

Mot thao tàe nghién eùu bó sung eùng eàn néu lén a day là thao tàe thóng ké thao tàe rà't quen dùng eùa eàe ehuyén ngành kboa hge tu nhién eùng nhu xa ho Thao tàe này eùng duge ehùng tòi su dung trong qua trình nghién eùu de eung eà

so liéu, làp dugc eàe bang phàn bó ve làn so xuà't hién cùa càe hién lugng, diéu d eho phép xép loai mot eàeh khàch quan càe bién thè eùa hién tugiig, phàt hién eà

Vàn de giao thoa ngòn ngù (interférenees linguistiques) eùng ành huang nhiéu tói thao tàe ehuyén dieh, ben eanh eàe giao thoa tieh ciré (positives) eùng eó eàe giao thoa bà't Igi eho qua trình ehuyén djeh (négatives) Chùng tòi su dung két hgp ngòn ngù hge dói ehiéu và phuang phàp phàn tieh lòi de xàe djnh eàe ehuòi thao tàe ehuyén dieh dùng, dua lai nhùng eàu trùe eó thè ehàp nhàn duge trong giao tiép vói nguài bàn ngù, dóng thài eùng ehi ra eàe thao tàe ehuyén djeh sai, tao ra nhùng eàu trùe ngù phàp khòng ehuàn niirc

5 Càu trùe cùa luan àn

Luàn àn gòm 210 trang, trong dò eó 3 trang mue lue, chinh vàn góm 188 trang, dugc chia ra làm eàe phàn nhu sau:

PIIANMÒDAU

PHÀN NOI DUNG

Chuang 1: Ljeh su và'n de và ea sa ngòn ngù hge eùa djeh thuàt

Trong ehuang này, ehùng tòi trình bay mot eàeh tóng quan ljeh su phàt trién eùa li thuyét djeh và làm rò khài niem tuang duang ve nghìa trong dieh thuàt Khài niem tuang duang ve nghìa dugc trình bay duói ành sang eùa ngòn ngù hge hién dai

Chuoìig 2: Nhùng dàc trung và nhùng yéu eàu eùa djeh vàn bàn giao dieh thuang mai

Trong ehuang này ehùng tòi phàn tieh eàe dàe trung eùa vàn bàn giao djeh thuang mai vói tu eàeh là mot phong eàeh ehùe nàng Qua dò ehùng tói ehi néu ra nhùng yéu eàu eùa dieh vàn bàn giao djeh thuang mai

Chuang 3: Mot vài thù phàp djeh vàn bàn giao dieh thuang mai Phàp - Viét

và Viét - Phàp

Chuang này là ehuang eó tinh thue hành Chùng tòi trình bay eàe thù phàp dieh vàn bàn thuang mai qua hai giai doan: Hiéu và Dién dat lai Mòi giai doan eó nhung dàc thù riéng, co thù phàp riéng

Chuang 4: Phàn tieh lói trong dieh thuàt và càe phuang àn de xuàt.xù ly Chuang này dành eho viée phàn tieh eàe lòi thuang gap trong djeh vàn bàn giao dieh thuang mai Phàp - Viét, Viét - Phàp Trén ca sa ehi ra nhùng nguyén nhàn gay lòi, ehùng tòi de xuat eàe phuang àn cu thè de chùa lòi

PHAN KET LUÀN

DANH MUC CÒNG TRÌNH DÀ CÓNG BÓ CÙA TÀC GIÀ (eó lién quan dén luàn àn)

DANH MUC TÀI LIEU THAM KHÀO

PHU LUC

LICH SU VAN DE VÀ CO SO NQÓN NG0 HQC

CÙA DICH THUAT

1.} Ljeh sii vàn de

1.1.1 Sir eàn thiét phài co dieh thuàt

Cach day hàng triéu nàm, con nguài da xuà't hién eùng vói ngòn ngù eùa n>ình Trai qua qua trình phàt trién lieh su xa bòi phàn chia thành tùrng vùng lanh thó, cùpg voi su da dang eùa eàe còng dóng con nguài, dà xuàt hién su da dang eùa ngòn ngii Nhu eàu giao tiép giua càc eòng dóng nguài co tiéng nói khàe nhau dò dà làm xuàt hién su eàn thiét eùa dieh thuàt Dieh nói hay cjieh viét là mot hosit dóng eung làu dai nhu tiéng nói và ehù vié't cùa con nguài vày

Nhu càu dieh thuàt eàng tàng lén trong dai song hién dai, khi trình dò cùa càc dàn toc ngày eàng phàt trién và nhu eàu tiép xùe, gi^o luu giùa càc dàn toc trò nén mot nhu càu khóng thè thiéu duge Tu nhùng nàm 50, nguài ta da ehùng kién mot su già tàng khòng ngùng cùa eàe àn ph^m, càe tài liéu dieh, eùng nhu ehùng kién mot su phàt trién cùa eàe quan he, cùa càe tó ehùe qjuóe té Ò Còng dÓng ehung Chàu Au, mòi nàm nguài ta dieh gàn nùa triéu trang sàeh 90% lugng thòng tin dugc tàng tru" trong càc vàn bàn tiéng Anh, tiéng Nga, tiéng Phàp và tiéng Due De dàp ùng nhu càu dò, eàe truàng bién djeh và phién dieh dà duge xày dung, càc hiép bòi quóe già yà quóe té dà duge hình thành de hò trg và phàt trién còng tac dieh thuàt

Xà hòi thay dói, thi truàng cùa dieh thuàt eùng thay dÓi và ngày nay, han bao già hét, dieh thuàt dóng mot vai trò quan trgng trong boat dòng giao tiép giùa càe dàn toc

1.1.2 Càc hình thùfc dieh thuàt

Co thè phàn ra nhiéu kiéu djeh khàe nhau, tuy theo tiéu ehi duge lua ehgn de phàn chia Chùng ta thà'y co ba tiéu ehi ehù yéu sau day [8],[151] :

a/ Dua vào so lugng và tình chat eùa càc thành tó ngòn ngù dugc djeh Theo tiéu ehi này, chùng ta thày eó hai kiéu djeh sau:

+ Dieh dói ùng: là kiéu djeh ma djeh già phài tìm kiém eàe tuang duang cùa ngòn ngù dieh eho tàt cà càe thành tó nói dung và hình thùe eùa vàn bàn góe, trong

dò ehù yéu là tuang duang a eàp dò nói dung

+ Dieh han che: eàeh dieh này dò'i làp vói eàeh dJ9h bìiih thuang, ehi giói han

trong pham vi mot hay hai thành tó a bình dién biéu hién và duge biéu hién eùa vàn

bàn góe Nguài ta ehù giài khòng nhùng ve loai tu ma eòn ehù giai ehùe nàng ngù phàp cùa eàe thành phàn trong eàu: ehi r5 tu loai, tu nào là ehù ngù, tu nào là vi

ngù, và a dang thi nào, tu nào là tàn ngù

b/ Dua vào eàe phuang tién biéu hién eùa vàn bàn góc và vàn bàn dieh Theo tiéu ehi này, nguài ta phàn biet hai loai là phién dieh và bién djeh, nói mot eàeh khàe là djeh nói và djeh viét Trong thue té ehùng ta eó càc hình thùe dieh khàe nùa,

tu vàn bàn nguón sang vàn bàn dieh, dò là : Nói Nói, Viét Viét, Nói Viét, Viét Nói, Viét / Nói - Diéu bò, Diéu bò - Viét / Nói

-e/ Phàn loai dieh dura theo loai hình vàn bàn Càeh phàn loai này ehù yéu dua vào càc loai hình khàe nhau eùa vàn bàn góe Theo liéu chi này ehùng ta thà'y eó: dieh vàn hge nghé thuàt (vàn xuòi, tha ea, kieh ), dieh vàn bàn kboa hge kì thuàt, djeh eàe vàn bàn ehinh luàn hành chinh su vu, djeh eàe eòng trình bién khào (nhu vàn bàn Thién chùa giao) Mòi loai hình vàn bàn sé eó mot li thuyét dieh riéng, trong dò eàe yéu tó duge nhàn manh, eó eàe yéu tó dugc phép xem nhe Vi du: dò'i vói eàe vàn bàn kboa hge kì thuàt, càc chi tiét giài thieh phài duge ehù trgng, trong khi dò dói vói càe vàn bàn hành ehinh thi hình thùe lai rat duge eoi trgng

Chùng ta eòn thày xuàt hién nhiéu dang djeh khàe nùa ma boat dóng eùa chung eó khàe nhau dòi chùt: dò là dieh nhàe (par ehuehotage), lÓng phu de (sous -titrage) và long tiéng trong phim; thàm ehi ngay trong phién dieh chùng ta eùng thày dò hai loai: djeh duói (simultanee), và dieh tiép sau (consecutive) Nhìn tóng

thè, eó thè nói càc net khàe biét eùa ngòn ngù dà tao nén nhùng khó khan trong viée ehuyén dieh tu ngòn ngù này sang ngòn ngù khàe Cu thè han, nhùng dàc trung riéng biet eùa loai hình vàn bàn, nhùng dang thùe dàe thù eùa boat dòng ngòn ngù eung chi phói eàeh dieh Tran Ngge Thém cho ràng nói và viét là hai khà nàng ngòn ngù khàe nhau, và dieh nói và djeh viét eùng nhu vày "Nói" là dang ngòn ngù khòng ggt dùa, eòn "viét" là "dang ngòn ngù ggt dua" Dò Hùu Chàu dà ehi rò "dieh thuàt là ehuyén mot ngòn bàn nguón bang mot ngòn ngù này sang ngòn ngù kbàc" [11] Ngoài vàn de ngòn ngù, òng dàc biét nhàn manh vai trò eùa dung hge trong djeh thuàt Theo òng, "dung hge dà giùp eho ngòn ngù y thùe lai mình và y thùe lai dói tugng cùa mình Ngù dung hge vói nhùng lình vue, nhùng phàt kién mói sé giùp eho djeh thuàt phàt hién ra nhùng diéu eàn luu y, giùp eho nguài dieh "eành giàe han", tinh té han khi xù ly ngòn bàn nguón de dieh"

Theo Phan Ngge "nghé djeh ehi tòm lai trong mot ehù "nhàp già tuy tue" Khi ta dieh sang tiéng Phàp, tiéng Anh thi ta phài theo tue Phàp, tue Anh Con khi dieh sang tiéng Viét lai phài theo tue Vièt"[65]

Vàn de djeh thuàt, bàn ve ehàt lugng bàn dieh, dieh sai và djeh khòng trung thành eùng duge nhiéu tàe già de eàp dén Khi dge bàn dieh "Thàn phàn" eùa nhà vàn Y, dàng le tuang dang song a Naples, mot thành phó Y, nguài ta lai nhàn ra mình dang song giùa mot ehg trén dàt Phàp, và dàe biét nhà vàn Phàp André Gide

khi òng dieh ''chay" Dostoievsky dura vào true giàe ma khòng he biét lày mot tiéng Nga ggi là, và theo Ivan Nabokov, phu tràeh phàn vàn hge nuóe ngoài a Nhà xuàt

bàn Plon dà nói vui "eù khoàng vài ehuc nàm eàn phài dem djeh lai, vi ngòn ngù thay dói ehóiig vành "[41,tr.83] Co thè nói, quan diém ve djeh thuàt rat da dang

P é eó mot eàeh nhìn toàn dién han ve dieh thuàt, ehùng ta bay xem xét qua trình phàt trién eùa li thuyét dieh

1.1.3 Qua trình phàt trién eùa li thuyét djeh

Djeh là mot ngành kboa hge a giùa eàe ngành kboa hge, dàc biét là ngòn ngù hge, lò-gic hge, tàm li hge và phuang phàp su pham Tai eàe truàng Tolède, tu thè

ky 12 trong càc chuang trình day eùa truàng ngòn ngù Phuang Dòng, Dai hge

Genève, Turin, Vienne, Paris, Heidelberg, Mayenee nguài ta da giàng day thue hành ngòn ngù và dieh duge xem là mot boat dóng thue tién Tu hai ngàn nàm nay,

càc làn tuoi nhu Cicéron, d'Horace, de Saint- Jerome, de Dante, d'Erasme,

d'Etienne Dolet, de Joaehim du Belley, d'Amyot, de Luther, de Montesquieu, de Rivarol, de Pope de Goeth, Chateaubriand, de Paul Louis Courier, de Sehelgel, de Humboldt, de Leeomte, de Lisle và Mallarmé, de Croce, de Gide dà kéo dai danh mue eàe nhà vàn eó ehinh kién eùa mình ve dieh thuàt, song dai da so eàe truàng hgp, hg ehi dua ra càe càm nghì ehung ehung, mang tinh eà nhàn, ehi eó tinh ehàt liei ké eàe kinh nghiém Tàt eà eae vàn de dò, eàe nhàn djnh dò déu dua trén kinh nghiém (empirisme)

Nguge dòng thài gian, nhùng dàu vét dàu tién eùa dieh thuàt eó thè tìm thày

tu nhùng nàm 3000 BC trong thài dai vuang quóe Ai Càp eó, trong khu vue eùa Caracat De nhàt, Eléphantine, noi nguài ta tìm thà'y vét tieh eùa bàn thào bang hai ngòn ngù Vào nàm 300 BC, djeh tra thành mot boat dòng eó tàm quan trgng dàe biét a phuang Tày, khi nguài Roman su dung nhiéu yéu tó eùa nén vàn hoà Hy Lap, trong dò eó toàn bò eàe ea eà'u tòn giào Vào thé'ky thù XII, phuang Tày eó quan bé vói islam a Moorish Spain Tình bình này tao hai diéu kién thuàn Igi cho viée djeh trén pham vi ròng (Storig, 1963), dò là:

a/ Su khàe nhau ve ehàt trong nén vàn hoà (phuang Tày thi phàt trién muòn han nhung, dùng ve màt kboa hge ma nói, lai eàm thu và ehàp nhàn rat nhanh nhùng

y tuang mai)

b/ Su tiép xùe lién tue giùa hai ngòn ngù Khi ehinh quyén tói eao Moorish bj tan ra a Spain, iruóng bién djeh Toledo da djeh nhùng tàe phàm eó dién kboa hge và trièt hge bang tiéng À Ràp Bàn djeh kinh thành eùa Luthen nàm 1952 da dàt nén

mòng eho tiéng Due hién dai và kinh thành eùa King James (1611) da eó ành huang

ban dàu dén ngòn ngù và vàn hge Anh Nhùng giai doan quan trgng ve djeh dà di truóe Shakespeare và nhùng nguài dóng thài vói òng, nhùng tàe già thuòe ehù nghìa

eó dién Phàp và càc trào luu làng man

Ò nhùng thè ki truóe, dieh ehù yéu ehi là phuang tién giao tiép mot ehiéu giùa nhùng hge già nói tiéng và a mùe dò thàp han giùa nhùng nhà triét hge và kboa

hoc vói càe dòe già co hge cùa hg a nuóc ngoài Tình hình da thay dói vào nhùng

théki 17, 18 khi thuang mai duge tién hành bang ngòn ngù eùa quóe già thóng trj

và ngoai giao, truóe day dùng tiéng La tinh, thi bay già dùng tiéng Phàp, tiéng Anh Nhùng hiép djnh quóe té giùa eàe Nhà nuóe, bay già duge djeh ra ngòn ngù eùa tàt cà eàe ben tham già bà't ehàp nhùng nguài ky eó biéu tiéng eùa nhau hay khòng Dàng tièe là eó rat it sàeh viét ve ành huang to lón eùa dieh thuàt nhu su dòng góp eùa dieh thuàt vào ngòn ngù quóe già, mói quan he cùa nò vói nghìa, tu duy và nhùng net phó quàt ngòn ngù 0 giai doan này, mot so vàn de dieh thuàt duge néu ra nhu (Goeth, 1826):

- Su màu thuàn giùa djeh tu do và dieh nghìa den

- Su màu thuàn giùa nhùng diéu khòng thè djeh duge và su eàn thiét phài djeh

Cicero là nguài dàu tién bào ve djeh nghìa ehóng lai kiéu djeh tu Òng eho ràng mot nhà bién djeh phài là mot nhà giài thuyét hoàe là mot nhà tu tu hge Nhùng bài viét co dién cùa St Jerome, Luthen (1530), Dryden (1684) déu nghièng ve ehuyén kh^u ngù mot eàeh tu nhién Tytler viét quyén sàeh quan trgng ve dieh dàu tién nàm 1790 Ong dà tuyén bó ràng "mot ban djeh tòt là bàn djeh ma già tri eùa nguyén bàn duge truyén sang ngòn ngù khàe hoàn bào tói mùe nguài nói thù ngòn ngù này eùng nàm bàt dugc rò ràng nhu nguài nói ngòn ngù nguyén bàn" Nhùng bài viét và sàeh tham khào quan trgng cùa Goethe (1813,1814), Hum Boldt (1816), Novalis (1798), Schleirmaeher (1813), Schopenhauer (1851) và Nietzsche (1882) nga ve phuang phàp djeh nghìa den, trong khi dò Matthew Arnold (1928) nghiéng

ve phia vàn phong true tiép và dan gian khi djeh Homer Vào thè ky thù XX, Croce (1922), Ortega y Gasset (1937) và Valéry (1946) nghi ngà khà nàng djeh day dù, dàc bifet khi dieh tha Benjamin (1923) thày djeh thuàt co thè làp lò hóng ve nghìa trong Étiót ngòn ngù phó quàt Ong de nghi nén dieh nghìa den eà ve eù phàp làn tu:

"Càu là mot bue tuàng ngàn ehan ngòn ngù cùa nguyén bàn, trong dò dieh tùng tu là

mài vòm" Nhùng diéu trình bay trén day dà nói lén mot tóng quan sa luge ve càc quan diém trong thài ky tién ngòn ngù hge cùa djeh thuàt Nhùng quan diém này rat tieh cuc, nhung eòn khié'm khuyé't ve phuang phàp và eàeh minh boa cu thè

Cho dén Dai chién thè giói làn thù hai, eàe suy nghì lién quan dén dieh thuàt

dà thue su co nhùng eàeh nhìn hgp li Càe nhà thue hành dieh thuang vùa là nhùng nhà vàn, vùa là nhùng djeh già, dò là: du Bellay, Luther, Pope, Florio, Cowley, Chateaubriand, Leeomte de Lisle, Goeth, Leofardi, Gogol, Gide Chù nghìa kinh nghiém (empirisme) dà ngu trj suoi thài kì dò Tuy vày, trong suy nghì eùa càc nhà vàn và djeh già dò, ehùng ta thà'y nói bàt ba djeh già là Etienne Dolet (1540), Lawrence Humphrey (1559) và Danile Huet (1680), là càe dai biéu cùa cài ggi là

"chién luge cùa thuàt ngù trung bình" (strategie du moyen terme) giùa hai xu huóng

là dieh tu dò'i tu và phong djeh

E Cary, trong cuón "Les grands traducteurs frangais" (1963) da giói thiéu

nhiéu djeh già Phàp Truóe hét, dò là Etienne Dolet, nguài ma vào nàm 1540 dà

cóng bó mot tiéu luàn mang tén là "La manière de bien trcuhdre d'ime langue en

autre" (Càeh djeh tòt tu ngòn ngù này sang ngòn ngù khàe) Trong tiéu luàn này,

òng ta dà néu lén 5 quy tàe djeh tòt nhu sau:

- Dieh già phài hiéu dugc hoàn chinh y nghìa và phong càeh eùa vàn bàn phài dieh

- Djeh già phài eó hiéu biét kì ve ngòn ngù eùa tàe già

- Djeh già khóng duge ehuyén djeh "tu bàm tu"

- Càn phài dieh bang eàe tu thòng dung, gàn gùi vói tiéng La tinh

- Càn phài co mot su quan sàt và gàn lién nghé thuàt djeh vói nghé thuàt hùng bién

Trong hai qui tàe dàu, E Dolet da tuyén bó uu tién cài ma òng ta ggi là "y nghìa" (sens) cùa vàn bàn và su càn thiét hiéu y nghìa này, tiép theo là su eàn thiét nàm dugc ngòn ngù góc Trong quy tàe thù 3 và thù 4, òng ta dà eành bào eàe djeh già duang thài, ehóng lai càeh djeh tu bàm tu (mot - à - mot), và eàn phài su dung

càc tu ngù gàn vói ngòn ngù góe Òng ta eùng nhàn manh qui tàe thù 5 là eàn phài quan sàt eàe tiéu ehuàn hùng bién eùa ngòn ngù dieh Cho dù càc qui tàe này da dugc néu lén trong nàm 1940, song dén nay, vàn xùng dàng dugc tòn trgng khi de càp dén thao tàe dieh

E Cary dà de eàp dén mot djeh già kbàc là Jacques Amyot ma bàn djeh eùa òng ta (Daphnis và Chloé cùa Longus) dà bj ehi trich, phé phàn, bi coi là mot eò gài dep khòng trung thành (belle infidèle) Òng ta bj phé bình, ehi trich vi da càp nhàt bòa thòi quen, càeh thàm my eùa xà bòi Phàp thè ki 16 dói vói nhùng phong tue và nhùng nhàn vat Hy Lap eó dai J Amyot, trong lai dàn bàn djeh cùa mình tàe phàm

"Vies parallèles" eùa Plutarque, àn phàm nàm 1559, dà nói ràng "djeh già khòng nhàt thiét phài trung thành vói ngù nghìa eùa tàe già, ma eàn phài cài tién hình thùe eùng nhu vàn phong eùng vói eàeh nói cùa tàe già" J Amyot nhu vày là dà di xa han E Dolet, bòi vi òng dà eó gang làm eho eòng chùng thài dai dò hiéu dugc Plutarque và Longus Òng dà bình luàn, giài thieh càc su vàt ma theo òng là khó hiéu dói vói còng chùng duang thài, òng dà ehuyén dói càe phuang tién, càc dò vàt, càe phuang tién di kèm, càe còng thùe ljeh su, òng muón làm dep thém vàn phong

Tuy vày, E Cary vàn bào ve J Amyot và dành già òng ta là mot "djeh già hién dai", dà tiép eàn càc tàe phàm eó dién nhu càc tàe phàm song, tìm càeh ehuyén dói rò ràng, trong sàng ma vàn trung thành vói bàn góe cho dò'i tugng dgc Chinh thè ki 17 a Phàp, nguài la dà bàn luàn rat nhiéu dén hai xu huóng dieh bàm tu và dieh thoàng- E Cary dà néu lén hai cuc cùa euòe tranh luàn này, dò là càc bàn djeh Illiade eùa Homère eùa bà Daeier (nàm 1669) và cùa Hudar de la Motte (nàm 1714) Dói vói bà Daeier, bàn góc là mot khuòn màu phài tòn trgng bang mgi già, bàn djeh eùa bà là bang vàn xuòi, khòng trang tri gì thém, theo càeh nói eùa bà, de khòng

làm va di cài bà ggi là ''su gioug' vói bàn góc Nguge lai, Hudar de la Motte lai muón gàn lién vói thài dcai eùa mình, lai muón "làm dep thém" tàe phàm eùa

Homère, de làm eho eòng ehùng hiéu duge Homère, và dieh già này da dat eho mình mot muc dieh là tao nén mot bài tha Phàp de dgc

Nhìn lai vàn de djeh thuàt a giai doan trén day, nàm 1955, nhà ngòn ngù hge

Phàp G Mounin da viét "Les Belles infidèles" [147, tr.97] (Nhùng eò gài dep khòng

thùy chung), mot cuón sàch dà néu lén nhiéu tranh cài ve su trung thành trong djeh thuàt Trong cuón sàch này, òng dà diém lai nhùng quan diém lén àn dieh tu bàm

tu Trong hai chuang cuòi cùa cuón sàeh, G Mounin dà tóng két ve càc càeh djeh

kbàc nhau và phàn biét chùng theo cài ma òng ta ggi là ''càc kinh trong suòT (verres transparents) và ''càc kinh màu" (verres eolorés), là hai càeh djeh chinh dàng, eó thè

ehàp nhàn duge

Càeh djeh thù nhàt, ggi là "càc kinh trong suol" (verres transparents), là djeh

sao cho vàn bàn eò ve là dà duge true tiép tu duy và thào ra bang tiéng Phàp Theo tàe già, mot so dieh già dà xoà hét dàu vét eùa vàn bàn góe tiéng nuóe ngoài, dò là truàng hgp phàn lón càe bàn djeh eàe tàe phàm duang dai, trong dò dieh già eó gang quén hét thài dai và nén vàn minh gàn vói vàn bàn duge djeh

Càeh dieh thù hai, "càc kinìi màu" (verres eolorés), là djeh tu bàm tu, làm sao de

dòe già luòn luòn eò càm giàe dge vàn bàn vói dang góc (ve ngù nghìa, ve bình thài, vàn phong ) cùa tiéng nuóc ngoài, và dòe già khòng bao già quén hg dang dgc mot vàn bàn truóe tién khòng nhùng duge soan thào trong mot ngòn ngù khàe, ma con dugc soan thào trong mot thài dai khàe, trong mot nén vàn minh khàe

G Mounin dà so sành hai eàeh dieh nhu sau:

- Càeh dieh thù nhàt uu tién dén vàn bàn dieh (dén ngòn ngù, dén thài dai, dén nén vàn minh)

- Càeh djeh thù hai uu tién dén vàn bàn góe (dén ngòn ngù, dén thài dai, dén wèn

vàn minh) Tuy nhién, eho dù dà nhàn manh dén ljeh su vàn de, co gang xàe djnh, nhàn manh mot vài sai làm trong càc thao tàe ehuyén djeh, òng vàn khòng nói rò dugc vàn de trung thành hay khòng trung thành trong djeh là nàm a dàu[147, tr.l42]

Co thè nói bàt dàu tu nhùng nàm 50 vói su tham già eùa càc nhà ngòn ngù hoc, dieh thuàt dà phàt trién manh me, dàn dén viée xày dung mot li thuyét tóng quan và toàn dién ve dieh Càe nghién cùu eó lién quan dén li thuyét djeh dà phàt

trién ràm ró trong nhùng nàm 60 Càe nghién cùu này bao góm eàe nghién eùu ve ngòn ngù hge eùng nhu là eàe ehuyén ngành khàe nhu tàm li hge, xà bòi hge và nhàn chùng hoc

Trong su phàt trién eùa li thuyét djeh, càn néu cài móe nàm 1963, nàm G

Mounin dà viét tàe phàm ea bàn "Les problèmes théoriques de la traduetion" Qua

tàe phàm này, òng trình bay y djnh ehuyén dói djeh thuàt thành mot ngành eùa ngòn ngù hge, bai vi dò'i vói òng, càc vàn de li thuyét do djeh dàt ra chi eó thè duge làm sàng tò trong khuòn khó eùa lì thuyét ngòn ngù hge Xuyén suò't tàe phàm này, òng

dà trình bay ve khà nàng djeh, khàm phà eàe li thuyét ngòn ngù hge hién dai vói mue dieh làm eho djeh thuàt tra thành mot ngành ngòn ngù hge ehinh dàng Òng dà diém lai eàe li thuyét lién quan dén qua trình tao nghìa, càc lì thuyét Tàn humbodt (néo - humbolditiennes), òng dà phàn tieh càc vàn de do eàu trùe tu vung dal ra, phàn tieh eàe dan vj ngù nghìa tói thiéu, eù phàp, nghìa ròng (connotations), tinh phó quàt eùa ngòn ngù Theo òng, djeh phàm phài eó mue dieh thè hién "eùng mot diéu" vói vàn bàn góe Co thè nói eòng trình eùa G Mounin dà dàt cài móe cho viée xày dung mot ly thuyét ngòn ngù hge ve djeh thuàt

Gàn nhu duang thài vói G Mounin là J Catford Trong cuón "A linguistique

theory of translation\ì965) J Catford dà xàe djnh djeh nhu là "viee thay thè "vàt

ehàt - vàn bàn" trong mot ngòn ngù góc bai mot tuang duang "vàt chat - vàn bàn" trong mot ngòn ngù dieh" Càe và'n de lién quan dén ngòn ngù dói sành (contrastive), theo òng, sé de dàng duge làm sàng tò khi nguài ta nghién cùu eàe thao tàe ehuyén dieh vàn bàn Co thè nói ngòn ngù hge dò'i ehiéu dà ành huang rat sàu ròng trong eàe nghién eùu ve dieh Chùng ta eó thè ké ra a day eàe còng trình nghién eùu eùa A Malblane (1961) dò'i ehiéu giùa tiéng Phàp và tiéng Due, eòng trình eùa J P Vinay và eùa J Darbalnet (1977) dò'i ehiéu giùa tiéng Phàp và tiéng Anh, và còng trình cùa P Intravaia và P Scavée (1979) dò'i ehiéu giùa tiéng Phàp

vói tiéng Y v.v

HOiit dòng dieh dà dal ra mot so vàn de li thuyét eho ngòn ngù hge ngày nay

Su tóéi tai cùa dieh là mot thue tè trong ngòn ngù hge Khi nguài ta miéu tà eàu trùe

cùa mot ngòn ngù trong mot ngòn ngù khàe, càc thao tàe djeh khòng ngùng xuà't hién ro net và eò thè nói djeh thuàt, cóng viée eò lién quan dén su tuang dóng và khàe biét giùa càc ngòn ngù, là jnòt su kién eùa ngòn ngù hge

Ló-gìe và triét hge, cu thè là trào luu triét hge ngòn ngù dai thuang, eó dàu

àn trén càc bình dién ngù phàp và tu vung cùa djeh thuàt Ló-gìc quan tàm dén già trj dùng sai eùa ménh de, vi vày nghién eùu lò-gie sé góp phàn giùp nguài dieh dành già dùng già trj thàt eùa doan vàn ma anh ta dang djeh: tàt cà càc càu déu thè hién nhàn dinh nào dò và dói vói nhùng càu ma hò, nguài djeh phài xàe djnh dugc nhàn djnh dò Mot so vàn de trièt hge eùng là vàn de trung tàm trong ly thuyét djeh Khi Wittgenstein tu bò y tuàng eho ràng eà'u trùe thue tién xàe djnh eàu true ngón ngù

và ggi y ràng trén thue té diéu nguge lai mói dùng (Pears,1971), thi òng eó hàm y nói ràng dieh là mot thao tàe gian nan Mot nhàn xét cùa òng ma nguài ta thuang trich dàn là "dói vói da so truàng hgp (tuy khòng phài tàt cà càe truàng hgp) ma chùng ta su dung thuàt ngù "nghìa", eó thè djeh nghìa hoàe giài thìch nhu sau:"nghìa eùa tu là càeh dùng trong ngòn ngù" (Wittgenstein, 1958) Càu nói này eùa òng thìch hgp vói djeh thuàt han là vói ngòn ngù nhu mot he thóng vi xét cho eùng thi càu nói này eò quan he tói eàeh dùng tu ngù trong vàn eành Khi Austin (1962) ehi ra su khàe biét eó tình chat càeh mang giùa càu miéu tà và càu ngòn hành thi òng dà minh boa dugc già trj tuang phàn giùa ngòn ngù khi ehuàn hoà và ngòn ngù ehuàn hoà [102, tr.85] Càe dieh già da quan tàm nhiéu dén vàn de này Dói vói

nhùng eòng thùe nhu "Tòi dal tén con tàu này là Libertà", thi ehi eò mot tuang duang trong tiéng Phàp là "Je baptise ce navire sous le noni de Libertà" và nguài

djeh khòng eòn càeh lua ehgn nào khàe Diéu này hoàn toàn tuang tu khi nguài ta

duóng nhu ehi eó mot càeh dieh càu "Tòi chùc con tàu Libertà mgi thành còng" Su

khu biét cùa Kant dói vói eàe ménh de phàn tieh tình và nhùng ménh de tóng hgp tình eùng tao diéu kién cho nguài djeh xù lì tòt nhùng ménh de phàn tieh Vi du:

"demain c'est saniedi" {ngày mai là thi( bay) eó thè duge djeh là "ngày mai là ngày nghi bat ddu", "ngày mai là ngày cuoi tudn""ngày mai là ngày xà hai"y,v.,.[\52,

tr.66]

Tóng quan ma nói, lì thuyét djeh là mot ngành nghién eùu lién bò mòn Nguài djeh khòng làm viée a eàp tu ngù, vi mot vàn bàn hay mot ngòn bàn truyén dat mot nói dung dugc xày dung bang mot loat nhùng su tinh dugc dién dat bang eàu, ehù khòng phài truyén dat nhùng khài niem

Thue ra lì luàn dieh hién nay con tÓn tai nhiéu vàn de ma y kién cùa càc tàe già con khà phàn tàn Nguyén nhàn ehinh cùa vàn de này eó le là do qua trình dieh thuàt qua phùe tap, và là qua trình dién ra trong dàu oc con nguài nén khòng de

quan sàt, thue nghiém de eó két qua rò ràng Tap chi Phàp Lire thàng 2-1997 eó

dàng bài "Phài ehàng càn djeh lai tàt eà ?" và eó kèm tiéu de "Bàt eù dieh thuàt nào eùng déu là eòng viée giài thìch và vi thè ehóng già han nhiéu so vói nguyén tàe Duy nhàt khóng thay dói là càe tình huóng phài lua ehgn giùa hai con duóng: nén trung thành vói tinh thàn hay vói lai vàn"

Tuy nhién, càc tàe già Catford (1965), Barkhudarrop (1975), Nida và Taber (1969), Newmark (1998), Hatim và Mason (1990), da phàn nào giài quyét dugc vàn

de néu trén day khi xem xét djeh thuàt trén bình dién ngòn ngù hge Dàe biét Nida

và Taber (1969) là nhung tàe già ehù truàng gàn djeh thuàt mot càeh chat che vói ngòn ngù hge

Nida và Taber cho ràng thue tè nguài djeh khòng di true tiép tu mot tàp hgp càc càu trùe bé màt a ngòn ngù góe (langue de départ) sang ngòn ngù dieh (langue d'arrivée) ma thuang là trai qua mot qua trình làp di lap lai lién tue góm ba buóc: Phàn tieh, ehuyén dói và eàu trùe lai Phàn tieh và tài tao ngòn ngù trong djeh thuàt

là mot khàu rat quan trgng trong quyét djnh chat lugng cùa bàn dieh, qua trình này duge néu trong Hình 1.1

Djeh già bàt dàu tu viée phàn tieh thòng diép eùa ngón ngù nguón (langue source) thành eàe dang don giàn và rò ràng nhàt ve mal eàu trùe, sau dò ehuyén djeh thòng diép a càp dò này, ròi cà'u trùe lai no a càp dò phù hgp nhàt dò'i vói nguài

nhàn a ngòn ngù theo y djeh già

Mò hình ma Nida dua ra, theo ehùng tòi, dà phàn ành tuang dò'i sàt thue chat

eùa qua trình djeh thuàt Theo Nida và Taber, qua trình djeh là "qua trình tài tao a

ngòn ngù dieh su tuang duang tu nhién gàn gùi nhàt thóng diép eùa ngòn ngù góe, truóe hét là ve nghìa và sau dò là ve màt phong eàeh" Nida và Talber (1969) dà néu

ra cài ggi là "tuang duang dòng" khi hai tàe già này bàn dén su eàn thiét phài thiét làp mot su tuang duang chùc nàng, tue là tuang duang ve tàe dòng eùa bàn dieh lén nguài dgc bàn djeh, và tàe dòng cùa bàn góc lén nguài dge bàn góe và eho ràng dò mai là muc dieh dieh thue cùa djeh thuàt

Nhu vày, dieh là thao tàe vùa dóng cham dén ngòn ngù góe vùa dòng cham dén ngòn ngù dieh Vàn theo Nida, thao tàe djeh là qua trình phàn tieh, ehuyén dói

và tài tao càu trùe eùa cà hai ngòn ngù mot eàeh phùc tap ehù khòng phài chi là hình thùe phùc tap han cùa nói và viét ma djeh già giài ma tu mot ngòn ngù rói nhàp ma vào mot ngón ngù khàe, hoàe chi là nhùng thao tàe so sành dói ehiéu ngòn ngù thuàn tuy

Ben eanh nhùng vàn de ngòn ngù hge eò tình cót lòi lién quan dén djeh thuàt

dà dugc néu trén day, càc nhà ngòn ngù hge eùng bàn dén mot so khìa eanh khàe cùa dieh thuàt nhu tình sàng tao trong djeh thuàt, su tiép xùe ngòn ngù, vàn de giao thoa ngòn ngù, tiéu chi dành già chat lugng djeh phàm

Dieh thuàt là mot eòng viée sàng tao Càe yéu tó ngòn ngù và ngoài ngòn ngù ành huang nhiéu dén qua trình và chat lugng bàn djeh Mot djeh già Viét nam khà nói tiéng (Duang Tuàng) da tùng nói mot eàeh hình ành "djeh là 100% trung thành

trùe tiép xùe nhau eò thè dugc giù con nguyén ven, và a mùe dò nào, eàu trùe eùa ngòn ngù này ành huang dén eàu trùe cùa ngòn ngù kia Trong mot so truàng hgp sé

eó giao thoa ành huang làn nhau" [142 tr.77],[143, tr.33]

Diém tiép xùe cùa càe ngòn ngù là nai thue hién càe giao thoa cùa hai ngòn ngù Càc giao thoa ngòn ngù này eó thè vàn duge duy tri hoàe bién mài Thòng qua càc giao thoa ngòn ngù, chùng ta sé eó mot phuang phàp dge dào nghién eùu càc càu trùe ngón ngù, de xem xét yéu tó ngù àm, tu vung, hình thài và cu phàp do eàe ngòn ngù tao nén mot he thóng khòng, tue nhu là càc tóng thè lién két chat che vói nhau ma mot su thay dói eò thè làm ành huang dén toàn bé thóng

Càc truàng phài ngòn ngù hge déu quan tàm dén và'n de djeh thuàt, và dà eó nhiéu dòng góp trong lình vue này Z S Harris nàm 1959 dà phàt biéu ràng ngòn ngù khòng thè dugc xem nhu là cài tùi dung tu (sae de mols), ma tu dò nguài ta eò thè lày ra tùng tu mot, y nhu lày càc con ehù de in àn Ngòn ngù phài dugc xem nhu

là he thóng eùa càc he thóng ma a mòi truàng hgp cu thè, nguài ta tình toàn lai càe tuang ùng Con Bloomfield ehi ra ràng ehùng ta ehi eó thè dgc dugc mot so ngòn ngù chét (langues mortes) [115], song khòng thè dieh dugc nò bài vi tàt eà càc tình huóng eó thè eho chùng ta nghìa cùa càe ngòn ngù dà bién màt eùng vói eàe ngòn ngù, con nguài nói ngòn ngù dò Tàt eà càc dò vàt, eàe su kién trong dai song con nguài là eàe tình huóng de con nguài san sinh ra càe phàt ngòn (énoneés linguistiques) Nhu vày, ly thuyét Bloomfield ve nghìa bao hàm su phù djnh khà nàng thue té eó thè eó mot su ehuyén djeh

Nhùng y kién ve nghìa (sens) eùa Hjeimslev, ehù soài cùa truàng phài Ngù vj hge (glossématique), bé ngoài co ve gióng nhu y kién cùa Bloomfield và cùa Harris, nhung thue chat cure doan han nhiéu.Theo òng, cót lòi eùa ngòn ngù hge thè hién a hai vàn de sau:

- Vàn de thè hién (expression): Hjeimslev cho ràng hình thùe khòng phài là hình thùe mang tinh vàt chat (nhu càc àm eó thè duge phàn tieh) ma là hình thùe trùu tugng, mot loai hình thùe co tinh quan he, dugc tó chùc dua trén càe dói làp Hình thùe cùa Hjeimslev nhu vày chinh là hình thùe cùa hình thùe

- Vàn de cót lòi ngù nghìa, hoàe vàn de nói dung (àubstanee du contenu) eó lién quan dén viée hiéu nghìa eùa tu Mòi dién dang ngù nghìa duge xày dung và hình thành theo càc càeh kbàc nhau Hình thùe cùa nói dung (forme du contenu) nhu vày, eò thè thay dói theo tùng ngòn ngù

Néu biéu dói tugng thue su eùa ngòn ngù là bình thùe eùa hình thùe và hình thùe cùa noi dung nhu vày thi rat khó eó thè hình dung eó thè eó eùa su ehuyén djeh

tu ngòn ngù này sang ngòn ngù kbàc Theo Peter Newmark, djeh thuàt "bao góm mot su bao bui y nghìa nào dò, do mot so nhàn tó"(A ppoaeh to translation Oxford: Pengamon, 1981)

Nhùng nhà ngòn ngù hge khòng bj bò buóc trong ehù nghìa càu trùe eó mot cài nhìn coi ma han ve vàn de djeh và tuang duang trong djeh Maurice Pergnier trong cuón "Les fondements sociolinguistiques de la traduetion" dà eoi djeh là nhàm thay thè mot thòng bào (hoàe mot phàn thòng bào) trong mot ngòn ngù bòi mot thòng bào tuang duang trong mot ngòn ngù kbàc Theo M Perpigner, dieh thuàt, thue hién trén mot thòng bào, là mot hành vi giao tiép, trao dói ngòn ngù và viée phàn tieh hành vi dieh thuòe ve lình vue ngòn ngù hge xà bòi, và ehinh ngành này

dà eung eàp càc phuang tién phàn tieh thieh hgp cho eàe qua trình giao tiép ngòn ngù Tiéu chi de nhàn xét mot bàn djeh là tiéu chi ngón ngù ve xà bòi hge, duge xàe djnh theo dói tugng nhàn bàn djeh Tiéu chi này cbàc ehàn khòng duge nghién eùu,

xem xét a càp dò tuang duang dói vói cài duge biéu dat, ma là a càp dò tình huóng

phàt lai thòng bào

Eugène Coseriu (1977) eó le là mot trong nhùng nguài ùng ho manh me nhàt trong viée xem lì thuyét djeh nhu là mot ngành eùa ngòn ngù hge Òng dà quan niem ràng muc dieh eùa dieh là nhàm tài tao lai eùng mot ehi djnh (méme désignation) và eùng mot y nghìa (méme sens) vói càc phuang tién eùa mot ngòn ngù khàe Òng eùng dà dua ra càc vi du dàc biét nhàm xù li càc vàn de eó lién quan dén càc nhàn tó ngoài ngòn ngù khi òng nói dén hai giai doan eùa djeh: giai doan tìm ngù nghìa (sémasiologiques) và giai doan ggi tén (onomasiologiques)[123, tr.46] Òng eùng phàn biét nhùng khìa eanh ngòn ngù và nhùng khìa eanh djeh vàn

bàn Òng dùng thuàt ngù ehuyén dieh (transposition) khi de eàp dén càc tuang duang trong eàe ngòn ngù khàe nhau, và thuàt ngù dieh (traduetion) de ehi boat dóng thue su eùa càe dieh già, boat dòng này phùc tap bau và eó lién quan dén eàe vàn bàn Trong djeh, giùa eàe ngòn ngù eó eàe tuang duang và eùng khòng eó eàe tuang duang, con giùa càc vàn bàn eò nhùng thay dói tuy thuòe vào càc dang eùa vàn bàn, vào thài dai, vào nguài nhàn, vào su tinh tè trong djeh Tu quan niém này, càc phàn biét dieh bàm nghìa ehù và djeh thoàt dói vói òng là vó nghìa và là ehua day dù, bòi vi chung eò thè dàn ehiéu dén su ehi djnh (désignation) hoàe dàn ehiéu dén nghìa (sens), òng lì giài nò là ehua day dù vi càe thao tàe dieh trén là hoàn toàn dòe làp dói vói nguài nhàn và dgc lap dò'i vói tình tinh tè cùa mòi loai vàn bàn dieh

Bàn ve tiéu chi dành già chat lugng djeh phàm, Koller (1979) cho ràng djeh thuàt khòng thè dàm bào giù gin duge tàt eà càc già trj eùa vàn bàn góc, ma day chi

là qua trình uu tién mot su lua ehgn nào dò Càn eù vào toàn bò vàn bàn nhu mot ehinh thè hay trich doan eùa vàn bàn, nguài djeh phài thiét làp mot thang dò eàe già trj uu tién càn duy trì trong qua trình djeh, tu dò làp ra mot thang dò eàe yéu càu ve tuang duang cho trich dotan vàn bàn và eho toàn bó vàn bàn dò

Truóe hét, eàn duy trì su tuang duang ve biéu vàt Bàt eù qua trình djeh thuàt nào eùng phài huóng dén su tuang duang trong qui ehiéu lai su vat, hién tugng giùa ngòn ngù góe và ngòn ngù djeh

Thù dén eàn duy trì su tuang duang ve eàe y nghìa biéu thài, thè hién qua viée lua ehgn tu ngù Su tuang duang này dugc thiét làp trén ea sa eàe càp dò khàe nhau ve chùc nàng, càc bình dién xà bòi, dia lì và tàn so dugc su dung phàn ành trong ngòn ngù Loai tuang duang này eòn dugc ggi là tuang duang ve phong càeh Koller dà dua ra eàe kiéu loai tuang duang ve phong càeh và day là ea sa rat tién Igi

de dành già djeh phàm:

- Ve màt lai nói: góm eàe già tri phong càeh khàe nhau nhu ggt giùa, tha ea, trung hoà, khàu ngù, tiéng long

- Ve mal quan he dja li: ehung ehung, phuang ngù, thó ngù

- Ve màt phuang tién: ngòn ngù nói, ngón ngù viét

- Ve mal hiéu qua tu tu: eó kinh, kboa truàng, kiéu eàeh, thài thugng, uyén ngù, giàn di

- Ve màt tàn suàt su dung: thòng dung hay khòng thòng dung

- Ve màt phong càeh chùc nàng: tu thuang dùng, tu kì thuàt, tu nghé nghiép

- Ve mal eàm xùe: ngòn ngù eàm xùe, ngòn ngù trung tình

Theo tàe già, thao tàe tài tao lai càc tuang duang phong càeh là mot thao tàe khòng thè hoàn thành mot eàeh triét de De dat dugc càc tuang duang trong dieh thuàt, truóe hét nguài djeh phài phàn tieh eho dugc càc dàe diém phong càeh ngòn ngù bàn góe, eàe yéu tó và càu trùe ngòn ngù duge su dung de tao ra phong eàeh dò, dal ehùng trong tóng thè eàe kbia eanh phong eàeh nói trén và sau dò tài tao lai ehùng a ngòn ngù djeh bang eàe phuang tién dién dat phù hgp

Mot so tàe già eùng de càp dén vàn de tuang duang hình thùe, bao gòni su ebai ehù (jeu de mots), eàe kbia eanh ngoài ngòn ngù, càc dàe diém phong càeh eà nhàn eùa nguài viét Nguài djeh eàn khai thàe eàe khà nàng san eò eùa ngòn ngù, hoàe sàng tao ra hình thùe mai néu càn thiét de eó thè tao ra tuang duang ve hình thùe Day là mot tuang duang rat quan yéu dói vói viée djeh càe vàn bàn vàn ehuang nghé thuàt ma y nghìa phàn lón dugc tao bài càe yéu tó hình thùe vàn bàn Nguài djeh, de tao nén duge càc yéu tó tuang duang hình thùe, phài su dung mot càeh nhuàn nhuyén nhùng yéu tó tu vung, ngù phàp, eàu trùe, phong càeh trong qua trình thue hién eàe thao tàe ehuyén dieh

Cùng vói su xuàt hién eùa li thuyét hành vi ngòn ngù, ngù dung hge và ngù phàp chùc nàng, eàe nhà ngòn ngù eòn de càp càe dàe diém lién quan dén dieh thuàt ma eàe nhà ngòn ngù eàu trùe dà ihuàng bò quén: dò là càe hành vi lai nói, su tham già cùa con nguài (day là dieh già), su dién giài và su lua ehgn, su bàt tuang thieh ve phuang dién cài biéu dal giùa ngòn ngù nguòn và ngòn ngù dieh

Hién nay càc nhà nghién eùu con bàn dén li thuyét xuyén ngòn ngù trong djeh thuàt (translinguistique) Theo dò, djeh eùng nhu biéu dat (expression) là mot boat dftng xuyén ngòn ngù, tuang quan vói vàn hoà, bé tu tuang ljeh su

Trén day chùng tòi dà trình bay mot eàeh vàn tàt, diém lai nhùng net ehung nhàt trong ljeh su phàt trién cùa li Ibuyét djeh thuàt Rò ràng eàe tàe già khàe nhau, eàe khuynh huóng khàe nhau dà co nhùng càc hiéu khàe nhau ve nhùng vàn de eó lién quan dén dieh thuàt: khà nàng djeh, bài khà djeh, nhùng tuang duang ve nghìa, nhùng tiéu ehuàn dành già ehàt lugng cùa djeh phàm Tòni lai, eó thè eó thè tóng két lai eàe eàu boi dà duge de ra trong suò't qua trình phàt trién eùa li thuyét djeh nhu sau:

- Su gióng nhau giùa bàn djeh và bàn góe là a ebó nào?

- Vàn bàn djeh eò thè là su nhàe lai cùa vàn bàn góe bay khóng?

- Cài khòng dói trong djeh là gì ?

- Su tuang duang giùa vàn bàn djeh và vàn bàn góe a mùe dò nào ?

- Càe phuang tién duge djeh già su dung là gì ?

- Càe tiéu ehi de dieh trung thành vói bàn góe là gì ?

Viee tra lai càc eàu hòi trén là noi dung eùa phàn tiép theo (ea sa ngòn ngù hoc cùa djeh thuàt) và eùng là ea sa de chùng tòi khào sàt nhùng vàn de lién quan dén dieh vàn bàn thuang mai Phàp - Viét, Viét - Phàp

L2 Ca sa ngòn ngù hoc cùa djeh thuàt

1.2.1 Càe nhàn tó ngón ngù và ngoài ngòn ngù trong djeh thuàt

1.2.1.1 Càc nhàn tó ngòn ngù

Truóe tién ehùng ta bay xem xét thè nào là mot dan vj djeh Theo ehùng tòi dan vi djeh là mot dan vi eó nghìa cùa ngòn ngù; don vj eò nghìa thàp nhàt là hình

vj, eao nhàt là vàn bàn Càu là don vj djeh tu nhién nhàt

Trong thao tàe djeh chùng ta eàn phài nhàn ra duge su phi dò'i xùng (asymétrie) giùa bình thùe và y nghìa cùa càc dan vj djeh Co hai loai phi dói xùng: phi dói xùng trong pham vi mot ngòn ngù và phi dói xùng giùa eàe ngòn ngù vói nhau [8],[152] Cùng nhu dói vói càc ngòn ngù kbàc, trong tiéng Phàp và trong tiéng Viét ehung ta thày eó nhùng quan he phi dói xùng giùa hình thùe và y nghìa Chàng han, chùng ta thày eó su phi dói xùng ve hình thùe và y nghìa giùa tiéng Phàp và tiéng Viét nhu sau:

a/ Phi dói xùng a eàp dò tu

+ Càe tu dòng àm: là càc tu eó mot vò ngù àm nhu nhau song lai co nhiéu khài niém biéu vàt khàe nhau Djeh già càn phài ehgn ra dugc tuang duang phù hgp

Vi du: "mcds" (song, jilutng) và "mai" (thàng nàm)

+ Càc tu da nghìa Vi du: "prix" eó ihé ehuyén djeh co lue là "già ed", co khi lai là "gidi tliuàng"

+ Càe tu dóng nghìa: Vi du: "bon marche","meilleur marche","prix peti

àlévé", "prix bus", "prix modique" dèu eó thè duge dieh là "già re"

+ Hién lugng ehuyén loai Chùng ta thà'y trong djeh thuàt, eó thè mot tu nào

dò à ngón ngù nguòn là lù loai này, song khòng nhàt thiét trong ngòn ngù dieh lù

ehuyén dieh eùng cùng thuòe mot tu loai dò Vi du: "Trong khi càc òng giao hàng (càu trùe tiéng Viét: C + V), chung tòi se tién hành càc thù tue thanli toàn tién

liàng" Càu này dugc ehuyén djeh ra tiéng Phàp là "Lors de votre livraison des marchandises (càu trùe danh lù), nous procédons à desformalités du paiement"

se dugc gin cho càc òng", eàu liéng Phàp hoàn ehinh sé phài là "les murchandises vous seront expédiée.s"

+ Phi dói xùng càu trùe da nghìa (hoàe da chùc nàng)

Trong eàe vàn bàn tiéng Phàp cùng nhu tiéng Viét, ehùng ta thuang thày cà'u trùe sau:

Noni (dunh ti() H- de (cùa) Noni (danli tu)

Y nghìa sa hùu là mot thè hién nói tròi cùa cà'u trùe này Vi du: "Les biens

de celle société" (hàng hoà cùu còng ty này).T\\y nhién, dòi khi eà'u trùe này thè hién quan he giùa ehinh thè và bò phàn, hoàe quan he ve lugng, ve loai Vi du: "lu

téle du corps"(dàu cùa ca thé),"lu production de riz" (san xuàt gqo)"l'exportution

de produits d'arti sanai et de beuux-arts" (viee xuàt kliàu mot so lugng hàng thù

còng my nghé), "des produits de donne cpudità" (hàng ed chat lugng tot) Dói vói

hién tugng này (eó thè ggi là dóng àm eù phàp), djeh già eàn xàe djnh dùng nghìa thue su eùa eàu trùe

e/ Phi dò'i xùng càp dò càu

Nhu trén ehùng tòi dà trình bay eàu là mot don vj djeh tu nhién nhàt Dieh là phài ehuyén tài nghìa thòng bào Vàn de phi dò'i xùng giùa hình thùe và y nghìa a càp dò càu dugc thè hién a càc phuang dién sau

+ Phi dò'i xùng giùa càu tinh luge và nói dung thòng bào hoàn ehinh eùa eàu

hoàn chinh.Vi du: "Bonjour","Saint", "Ciao" là càc phuang tién ngòn ngù de thè

hién lai chào eùa tiéng Phàp Nhùng dang eàu tinh luge này dói hòi djeh già phài

truy hiéu dang hoàn ehinh cùa eàu, eò tàe thè (Tòi) và eó dói thè tiép nhàn (Anh), de ehuyén djeh là "Tòi chào anh" hoàe "Chàu chào ò<ic" Chùng ta eó thè tìm thà'y

nhiéu vi du khàe thè hién su phi dói xùng giùa eàu tinh luge và nói dung thòng bào

eàu hoàn ehinh Vi du: "Mua !", de ehuyén djeh eàu tinh luge này tu eàu hoàn chinh

"Trai mUa !", djeh già phài nhàn dugc eó su xuàt hién eùa ehù tu vò nhàn xung "//"

trong tiéng Phàp, de ehuyén djeh là "// pieni !"

+ Phi dói xùng giùa eàu trùe ngù phàp và y nghìa biéu hién (hay giùa eàu trùe nói và càu trùe chim) Vàn de này duge thè hién rat rò net trong eàe dang càu

ehù dòng, và eàu bj dòng Vi du: "Mot tin dung thu dà dugc ma tai ngàn hàng

Vietcombank Hanoi", Càu tiéng Viét này eò thè duge ehuyén djeh bang eàe eàeh

sau trong tiéng Phàp:

- Une lettre de ciàdit u été ouverte à Vietcombuiik Hanoi

— L'on a ouvert une lettre de crédit à Vietcombunk Hunoi

~ Uouverture d'une lettre de crédit a été effectuée à Vietcombunk Hunoi

Nhu vày, eùng mot càu trùe chim, eò thè biéu dat bang nhiéu eà'u trùe nói khàe nhau

+ phi dói xùng giùa eà'u trùe ngù phàp và eàu trùe thòng bào Su phi dói xùng

này thè hién a ehò eùng mot eàu trùe ngù phàp và ngù nghìa, song tuy theo hoàn eành chùng ta eó eà'u trùe thòng bào kbàc nhau Vi du: "ARTEXPORT a reclame lu

livrcHsoìi tardive des matières premières" (Còng ty ARTEXPORT dà khiéu ned viee cham tré giao nguyén vài liéu) Tuy theo càe eàu hòi, chùng ta eò eàe eàu trùe thòng

bào khàe nhau, thè hién a ehò tiéu diém thòng bào (focus) eò thè rai vào eàe yéu tó

kbàc nhau Vi du; "Còng ty nào khiéu noi ?" Tra lai; "ARTEXPORT", "Còng ty

ARTEXPORT làm gì ?" Tra lai: "Còng ty ARTEXPORT khiéu nui", song néu eàu hòi

là "Cài gì xdy ra thè'?" Tra lai; "Còng ty /{RTEXPORT dà khiéu nqi viée cham tré

giao nguyén vài liéu"

+ Phi dói xùng giùa dang thùe ngù phàp và hành dòng ngòn trung Theo ngù phàp truyén thóng ehùng ta thà'y eó 4 dang eàu sau: eàu tuàng thuàt, eàu nghi vàn, càu ménh lénh, càu eàm thàn.Theo hành dóng ngòn trung chùng ta eò càc dang eàu nhu: càu trình bay, càu hòi, eàu eàu khié'n, càu ménh lénh, eàu de nghj, càu ra lénh, càu mài chào, càu bua hen, càu tuyén bó

Trong tiéng Phàp nguài ta hay dùng eàu hòi de thè bién lai mài, lai de nghi

Vi du: "Voudriez-vous nous uccorder une renùse de 20%?"(Xin càc òng giàm già

elio chùng tòi 20%), hay "Voulez - vous visi ter notre exposition de muchines outils?" (Xin nidi càc òng di thum (pian trién làm ìuày nioc còng cu cùu chùng tòi)

Hoàe eó thè dùng eòng thùe "Si + dòng tic chia a thi impurfuit" de thè hién lai mài, hay lai de nghj nhe nbàng, su mong uóc Vi du; "^7 o/i ullait uu

cinému"(huy là chùng tu di xem phim uhi ?","Si vous ne returdiez pus lu livruisou!" (già nhu (fiuy là) càc òng khòng chum tré giao hàng!)

Trong khi thue hién thao tàe ehuyén djeh, djeh già phài nhàn biét duge là eò nhiéu dang thùe biéu hién vói nhiéu loai hành dóng ngòn trung khàe nhau Càu eò

bình thùe hòi lai khòng co mue dieh hòi Vi du: "Ai lui làm thè buo già ?" (ngàn

càn), "Tòi co noi thè buo già ddu ?"(bàc bò), "Que voulez-vous que je fusse ?"(Aìili bào tòi biét làm gì bay già ?) (cdu khiéh) v.v

Làm ehù viee su dung càe tu vung, eàe kién thùe ngù phàp và tu tu trong tiéng Viét và tiéng Phàp là nhàn tó ea bàn dói vói djeh già trong qua trình ehuyén dieh vàn bàn Theo Marianne Lederer (1994) "eàe kién thùe ngòn ngù eùa djeh già

là thành phàn nhau thùe và tàt nhién là rat càn thiét cho qua trình hiéu cùng nhu là qua trình dién dat lai eàe vàn bàn" Mot eàeh tóng quàt, càe nhàn tó ngòn ngù a day

co thè chia ra eàe thành phàn sau: nhàn tó tu vung, nhàn tó ngù phàp, nhàn tó phong eàeh, nhàn tó phàt àm

eành cu thè Vi du: Trong ngòn ngù thòng thuang, và dùng dgc làp, thuàt ngù "ejfet"

eó nghìa là "ành huang" là "tàe dòng", song néu thuàt ngù "effet" gliép vói tu

"commerce" trong "effet de commerce" Ibi lai eò nghìa là "thuang phiéu",

Vinay và Darbelet eó li khi nhàn manh ràng dieh già bàt dàu tu nghìa và tién hành tàt cà eàe thao tàe ehuyén dieh trong lình vue ngù nghìa Tuy nhién, theo F

de Saussure, nghìa cùa mot tu lai phu thuóc chat che vào su hién dién hay khòng cùa

tàt cà càe tu khàe eò lién quan Vi du; nghìa eùa tu "redouter" eó thè bj han djnh bài

su hién dién eùa eàe tu kbàc, ehàng han nhu ''crai/idre", "uvoir peur", ma tóng thè

cùa nò tao nén mot he thóng, mot loai luói ma a dò càc màt luói ngù nghìa hoàn toàn le thuòe làn nhau Néu ehùng ta làm bién dang mot màt luói ngù nghìa Ibi eàe màt luói khàe eùng làp tue bién dang theo Già tri eùa mot tu dugc tao nén bòi quan

he và su dói làp vói càe tu khàe eùa ngòn ngù Nhu vày, khi chùng ta nói càc già trj tuang xùng vói càe khài niém, ehùng ta ngàm biéu là càe già trj dò khàe nhau, duge djnh nghìa khòng phài do noi duiig cùa ehùng, ma lai do quan he eùa ehùng vói eàe dan vj khàe cùa he thóng F de Saussure dà làm thay dói sàu sàe suy nghì eùa nhùng nguài vón xem ngòn ngù chi là mot bang liét ké tu F de Saussure da giài thìch mot eàeh kboa hge tai sao djeh "lù dò'i tu" sé khòng bao già tao nén dugc mot két qua thoa dàng, bòi vi càc tu khòng nhàt thiét eò eùng mot bé mal khài niém (surfaee eoneeptuelle) trong càe ngòn ngù khàe nhau

Trong luàn àn này, chùng tòi thà'y khòng eàn thiét phài néu ra nhùng vàn de con tranh luàn ve tu trong tiéng Viét Bòi le, trong djeh thuàt, nhàt là trong dieh thuàt eàe vàn bàn thuang mai, su tuang duang ve nghìa mai là quan trgng Su tuang duang ve tu, néu eó dugc, ehi là niòl trong so phuang thùe nhàm dal dén su tuang duang ve nghìa Nói mot eàeh khàe chùng tòi quan làm ehù yéu dén khài niém do tu hay cum tu biéu thj ehù khòng quan tàm dén su thè là don vj dang dugc xem xét là

tu hay khòng phài là tu

Nhu chùng ta dà thà'y viée ehuyén djeh lù trong vàn bàn thòng thuang khòng phài là de dàng Trong vàn bàn ehuyén ngành, viee ehuyén djeh này lai eàng khó khan han R.Galisson néu vàn de ehuyén djeh tu vung ehuyén ngành gàn vói nhùng dàe diém ehung eùa ngòn ngù ehuyén ngành nhu sau:

- Ngòn ngù ehuyén ngành eó mot tàp hgp tu vung riéng, duge ehuyén mòn hoà tu càc don vj ehung, eò san

- Ngòn ngù ehuyén ngành co càc càu trùe dàc biét

Ngón ngù thuang mai, ngòn ngù hgp dóng hoàn toàn khàe hàn vói ngòn ngù thóng thuang ve càeh su dung Trén thue té ehùng ta hiém thày mot ehù ngù ò dàu mot doan vàn bàn, rói dòng tu tuang xùng vói ehù ngù nói trén lai xuà't hién càeh dò

10 dòng, và giùa hai doan dò là mot loat eàe càu chèn thém bó sung (ineises)

- Thuàt ngù ehuyén ngành gàn vói bé thóng khài niém Càe khài niém này dà gay khòng ìt khó khan trong qua trình ehuyén djeh Co thè là nhùng eàu ngàn, rò ràng, ngù phàp khòng eó gì dàe biét, song vàn bàn ehuyén ngành vói nhiéu thuàt ngù ehuyén ngành chàc ehàn sé làm ebo mot dòe già trung bình sé gap phài khó khan Trong lình vue kinh té thuang mai eùng vày, phài eó kién thùe thuang mai djeh già mai eó thè thue hién duge thao tàe ehuyén djeh vàn bàn thuang mai, và nói theo R.Galisson ibi "dieh là dién giài eàe tin hiéu cùa mot ngòn ngù nhò vào tin hiéu eùa ngòn ngù khàe" Càc vàn bàn thuang mai tiéng Phàp cùng nhu tiéng Viét

eó nhùng tin hiéu riéng (signes spécifiques) ve tu vung, ma nhùng tin hiéu dò ehi dugc hiéu bòi càe ehuyén già trong lình vue kinh té dói ngoai

Vi du, trong tiéng Phàp thuang mai eó tu "réduction de prix" (giàm già), là

thugng danh, và ùng vói thugng danh này ehùng ta lai thà'y eó bón truàng hgp giàm giàsaudày[153,tr 88]:

/ + giani già hàng do day là khàch hàng quen thuòe, trung thành và khàch

hàng này luòn luòn dal muu hàng khòi lug'ng Idn

2+ giani già hàng do hàng giuo bàn cho khàch hàng co chat lugng khòng

dùng vài chat lugng khàch hàng dal muu, lioqc qui càeh phiìm chat cùa hàng khòng dùng vài dan dal hàng, hoàe là giao hàng cham cho khàch hàng

i + giàm già hàng suu mot thài gian khàch hàng muu hàng cùa minh, khàch

tò ra luòn luòn làm àn muu bàn déu dàn vài mình

4+ giàm già hàng khi khàch mua hàng tra tién ngay

Nhu vày, trong khi ehuyén dieh thuàt ngù "giani già"(réduction de prix) tu

tiéng Viét qua tiéng Phàp, djeh già phài eàn nhàe tình huóng cu thè de eó thè ehgn

ra thuàt ngù tiéng Phàp chinh xàe và phù hgp Tiéng Phàp eò 4 thuàt ngù là: / + 7^/

remise, 2 + - le rabuis, 3 + ' la ristourne,4^-: l'escoìnpte (xem Hình 1.2.) Nói mot

càeh khài quàt, a day trong vàn bàn tiéng Phàp eó mot thugng danh "réduction" ùng

vói bón ha danh là "remise","rabais","ristourne" và "escomple" Djeh già phài cbgn Illa mot ha danh thieh hgp de ehuyén djeh mot eàeh chinh xàe

Nguge lai, tiéng Viét chi eó mot tu "mòi giài trung gian", néu ehùng ta chi ehuyén dieh sang tiéng Phàp là ^^intermédiuires" thi chua ón và khòng thoa man; bai

le trong thuang mai eùa Phàp ehùng ta thày eò eàe truàng hgp sau làm mòi giói trung gian, và ùng vói mòi truàng hgp cu thè chùng ta thà'y eó mot thuàt ngù tiéng

Phàp riéng:

7+ càc mòi giài tra thành cliù hàng và mòi giài dò chiù tràch nhièìu bàn

hàng:

-"concessionnaire": là thuang già ma nguài eung càp hàng ky mot hgp dóng

ehuyén nhugng dành eho thuang già dò dàc quyén bàn hàng hoà dò, trong mot dan

vj hành chinh cu thè Thuang già này phài dàm nhiem cà djeh vu sau bàn hàng

-"grossiste": là thuang già mua hàng vói so lugng lón eùa nguài san xuà't

hoàe nguài nhàp khàu, giù hàng dò lai và sau dò bàn eho nguài bàn le

-franchisé": là mot thuang già bàn le, eò quan bé vói nguài san xuàt hàng,

và bàn hàng hoà dò duói tén nhàn eùa nguài san xuàt bang

2+ càc mòi giài khòng tra thàidi cliù hcìng:

-"courtier": dan giàn ehi làm mói giói giùa nguài bàn và nguài mua hàng và

nhàn mot khoàn tién boa hÓng

-"conunissionnuire": mua và bàn hàng eho mot doanh nghiép, ehù yéu trong

lình vue nhàp hàng hoà, và eùng dugc nhàn mot khoàn tién boa hóng

Réduction

Hình 1.2 Thugng danh và ha danh thuàt ngù "Giàm già"

-"agent commercial": ky két eàe thuang vu thay eho và phue vu eho mot

doanh nghiép, và eùng dugc huóng mot khoàn tién ggi là tién boa hóng sau mòi mot hgp dóng ky két làm viée eho doanh nghiép [153, tr.75]

Qua su trình bay trén day, ehùng ta eó thè nhàn ra mot diéu ràng he thóng thuàt ngù ehuyén mòn tiéng Phàp phong phù han tiéng Viét, thè hién qua nhùng quan he thugng danh (hyperonyme), ha danh (hyponyme) Diéu này là diéu de hiéu bòi vi tiéng Phàp eó mot lich su phàt trién thuang mai hàng tram nàm Co thè nói vice xày dung mot he thóng thuàt ngù thuang mai phong phù và chinh xàe là nhiém

yu cùa tuang lai, và chinh viée dieh thuàt vàn bàn thuang mai Phàp - Viét là góp phàn tham già vào còng viée nói trén

b/ Nhàn tó ngù phàp

Ngù phàp trong tiéng Phàp và tiéng Viét hoàn toàn khàe nhau, viée tÓ chùc càu trong vàn bàn tiéng Phàp và trong vàn bàn tiéng Viét là kbàc nhau Càeh su dung eàe thi, thài, eàeh chia dóng tu, quan he (concordance des temps) dùng eàe thi trong càc ménh de trong tiéng Phàp là mot vàn de khòng phài de dàng dói vói dieh già là nguài Viét, và nguge lai ehuyén djeh tu tiéng Viét qua tiéng Phàp khóng phài

là de dàng dò'i vói djeh già là nguài Phàp Tràt tu tu trong tiéng Phàp và tiéng Viét

eó nhùng diém gióng nhau và eó nhùng diém khàe nhau ea bàn.Chùng ta xem xét vi

du san:

"hàng ehù lue" (danh tu: hàng, tinh tu: ehù lue dùng sau danh tu), trong tiéng

Phàp thù tu eùa nhòm tu này eùng vày, eó nghìa là danh tu trong cum tu này cùng

dùng truóe tinh tu "articles principaux", Diém gióng nhau à day là tràt tu sàp xép

danh tu trung tàm và djnh ngù; trong tiéng Phàp và trong liéng Viét tràt tu này là danh tu trung tàm + djnh ngù han djnh

Tuy nhién, eàeh biéu thj càe y nghìa ve thài, thè, thùe, dàe biét là viee lua cbgn móe qui ehiéu ve thài tuang dò'i trong tiéng Phàp và trong tiéng Viét là eó nhiéu ehò khàe nhau Day là mot vàn de rat phùe tap dòi hòi phài eó nhùng nghién cùu còng phu và dai hai Ò day ehùng tòi ehi xin phép néu lén mot so vi du Trong

tiéng Viét eó eàe tu ghép vói dòng lù de thè hién ehi hành dóng b hién tai, a qua khu

hay là a tuang lai Chùng ta eó vi du sau:

"Còng ty dang àp dung càc bién phàp tòt nhàt de tàng khòi lugng hàng xuàt khàu sang Phàp"

Càc yéu tó "dang" trong càu trén là ehi hành dóng dang dién ra a thi hién tai, tiéng Phàp sé là "Lu société upplique (appliquer: Ibi hién tai) de meilleures mesures

pour augmenter le volume des articles d'exportation vers lu Frunce"; néu hành

dóng dién ra trong qua khù "dang" sé ehuyén thành "dà":

"Lu société u upplique (appliquer: Ibi qua khù) de meilleures mesures pour augmenter le volume des urticles d'exportution vers la Frunce"

và néu hành dòng dién ra trong tuang lai thi "dcmg"sè ehuyén thành "se", càu dieh

tuang lai Trong eàu tiéng Viét vùa eó yéu tó "dà" vùa eò yéu tó "se", ehuyén djeh

ra tiéng Phàp sé là;

*'Quund les ìnurchundises seront emburquées (dóng tu "emburquer" chia ò

thi bj dòng, thài tién tuang lai), l'expéditeur revevra (reeevoir chia a thi tuang lai dan giàn) le conncnssement"

Càe hành dòng trong qua khù eùa tiéng Phàp duge dién tà rat phùe tap Dieh già phài nàm dugc càeh ehuyén djeh càc thài và thùe eùa tiéng Phàp Vi du:

"Khàch hàng bào dà nhàn dugc hàng ma càc òng dà già"

Trong eàu tiéng Viét này, yéu tó "dà nhàn" và "dà gin" duge ehuyén djeh

sang tiéng Phàp là khàe nhau xét ve góe dò thi dóng tu:

"les clients ont re9U les murchandises que vous aviez envoyées "

Trong càu tiéng Phàp trén, "ont refu" là dòng tu recevoir chia a thài qua khù kép, de ehuyén djeh nhòm tu "dà nhàn", và "aviez envoyées" là dòng tu envoyer chia a thi plus-que-parfait, de ehuyén dieh nhòm tu "dà gin " trong eàu tiéng Viét

Hién tugng hgp gióng, hgp so eùng là mot hién tugng ma càe dieh già djeh

Viét - Phàp eàn ehù y khi tién hành thao tàe ehuyén dìch."Envoyées" phàn tu qua khù eùa dòng lù "envoyer"(gin), phài dat a dang gióng cài so nhiéu, vi nò phài hgp gióng, hgp so vói "cpie" co tién tu là "les murchundises", gióng cài so nhiéu, là bó ngù dò'i tugng true tiép dùng truóe nò, khi trg dóng tu eùa "envoyer" là "avoir" là

mot vi du Trong ehuang 4, chùng tòi sé trình bay nhiéu vi du lói dang này cùa sinh vién Viét Nam khi djeh tu tiéng Viét sang tiéng Phàp

e/ Nhàn tó phong eàeh

Nhàn tó phong eàeh eó ành huang rat nhiéu trong qua trình ehuyén dieh giùa hai ngón ngù và ìt nhiéu ành huóng dén ehàt lugng cùa dieh phàm Mòi mot ngòn ngù eó càeh biéu dat phong eàeh riéng eùa mình tao thành màu sàe eùa ngón ngù

dò Nhu phàn trén chùng la dà thày trong tiéng Phàp cùng nhu trong tiéng Viét, eó càu là dang hòi ma lai khòng là eàu hòi Phong càeh cùng ành huang dén già tri