Dòng tạp chí chỉ dẫn giải trí ở việt nam hiệu quả và bất cập

Trong chương 2: Tình hình hoạt động của một số tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam, luận văn cũng đi từ việc trình bày khái niệm tạp chí giải trí – chỉ dẫn đến đặc điểm, chức năng của dò

PHẦN MỞ ĐẦU

Hiện nay, số lượng và chất lượng của tạp chí tại Việt Nam đã được nâng lên rõ rệt Hàng trăm tạp chí vẫn ngày ngày được bày bán trên các sạp báo, nhà sách… như một món ăn tinh thần không thể thiếu của đông đảo bạn đọc khắp mọi miền đất nước Trước năm 1993, ở Việt Nam vốn chỉ có hai dòng tạp chí là dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học

Nhưng từ năm 1993, với sự ra đời của tạp chí Thời trang trẻ, diện mạo tạp chí Việt Nam đã có sự thay đổi lớn Tạp chí Thời trang trẻ ra đời đánh dấu

sự xuất hiện của một dòng tạp chí mới: dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí.

Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ra đời xuất phát từ chính nhu cầu của độc giả Khi đời sống xã hội có nhiều thay đổi cũng dẫn đến sự thay đổi trong thị hiếu của bạn đọc Chất lượng cuộc sống ngày càng tăng nên bạn đọc có nhu cầu tìm hiểu những thông tin chỉ dẫn thiết thực, bám sát đời sống, đôi khi mang tính cá nhân Thêm vào đó, áp lực cuộc sống ngày càng cao, nhu cầu giải trí ngày càng lớn nên bạn đọc hướng tới những tạp chí có hình thức thể hiện nhẹ nhàng, dễ đọc, dễ hiểu, trình bày bắt mắt Chính vì thế dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ra đời, kết hợp cả chỉ dẫn và giải trí Trong dòng tạp chí này, chỉ dẫn đi cùng với giải trí, giải trí mang tính chỉ dẫn

Sự ra đời của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí đã mang lại một làn gió mới cho đời sống báo chí Việt Nam nói chung và tạp chí Việt Nam nói riêng, mới lạ, hấp dẫn và thiết thực Do vậy nó đem lại tác động tích cực hai chiều Dòng tạp chí này tác động đến nhận thức của bạn đọc, và từ đó là thay đổi dần thói quen mua báo của nhiều người Còn bạn đọc cũng thích thú và quen dần với dòng tạp chí này Quảng cáo cũng tập trung nhiều hơn vào dòng tạp chí mới mẻ này, giống như việc khai phá một mảnh đất màu mỡ còn bỏ hoang vậy, nhờ đó mà kích cầu hoạt động sản xuất kinh doanh và tiêu dùng Quan trọng nhất là dòng tạp chí này đã tạo ra sự thay đổi trong “gu” đọc báo

của độc giả Trước đây người ta ít có sự lựa chọn, nay, ngoài các tờ nhật báo, các tạp chí lý luận chính trị, tạp chí khoa học, người đọc có thêm “món ăn” mới là các tạp chí dòng chỉ dẫn – giải trí Như vậy rõ ràng những hiệu quả

mà dòng tạp chí này mang lại trong thời gian qua là không thể phủ nhận Để tìm hiểu sâu hơn về những hiệu quả và bất cập của dòng tạp chí này chúng

tôi đã tiến hành thực hiện luận văn của mình với đề tài: “Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam: hiệu quả và bất cập”

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chúng tôi nhận thấy đề tài luận văn vừa có tính cấp thiết về mặt lý luận vừa có tính cấp thiết về mặt thực tiễn

Về mặt lý luận, lý luận về tạp chí nói chung và lý luận về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam nói riêng tuy không phải là một mảnh đất chưa từng được khai phá nhưng rõ ràng vẫn còn rất nhiều khoảng trống Trước xu thế của truyền thông hiện đại, dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí đã ra đời và ngay lập tức được đánh giá cao Dòng tạp chí này đã góp phần làm phong phú thêm đời sống báo chí Việt Nam và đáp ứng tốt hơn thị hiếu đọc của độc giả hiện đại Tuy nhiên, lý luận báo chí Việt Nam thực tế chưa theo kịp sự phát triển nhanh chóng của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Do đó việc nghiên cứu đề tài này sẽ bước đầu tiếp cận, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận của một dòng tạp chí còn mới mẻ ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ra đời, mặc dù bộc lộ điểm mạnh rõ rệt như đã được chứng minh trên thực tế về tiras, quảng cáo nhưng cũng đồng thời bộc lộ những điểm bất cập Chúng ta không thể phủ nhận sự phát triển ồ ạt của các tạp chí chỉ dẫn – giải trí nhưng đôi khi số lượng tăng không đi kèm với chất lượng được nâng cao Một số tờ tạp chí chỉ dẫn – giải trí ra đời nhưng chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về mọi mặt đã dẫn đến sự dễ dãi trong khâu thực hiện, chất lượng không đảm bảo Số trang quảng cáo áp đảo trên một số tạp chí và những bất cập trong công tác quản lý

dòng tạp chí này cũng là một vấn đề đáng quan tâm Chính vì vậy, luận văn của chúng tôi sẽ chỉ ra những điểm hiệu quả cũng như bất cập của dòng tạp chí này nhằm giúp các nhà truyền thông suy nghĩ đổi mới, “nâng cấp” sản phẩm của mình, giúp các tạp chí chỉ dẫn – giải trí hoàn thiện mình hơn và đồng thời giúp bạn đọc trở thành những độc giả thông thái

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là nguồn tư liệu tham khảo chính xác, có hệ thống, đầy đủ cho những ai quan tâm đến hoạt động của các tạp chí chỉ dẫn – giải trí Đồng thời, luận văn cũng còn có thể là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho đội ngũ những người làm tạp chí chỉ dẫn – giải trí

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Ở nước ta, việc nghiên cứu hệ thống tạp chí chỉ dẫn – giải trí vẫn còn là

vấn đề mới, chưa có một luận văn thạc sĩ báo chí nào nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về vấn đề này Tuy nhiên, nói như thế không có nghĩa hoạt động nghiên cứu dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí vẫn còn là một cánh đồng hoang

Ở cấp độ thấp hơn luận văn thạc sĩ, đã có nghiên cứu khoa học của sinh viên lấy dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí làm đối tượng nghiên cứu và đã thực hiện rất thành công Tiêu biểu là nghiên cứu khoa học sinh viên (2002)

và khóa luận tốt nghiệp (2004) của Lê Vũ Điệp do PGS TS Vũ Quang Hào

hướng dẫn cùng với đề tài: “Tìm một hướng đi cho tạp chí giải trí – chỉ dẫn

Việt Nam” Trong luận văn của Lê Vũ Điệp có một số tư liệu cho chúng tôi

tham khảo Trong chương 1: Tổng quan về tạp chí và tạp chí giải trí – chỉ dẫn, người viết có trình bày về khái niệm tạp chí, các cách phân loại tạp chí

và những đặc điểm chung của tạp chí Trong chương 2: Tình hình hoạt động của một số tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam, luận văn cũng đi từ việc trình bày khái niệm tạp chí giải trí – chỉ dẫn đến đặc điểm, chức năng của dòng tạp chí này Trong chương 3: Đánh giá chung về hiệu quả hoạt động của tạp chí giải trí – chỉ dẫn, người viết khóa luận đã đưa ra những đánh giá cụ thể

về chức năng quảng cáo, khảo sát đánh giá của công chúng về hoạt động của

các loại tạp chí Ở chương 4: Một số giải pháp cho hoạt động của tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam, tác giả đã đưa ra các giải pháp của mình ở hai cấp độ, giải pháp vi mô và giải pháp vĩ mô Tuy có sự gần gũi về mặt đề tài nhưng luận văn của chúng tôi sẽ đào sâu, phát triển những vấn đề đã được đặt ra từ khóa luận tốt nghiệp sinh viên này, đặc biệt luận văn của chúng tôi sẽ cập nhật những thông tin mới nhất về sự phát triển của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí.

Ngoài ra, ở đây đó trong các công trình nghiên cứu khoa học, các luận

án, luận văn, khóa luận… chúng tôi đã tìm thấy nhiều bài viết, ý kiến đề cập hoặc có liên quan đến vấn đề này Cụ thể:

Cuốn “Truyền thông đại chúng” của PGS TS Tạ Ngọc Tấn đã cho

chúng tôi một cái nhìn toàn cảnh về hoạt động của lĩnh vực truyền thông đại chúng, những hiểu biết cơ bản, có hệ thống về các phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại, các nguyên tắc, phương pháp chính nhằm quản lý, điều hành, phát huy tốt vai trò, sức mạnh của các loại hình phương tiện truyền thông đại chúng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Trong cuốn sách này, tạp chí được đặt trong hệ thống báo in ấn, và có mối quan hệ mật thiết với các loại hình truyền thông khác như phát thanh, truyền hình, quảng cáo… Tác giả cũng đã trình bày quan niệm của mình về các vấn đề như: thế nào là tạp chí, đặc điểm của nó; vai trò của tạp chí; vị trí của tạp chí trong truyền thông đại chúng; có mấy dòng tạp chí; số lượng các đầu tạp chí

và số lượng các loại tạp chí Những ý kiến của tác giả Tạ Ngọc Tấn sẽ được chúng tôi trở lại cụ thể trong các phần sau

Mặc dù số công trình nghiên cứu, luận án, luận văn, khóa luận về tạp

chí không nhiều, tuy nhiên trong số đó luận án thạc sĩ “Khối tạp chí kinh tế

Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển” được chúng tôi đánh giá

khá cao Tác giả Trần Thị Thanh Hà đã giành riêng chương I để trình bày một số vấn đề lý luận và thực tiễn của tạp chí kinh tế, trong đó những tri

thức, sự luận giải của tác giả về quan niệm về tạp chí, sự phân định sự khác biệt giữa tạp chí và báo, hệ thống tạp chí và phân loại tạp chí là những tư liệu quý đối với chúng tôi

Nội dung chỉ dẫn và nội dung giải trí trên báo chí nói chung cũng đã

được một số tác giả quan tâm đề cập Khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Báo

chí với thời trang Việt Nam” của tác giả Trần Thị Tuyết Chinh là một ví dụ

như thế Sau phần trình bày một số vấn đề về thời trang, tác giả khóa luận đã

đi vào khảo sát một số tờ báo và tạp chí thời trang ở Việt Nam cả về phương diện nội dung thông tin lẫn hình thức truyền tải thông tin để đưa ra những đánh giá chung về báo chí thời trang Việt Nam, cả mặt mạnh cũng như mặt hạn chế Tuy không trực tiếp nói đến những vấn đề mà chúng tôi quan tâm

nhưng phạm vi khảo sát của khóa luận này là 4 tờ: Thời trang trẻ, Mốt và cuộc sống, Thế giới phụ nữ, Mốt đều là 4 tờ tạp chí, trong đó Thời trang trẻ

là tờ tạp chí chỉ dẫn – giải trí đầu tiên ở nước ta, thể hiện rất rõ nội dung giải trí – đây cũng là tờ tạp chí sẽ được chúng tôi khảo sát kỹ lưỡng trong quá trình sau này Thêm vào đó, nói đến nội dung của 4 tờ tạp chí này không thể không đề cập đến vấn đề chỉ dẫn – giải trí, đây chính là nội dung quan trọng bậc nhất của cả 4 tạp chí nêu trên Do đó khóa luận này ít nhiều có sự gần gũi với luận văn của chúng tôi

Bên cạnh đó còn phải kể đến khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô

Thùy Dương với đề tài “Bước đầu khảo sát vấn đề tư vấn tiêu dùng trên

báo chí hiện nay” Ở đây thay vì dùng khái niệm “chỉ dẫn” như chúng tôi thì

tác giả khóa luận đã chọn dùng khái niệm “tư vấn”, xét về bản chất hai khái niệm này có sự gần gũi nếu không nói là đồng nhất Tuy chỉ là một khóa luận tốt nghiệp, nhưng bằng sự công phu, tỉ mỉ trong nghiên cứu khoa học, tác giả Ngô Thùy Dương đã khiến cho khóa luận của mình có được hàm lượng khoa học không nhỏ Trong chương I: “Lịch sử của tư vấn và tư vấn tiêu dùng trên báo chí”, tác giả đã đưa ra được khái niệm tư vấn trên báo chí,

khái quát được lịch sử tư vấn trên báo chí, phân loại tư vấn trên báo chí thành 4 loại: tư vấn sức khỏe, tư vấn tâm lý, tư vấn công việc và tư vấn tiêu dùng và đi sâu vào vấn đề tư vấn tiêu dùng trên báo in và tạp chí Những

định nghĩa như “tư vấn trên báo chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của báo chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ họ giải quyết một vấn đề nhất định” (5, 13), “tư vấn ra đời từ nhu cầu tiếp nhận có chọn lọc thông tin sự kiện, thông tin mang tính định hướng và thông tin thẩm mỹ của độc giả khi đời sống vật chất tinh thần từng bước được cải thiện” (5, 14) hay “có nhiều cách phân loại tư vấn trên báo chí Ở mỗi góc độ tiếp cận, tư vấn trên báo chí được phân chia một cách khác nhau Tư vấn trên báo chí không phải là một thể loại báo chí độc lập, do vậy nó không mang những đặc điểm của thể loại báo chí thuộc các nhóm thông tấn, chính luận hay chính luận nghệ thuật Tư vấn chỉ là một dạng chuyển tải thông tin đặc biệt của báo chí Điểm khác biệt nhất của tư vấn đối với các loại hình báo chí cũng như các dạng thức đặc biệt khác như quả cáo trên báo chí là về nội dung Vì vậy, chỉ bằng cách tiếp cận ở góc độ nội dung của tư vấn trên báo chí mới có thể phân loại một cách chi tiết nhất, đầy đủ nhất” (5, 24)… là những ý kiến thú

vị, đáng quý đối với chúng tôi Chỉ dẫn hay tư vấn là một trong hai nội dung chính, quan trọng của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí, mà tư vấn tiêu dùng chỉ

là một bộ phận rất nhỏ trong đó nhưng những thống kê, khảo sát cụ thể của khóa luận vẫn là những tư liệu có ý nghĩa với chúng tôi

Đây chính là những gợi ý bước đầu, những tư liệu rất quý cho chúng tôi khi đi vào tìm hiểu vấn đề này

Tuy nhiên, do mục đích, khuôn khổ, sở trường, trải nghiệm thực tế của mỗi người viết mà những tài liệu đó chưa có được cái nhìn khái quát toàn cảnh về cả vấn đề lý thuyết lẫn thực tế tác nghiệp của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Mặt khác, những tài liệu này cũng chưa đánh giá được đầy đủ cả tính

hiệu quả cũng như bất cập của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Việc các công trình nghiên cứu được thực hiện cách đây một thời gian cũng là lý do khiến những tài liệu này chưa bắt kịp với tốc độ phát triển của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí hôm nay

Do vậy, với luận văn này, chúng tôi sẽ tập trung khái quát một số vấn

đề lý thuyết về nội dung chỉ dẫn – giải trí của dòng tạp chí này, tập trung phân tích hai mặt quan trọng của dòng tạp chí này, xét từ phía công chúng, là tính hiệu quả và bất cập để từ đó đưa ra nhận xét, đánh giá và kiến nghị những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của các tạp chí chỉ dẫn – giải trí trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Với đề tài này, mục đích của người viết là: đem lại một cái nhìn tổng thể về bức tranh dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí thời kỳ hiện đại, trên cơ sở đó tập trung chủ yếu vào tính hiệu quả và bất cập của dòng tạp chí này tại Việt Nam, đồng thời đưa ra những đề xuất giúp dòng tạp chí này hoạt động hiệu quả hơn Qua đó rút ra những kinh nghiệm, bài học thiết thực trong hoạt động nghề nghiệp của bản thân người nghiên cứu đề tài về sau

Để đạt được mục đích trên, luận văn sẽ thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Sơ bộ phác thảo một số vấn đề lý thuyết về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở nước ta trong xu thế của truyền thông thế giới

- Khảo sát những nội dung cơ bản, xét về phương diện tác nghiệp của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí để nhằm phân tích, đánh giá tính hiệu quả cũng như những bất cập của dòng này đối với công chúng Việt Nam trong khoảng

15 năm trở lại đây

- Dựa trên những vấn đề lý thuyết và thực tế đó để đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài chính là dòng tạp chí chỉ dẫn – giải

trí, xét cả ở bình diện lý thuyết lẫn thực tế hoạt động

Luận văn của chúng tôi khảo sát 5 tạp chí chỉ dẫn – giải trí điển hình:

Đẹp, Cẩm nang mua sắm, Ôtôxemáy Việt Nam, Tiếp thị và gia đình, Thời trang trẻ 5 tạp chí này được lựa chọn hoàn toàn không phải do ngẫu nhiên

Lý do mà chúng tôi lựa chọn 5 tạp chí này để khảo sát là: Thời trang trẻ là tờ tạp chí đầu tiên tại Việt Nam theo dòng chỉ dẫn - giải trí, Cẩm nang mua sắm

và Ô tô xe máy Việt Nam là hai tạp chí tiêu biểu mang nội dung chỉ dẫn và giải trí, trong đó Ô tô xe máy Việt Nam có đối tượng phục vụ riêng, chủ yếu

là đấng mày râu, trong khi các tạp chí được chọn lựa chủ yếu dành cho phái

đẹp Đẹp và Tiếp thị và gia đình là hai tờ tạp chí tiêu biểu về sự thành công

của doanh thu quảng cáo 5 tờ tạp chí mà chúng tôi chọn lựa cũng tiêu biểu cho những mặt khác nhau của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Do đó, chúng tôi lựa chọn 5 tờ tạp chí này với mong muốn vừa khảo sát được lịch sử phát triển của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam vừa bao quát được mọi mặt đời sống của dòng tạp chí này

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình tiến hành đề tài, chúng tôi đã sử dụng tổng hợp một số phương pháp sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, hệ thống hóa cứ liệu thực tế

- Phương pháp phân tích tài liệu, tổng hợp khái quát hóa vấn đề

- Phương pháp so sánh đối chiếu giữa các dòng tạp chí, giữa tạp chí và các loại hình truyền thông đại chúng khác

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng các thao tác tư duy diễn dịch, quy nạp, tổng hợp, nghiên cứu theo quan điểm biện chứng, lịch sử cụ thể…

6 Đóng góp mới của luận văn

Theo khảo sát của chúng tôi, chưa có nhiều công trình, bài nghiên cứu

về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí, do đó luận văn của chúng tôi mong muốn mang đến nhiều đóng góp mới mẻ:

- Cung cấp bức tranh toàn cảnh về dòng tạp chí chỉ dẫn - giải trí

- Đưa ra những mặt hiệu quả và bất cập của hệ thống tạp chí chỉ dẫn - giải trí

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của các tạp chí chỉ dẫn - giải trí

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài Phần mở đầu và Phần kết luận, luận văn gồm 3 chương, danh

mục tài liệu tham khảo và Phụ lục

Chương 1: Những vấn đề lý luận về tạp chí chỉ dẫn – giải trí

Chương 2: Hoạt động của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí : hiệu quả và bất cập Chương 3: Một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả cho dòng tạp chí chỉ

dẫn – giải trí

Những trích dẫn từ các tài liệu tham khảo được thống nhất ghi như sau: số trước chỉ số thứ tự của tài liệu trích dẫn trong thư mục tài liệu tham khảo, số sau chỉ số trang có nội dung trích dẫn

Ví dụ: (5, 12): tài liệu số 5 trong thư mục tài liệu tham khảo, trích dẫn

trong trang 12

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VỀ TẠP CHÍ VÀ TẠP CHÍ CHỈ DẪN – GIẢI TRÍ

1.1 Tạp chí

1.1.1 Khái niệm

Tạp chí là loại hình báo chí, thuộc hệ thống báo in Tạp chí là một

khái niệm đã trở nên quá quen thuộc với chúng ta trong cuộc sống hằng ngày Nhưng không phải ai cũng hiểu đúng và hiểu hết nội hàm của khái niệm này với tư cách một khái niệm của khoa học xã hội Chính vì vậy trước hết chúng tôi muốn xác định lại nội hàm của khái niệm “tạp chí” trong sự đối sánh với khái niệm “báo” đặt trong tổng thể hệ thống báo in

Trên thế giới, tạp chí được gọi một cách phổ biến là “Magazine” Lúc đầu có quan niệm cho rằng Magazine chỉ là một loại hình tạp chí phục vụ

cho mục đích thư giãn Quan niệm này xuất phát từ sự ra đời của tờ tạp chí

Gentlemen’s Magazine (Tạp chí dành cho quý ông) 1731 – 1907 ở nước

Anh, bao gồm các bài tiểu luận, truyện và thơ, đương thời rất có ảnh hưởng trong đời sống xã hội Nhưng trong tiến trình phát triển của mình, cùng với báo, tạp chí phục vụ mọi nhu cầu thông tin trong xã hội, được sử dụng rộng

rãi trong mọi lĩnh vực, do đó magazine mở rộng phạm vi hoạt động, không

còn bó hẹp là phương tiện giải trí nữa Từ thực tế đó, quan niệm về tạp chí cũng được mở rộng cho sát với thực tế

Theo “Microsoft Encarta 99 Encyclopedia” thì những xuất bản phẩm

xuất bản trong các khoảng thời gian dài hơn một ngày (hàng tuần, hai tuần, hàng tháng, hàng quý thậm chí là hành năm mới ra một số), in trên giấy tốt, với các trang đóng nhỏ hơn báo được gọi là tạp chí xuất bản định kỳ

(Periodicals) Như vậy Periodicals – tạp chí xuất bản định kỳ bao gồm tất cả

các xuất bản phẩm mang tính định kỳ với khoảng cách xuất bản thường dài hơn báo Mặt khác bài viết cho Periodicals cũng khác, thường sử dụng

những chất liệu đặc biệt để lôi cuốn bạn đọc quan tâm chú ý Những nội dung của các tạp chí xuất bản định kỳ thường ít liên quan đến các thông tin hiện hành Trong quá trình phân phối thông tin thì chúng thường tập trung vào các tin tóm tắt hoặc các bài bình luận Theo quan niệm này thì tạp chí là Magazine nhưng khởi thủy của nó là những tạp chí xuất bản định kỳ với các đặc trưng nêu trên

Một quan niệm khác, người ta đi tìm trong từ nguyên của ngôn ngữ Ả

rập thì nó có nguồn gốc từ thuật ngữ “Store house” là “một kho chứa thông tin về tất cả mọi thứ nhưng khác với sách – cũng là một kho chứa thông tin, bởi gắn với Periodicals hay Magazine nên nó là “kho chứa thông tin về mội lĩnh vực nào đó””1 Tuy nhiên quan niệm này cũng chỉ giới hạn ở một giai đoạn nhất định

Lại có quan niệm: “Tạp chí cũng là một loại hình trong số các phương tiện thông tin đại chúng Trên thực tế nó cũng quan trọng tương đương như sách trên thị trường Ảnh hưởng của nó cũng rất lớn, không thể đo đếm được Cũng khó có thể thống kê được có bao nhiêu ấn phẩm xuất bản dưới dạng định kỳ Trên các quầy bán báo, sự có mặt của tạp chí cũng khá vắng bóng, phần lớn các tạp chí được đặt mua dài hạn thông qua mạng bưu chính Vì thế cũng có quan niệm cho rằng tạp chí có nhiều nét tương đồng với loại hình sách”2

Trên thế giới, việc phân loại tạp chí cũng có nhiều cách khác nhau Có khi phân chia theo từng lĩnh vực hoạt động, có khi phân loại theo đối tượng bạn đọc, cũng có khi phân thành “magazine đặc biệt” và “magazine thông thường”…

Từ điển bách khoa Séc, Praha (1989) cho rằng: “Tạp chí là loại ấn

phẩm xuất bản thường kỳ (hàng tuần, hàng tháng, hàng quý…) bao gồm tin

tức và các bài báo về các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, thi đấu thể thao, y tế…

Có nhiều loại tạp chí khác nhau được phân biệt qua nội dung như: tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành, chuyên nghề, tạp chí hội họa, tạp chí ảnh, tạp chí mốt thời trang, tạp chí hài hước…”

Từ điển báo chí thực hành của B Osvaldova & J Halada đưa ra

khái niệm về tạp chí và phân tích một cách cụ thể hơn như sau: “Tạp chí là một loại ấn phẩm xuất bản ở một khu vực, địa điểm nhất định, có tính thường kỳ đều đặn, ít nhất là nửa năm, nhiều nhất là một tuần một số Tạp chí khác với nhật báo ở chỗ: tính thời sự thấp hơn nhật báo, tính khái quát

đề tài lại cao hơn nhật báo Tạp chí thường hướng tới một phạm vi độc giả nào đó đã được thông tin một cách vắn tắt, sơ lược về một vấn đề nhất định nhưng chưa thỏa mãn và đang đi tìm những số liệu chi tiết tỉ mỉ và có tính chuyên ngành hơn Khác với các loại tuần báo, báo bán nguyệt san, tạp chí

có số lượng Tạp chí còn bao hàm cả các loại tạp chí khoa học chuyên ngành và các loại lược tin thông tấn, tập san (bullelin) xuất bản theo quý hoặc nửa năm một quyển Có nhiều kiểu phân loại tạp chí như:

- Phân loại theo lượng xuất bản

- Theo tuổi tác độc giả (cho thanh niên, thiếu niên, người cao tuổi)

- Theo sở thích giải trí (ô tô – môtô, âm nhạc, vườn cảnh)

- Theo giới tính (cho phụ nữ, nam giới)

- Theo chuyên ngành (hóa học, toán học, y học)

- Theo nội dung và thành phần độc giả (tạp chí gia đình, tạp chí phổ cập tri thức, tạp chí chuyên ngành và không chuyên ngành)

Với sự phát triển của mạng Internet và CD ROM, tạp chí không chỉ là một dạng ấn phẩm mà còn là dạng văn hóa phẩm điện tử

Tạp chí xuất hiện từ đầu thế kỷ XVII, ban đầu là tạp chí chuyên ngành Cùng với sự phát triển của nghề in, kỹ thuật minh họa, đến đầu thế kỷ

XIX bắt đầu xuất hiện các tạp chí có tính chính trị Mỗi thời kỳ lịch sử và các thành tựu kỹ thuật công nghiệp, đều mang đến cho tạp chí một bước phát triển độc đáo, làm xuất hiện những loại hình tạp chí mới: tạp chí ảnh, tạp chí điện ảnh, tạp chí chương trình truyền hình”1

Ở Việt Nam, tạp chí có lịch sử non trẻ hơn rất nhiều so với tạp chí thế giới Vì thế cũng không quá khó hiểu, khi khái niệm tạp chí ở Việt Nam cũng chưa có được một nội hàm thật rõ ràng và thống nhất

Do tính chất, quy mô, nhiệm vụ của tạp chí Việt Nam nên nó có những đặc điểm riêng biệt khác với tạp chí ở các nước phát triển Có ý kiến

cho rằng: “Tạp chí trên thực tế là một tờ báo viết nhưng nó khác với báo ở chỗ: tạp chí là cơ quan lý luận học thuật khoa học của một tổ chức, một đoàn thể nào đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu, hướng dẫn trao đổi nghiệp

vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo”2 Định nghĩa này đã chỉ ra sự khác nhau của báo và tạp chí trên phương diện: cơ quan chủ quản, nội dung thông tin, thời gian định kỳ phát hành Tuy nhiên có thể thấy sự so sánh này chỉ dựa trên đặc điểm của những tạp chí lý luận chính trị và khoa học, những tạp chí mang tính chất chuyên ngành, nhóm tạp chí chỉ dẫn – giải trí dường như chưa được đề cập đến

Lần ngược trở lại lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1917, tạp chí Nam Phong ra đời – tờ tạp chí thứ hai ở Bắc Kỳ được xuất bản và đã cho đăng nhiều bài viết về nghề làm báo, về cách thức làm báo Chủ bút của tờ tạp chí

này - Phạm Quỳnh có lẽ là người Việt Nam đầu tiên nêu lên sự khác nhau

giữa báo và tạp chí: “Tờ báo, tiếng Anh gọi là “Newspaper” nghĩa là trở về các tờ nhật báo, tuần báo xuất bản ra có định kỳ Tính chất các tờ báo ấy chỉ

1 B Osvaldova & J Halada Từ điển báo chí thực hành

cốt là thuật chép lấy thời sự cho tường, so với các tờ tạp chí tùng san chuyên luận thuật về chính trị học thuật và công việc xã hội tựu trung có hơi khác nhau”1

Hoa Bằng – Hoàng Thúc Trâm một thành viên “gánh gạch xe vôi”

của nhóm Tri Tân cũng đưa ra cách phân chia các loại hình tạp chí như sau:

“Tuần san, bán nguyệt san, hoặc nguyệt san chia làm hai hạng Thông tục và chuyên môn Thông tục là loại “chấp chi – nhặt nhạnh” nhét món gì vào cũng được miễn đáp ứng được tiếng đòi gọi của độc giả thì thôi Còn loại chuyên môn, là những tạp chí đi riêng từng đường chuyên khoa như sử học, văn học, khoa học, chính trị, kinh tế, pháp luật… loại này chỉ hợp với một số độc giả lựa chọn, vì ai thích món nào thì mới chuốc đến những tờ chuyên môn ấy”2 Cách hiểu và phân chia của Hoa Bằng gần giống với cách phân chia tạp chí thành 2 loại: Magazine đặc biệt và Magazine thông thường ở Mỹ trước đây

Năm 1986 Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia) có tổ chức một cuộc hội thảo lớn bàn về tạp chí Phần lớn các quan niệm của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, các nhà báo lão thành đều dựa trên sự phát triển tạp chí ở Việt Nam, theo đó: Đặc trưng của tạp chí làm chức năng tuyên truyền, nghiên cứu lý luận và hoạt động khoa học - khác với báo chí là cơ quan lý luận khoa học và để phân biệt giữa báo và tạp chí thường dựa trên ý kiến của Lênin khi bàn về báo chí:

“Tạp chí chủ yếu làm công tác tuyên truyền, báo hàng ngày chủ yếu làm công tác cổ động”3

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của tạp chí, thì quan niệm về nó cũng không ngừng thay đổi PGS TS Đinh Hường trong bài giảng về tạp chí

cho rằng: “Trước đây tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện của tòa án, chính phủ Ngày nay, tạp chí thường là cơ sở lý luận, học thuật

chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành Tính định

kỳ của tạp chí dài (tháng, quý…) Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn Tạp chí thường có hai loại: tạp chí mang tính tuyên truyền phổ biến và tạp chí mang tính chuyên ngành”1

Theo Từ điển Tiếng Việt của NXB Khoa học xã hội năm 1994, tạp

chí được coi là “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo” Như vậy, theo cách định nghĩa

này tạp chí và báo chỉ được phân biệt với nhau bằng khổ in ấn, là một tiêu chí hoàn toàn không có tính cụ thể, xác định, không nói lên bản chất của từng loại báo cũng như tạp chí

Theo Từ điển Tiếng Việt của NXB Giáo dục năm 1996, tạp chí là

“xuất bản phẩm định kỳ đăng nhiều bài của nhiều tác giả khác nhau về một ngành nhất định đóng thành tập” Cách định nghĩa này không đặt ra sự so

sánh giữa tạp chí và báo nhưng đã bước đầu chỉ ra được một đặc điểm cơ bản của tạp chí đó là tính chất chuyên ngành (mỗi tạp chí thường là của một ngành khoa học, ngành nghề… nhất định và thể hiện các thông tin khoa học, thông tin thời sự liên quan đến hoạt động của ngành đó)

Trong cuốn “Truyền thông đại chúng”, PGS TS Tạ Ngọc Tấn lại

định nghĩa tạp chí trong tổng thể báo in ấn Theo đó, “báo in là những ấn phẩm định kỳ chuyển tải một nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội Trong trường hợp này, thuật ngữ báo in dùng để chỉ hai bộ phận: báo và tạp chí” (33, 81) Từ đó, căn cứ theo tiêu

chí định kỳ và tính chất nội dung thông tin, tác giả Tạ Ngọc Tấn chia báo in thành 5 loại trong đó có tạp chí (cùng với nhật báo, báo thưa kỳ, tuần báo,

báo nửa tháng) Tạp chí được định nghĩa là “những ấn phẩm định kỳ có nội

1 Dẫn theo: Phạm Đình Lân, Bài giảng Chuyên đề : Quá trình phát triển và một số vấn đề lý luận về tạp chí

dung chuyên sâu vào một hay một số vấn đề, lĩnh vực đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật” Cụ thể, tác giả chỉ ra 5 đặc trưng của tạp chí là:

- Tính định kỳ: định kỳ xuất bản của tạp chí có thể là một tuần, nửa

tháng, một tháng, hai tháng và cũng có những tạp chí xuất bản theo định kỳ

3, 4, 5, 6 tháng một số

- Giới hạn công chúng hẹp: đối tượng đọc của tạp chí chọn lọc hơn

nhiều so với nhật báo và báo thưa kỳ Có những tạp chí thông tin về những lĩnh vực nghiên cứu hẹp chỉ xuất bản 500 – 600 bản trong một kỳ

- Nội dung chuyên sâu: Nội dung của tạp chí là những thông tin chuyên

sâu như những công trình khoa học, nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm, những tài liệu phân tích, đánh giá các vấn đề, sự kiện, những bài viết dự báo và chiều hướng vận động, phát triển của các hiện tượng trong xã hội hay trong

tự nhiên…

- Hình thức đơn giản: Việc trình bày các tạp chí đơn giản và khuôn khổ

tạp chí cũng tương đối nhỏ, thuận lợi cho mục đích đọc nghiên cứu

Như vậy rõ ràng cho đến nay còn nhiều ý kiến khác nhau xoay quanh khái niệm tạp chí Từ những tài liệu tham khảo được và thực tế phát triển của tạp chí trong những năm gần đây, theo chúng tôi, tạp chí là những ấn phẩm được phát hành định kỳ (thời gian giữa hai kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn báo), có nội dung chuyên sâu vào một hay một số vấn đề, lĩnh vực của đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật, khổ của tạp chí có 3 loại (khổ lớn, vừa và nhỏ) với hình thức đẹp mắt Đây là định nghĩa chung nhất để chúng

ta có thể hiểu về tạp chí và phân biệt sơ bộ tạp chí với báo

1.1.2 Đặc điểm

Căn cứ theo định nghĩa nêu trên, tạp chí có những đặc điểm sau:

- Tính định kỳ: Cũng là một loại báo in ấn nên tạp chí cũng được phát

hành định kỳ nhằm tạo thuận lợi cho bạn đọc Nhưng nếu báo in thường có

kỳ phát hành ngắn, hàng ngày hoặc một ngày cố định trong tuần thì tạp chí

có kỳ phát hành dài hơn, có tạp chí hai tuần phát hành một lần, một tháng phát hành một lần thậm chí một quý mới ra một ấn phẩm Ví dụ: Tạp chí

Thời trang trẻ, Tiếp thị và gia đình phát hành hàng tuần trong khi đó tạp chí Đẹp mỗi tháng chỉ ra một số Khoảng cách giữa hai lần phát hành dài khiến

cho tạp chí không thể cập nhật thông tin hàng ngày nhanh và nhiều như báo

in Nhưng đổi lại điều này lại phù hợp với nội dung chuyên sâu của tạp chí Khoảng cách giữa hai lần phát hành khá dài khiến cho những người làm tạp chí có thể bao quát, tổng kết được hoạt động, thành tựu trên lĩnh vực của mình, có thể có những bài nghiên cứu chuyên sâu mà không phải ngày một ngày hai có thể làm ra, đặc biệt là có thời gian để chú ý đến hình thức của tạp chí, làm cho nó ngày càng chuyên nghiệp và hấp dẫn bạn đọc hơn

- Nội dung thông tin: Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa báo và tạp chí

Nếu như nội dung thông tin của báo là những sự kiện của đời sống xã hội hằng ngày thì nội dung thông tin của tạp chí lại hẹp hơn chỉ tập trung vào một hoặc một số lĩnh vực nào đó Nếu như mục tiêu của báo là cung cấp bức tranh toàn cảnh của xã hội thì mục tiêu của tạp chí là cung cấp bức tranh hoạt động của một ngành nghề, một lĩnh vực khoa học, một lĩnh vực của đời sống

xã hội… Không hoàn toàn tuyệt đối nhưng có thể nói thông tin của báo thiên

về chiều rộng còn thông tin của tạp chí thiên về chiều sâu Tất nhiên những người thực hiện tờ báo cũng ngày càng muốn đi sâu vào các vấn đề của cuộc sống cũng như những người làm tạp chí muốn bao quát rộng lĩnh vực của mình Ví dụ như: Tạp chí Văn học nước ngoài với những mục như “Lí luận – phê bình”, “Văn học dịch và dịch văn học”, “Tư liệu văn học” và “Thông tin văn học thế giới” sẽ cố gắng làm cầu nối giữa bạn đọc với văn học thế giới

trên nhiều phương diện khác nhau Trong khi đó, tạp chí Ô tô xe máy Việt Nam lại đề cập đến những vấn đề liên quan đến thị trường ôtô xe máy,

những dòng xe mới, tính năng của các loại xe, hướng dẫn sử dụng từng loại

xe của các nhà chuyên môn, giá cả… với 3 chuyên mục lớn: “Tin tức”, “Thế giới xe”, “Thị trường”

- Đối tượng công chúng: Cũng chính từ đặc trưng về nội dung thông tin

nên đối tượng công chúng của tạp chí và báo là khác nhau Nếu như có thể nói tất cả các tờ báo đều cùng hướng tới một độc giả đó là đông đảo nhân dân thì các tờ tạp chí không cùng hướng tới một đối tượng công chúng Nói cách khác, mỗi tờ tạp chí hướng tới một đối tượng bạn đọc khác nhau Đối tượng bạn đọc của một tạp chí thường có phạm vi hẹp, đó phải là những người am hiểu hoặc quan tâm đến lĩnh vực mà tạp chí đó đề cập đến Bạn đọc của Tạp chí Toán học sẽ là những người quan tâm đến toán học, còn bạn

đọc của Tạp chí Văn học sẽ là những người yêu văn học Tạp chí Thế giới phụ nữ hướng tới bạn đọc là phụ nữ hoặc những người quan tâm đến những vấn đề của phụ nữ Trong khi đó những người tìm đọc tạp chí Ô tô Xe Máy Việt Nam lại thường là đấng mày râu

Nội dung thông tin và đối tượng công chúng của một tờ tạp chí có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Để phát hành một tờ tạp chí mới, việc đầu tiên những người làm tạp chí đó cần xác định chính là đối tượng bạn đọc mà mình hướng tới và những nội dung thông tin mà mình sẽ chuyển tải đến bạn đọc Hai điều này giữ vai trò quan trọng, chi phối những mặt hoạt động khác của một tờ tạp chí, từ hình thức đến hệ thống các chuyên mục, cách thiết kế layout… Việc xác định rõ ràng đối tượng bạn đọc và nội dung thông tin của một tờ tạp chí cũng là cách để tờ tạp chí đó có được một diện mạo riêng, không lẫn với những tờ tạp chí khác, tạo nên tiếng nói và sức hút đối với độc giả Nhưng cũng chính từ điều này mà số lượng phát hành của tạp chí thường

ít hơn báo in

- Hình thức: Trước đây người ta thường cho rằng tạp chí có hình thức

đơn giản nhưng điều đó đã không còn đúng trong những năm gần đây Sự phát triển của công nghệ làm giấy, công nghệ in ấn đã làm ra những trang tạp

chí có chất lượng giấy cực đẹp Sự phát triển của ngành thiết kế, đồ họa, việc

sử dụng các máy móc chuyên dụng hiện đại đã giúp cho tạp chí có những hình ảnh đẹp, bố cục bắt mắt, có những điểm nhấn thu hút độc giả Có thể nói hình thức đẹp là một trong những thế mạnh nổi trội của tạp chí Điều này thể hiện tính chuyên nghiệp ngày càng cao của tạp chí Việt Nam Đồng thời

nó cũng nhằm đáp ứng thị hiếu ngày càng cao của công chúng, bạn đọc hiện đại không chỉ đòi hỏi nội dung hay hấp dẫn mà còn đòi hỏi một hình thức đẹp, có như vậy mới làm tăng hiệu quả cạnh tranh của tạp chí bên cạnh rất nhiều phương tiện truyền thông hiện đại khác Đây chính là một trong những thế mạnh của tạp chí so với báo in

Hiện nay có rất nhiều tạp chí mới ra đời, có thể nói đến một “cơn bão” tạp chí, ngành ngành ra tạp chí, nghề nghề ra tạp chí, nhiều cơ quan ra tạp chí… Theo số liệu của Cục báo chí, Bộ Thông tin và Truyền thông được công bố tại Hội nghị báo chí toàn quốc 5- 2010, tính đến tháng 5 năm 2009, Việt Nam có 706 cơ quan báo in, sản xuất ra 905 ấn phẩm báo chí, trong đó

có: 178 tờ báo (Trung ương là 76 tờ, địa phương là 102 tờ); 528 tạp chí (Trung ương là 414 tờ, địa phương là 114 tờ) Bình quân hàng năm có 600

triệu bản báo; bình quân 7,5 bản/ người/ năm, trong đó 75% phát hành ở đô thị, và thành phố lớn; 25% phát hành ở vùng sâu và nông thôn

Tuy nhiên không phải tạp chí nào cũng có chất lượng như mong đợi Nhiều tạp chí ra đời không chứng tỏ được sự lớn mạnh của tạp chí Việt Nam, mà điều quan trọng là ở chất lượng Nhiều tạp chí ra đời dẫn đến tình trạng chồng chéo, lấn sân báo, chỗ thừa vẫn thừa mà chỗ thiếu vẫn thiếu Một trong các lý do dẫn đến tình trạng đó là việc không phân định được rạch ròi ranh giới giữa báo và tạp chí Chỉ ra các đặc điểm của tạp chí trong sự so sánh với báo, chúng tôi mong muốn những người làm tạp chí hiểu rõ hơn về đặc trưng của tạp chí từ đó đưa hoạt động của tạp chí ở Việt Nam đi đúng hướng hơn, hoạt động hiệu quả và chuyên nghiệp hơn

1.1.3 Phân loại tạp chí

Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau mà có nhiều cách phân loại tạp chí Phân loại tổng thể các tạp chí hiện có theo các tiêu thức khác nhau là một vấn đề có ý nghĩa khoa học, vừa có tác dụng thực tế trong việc khảo sát nghiên cứu và tổ chức quản lý, xác lập phương pháp hoạt động tạp chí thích hợp

Theo chúng tôi được biết hiện có một số cách phân loại tạp chí, cụ thể như sau:

Thứ nhất1

, căn cứ theo nội dung thông tin của các lĩnh vực khoa học

người ta chia tạp chí ra thành hai khối: tạp chí thuộc khối khoa học tự nhiên,

ví dụ như: tạp chí Toán học, tạp chí Cơ học… và tạp chí thuộc khối khoa học

xã hội như Tạp chí Cộng sản, tạp chí Nghiên cứu kinh tế, tạp chí Sân khấu… Cách phân loại này không thể theo kịp tốc độ phát triển của tạp chí ở Việt Nam Cùng với sự phát triển của mọi mặt đời sống xã hội, số lượng tạp chí

ra đời ngày càng nhiều, nội dung thông tin trên nhiều lĩnh vực khác nhau chứ không chỉ gói gọn trong khối khoa học xã hội và khoa học tự nhiên Sự ra đời của nhiều nhóm ngành kinh tế, văn hóa, xã hội… hoạt động theo các chức năng khác nhau, tạp chí của một ngành, một tổ chức chính trị xã hội thuộc các nhóm ngành mới này đã mở ra nhiều tờ tạp chí đáp ứng từng nhóm nhu cầu thông tin nhất định Ví dụ: ở Bộ Tài chính, theo đà sắp xếp phát triển

tổ chức (bổ sung các tổng, cục) thì ngoài tờ Tạp chí Tài chính còn có Tạp chí Thuế Nhà nước, Tạp chí Bảo hiểm xã hội, Tạp chí Hải quan, một số bộ phận tách ra khỏi Bộ, như Kiểm toán nhà nước cũng có Tạp chí Kiểm toán Trong điều kiện mới, hình thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

và trong xu thế hội nhập và phát triển, đặc biệt là kể từ khi Việt Nam ra nhập WTO, xu thế hội nhập khiến cho nhu cầu cần nhiều thông tin mới cũng phát triển dẫn đến một số tờ tạp chí ra đời như Đầu tư chứng khoán…

1 (9, 25)

+ Loại hình tạp chí giải trí: như tạp chí Người chơi cờ, Người làm vườn, Tạp chí Thời trang, Điện ảnh, Sân khấu… Những tạp chí này đều có nội dung thông tin mang tính giải trí

+ Loại hình tạp chí ngành: có nội dung thông tin về một ngành hay một lĩnh vực hoạt động nhất định gắn với đối tượng có nhu cầu thông tin về ngành, lĩnh vực đó Ví dụ như: tạp chí Nông thôn mới, tạp chí Gia đình…

Theo chúng tôi, cách phân loại này gặp vấn đề ngay từ tiêu chí phân loại Chính vì không xác định được tiêu chí phân loại hợp lí nên đã dẫn đến

sự lộn xộn trong kết quả phân loại Cụ thể chúng ta thấy có sự không thống nhất ở chỗ: sự phân biệt giữa loại hình tạp chí lý luận khoa học và tạp chí giải trí là ở nội dung, trong khi đó sự khác biệt của loại tạp chí thứ ba lại là ở

cơ quan chủ quản của nó Rõ ràng tạp chí ngành cũng có thể phân thành tạp chí lý luận khoa học và tạp chí giải trí Trong khi đó cũng phải thừa nhận rằng trong xu thế phát triển hiện nay các tạp chí chỉ đơn thuần mang tính giải trí không còn nhiều, những người làm tạp chí giải trí đã ngày càng tăng cường hàm lượng thông tin chỉ dẫn - khoa học cho tạp chí của mình để đáp ứng nhu cầu của độc giả

Thứ ba2

căn cứ vào chủ thể quản lý và nội dung thông tin người ta

chia tổng thể tạp chí ra thành các nhóm tạp chí khác nhau như:

+ Nhóm tạp chí về công tác chính trị

1 (9, 26)

+ Nhóm tạp chí về khoa học kỹ thuật cơ bản và kỹ thuật ngành

+ Nhóm tạp chí của các tổ chức đoàn thể, xã hội

+ Nhóm tạp chí của các địa phương

+ Nhóm tạo chí về tôn giáo

+ Nhóm tạp chí về văn hóa nghệ thuật

+ Nhóm tạp chí của các ngành (bộ, ngành, viện, trường)

+ Nhóm tạp chí nghiên cứu về nước ngoài

+ Nhóm tạp chí bằng tiếng nước ngoài

Cách phân loại hệ thống tạp chí thành 9 nhóm nhỏ như thế này dễ gây chồng chéo và khó khăn cho người nghiên cứu khi nhân diện các loại tạp chí

Bên cạnh 3 cách phân loại trên, hệ thống tạp chí còn được phân loại căn cứ theo kỳ hạn phát hành, bao gồm: tạp chí hàng tuần; nguyệt san – các tạp chí phát hành một số một tháng, quý san – tạp chí phát hành mỗi quý một

số, bán niên san – tạp chí phát hành nửa năm một kỳ, thậm chí có tạp chí mỗi năm chỉ phát hành một số (theo http://vi.wikipedia.org)

Qua những cách phân loại trên cho thấy phương pháp luận và tiêu chí phân loại còn tồn tại những vấn đề cần thảo luận Tất nhiên mỗi cách phân loại đều có ưu nhược điểm nhất định và chỉ mang tính tương đối Nhưng những tồn tại trên đang đặt ra vấn đề nghiên cứu cách phân loại các tạp chí sao cho thật khoa học, chuẩn xác và hợp lý theo kịp với đà phát triển của hệ thống tạp chí ở nước ta

Trong lý luận tạp chí của Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã chia các tạp chí ra thành hai dòng lớn ngay từ khi các tạp chí đầu tiên ra đời Đó là: dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học Vấn đề là sau đó, các

bộ, ban, ngành… cũng ra tạp chí; vậy những tạp chí này thuộc dòng nào Từ

năm 1993, với sự ra đời của tạp chí Thời trang trẻ, thì hàng loạt những tạp

chí mới cũng ra đời, những tạp chí này không thể xếp vào dòng tạp chí lý luận chính trị hay dòng tạp chí khoa học Xếp những tạp chí loại này vào đâu, dòng tạp chí nào, chính là những vấn đề mà chúng tôi quan tâm giải quyết

Dựa trên tình hình phát triển thực tế của hệ thống tạp chí trong những năm gần đây, chúng tôi đề xuất phân hệ thống tạp chí Việt Nam ra thành ba

dòng căn cứ theo nội dung thông tin của các tạp chí Dòng thứ nhất là dòng tạp chí lý luận chính trị, dòng thứ hai là dòng tạp chí khoa học và dòng thứ ba là dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí

Dòng tạp chí lý luận chính trị bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Xây dựng Đảng, Tạp chí Lý luận chính trị… Dòng tạp chí khoa học bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Khoa học và công nghệ nông nghiệp, Tạp chí Triết học, Tạp chí Luật học, Tạp chí Văn học, Tạp chí Toán học, Tạp chí Văn học nước ngoài…

Bên cạnh dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học là dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Những tạp chí tiêu biểu thuộc dòng này có thể

kể đến như: Tạp chí Thời trang trẻ, Tạp chí Mốt và cuộc sống, Thế giới Phụ

nữ, Tiếp thị và gia đình, Đẹp, Ô tô xe máy Việt Nam, Thế giới tiêu dùng, Cẩm nang mua sắm, Thế giới nghệ sĩ… Nội dung mà những tờ tạp chí này

hướng vào là những thông tin chỉ dẫn độc giả, những thông tin giải trí lành mạnh và bổ ích Theo chúng tôi cách phân loại này đã căn cứ theo một tiêu chí rất quan trọng là nội dung thông tin của bản thân các tờ tạp chí Đây là tiêu chí mà những nhà nghiên cứu cũng như đội ngũ làm tạp chí, bạn đọc đều quan tâm Cách phân chia này cũng thể hiện sự cập nhật với hoạt động vô cùng sinh động của hệ thống tạp chí trong hơn mười năm trở lại đây Dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học ra đời đầu tiên trong hệ thống tạp chí Việt Nam Nhưng sự phát triển của đời sống xã hội, đặc biệt là

sự năng động, nhạy bén, sự thay đổi thị hiếu của bạn đọc nhất là bạn đọc trẻ

đã tạo điều kiện kích thích các tạp chí chỉ dẫn – giải trí lớn mạnh, tạo ra

thành một dòng tạp chí riêng, song song với các dòng tạp chí có trước đó Chính từ nhận định trên mà chúng tôi chọn cách phân loại hệ thống tạp chí này

và lấy dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí làm đối tượng nghiên cứu của luận văn

1.1.4 Sự hình thành và phát triển tạp chí Việt Nam

Ngày 15-4-1865: Gia Định báo - tờ báo quốc ngữ Việt Nam đầu tiên -

ra số 1 tại Sài Gòn, đánh dấu cột mốc khởi nguyên của lịch sử báo chí Việt Nam Cho đến nay báo chí Việt Nam đã trải qua gần 150 năm xây dựng và trưởng thành Từ chỗ chỉ cố một số tờ báo nhỏ, giấy in xấu, tin bài đơn giản, thông tin chậm, đội ngũ nhà báo thưa thớt… cho đến nay chúng ta đã có hẳn một nền báo chí phát triển mạnh, thu được nhiều thành tựu, là cánh tay đặc lực của Đảng và Nhà nước trong công cuộc đổi mới đất nước, nâng cao chất lượng đời sống vật chất cũng như tinh thần của người dân, nâng cao trình độ dân trí, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Không còn nữa những tờ báo in trên khổ giấy nhỏ lem nhem màu vàng mà thay vào đó là những tờ báo, tạp chí có chất lượng giấy đẹp, thông tin cập nhật nhanh chóng và chính xác, thể hiện sức mạnh lãnh đạo của Đảng

và Nhà nước đồng thời cũng là diễn đàn rộng rãi của người dân Đội ngũ những người làm báo cũng không ngừng lớn mạnh, ngày càng quy tụ những người có tâm với nghề, sẵn sàng lăn xả vào công việc, sẵn sàng nói lên những góc khuất của xã hội, phản ánh mọi mặt đời sống của nhân dân đáp ứng nhu cầu thông tin cũng như giải trí của người dân

Trong bức tranh toàn cảnh, tạp chí có một vai trò không nhỏ Tuy nhiên phần lớn các công trình nghiên cứu về báo chí đã được xuất bản thường đi sâu phân tích về khuynh hướng của các tờ báo, các dòng báo và sự tác động của bối cảnh xã hội đến sự ra đời và phát triển của báo chí Việc tìm hiểu để xác định nguồn gốc ra đời của loại hình tạp chí xuất bản định kỳ chưa được lưu tâm để có sự đánh giá thống nhất, chỉ ra tờ nào là tờ đầu tiên

Tìm trong cuốn “Thư tịch báo chí Việt Nam” do PGS TS Tô Huy Rứa chủ biên và các cuốn “Lược sử báo chí Việt Nam” của Nguyễn Viết Chước,

“Lịch sử báo chí Việt Nam” do PGS TS Đỗ Quang Hưng chủ biên mà xem xét thì tờ Đông Dương tạp chí ra số 1 ngày 15/5/1913 là tờ báo mang tính chất chí đầu tiên

Như vậy, tờ tạp chí xuất bản đầu tiên của báo chí Việt ngữ là tờ Đông Dương tạp chí, số 1 ra ngày 15/5/1913 do Schneider làm chủ nhân và

Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút dưới sự điều khiển của nhà cầm quyền Pháp

ở Đông Dương Trên phương diện chính trị đây là tờ báo có bổn phận là vũ khí tinh thần cho chính phủ Bảo hộ, chống nước Đức và tuyên truyền sức mạnh Đại Pháp Thời gian đầu Đông Dương tạp chí đã làm đúng với nhiệm vụ của mình nhưng càng về cuối tờ tạp chí này càng ngả dần về khảo cứu văn học, hơi hướng chính trị nhạt dần Sự ra đời của Đông Dương tạp chí đã mở ra mở ra nghề làm tạp chí trong nghề báo nói chung Mặc dù ở giai đoạn đầu nó mang tính chất như một tờ báo tuần nhưng phần nào đã biểu hiện rõ diện mạo của một loại hình báo chí, khởi đầu cho giai đoạn phát triển tạp chí sau này

Thời kỳ từ năm 1913 – 1940, tạp chí xuất hiện nhiều và đã có dấu ấn

rõ nét về diện mạo, nội dung và nghệ thuật tạp chí Tiên phong trong giai

đoạn này là Đông Dương tạp chí, tiếp theo là tạp chí Nam Phong (1917), Đại Việt tạp chí (1918) và Học Báo (1918) Các tạp chí giai đoạn này nội dung

chủ yếu phục vụ cho chế độ cai trị và khai thác thuộc địa, cổ vũ tư tưởng Pháp Việt đề huề Phương thức thể hiện chủ yếu dưới dạng khảo cứu, luận bàn về các vấn đề chính trị, triết học, văn học và xã hội Nghệ thuật làm tạp chí tuy mới bước đầu nhưng đã để lại một dấu ấn sâu đậm về tổ chức tranh báo, tổ chức chuyên mục Đặc biệt một số tờ đã vận dụng một số thể loại có

xu hướng tiếp cận với báo chí hiện đại

Đáng chú ý ở giai đoạn này là xuất hiện các tạp chí xuất bản định kỳ

mang tính chất chuyên ngành Về khoa học có Khoa học Tạp chí (1927), về

y học có Vệ sinh Y báo (1928), Phục Pháp Âu dược (1929), về kỹ thuật có Điện xa tạp chí (1928), về tôn giáo có Đuốc Tuệ (Phật giáo, 1937), Đa Minh (công giáo, 1937)…, về thanh niên có Việt Nam Thanh niên tạp chí (1923)… Đặc biệt có tờ An Nam tạp chí (1926) do Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu làm chủ nhiệm, mang tính cách văn hóa xã hội An Nam tạp chí là tờ mở đầu cho loại

hình tạp chí chuyên viết về văn học sau này

Thời kỳ này cũng xuất hiện một dòng báo mới bí mật, bất hợp pháp đối lập với dòng báo do Nhà nước Bảo hộ nắm giữ và chi phối, đó là dòng

báo chí Cách mạng, mở đầu là tờ Thanh niên (1925) do Nguyễn Ái Quốc

sáng lập và chỉ đạo Đồng thời với việc xuất bản các tờ báo, những người cộng sản chủ trương xuất bản tạp chí làm vũ khí tuyên truyền lý luận chủ nghĩa Mác và giáo dục đường lối, chính sách của Đảng trong giai đoạn đầu

Đảng mới thành lập Tạp chí Đỏ là tờ tạp chí đầu tiên của dòng tạp chí Cách

mạng, số 1 được xuất bản ngày 5/8/1930

Trong những năm 1940 – 1945, tạp chí phát triển mạnh cả về số lượng

và chất lượng Nhiều tờ đã chuyển tải một dung lượng lớn về thông tin mang tính chất văn học – khoa học – xã hội, ít nhiều có bàn luận về thời sự, kinh

tế, chính trị Các tờ tạp chí này xuất bản với nhiều khuynh hướng khác nhau,

họ có quan niệm nhìn nhận xã hội sau chiến tranh khác nhau nhưng nói

chung là tiến bộ, có tinh thần yêu nước Tiêu biểu là tạp chí Tri Tân, tạp chí Thanh Nghị, Văn Mới, Khoa học…

Trong giai đoạn này, tạp chí ngành chuyên biệt giai đoạn này được thể hiện với một diện mạo rõ hơn Tạp chí cho các giới khá phong phú và có nhiều tờ hay, các tờ tạp chí chuyên biệt cho từng ngành đã làm cho loại hình tạp chí giai đoạn này càng thêm phong phú và là điều kiện tốt cho sự phát triển của tạp chí sau này

Các tờ tạp chí Cách mạng mặc dầu xuất bản bí mật và luôn bị thực dân

Pháp đàn áp nhưng vẫn phát triển mạnh Sau Tạp chí Đỏ ra đời đầu năm

1931, Đảng Cộng sản Đông Dương cho xuất bản Tạp chí Cộng sản, tạp chí Bônsêvich làm cơ quan tuyên truyền lý luận và thống nhất tư tưởng trong

Đảng, hướng dẫn tranh đấu cho quần chúng cách mạng

Trong giai đoạn từ 1945 – 1954, về tạp chí có khoảng 10 tờ, phần lớn

là các tạp chí của Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác ở các khu, các vùng như tạp chí Tìm hiểu của Hội nghiên cứu chủ nghĩa khu IV, tạp chí Thống nhất của Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác ở Nam Bộ, các tạp chí của các cơ quan

Đảng bộ các tỉnh ở miền Nam như Tạp chí Tu chỉnh (Sài Gòn, Chợ Lớn)…

Trong giai đoạn từ 1954 – 1960, cả nước có khoảng hơn 70 tờ tạp chí, tập san của các ngành Đặc biệt trong đó có các tờ tạp chí thuộc Ủy ban khoa học xã hội (nay là Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia) như tạp chí Lịch sử Đảng, tạp chí Dân tộc học, tạp chí Văn học, tạp chí Nghiên cứu Kinh tế Một số tờ tạp chí ngành ra đời sớm như: tạp chí Giao thông vận tải, tạp chí hoạt động Hóa học (1959); tạp chí của các Hội, như tạp chí Âm nhạc của Hội nhạc sĩ… Thời kỳ 1965 – 1975, số lượng tạp chí mới xuất bản không nhiều, đến thời kỳ 1975 – 1985, có thêm 10 tạp chí ngành, tạp chí của các Hội cũng nở rộ với hơn 10 tờ tạp chí nữa ra đời Các tờ tạp chí của các

cơ quan đoàn thể và tạp chí văn nghệ của các địa phương giai đoạn này cũng bắt đầu xuất hiện

Đến giai đoạn 1985 – 2000, cùng với báo, tạp chí phát triển mạnh cả

về số lượng và chất lượng, nhất là từ năm 1999 – 2000 Theo niên giám báo chí Việt Nam xuất bản năm 2000 thì đến thời điểm năm 2000, cả nước có

250 tờ tạp chí xuất bản bằng Tiếng Việt chưa kể đến hành loạt tờ xuất bản dưới dạng phụ trương, số chuyên đề, nguyệt san và bán nguyệt san…Tạp chí trong giai đoạn này có ở hầu hết các lĩnh vực đời sống, từ chính trị, xã hội, kinh tế đến phong tục, tập quán; từ nghiên cứu lý luận chính trị, nghiên cứu chuyên môn, chuyên sâu, chuyên ngành đến các tạp chí văn hóa giải trí phục

vụ cho nhu cầu đời sống hàng ngày Nhóm đối tượng nào có nhu cầu thông

tin thì hầu như đều có báo và tạp chí đáp ứng Từ sau năm 2000 cho đến nay,

hệ thống tạp chí ở nước ta phát triển với nhịp độ ngày càng nhanh Đặc biệt, bên cạnh dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học thì có một dòng tạp chí mới ra đời là dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí, góp phần đáp ứng tốt hơn nhu cầu của bạn đọc

Nhìn một cách khái quát, hệ thống tạp chí nước ta không ngừng gia tăng cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội của đất nước Năm 1993 số đầu tạp chí trong cả nước là 174 tờ, đến năm 1996 lên tới 302 tờ, tăng 73,5

%, cuối năm 2001 là 326 tờ, tăng 11,2 % so với năm 1996, đến đầu năm

2007 cả nước đã có 448 tờ tạp chí, tăng 37 % so với cuối năm 2001 Theo số liệu thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông công bố trong Hội nghị báo chí toàn quốc năm 2010, tính đến hết năm 2009 cả nước có 528 tạp chí Như vậy so với năm 2007, số tạp chí ở Việt Nam đã tăng thêm 80 đầu tạp chí, 19% Những con số thống kê chưa đầy đủ đấy đã chứng tỏ sự phát triển không ngừng của hệ thống tạp chí Việt Nam

Đi đôi với yêu cầu phát triển kinh tế xã hội đất nước, trình độ dân trí từng bước được nâng, nhu cầu thông tin cũng đa dạng hơn, hệ thống tổ chức quản lý xã hội ngày càng được mở rộng và hoàn thiện, yêu cầu cấp bách để đáp ứng nhu cầu thông tin vừa rộng, vừa chuyên sâu cho các loại đối tượng công chúng được tăng cường… Do đó, các loại hình tạp chí được phát triển đa dạng, cùng với hệ thống báo phát triển mạnh ở cả trung ương và địa phương, không chỉ các tạp chí bằng tiếng Việt mà cả tạp chí bằng tiếng nước ngoài cũng từng bước được xuất bản với nhiều loại hình phong phú và đa dạng

Trong một lĩnh vực hay một ngành nhất định thường xuất hiện nhiều thể loại tạp chí khác nhau đáp ứng từng loại đối tượng khác nhau Ví dụ trong lĩnh vực y tế hay giáo dục… mỗi ngành hay cấp học khác nhau đều cần đáp ứng nhu cầu thông tin thích hợp, từ đó nảy sinh yêu cầu mở rộng xuất bản thêm những tạp chí mới Đây là yếu tố tạo cho hệ thống các tạp chí của

từng bộ hay cả nước thêm phong phú, đa dạng đáp ứng mọi nhu cầu thông tin của các đối tượng khác nhau Ở đây, hệ thống các tạp chí nước ta có bình diện thông tin rộng từ việc nghiên cứu khoa học ứng dụng, từ các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa… đến những khía cạnh cụ thể của từng lĩnh vực, từ phạm vi tổng hợp ở cấp trung ương đến phạm vi hẹp hơn ở địa phương và các cơ sở; tạp chí không chỉ chuyển tải những thông tin lý luận

mà còn có thông tin mang tính nghiên cứu thực tiễn, tuyên truyền hướng dẫn thực tiễn… gắn với chức năng hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức khoa học, tổ chức kinh tế và chính trị xã hội Vì vậy mà tạp chí được coi là phương tiện thông tin cần thiết vừa phục vụ công tác chỉ đạo, vừa đáp ứng nhu cầu của từng đối tượng công chúng Về phương diện này tạp chí là món ăn tinh thần không thể thiếu của công chúng

Chất lượng thông tin của nhiều tạp chí nói chung từng bước được đổi mới Các tạp chí nghiên cứu lý luận chính trị, kinh tế, khoa học hay khoa học công nghệ vừa chuyển tải nội dung thông tin vừa đảm bảo tôn chỉ mục đích, đáp ứng nhu cầu thông tin thiết thực giúp cho công chúng hiểu biết hơn về những vấn đề lý luận và thực tiễn Các tạp chí giải trí – chỉ dẫn cũng vừa chuyển tải những thông tin chỉ dẫn hữu ích tới độc giả vừa là món ăn tinh thần lành mạnh của bạn đọc, đặc biệt là giới trẻ Những thông tin chỉ dẫn được đăng tải trên dòng tạp chí này không mang tính kinh viện, khô cứng mà

là những thông tin chỉ dẫn thiết thực với cuộc sống của chúng ta hằng ngày,

từ cách thức làm đẹp đến cách thức chăm sóc sức khỏe, chỉ dẫn tiêu dùng hay chỉ dẫn tâm lý… Những thông tin giải trí cũng đảm bảo tính thiết thực, lành mạnh, được trình bày với hình thức đẹp, độc giả có thể hoàn toàn yên tâm và tin cậy, khác với tình trạng thông tin bị sai lệch, thông tin “đen” trên báo mạng

2.1 Tạp chí chỉ dẫn – giải trí

2.1.1 Khái niệm

Tạp chí chỉ dẫn – giải trí là một trong ba dòng chính của hệ thống tạp chí Việt Nam bên cạnh dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học Tạp chí chỉ dẫn – giải trí dù “sinh sau đẻ muộn” so với các tạp chí lý luận chính trị và khoa học, nhưng từ khoảng năm 2000 trở lại đây các tạp chí loại này vô cùng phát triển, tạo nên cả một dòng tạp chí phong phú, sôi động bên cạnh dòng tạp chí cũ, làm đa dạng thêm hoạt động của hệ thống tạp chí ở Việt Nam, làm tăng tính cạnh tranh giữa các dòng tạp chí và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của bạn đọc

Sự phân loại hệ thống tạp chí thành: dòng tạp chí lý luận chính trị, dòng tạp chí khoa học và dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí dựa trên tiêu chí là nội dung thông tin của các tờ tạp chí Chính bởi vậy muốn hiểu rõ về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí cần bắt đầu từ chính nội dung thông tin của nó: chỉ dẫn, giải trí

Bước đầu có thể định nghĩa “chỉ dẫn” là: hình thức tìm kiếm và cung cấp thông tin kèm theo những lời gợi ý, hướng dẫn, tư vấn tới đối tượng cần

sự hỗ trợ, giúp đỡ, đồng thời thu nhận tin tức phản hồi từ phía đối tượng sau khi họ đã tiếp nhận sự chỉ dẫn, tư vấn Ta có thể hình dung quá trình chỉ dẫn theo sơ đồ sau:

Kinh nghiệm cá nhân

+ Tìm kiếm thông tin

Kinh nghiệm cá nhân + Nhu cầu cần chỉ dẫn Thực tế cho thấy nếu áp dụng chỉ dẫn như một quá trình tương tác hai chiều (như sơ đồ trên) thì hiệu quả chỉ dẫn sẽ tăng lên rõ rệt Khi đó đòi hỏi người đưa ra thông tin chỉ dẫn phải tìm hiểu rõ về cả thông tin lẫn đối tượng tiếp nhận chỉ dẫn Bằng phương pháp điều tra, nghiên cứu thị trường anh ta

có thể nhận thức được thông tin nào có lợi cho công chúng, cần đưa ra bao nhiêu sự lựa chọn là phù hợp, hoặc độc giả có phản ứng như thế nào trước

Đưa ra ý kiến chỉ dẫn

Trao đổi phản hồi

vấn đề đang đưa ra tư vấn, chỉ dẫn và trước những hình thức chỉ dẫn đã có về vấn đề này Một ví dụ cụ thể: hiện nay, các trung tâm tư vấn về hôn nhân và gia đình xuất hiện ngày càng nhiều và được công chúng cũng như báo chí đặc biệt quan tâm Tuy nhiên, mỗi bài báo viết về những trung tâm này với những thái độ khác nhau, có thể ca ngợi đây là một dịch vụ có ích, vì nhu cầu thiết thực của người dân, nhưng cũng có thể chê trách những trung tâm này giống như những miếng mồi béo bở của những ông chủ kinh doanh kiếm lời, lợi dụng nhu cầu của người dân Đứng trước sự phức tạp của thông tin như vậy, công chúng rất khó phán đoán Khi đó, nếu chỉ dẫn chỉ đơn thuần đưa ra những địa chỉ các trung tâm, giá cả và hình thức liên hệ tới đó thì không định hướng được cho bạn đọc Người viết sau khi tìm hiểu thông tin

kỹ lưỡng về các hình thức hoạt động của trung tâm và thăm dò ý kiến của đa

số công chúng trước hiện tượng này phải chủ động đưa ra những đánh giá sơ

bộ về từng kiểu trung tâm phù hợp với từng đối tượng khác nhau

Từ định nghĩa “chỉ dẫn” như trên, có thể hiểu: “chỉ dẫn trên báo chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của báo chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi những thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ và giúp đỡ họ giải quyết một vấn đề nhất định” Định nghĩa này phần nào đã chỉ ra được sự khác biệt giữa tư vấn chỉ dẫn nói chung và tư vấn chỉ dẫn trên báo chí nói riêng

Thứ nhất, người đóng vai trò chỉ dẫn trên báo chí thường đồng thời cũng là nhà báo, bên cạnh đó cũng có những bài tư vấn chỉ dẫn của các chuyên gia trong lĩnh vực đang được bàn tới

Thứ hai, chỉ dẫn trên báo chí là quá trình tư vấn gián tiếp thông qua một trung gian là văn bản báo chí Chính vì sự gián tiếp đó mà chỉ dẫn trên báo chí rất khó thu được ý kiến phản hồi từ các đối tượng tiếp nhận chỉ dẫn hoặc phải thu nhận trong một thời gian dài Vấn đề đặt ra cho nhà báo là: làm thế nào để thu nhận thông tin phản hồi nhanh nhất từ phía độc giả? Nếu

những người làm tư vấn trên báo chí có thể nhận thông tin phản hồi từ phía độc giả một cách nhanh chóng nhất, họ sẽ nắm được hiệu quả quá trình chỉ dẫn của mình, từ đó điều chỉnh công việc để có thể nâng cao hiệu quả tư vấn chỉ dẫn hơn nữa

Chỉ dẫn trên tạp chí cũng là một bộ phận của chỉ dẫn báo chí, nó cũng mang những đặc trưng giống như chỉ dẫn trên báo chí Nhưng nội dung chỉ dẫn của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí vẫn có những nét khác biệt làm nên đặc trưng riêng của nó Thứ nhất, chỉ dẫn là nội dung thông tin chính, chủ đạo của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí Các tờ báo, các tờ tạp chí khác thường cũng có nội dung thông tin này nhưng thông tin chỉ dẫn chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, không phản ánh diện mạo của cả tờ báo, nội dung chỉ dẫn cũng thường thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Còn ở dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí, nội dung chỉ dẫn chiếm một tỷ lệ lớn, nó được đặt ra như một nhiệm vụ trung tâm của những người hoạt động trong lĩnh vực này Tức là các bài có nội dung thông tin chỉ dẫn chiếm một tỷ lệ trang lớn trong một ấn phẩm tạp chí, xuất hiện đều đặn trong các kỳ phát hành như một món ăn không thể thiếu đối với độc giả Thêm vào đó, do đặc điểm của tạp chí, mỗi tờ tạp chí thường

đi sâu vào một lĩnh vực nhất định nên các thông tin chỉ dẫn thường mang hàm lượng thông tin khoa học cao, đáng tin cậy, được độc giả tin tưởng đón nhận, các bài viết này bên cạnh những người làm tạp chí thì cũng có rất nhiều bài là do các chuyên gia trong lĩnh vực đó tư vấn Các bài có nội dung chỉ dẫn bên cạnh ý nghĩa là tư vấn cho bạn đọc, còn là hình thức tổng kết những thành tựu, những hoạt động trong lĩnh vực mà mỗi tờ tạp chí đi chuyên sâu Đây chính là nội dung quan trọng của một tờ tạp chí chỉ dẫn – giải trí Do đó mà mỗi tờ tạp chí chỉ dẫn – giải trí có thể trở thành diễn đàn cho các nhà khoa học, các chuyên gia, những người quan tâm am hiểu về một lĩnh vực và thu hút được các độc giả có nhu cầu tìm hiểu về lĩnh vực đó Trong sự bùng nổ thông tin như hiện nay, để tránh tình trạng loãng thông tín,

thông tin không đáng tin cậy, cần phát huy hơn nữa tiếng nói của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí để bạn đọc có được một kênh thông tin an toàn, lành mạnh và hữu ích thực sự

Bên cạnh chỉ dẫn thì giải trí cũng là một nội dung quan trọng của dòng tạp chí này đúng như tên gọi của nó Giải trí ở dòng tạp chí này bao hàm hai

ý nghĩa, thứ nhất dòng tạp chí này cung cấp những thông tin phục vụ nhu cầu giải trí cho bạn đọc, thứ hai bản thân việc đọc tờ tạp chí phải trở thành một hình thức giải trí của bạn đọc, đáp ứng nhu cầu giải trí, thỏa mãn khoái cảm thẩm mỹ cho bạn đọc là một trong những nhiệm vụ của dòng tạp chí này

Giải trí là một dạng hoạt động của con người đáp ứng nhu cầu phát triển của con người về thể chất, trí tuệ và mĩ học Nó không chỉ là nhu cầu của mỗi cá nhân mà còn là nhu cầu của đời sống cộng đồng Như vậy, giải trí là một hoạt động không thể thiếu của con người, để con người phát triển bình thường, hài hòa, cân đối giữa tất cả các mặt thì cần có hoạt động giải trí Giải trí không đơn thuần là hoạt động vui chơi trong lúc nhàn rỗi, nghỉ ngơi sau thời gian lao động mệt nhọc mà qua hoạt động đó con người còn thu được nhiều kinh nghiệm cho bản thân, phục vụ cuộc sống hằng ngày, tăng cường giao tiếp, củng cố các mối quan hệ… Đặc biệt giải trí cũng phản ánh diện mạo văn hóa của mỗi gia đình, vùng miền dân tộc qua các thời kỳ lịch sử

Hoạt động giải trí nằm trong hệ thống các loại hoạt động của con người; và là hoạt động duy nhất không gắn với nhu cầu sinh học nào

Theo tác giả Đoàn Văn Chúc, có bốn dạng hoạt động mà con người

phải thực hiện, đó là:

- Hoạt động lao động sản xuất để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của các cá nhân và của cả xã hội Đó là nghĩa vụ xã hội của mỗi người

- Hoạt động thuộc các quan hệ cá nhân trong xã hội như chăm sóc con cái, chăm sóc gia đình, thăm viếng họ hàng, bạn bè… Đó là nghĩa vụ cá nhân của mỗi người

- Hoạt động thuộc đời sống vật chất của con người như nấu nướng, ăn uống, nghỉ ngơi, vệ sinh cá nhân… Đó là hoạt động thỏa mãn nhu cầu vật chất của mỗi người

- Hoạt động thuộc đời sống tinh thần của mỗi cá nhân như thưởng thức nghệ thuật, chơi các trò chơi, sinh hoạt tôn giáo… Đó là hoạt động thỏa mãn nhu cầu tinh thần của mỗi người

Giải trí là dạng hoạt động cuối cùng trong số bốn dạng hoạt động trên

Nó mang tính chất tự do hơn các dạng hoạt động còn lại Vì không gắn với nhu cầu sinh học nào, nó không hề mang tính cưỡng bức; con người có quyền lựa chọn theo sở thích, trong khuôn khổ hệ chuẩn mực của xã hội Nó

là bước chuyển từ những hoạt động nghĩa vụ, bổn phận sang những hoạt động tự nguyện Nó đồng thời là những hoạt động không mang tính vụ lợi nhằm mục đích giải tỏa sự căng thẳng tinh thần để đạt tới sự thư giãn, thanh thản trong tâm hồn và cao hơn, đó là sự rung cảm về thẩm mĩ Thời gian dành cho hoạt động này được gọi là thời gian rỗi

Giải trí cũng là nhu cầu của con người vì nó đáp ứng những đòi hỏi bức thiết từ phía cá nhân Nhu cầu giải trí là động cơ của hoạt động giải trí Khi xuất hiện nhu cầu giải trí, con người bị thôi thúc hành động để thỏa mãn nhu cầu đó Nhu cầu giải trí thuộc các bậc cao của thang nhu cầu con người

do không gắn liền với sự tồn tại sinh học mà là sự vươn cao, nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần, tự hoàn thiện và tự khẳng định mình Nhu cầu giải trí cũng

là một bộ phận quan trọng cấu thành các nhu cầu tinh thần

Cũng như nội dung chỉ dẫn, giải trí là một nội dung thiết yếu của dòng tạp chí này Một trong các chức năng của báo chí là hướng tới thỏa mãn nhu

cầu giải trí đó của con người, dòng tạp chí chỉ dẫn cũng không phải là ngoại

lệ Nhưng điểm đặc biệt là khi nói tới nội dung giải trí của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí là nói tới hai khía cạnh Thứ nhất, dòng tạp chí này cung cấp cho bạn đọc những thông tin để đáp ứng nhu cầu giải trí của bạn đọc Đây là một trong các mục tiêu mà dòng tạp chí này hướng đến Cũng như tất cả các dạng hoạt động khác, để làm tốt nó con người đều cần có thông tin, giải trí cũng vậy Những người làm tạp chí chỉ dẫn – giải trí đã nắm bắt nhu cầu ngày càng tăng này của bạn đọc Việt Nam đặc biệt là bạn đọc trẻ Đời sống

xã hội ngày càng phát triển, con người không chỉ quan tâm đến vấn đề vật chất, đến lao động mà ngày càng quan tâm nhiều hơn đến đời sống giải trí Nhưng giải trí như thế nào cho hiệu quả, giải trí ở đâu cho phù hợp…? Giải trí hiệu quả là hoạt động giải trí phải hướng tới cả những mục đích và các nhu cầu khác của con người, như tăng cường hiểu biết, như tăng cường sức khỏe, phục hồi sức sản xuất… Đồng thời giải trí cũng phải phù hợp với lứa tuổi, ngành nghề, giới tính, điều kiện vật chất, đặc điểm môi trường, đặc trưng văn hóa… Tất cả những điều đó là mối quan tâm của những người làm tạp chí chỉ dẫn – giải trí Họ chính là người tìm kiếm thông tin, là người chỉ đường tin cậy cho bạn đọc

Nhưng không chỉ cung cấp thông tin phục vụ nhu cầu giải trí cho bạn đọc, tạp chí chỉ dẫn – giải trí còn phải thực sự trở thành một món ăn tinh thần phục vụ nhu cầu giải trí cho bạn đọc Đây chính là khía cạnh thứ hai của nội dung giải trí, nó vừa mang tính nội dung vừa mang tính hình thức Các tạp chí chỉ dẫn – giải trí đứng trước thách thức phải làm thế nào để hấp dẫn bạn đọc về cả nội dung và hình thức để tờ tạp chí của mình mang lại những giây phút thư giãn thoải mái cho bạn đọc, để mỗi khi có thời gian rãnh rỗi bạn đọc nghĩ đến nó như một hình thức giải trí hữu ích và hiệu quả

Như vậy có thể khái quát dòng tạp chí chỉ dẫn - giải trí là một trong ba dòng tạp chí của hệ thống tạp chí Việt Nam, mà nội dung của nó là cung cấp

thông tin chỉ dẫn cho bạn đọc về các lĩnh vực khác nhau của đời sống, đáp ứng nhu cầu giải trí của bạn đọc bằng nội dung thông tin hấp dẫn và hình thức đẹp mắt

2.1.2 Sự hình thành và phát triển

Như trên đã trình bày sơ qua, tạp chí chỉ dẫn - giải trí ra đời sau dòng tạp chí lý luận chính trị và dòng tạp chí khoa học Nếu như tạp chí lý luận chính trị và khoa học ra đời từ những năm đầu thế kỷ XX thì phải đến năm

1993 dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí mới chính thức xuất hiện ở Việt Nam,

được đánh dấu bằng sự ra đời của tạp chí Thời trang trẻ và một số tờ tạp chí khác như tạp chí Hoa cảnh (1994), tạp chí Mốt (1995), tạp chí Người chơi cờ (1995), tạp chí Tiếp thị và Quảng cáo (1998), tạp chí Truyền hình (1998)…

Sự ra đời của dòng tạp chí này xuất phát từ sự thay đổi trong thị hiếu của đông đảo bạn đọc, đặc biệt là tầng lớp trẻ ở các đô thị Bộ phận độc giả đông đảo này ngày càng quan tâm nhiều hơn đời sống tinh thần, đời sống giải trí, quan tâm đến những vấn đề thường nhật của cuộc sống (ẩm thực, thời trang, làm đẹp, mua sắm…) Đó chính là lý do đầu tiên và có tính quyết định đến sự ra đời của dòng tạp chí này Lý do thứ hai dẫn đến sự hình thành của dòng tạp chí này xuất phát từ chính nhu cầu của các nhà quảng cáo Sự phát triển không ngừng của kinh tế, sự ra đời của rất nhiều thương hiệu trên thị trường đã tạo điều kiện cho hoạt động quảng cáo rất phát triển Và ngoài các phương tiện truyền thông như truyền thanh, truyền hình, nhật báo thì tạp chí cũng là một kênh quảng cáo quan trọng Nhất là việc quảng cáo cho các thương hiệu, các hoạt động thuộc lĩnh vực giải trí, tiêu dùng…

Đến đầu thế kỷ 21, khi xu thế xã hội và những nhận thức giá trị truyền thống được biến chuyển mạnh mẽ, thì dòng tạp chí này mới thực sự phát triển nhanh và mạnh, rộ lên như một trào lưu Tính thông tin – đặc thù của báo chí giảm hẳn đi, nhòe đi, thay vào đó là tính chỉ dẫn và giải trí nổi bật hẳn lên

Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí phát triển mạnh mẽ còn do sự cạnh tranh quyết liệt giữa các tờ tạp chí cùng trong dòng này Các tờ tạp chí có

cùng đối tượng độc giả như: Thế giới tiêu dùng và Cẩm nang mua sắm; Đẹp, Người đẹp Việt Nam và Mốt và cuộc sống… bắt buộc phải cạnh tranh với

nhau, tìm ra các hình thức, các chiêu thức để hấp dẫn bạn đọc Chính từ điều

đó mà hiệu quả mang lại cho bạn đọc sẽ cao Bạn đọc có quyền tự do đánh giá và lựa chọn tờ tạp chí mà mình cảm thấy phù hợp và yêu thích Người thực hiện tờ báo cũng không ngừng phải đổi mới, làm mới tờ tạp chí của mình để đáp ứng nhu cầu của độc giả Hoạt động của dòng tạp chí này vì thế

vô cũng sinh động Bản thân mỗi tờ tạp chí cũng có cách làm khác nhau giữa những số thường và số đặc biệt

Điển hình Tiếp thị và Gia đình là một trong những tạp chí theo dòng

chỉ dẫn – giải trí thành công hiện nay Tạp chí này là tổng thể hài hòa các mối quan tâm của phụ nữ, xoay quanh các nhu cầu gần gũi, thiết thực với bạn gái như: thời trang, ẩm thực, sức khỏe, mua sắm, giải trí, văn hóa, sắc đẹp, nhà ở, gia đình, trẻ em, tình yêu Nhờ cách trình bày hấp dẫn, nhiều màu

sắc, Tiếp Thị và Gia Ðình đã trở thành tờ tạp chí bán chạy hàng đầu tại các

sạp báo trên cả nước Các nhà quảng cáo có thể đăng thông tin sản phẩm của mình ở khắp các trang, bài, từ đầu đến cuối cuốn tạp chí, thậm chí cả ở túi đựng báo Tạp chí này được coi là hiện tượng khi trở thành phương tiện hiệu quả để các nhà quảng cáo chuyển tải thông điệp, sản phẩm của mình đến với những phụ nữ Việt Nam trẻ, hiện đại và năng động Theo khảo sát, 60% độc giả của Tiếp thị & Gia đình tuổi từ 25 đến 45 tuổi, trong đó 95% độc giả sống ở thành thị và 50% còn độc thân Đối tượng độc giả có thu nhập ở mức trung bình khá trở lên Cụ thể: độc giả ở thành phố Hồ Chí Minh chiếm 72%,

ở Hà Nội chiếm: 18%, ở Hải Phòng chiếm: 3%, ở Đà Nẵng chiếm: 3% và ở Cần Thơ chiếm: 4% Số lượng phát hành của tờ tạp chí này vào khoảng 120,000 bản

Gần đây, tại Việt Nam còn có thêm các tạp chí chỉ dẫn – giải trí từ

nước ngoài vào, phiên bản tiếng Việt Ví dụ như: Elle, Cosmopolitan, Herworld, Yatch… Các tờ tạp chí này nhiều khi giữ đến 50% nội dung được

dịch ra tiếng Việt của tờ tiếng Anh trong vùng, gần nhất là Singapore, còn 50% mới là thông tin được thực hiện trong nước Sự phát triển của các tạp chí nước ngoài phiên bản tiếng Việt đã là tác nhân dẫn đến chất lượng của dòng tạp chí này ngày càng được nâng cao, về cơ sở vật chất kỹ thuật cũng như kỹ năng làm báo ngày càng hiện đại Nhờ đó mà tính chuyên nghiệp trong hoạt động báo chí được gia tăng

Chắc chắn rằng trong tương lai dòng tạp chí này sẽ càng phát triển hơn nữa bởi nó đang bắt nhịp được với sự chuyển mình của công chúng Tuy nhiên bên cạnh những thuận lợi cũng còn rất nhiều những thách thức Đó là

sự cạnh tranh không chỉ giữa tạp chí và báo mà còn giữa tạp chí với rất nhiều loại hình truyền thông hiện đại khác, như truyền hình, báo điện tử… Nếu không phát huy được những thế mạnh của mình, khai thác những đặc trưng vốn có, biến đổi linh hoạt để thích ứng thì tạp chí dễ rơi vào cuộc khủng hoảng của báo

in mà giới truyền thông trong những năm gần đây đã lên tiếng cảnh báo

Về tạp chí, từ khi ra đời cho đến nay, cả trong và ngoài nước đều đã xuất hiện nhiều cách định nghĩa về nó Trong luận văn chúng tôi đã dẫn ra một số cách quan niệm về tạp chí mà chúng tôi biết, trên cơ sở đó chúng tôi xây dựng khái niệm tạp chí làm phương tiện công cụ cho luận văn Để cụ thể hơn, luận văn cũng đã đi vào trình bày các đặc điểm cơ bản của tạp chí: về tính định kỳ trong xuất bản, về nội dung thông tin, về đối tượng công chúng,

về hình thức Cũng giống như khái niệm tạp chí, cho đến nay tồn tại rất nhiều cách phân loại tạp chí khác nhau Với mỗi tác giả, tùy theo tiêu chí phân loại mà sẽ hình thành những cách phân loại khác nhau Chúng tôi đã dẫn ra một số cách phân loại và chỉ ra những ưu cũng như nhược điểm của các cách phân loại đó Trong luận văn của mình, chúng tôi dựa trên cách phân loại đã tồn tại khá lâu và được sự ủng hộ của đại bộ phận các nhà nghiên cứu trong giới lý luận về báo chí Đó là cách phân loại dựa theo tiêu chí về nội dung thông tin, căn cứ theo nội dung thông tin, tạp chí được chia thành ba dòng độc lập: tạp chí lý luận chính trị, tạp chí khoa học và tạp chí chỉ dẫn – giải trí Tất nhiên ba dòng tạp chí này có sự khác nhau tương đối rõ

về nội dung, chức năng nhiệm vụ sẽ kéo theo sự khác nhau về hình thức thể hiện Mỗi dòng sẽ có cách thức thể hiện riêng phù hợp với nội dung thông tin mà nó truyền tải để mang lại hiệu quả thông tin cao nhất

Về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí, do chưa có nhiều tài liệu lý luận về dòng tạp chí này nên về cơ bản chúng tôi đã xây dựng những vấn đề lý luận

về dòng tạp chí này trên thực tế hoạt động của nó (thực tế hoạt động của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí được chúng tôi quan sát và ghi nhận trong quá trình làm việc của mình) Mặc dù đây là dòng tạp chí ra đời chưa lâu và chưa

có nhiều nghiên cứu về nó nhưng chúng tôi cũng đã cố gắng đưa ra một khái niệm về dòng tạp chí này Hai khái niệm được chúng tôi nhấn mạnh và đi sâu phân tích, chính là chỉ dẫn và giải trí Từ nhiều cách phân tích khác nhau, chúng tôi cho rằng, chỉ dẫn trên báo chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của báo chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi những thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ và giúp đỡ họ giải quyết một vấn đề nhất định Cũng như nội dung chỉ dẫn, giải trí là một nội dung thiết yếu của dòng tạp chí này Một trong các chức năng của báo chí là hướng tới thỏa mãn nhu cầu giải trí của con người Đời sống xã hội càng phát triển, con người càng quan tâm nhiều hơn đến đời sống giải trí Giải trí rất cần sự chỉ dẫn của báo chí và chỉ dẫn cũng cần được thể hiện một cách thiết thực, không cứng nhắc, khô cứng Các tạp chí chỉ dẫn – giải trí phải hấp dẫn được bạn đọc cả về nội dung và hình thức để tờ tạp chí mang lại những phút thư giãn thoải mái cho bạn đọc

Những vấn đề lý luận chung về tạp chí và dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí sẽ là cơ sở lý thuyết để chúng tôi đi vào khảo sát thực tế, đánh giá hiệu quả và bất cập của dòng tạp chí này trong thực tế hoạt động ở Việt Nam hiện nay Những vấn đề lý thuyết chung đã được chúng tôi trình bày ở trên cũng

có thể trở thành tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu sau này