Hôn nhân và gia đình truyền thống của các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ môn khơme ở thừa thiên huế

H6n nhàn là nhirng lAp tue, nhùng Ughi le ma eàe dan toc tlà lime hicn trong tmig giai doan cùa lidi su i\é duy Ili, eùng eò' va |hàl Iriéii già dinh.. Cln'nh vi thè vice nghién cirii

Dan luan

ChU(Xng mot: Vài nel ve Tliìra Tlhén - Hue va mot so dàc diém

toc nguòi cùa ngirài Tà Òi, Ca Tu, Bru - Vàn kieu 13

I Vài nói ve vi tri dia ly, dicu kicn tu nhién cua tinh 14

l i Tliành phfin cu dan cria linh 21

III Mot so dae dicni d u i yé'u cua toc nguài 21

(Jliunìig hai: Hon nhan cua nguài Tà Òi, C(^ Tu, Bru - Vàn kiéu 39

I Càc nguyén lAc va hình Ihire hòn nliàn cua

nguài ^Pà Oi, Ca Tu, Bru - Van kiéu 41

II Càc Ughi le Irong hón nhàn cua ugirài

Tà Oi, Ca Tu, Bru - Vàn kiéu 62

I I I I lon nhàn khàe toc hicn iiay à dóng bào

Tà Ói, Ca Tu, Bru - Vàn kieu 73

(.lunmg l)a: Già dình cùa nguài T'd Oi, Ca dai, Bru - Vàn kiéu 7H

I Nhùiig khài c|uàl d u i n g ve vàii de già dình 7K

1 Lielì su nghién eùu già dình va

nlìùng vàn de dal ra hièn nciv 7X

2 Nlìùng ehù'e nàng eo' Ixin eihi già dình X2

3 Ifé ihòhg thàn ìòe X4

II Càc hình thài già dình 9H

1 i)qi già dình pliu (/uyèn 99

2 Tièu gin dình phu (juvèn 107

I I I Quan he giiìa eàe ihàuh vién Iroug già dình ' 111

1 (Jini/ì lìè giùii eae IIÌÙÌÌIÌ vién Irong gin dình IU'ÌÌ 1 1 1

2 Quiin lìè giùd ('(/e ìhànlì virn Irong giii dinlì nhó \ \ì

Kéì luàn 12K Tài liOii thani khan 1 ^^7

1.- YNGIIIAKIIOAIKKWA rilUr'111]MCUA})r/IAl

Trong lidi si'r llic gicii va lidi siV niróc la già diiih là mot ihiét cbC \ a

hai ludn ludn co làm (|uan trtìiig \à\\ lao H6n nhàn là nhirng lAp tue,

nhùng Ughi le ma eàe dan toc tlà lime hicn trong tmig giai doan cùa lidi su

i\é duy Ili, eùng eò' va |)hàl Iriéii già dinh Cln'nh vi thè vice nghién cirii

lidii iihnn va già tiinh eùa eae dan toc, cùa loài ngirài et) mài làm (luan Irong dae bici, giii|) ehiing la nhàn llure din^c linh da daiig, pinrc ta|) cùa vàn de i)oiig thài tjua vice nghién erru eùng làm sàng lo din^e linh llU^ng nliA't, tiiih cpiy luài Ironj! sir phàl Iriéii eùa hàii nhàn già dinh C.àc dàn toc ii()i ngaii iigir Mon ^ Khamc ò Thùa Ihiéii - llué hicn nay Irong dai song hon nhàn va già dinh dura dirng nhiéu vàii tic khoa hoc dàc dào va

liàj) i\{\\\ Dò là su lon lai cùa eàe nguyén tà( va hinh Ihire hón nhàn Iruyéii

lh(5iig nhir hon nhàn ngoai làe, hon nhàn tliuàn ehieu va day ehu>'Cii, liAii nhàn con eo con eàu, tuC "xirp" Dtì là vice bào lini nguycn làc hon nhàn licn minh ha Ihi Uie - mot ngu)'en lac hon nlian ed xira nià hién nay chi ton

lai à mài so rai il dan Uie Irén thè gitii Dò eàn là sir hicn dicn cùa nhfrng

già dinh bill phu i|uyen \'oi nhirng bién the taia no Nghién cihi hòn nhàn

va già timi) eàu eae(laii toc Tà ()i, (\i Tu Bru - Van Kieu nhhm làm sàng

to nhrrng vàn de khoa IHK lien là mài vice lam rai co y nghia

Mal kliae nghien t iru bau nhàn \ à già dmh eùa eàe dàn toc il ngirài

à T l i ù a T h i é n - llué n(d iieng.eùa eae dan \ac Irén dal inràe Vici nani nói chung sé giiip Nhà nirt)c la eo (\\\ac nhrrng dinh hiri'aig diing trong \'iée

hoach dinh càc chù trutuig:

va ké'hoaeh boa già tiinh vào vùng eàe clan loe mài c a d i bop ly \ à eé) hieu

qua,

Càc (\:m tàe à niiéii Tay Thùa Thiéii - Hue xel tren nhieu phiroìig

dién nguon go'c nhan e h ù n g ngoii iigtr van boa kinh t é ben eanh nhinig nel riéiig eùa tùtig dan tàe eo rai nhieu diem gioiig iihau Di san vào liiih \ire \ a i i boa - xa bài, tini hiéu e;ii d i u n g \ à e:ii riéng eùa lùng dan toc iihain phaii lidi e() eo' sa khoa hoc xu thè boa bop irong qua Irinh lóe ngiroi eùa iiguoi Tà ()i ( \) Tu, Bru - Van Kieu eung là mue dieh eùa ehiiiig loi Ireii nhung \ nglua \ à iiiue (h\-li do elning loi da d i o n Wan^ì

Woìì nhan \ à già dinh Iruyen lliong eùa eae dan loe ihiioe nti(')m ngon

iigir Mon - Khonie à Thùa Thien - I iwc " làm de lai d i o bàn luan ;tn,

11.- 1-1(^11 Sl'i NCillll iNprUl VANDI

Cuiig nhir eae dan loe il nguoi kliai' ù Vici nani, eae tkan (oe (i mieli

Ta\' riiiìa Thièn - l l u è d<i du'oe e;ie uba khoa hoc Iiong \ à ngoài niroe bici déii cpia eae eoiig irinh nghien eira Mài Irong [ihung lai lieu ihàiih \ a n som nlial eo nhae dèn len Vien KieiK Van Kieu ) Toi ( d f Tà (Ji ) ( o ' i u

là lae [)liam '" D (diau ( Vin Lue" do Difong Van ;\n \ i è l à thè kv X\d ( I L

01 ) Nhà bae lioe Le Qiiy Don à Ihe ky W'III irong l;ie phàni " Lliù B>ieii

1 aj) 1 uè " klii noi dèn eànli e|uan nueii l a ) Thua 1 liien - 1 lue eung da de

ea[) {\c{\ eliù nhan \ u n u dai itày \(M eae len noi Vien Kieu ( \7ui Kieu )

Toi ( )i ( Tà ( )i K\"à ( ir 'hi, Saeh "'(^iioc ^ù (|ii;in Iri^'ii NgM\ eiT klii \ lel \ e

\ùiìjl dal \ à eon ngiroi Thùa Thien- line da (I;MI lai eae len goi \;iii Kieu

là Di, ( \) h i ha 1\\- Olà Duoiig V.-iii An ha\ I e QUN Don da diin,!:

\\U<K-do

Thuc dan Phàp xàiii liroe Viél nani eae dan toc à mien Tay lhù,i Ihièii

-Huc'dirae nhac dcii nhieu han trong eàe lai) san eùa Tnrd'ng Vién dowii Bàe e() (BId'T!D ) eùa boi nghién eiru D(ing Diro'ng (BSld ), eùa boi

nhirng ngircti bau l l u è xira ( B/\VH ) Irong eae eong Irinh viél ve ngirtd

là Di Co Tu P^ru - Van Kieu eùa thài ky này ibi eong Irinh eùa Le Piehoii

"Lcs Cliasseurs de sang" (BAVIl ), eùa D;idière "' Notes sur les moi de Quang Tri", eùa Be/aeier.L, " Noles sur cpielques lalonages des UHM

Katu" là dàng duac d u i y \\a\\ eà Tuy thè nhirng eong irinh này il

nhieu deli niaiig linh chat ky Ibi dan loe thuàng ihoi phong nhung nel riéng biel nhung tàp tue lae bau ('ae eong trulli nghién eiiu eùa thài

ky My - NguN" nhir euon saeh "(.Yie iihoiii Ihieu so à Vici nani eong

b o a " ( Minorily groups in the ke[)ublie ot" Vici nani ) do ho (^uaii lire

l l o a ky xual bàn nani 1900, euon s.ieh *"f Vie sae loe ihieu so n Vici iianL

do Hai dV)ng sae toc ugu) qu)eii Sài (Jan in nani 1974 euon ''('ao nguyén mien Ihirong " eùa Toan Anli dà ed de eàp dèn ngiroi Tà (Ji, Do" Tu, Bru - Van Kieu Ireii nhieu mal eùa euoe song nlurng lai tiii.'i don hroe

Tu' nhung nani I960, nhal là tir san ngà\" mien Nani hoàn toan giài plu)ng ( 197.S ) gioi nghién eiru dan loe hoc Mae - xil Viel nani da co kha nhieu eong trinli nghien eiiu \ e \"ùng dal \ à eon nuiitu mien Ta\ Thùa Thien - llue L'i[) san "'Doàn kel dan PK- "" ' Ve vau la lap san •'Dan loe")

da lan luol dang lai eae bài gioì lliien i ae dan Ine Li ( )i "^ 'o ] u Biu - V;in

Kidu eùa eae lae gi;i Ngu>en b*inh i ILf)7) N u u \ e n lliru lliau ( \\C-^U Ngoe A i h ( 'IL 'M.OS ) Liian Ihin Dal * I L 23) ^ iioii s.ieli "( ':v (l;ui ine

mien nùi Bae l u m i : ho'" eùa Mae DIUHÌL: xual b/m L^CvI,., iiiie: da enni^

linh phia Bae ) \ à eong Irinh "CVie dan tàe il nguoi à \'iel nam'à ( iie linh phia Nani ) eùa tàp the eàe nhà nghién eihi Vién Dan tàe hoc do nhà xiiàl bàli KHXll Uà nói xuaì bàn nani 1978 va nani 19S4 ibi \\£i\raì Van Kieu (Bru - Van Kiéu ) ngutti là ( )i (\1 Tu nud duoe trinh bay màt eaeh eo he Ihoiig va klià day dù Trong hai eong trinli khoa hoc dò, e;ie tàe già

Khdng Dien (Viél \"e nguài Bru va nguài ( i i ' T u j \ à N g u \ é n Iluu Thau

(Viei ve nguoi Tà Di) dà elio d u i n g la bièt duae nguon goe lidi su,

ngon ngu, van boa eùa eae tóe ngir(ài à mien Tay Thira Thièn - lluè (àion s;ieh "(/ae dan tàe il nguài à Buili Tri Thieii'à Nhà xuat bàn Thuàn

I I(ìà xuàl bàn nani 1984) do tàp the eàn bó bà mon dàn h)e lioe, khoa su Truong Dai IK^C Tong ho'j) lluè \ie< ( P I S N g i i \ e n Quoe Loe eliù bieii ) la

mài trong nhung cowg trinli giiìp elu) nguoi doi- eó duoe eaeh nhui loàn

dién \ à luoiig dod day dù \ e eiie dan tóe Tà ( )i ( \) Tu Bru - Van Kieu ( Vìe tàe uià eùa euon saeh nà\ eunu da dira ra duoe nhieu eir lieu nuii nhieu

i!ià Ihiél moi khi di san lini hiéu léii eoi nhan d u i n e , neuon eo'e tóe

i < - < « «

n g u à i eung nhu nliirng sinh boat eùa nguài Tà ( )i, ( 'o' Tu Bru - Van Kieu lliuoe nhiéu linh \ u e kli;ie nliau eùa euoe song, l i n the eung nhu nhiéu eong Iruih da e() euo'n saeh '* Dae dàn lóe il nguài à Binli ITi Thièn" eung

ehi moi d u n e lai à \ ice g\ó\ thieu mot eaeh long qu;il dai euong \ e eTie loe neU(ti là ( )i i\i h i Bui- Van Kieu Non the iiira iibieii liiili \ ire ehuxén san eua e:\e dan loe o da\ eliu.i duoe giài ipixd i n d ea«.h ihoà

dàng 1 ap ehi "Dan l o e I K K " eùa \ ' K n Dan loe lioe Inai e nhieu nani (pia

dà lan lutvi dang lai eae bài nghien eiiu elm> en san llnior nhieu hi ih \ u(

kliae nhau trone dai scine ei'ia eae dan loe ò inK'ii l a \ I bua h o v n line

Tnràng Dai hoc dong bop Hue nhu Nguyeii Quoe Loe Dirong Dinh Kliói.Vil 'Ibi VictdTmi Van Tuàn Nguyén limi Thong, Nguyén Xuaii Hong Nguycn Van Manli eung dà e(^ nhieu bài viél dang Irong "Van boa Binh 4 ri I hién", "Van nghé Binh Tri Ihièn" trong lap ehi "Song I lirttng", Irong "4'liong thi Klioa hoe"lruàiig Dai lioe long hoj) Hue va trong

''4ìiàng tin Dàn tóe" eùa Bau Dhw tóe tuih uy Binh Iri Thièn" Dàe bài iighièn eiru Ihuàc tùiig linh \are do da giiip ebiing la hiéu \ho tirng mal

eùa eàe tóe nguài là ()i ( iLlii B,ru - Van Kieu., Nhu the tir trU(fe t(Vi nay S() lu'oiig eong trulli \ iél ve e;ie dan loe ò mieli iiiii à Ihira Ihièn - lluè

khoiig phài là il (Vie tàe già eùa nhu'ng eong Irinh dò dà giiip cTo nguài doe ed duoe nhung hieu bièi nhal dinh ve \]\i\ùù là ( )i, ( \i 1 u Bru - Van Kieu Nhung ro ràng trong nhung eong trinh do dura eo \]\o\ eong trulli

iiào di sàu \ à o giài tpi\èl mot eTìdi ihoà tk'iiig nluing van de \ e ihiel die

xa boi, \"e hon nhàn già dinh duing elio nioi dan toc à day Nhung eong trinli vièi \'"e quan he xà boi dong ho hon nhan già duih eùa eae t;ie già

Hian Iluu Dàt ( TL 23) Nguycn limi Ihaii ( IT 9 1) Nguydi Van 1 iep

(4L 87 ) Pham Quang lloan ( TL 44 ) Vu Loi ( 4T 72 )là nhung tài lièu

rai bo idi Ciiao su Ngu\en Duo'ng Buih nià hie ba\ gio ( nani 19()3j l;iy

leu là Neu\en Binh (TL 07) Uxaie khi eiéri Ihieu \ e eae dan loe (V Quàne

Binh eo nhae dcw binh ibai hon nhan lien minh ha ibi loe Minli lliai boii

Xt'iu pluili lime lue ('• (I;i\ t luiii eaii pJKii kc tk]) li;iii^ eliiic kl](i;i l i u i i lii.iii \ ni ,( ii;)

su ih \\v\\ 1 navi IO I);ij h n c 1 d i i ' ! h c p U n e k l r u i la e;ìe d a n ice l a ( ;i ( 'a I n P)ni \ an Kieu Ci ha liiih (^iiàiig a i M u r a 1 hicn l i n e , (^nan^! nani 1 )a iiani^ U n n i ' u h i c a iiain

Kliòi Tir lieu iia) liicu d a n g (tirec lini inr lai K I K M Sir 1 ) ti li"( 1 nn*' h'-p 1 h a i ,i( oia

Inali a u "" I l o u uhaii \i\ già dmli l n i \ r n thdiig eiia c a c d a n nn: IIMKH \\\\<^\\\ \\y"\\ IIJ'T

M ò l i Klieìue ti Thira 1 hieii l i n e " e e \ i r d u n e n i n n i ' j lai i u n n a \

già dinh à dan toc Vàn Kiéu" ( I T 23) Hinh thài hon nhan này eung diroe

lac già Nguycn Iluu ddiau nhae lai trong bài vièi " D a i nel \ e hon nhan \"à

già dinh nguà'i Pa (\), Ba I h ' va C\a- 4ài à mien 4'ay Thùa Thièn - Quàng

Nani" dang à lap ehi "Dan lóe h o c " \'ào nani 1976, pjèii eanh do [)ho tièn

SI Pham Quang Hoan lai di \ à o phaii lidi eàe nguyén lae hon nhan eùa nguài Co'4il là ngii>éii lae ngoai hon ihuàn ehieu va dà\ e h u \ e n IUN" iihieii iihuiig eong trinli nghien eiru eùa eae lae già noi Iren ehi eo linh eliai e(d nui de xuat, ha\' tiinh bà\ rieiie le à lime toe iieuoi 1 lon the iiua eiie ly l h u \ e l khoa hoc, eTie dan d u i n e lliue le elio iihune \ a n de nà> d u r a

dwac e;ie 1,'ie già tàp Iruiig eong sire nhieu (Vie buoe, e;ie le nglii Irong hon

nhan e i e hinh llure bieii lliè eùa dai eia dinh eung kluaie diroe e;ie t;ie già giài ([uyet mot eaeh ibda dang ( luiiig toi Iren eo sa nhung tu lieu eo

duoe da trinh bay nhung \ an de Irén mot eàeli he thong hon ro rane hon

III.- CO SO r i ) LILII.MUC r i L U CUA LUAN AN

VA PIIUONCì PHAPNCdllLlNCUC

Nhin lai lidi su nghién eiru \ a n de nhu \ à y elio Ihay thai do tran iKMie eùa d u i n g loi doi \a\ Ihànli epià nghien eiru eùa nliiing \\oe già di

butte Theo d u i n g toi nguon lu lieu lliànli \ a i i eùa nhung lae già Viel nani

\"à inroe ngoai \ièl \ e eae dan loe à Tliùa Thien - Hué là iiel sére quy bau

\'à dinh huoiig lot elio d u i n e toi Irong nhieu \arì de khi nghien eiru eàe dan toe này, lii\ iihien nguon tu Leu eliiiih dtiiie de \ iel luan an eùa ehùng loi là tu lièu dien da lliu ihap duoe b o n e nhieu nani qua lai e;ie

l i u \ e n Hu'tvng lliuy I luoiig Irà, LlnMie dicai Lini loe A Luoi Nani Dong

eùa linh Thùa Thièn - ! lue Ne'^ài la ehiine U)\ enne da eo iihune rhii\ e n

Hién, Ciang Phude san ( tàlli Quàiig nani - Dà iiaiig )- ciué hiroiig lau dai

cùa ngiròi C a T u Cliùng la bièi ràng n g u à i Bru - Van Kieu \ à n g u à i Ca lu

à4"hira Thièn - Hué ed so luang klioiig nhiéu N g u à i Bru - Van Kieu ce) the

mai ti^r Qiiàng tri diuyèii vào va iigut^i i\i Tu co thè unii ebuyèn eir lir

Quàng nani - Dà iiang ra CTiiili vi vày de dàiii bào linh eliinli xae eùa tu lièu ve hai dan lóe lud trén à T l i ù a Thièn - Hué eluing t(U da m a roiig dia

bhn Ihue dia eùa minh hu hai linh ntd Iren Hon thè mia, ehiing toi con

vào tali buon làt ( tiiili f)ae lae ) tini hieu ngutd Van Kieu ebuyeii eu lir (Juàiig tri \ ào nani 1972

Nliinig \\ce làm trén dà\ eùa eluing loi nham tlal diroe eàe mue lièu

san day: •

- Hoàn ehiiih he thong h(\a lai nhung tu lieu ve hon nhan va già

dinh eùa ba dan lóe l'à Di Ca Tu, Bru - Van Kieu

- Ly giài nhung \ an de khoa hoc dal ra trong linh \ ue lu)n nhan \ à già dinh tren co' sa do eo nlurng de xuai kièn nghi d(d NOI \4ee llure hién luàt Hon nhan va già dinh eung nhu quoe saeh \'e dan so' va ké hoaeb boa già dinh à \ìiiìg dong bàt) 4"à (.)i (à) Tu, Bru - Van Kieu lu'ii riene eae tlan toe trén dal nutie ta noi d u i n g

Neliien euu tliiél ehé xa boi hon nhan \ à già djiih la linli Mie rai bo

i d i , ly dui nhung eung khoiig il kho khan Muon nghien eiru eo kèt qua {)hài bici dua trén {)lurong [)liap luan duy \ a l bien d u i n g \ à du\ \'al lidi

su (Ve nhà kinh tlièn eùa d u i nehia Vlae - Le nin eung nlnr nhieu nha khoa lioe lon trén llié gioi da eo nhirng kién giài kh;! san s le \ e xa hoi tiéii giai ea[), \ e lidi sii plial Irieii eùa IKMI nhan gin dmh , •^hw^!^ kel (|ii;i

dai nén vièe xù ly tu lieu c à d ì trulli bay sao elio eo sire lliu\él pliiie là

mài thù Ihàeh Idn ve mal phu'o'ng ])liàp CTinh vi thè Irong qua trinh thuc hién de tài, d u i n g toi dà xù ly lai lièu tlieo j)buo"ng j)hàp [ÌIKM h a p lièii ngành, da dùng phutaig [ibàp mo tà so sànli ihone ke dieu tra xa lidi hoc phuoiig phàp so sành lidi dai va dong dai,., nham diuig lai bue tranh ve xà bài \^é eàe hình llure hon nhan \"à già dinh, tir do vaeh ra

duae iihirne diém riène \ à d u i n e eùa eàe dmi tóe à niién Ta\" Thira

Ihien - I lue

IV.-NIlUN(i D()N(i (i(')PCHÌNn CUA LUAN AN Qu.'in tiiet mue tièu va iiliiem \"u da de ra luan ;ui eùa d u i n g bii

eo nlurng dong gap ehinh sau dà> : •

1) (àing eàp ebo khoa lioe mot khoi ludiig lu lieu ditai da tiroiig doi K'vii eu thè, nidi ve lo d u r e xa boi hon nhan \<à già dinh eùa eàe dàn tóe à mien Tay 4"hùa 41iién - I lue

2) Trén et) sa tir lieu tliành \ an \ à tu lieu thue dia luan fui iièu

leu ba ngiiNèn lae hon nhàn ea bàn d i n n e d i o e;ie dan toe Tà Di i\i 1 u Bru - Vàn Kieu Ba ngUNèn lae do là :

~ Ngiixèn lae hon nhan ngoai loe

- Nguycn lae iu)n nhan \ t i \'e nhà eliong

- NgUN'cn lae h o n n h a n moi ehieu

Ba i i g u > e n lae iià> e u n g e h i n h l,a i^a \ eu lo eaii i h n n h hiiili thai h o n

n h a n liéii nunli ha tioiig h o ( \ n iiiin e.ibii ) ma e l n i n g ioi d,i i n n h bn\

i r o n g l u à n an N g o à i ra l u a n an eting da neu leu dii'u- n h u n g lan (hr t un

e a e h i n h thai lK)n n h a n eùa e a e lh<M k\ lieh su da (\u:\ - I j o n llie inm luan

àn eung da trinh bay duac mot cdch tucmg dt5i cu thè, chi tiét càc bude ciia

hfìn nhan vói nhùng nghi le riéng ò càc dàn toc Tà ói, Co Tu, Dm - Vftn

Kihi

3) Trong khi piiàn tich hình thài già dình Idm ( dai già dìnli phu

qwyhx ) ò nguòi Tà Òi, Ca Tu, luàn àn dà chi ra quo trinh tan ra cùa hình

tiiói già dình này vói nlìùng kiéu dang khàc nhau :

- liim chung, àn chung, à chung

- l i m chung, àn riéng, ò chung

- liini eluing, àn riéng, ó riéng

- I Jlm riéng, àn riéng, ò chung

Hình lliói già dinh lon phu quy^n hién con t'òn tai rài róc ó nguòi

Ca T\\ viìng cao, va dnc biét dàm net han ò nguòi Tà Òi Day là mot hình thiii già dình lift sue dae biét vói n\\\bu quan he ch^òng chéo nhau De làm

rò lian vfin de hòn nhàn va già dình eùa càc cu dàn ò mifen Tày Tluìra

Tliién- 1 hiéf chung tòi dà ed nhùng c^ gang nh^t dinh trong viéc trinh bay

he ai(5ng thàn toc cùa eae dàn tàe 4 a ÒI, Ca Tu, Dm - Vàn Ki^u

V.- HO g j C vA NÓI DllNG LUÀN ÀN

Luàn àn *1l6n nhàn va già dìiìh tmy^n th(5ng cùa càc dàn toc Ihuòc

nhóm ngòn ngù Mòn - Kliame ò Thùa 41iièn Thié" dàijifCtrang dành mày

( ké eà biéu, bang, lliu mue, miic lue ) ngoài phàn dSn luàn va ké't luàn duoe b6 euc làm ba chirang nhu sau :

CììKcfriii tuoi : Vài net ve Thùa Tliién - Hué va mot so dàc

' • • • • • ' ^ ^ • • • • « ,

diéìH toc ngKÙi cùa nguòi Tà ói, Co Tu, Bru - Vàn Kiéu

Trong chuong này chung lai di vào ba vàii d6:

I VÀI Nl^r Vp VI 4'RI DIALY, DILU K l I ^ TUNIIIÉN CTJA IÌNII

II ri lA Nlir il.X N Cir DAN C llA lINIi

III MOT so OAC niHM Clllì Yllu CÙA r(X'WJlfÒI

eiìirofìi^ hai: Non nliăn cua ngirăi Tă Oi, Co Tu,

Bru - Văn Kiĩu

Trong cluroiig lini iiăy cliiiiip lói Ir'iiih hhy eie vAìi de' s;ni day :

I oU^N(JliYl'jS lAC VA H Ì N i r n i l l : IIÒNNIIĂN a Ì A N G U Ò I TĂ ÒI.CO ri) BRU-VANKIÌ-U

II c A c NtillI I.H rK()N(i HÒN NHAN CÙANCiUÒI TĂ ÒI CO TU BRU- VĂNKIiai

11 l.IIÒN NHĂN KIlĂCTÒCIlinN NAY Ò DÓNG RAO TẰI,

c o r i ) , HKD-VĂN KrAu

I

(lìifo'ni! ì)(i : (Ha dình ciut iii^iùyi Tă Oi, C.WVv,

Ih'N - Văn Kieu

Trong chutnig năy eluing tòi tăp iruiig ly giăi căc văn de:

I NIiUN(i KllAl QUAl'CIlUNCi VE V/XNHÌ-(ilADÌNH

Tn)ng inue uă)' et) ba mue nhă :

1) lăeh su nghiĩn eihi giă dinh va nhùng văn de dal ra hiĩn nay 2) Nhung dure nang etr băn eùa giă dinh

3) Ile Ihtaig lliăii loe

II (VUdIÌNII lllAl (dADlNIl

1 ) Dai giă tbnli phu tiu)'en

2) Tiỉu giă ttinli i)hu ciu>'eii

III QU.-\NilÙ(dUAcAc41IANII VIl'-TJ l'KDNCi CdA HÌNH

1) Quan he giira eae Ihănh viĩn tit)ng giă tlinh bin

giii]) dò làn linh cùa Cdào su Bhan IIùu Dà(, cùa Ciià(> su 1 loàng Nam, cùa Ciiào su I.é vSy Cdào, eùa càc eàn bà lo bò nìàn Dan Ific hoc, cùa Klioa su 4"ruòng Dai hoc Ttìug baj) Uà nói, cùa eàn bà va nhàn dàn dia jìliUttiig

lun ehùng lai déii eOiig làc eùng nhu cùa nhùng han bè cròng nghiép ìxhAu day lai xin tran Ihành càm an

Hue, ngày Iliàng nnm 1995

4iic già :

NCiUYliNXUANIIONC,

Chirolìiifììót : Vài net ve Thiìa Thien Une va mài so dàc dienì toc nguài cùa ngu'ài Tà Oi Co'l^u Bm - \ \JÌI Kieu

1) VÀI NIH vii VI IRI DIALY DifcU KILN IT) NIIIUN ( UÀ HNII

dìiila 4"hiéii - Hue là mài linh nani à vi tri trung lam eùa dal nUtie ta kco dai tu 16'^ 15' vi tiiyèii bàe lai 108^ 15' Dàng kinh luyéii ITiia bàe 4"liùa 41nèii - Hue giàp tinli Quàng tri phia nani eà dco Hai Van là gianh gitii v(ii Quàng nani - Dà nang, phia tay giap vtii tiiih Savaiiakhel eùa iiutte Cong boa dan dui nhan dan Làt> eàn phia Dong giaj) vtii bien Duàiig quo'e là 1 Ava duàng xe lùa xu>èn Vici eha\- iheo ehieu tloe eùa 4'iiih

Dicai lidi dai tu iiliien eùa Thùa Thièn - lluè là 500 a20 ha trong tlà tlai iu)iig ngliièi) ehiém 9.78^7, dai lioang 38.à4'r., tiat lam nghiép

.^5.50Co dai chuyen duiig 4,42^^ \ à tlai khàe là W.òò'^l Toàii bà dal tir

nhién do dui)e phàn bd trong eàe don vi hành ehlnb eùa 44àih nhu san :

1 n 7 i ^ o

K'0.02 102.74

(VJH.77

I I.VM ^

St) lidi (lidi Ira eua ehi eue lluMig ke liiiii M 12 T'^'O

Dia hinh 4Tfra Thièn - Hue nhin ehuiig khà [4uie lap \o\ nhieu

nùi, dc(ì bang, dàng, bè thong dam ])h;i st)ng ngoi diaiig ehil Vùng tlal

này ed nhirng ngon nùi cao nhu Bach ma ( 1444 m ), Dong iigai ( 1774 m)

va dep nhu nùi Ngoe 4ààn ( Man Oién ) luii Ngu binh Dèo Hai \"an

•' De nhal hùng tpiaiC quaiili eo hiéni Irà noi lièiig Trén vùng mii non

eùa iiili c() nhieu loai làm san tht) san quy là noi eung eàp eae nguyén

lieu nhu tre iiiày là elu) eiie ngành thù eong 13éii eanh dò \ÒÌ bè

thong song ngài, vtii iihirng eon song Itili nhir sting Hutaig, sting Bo, eùng nhiéu eùa song, eùa bien nhu eùa 4'ir Dung ( 4àr Hieii ) eùa Tliuàn

/\ji eàng làm iièii linh da tiang eùa vùng dàt iià\ Nhu thè vói mài dién

lidi dàt tlai klioiig ràng bao goni tiong bang, \ à niii nt)n tat) tlieu kién de

\)\\i\[ Irièn kinh tè trén eà ba mal : nt)ng lam \ à ngu ngliiéj)

Sinh ton trén \iing dal kliongJiia_\ binh \ è n nhan dan Thùa 4'bieii lluè eo mól sir ehiu dirne bèi sére dèo tlai tlàm ebap nhan \ à d.'ini \Ut)t lén moi Irà iigai thù tluieh.HOM na\ Thira Thièn - line tlaiig eti nhung butie ebuyèn minh, khài sae lrt)ng xu thè di lén nhung khoiig jiliài da bèi nlurng kbtì khan, tran irà, Cluiiig la tin raiig mot \a~ing dàt vtii nhung eon iigirài dà tlan tiày trt)ng thù thaeh se bièt xutrt tpia de di t(TÌ

-II ^ IHÀNH V\l\N CU DAN ( UAdJNlI

Ihira Ihien - Hué là mot linh tlal kluing rong ngiròi klioiig thing

nliu'ng là mot \ung dal eo be tlà> lieti su kha lau dòv Tir rat st)in tren \ ung tlal I bua 1 liuai - llue «la eo daii lieti eua eon n'juoi eu' Iru Nbune ho eo

I rtMtg uliieii nani cpia Kliea ! leh sir ! rirnii;- ! ),M h'>c | ofn: h " p Hiw- Ma n-ii ha uh Miai

(jiiàl kliat) eó lu'c e eae di chi : i'hii W» v \ a i K a i i l a ehir 'x'iiiii^ phu L.,\Ì l i n e \,) (ì,i

hirtve thìn t!i (leu kel hiaii : M I K M I iihai \:\n ihei d ^ da mei -> Mura 1 hit n Hue da ( n cfui

ngiriM eir I n i

Iluò'et) nhùng di\n ìòe sau day cu Ini : Ngirài Kinh, Nguài Vàn Kieu, ngirdi 4'à Ò\ nguòi ('a lii va mal sd nguài Ilt)a, nguài dliài, nguài

Niìng Nhung bt^ phàn nguài lloa, nguài dtiài, nguài Nùng rat it oi so vói idng sd cu dàn Nliinig nguòi 4'hài, nguòi Nùng này mai lù Dóng nàc, 4'ày Bàe nuttc la clmyén cu vào Irong lliòi giaii g'àn day Ho là

nhùng nguòi \a llieo eliong bay vi ly do eàng viòc ma phài diuy(?n dói

chd ò Nguòi Kinh à Thira 4'hiéii - 1 lue hién nay chiéin lai 97% sd dàn cùa linh va phàn ho klia[) Irong 9 buyen, Ihành 4"hòi gian cu trù sdm

nhàt eùa ngutd Kinh ( Vici ) à vùng dàt dliùa Thièn - lliifi^ dang là vàn

dù ei\n làm sàng lo Nlurng ro ràiig.ciiià trinh " Nani tièii ", cpià Irinh di cu

cùa nguòi Viél a mien Ba<* vàt) micai Nani là mài cjuà Irinh làu dai va lién tue Qua trinh dà là kci qua eùa nluing euàc bòa nhàp, hai dàn tàe

Cliàm- Vici Nguòi Kinh a 4'liùa lìiién - llue eu Ini chù yéii ò \'i\nf^

I

dong bang, \aàiig tliành Ibi va vùng veii bieii.n eàe liuyéii mi'cn nùi Nani Dàng, A buoi hién lai eung etnnài sd luang nguòi Kinh khà dàng dào cu Ini Ho sting là|) trung à eàe buyen ly, à ciie nàng làm Inròng va ben càc Irne diròng giat) Ihtuig ehinh Ut) là nhùng eàn bt") tu vùng xuài lén vùng mii eàng tàe va tlang nliàl là nhùng nguòi lù sau nani 1975 lén day làp làiig xày dune (pie buttiig mai

vSau day là bang ihtuig ke diìn st) liong linli :

1 '

riii iiCii chi cue lin)ug ke ùuh uain b>0,

981 039

279 018 , iCK) 784 '

Ta (ng

(ngi

C\)-0 :>

In iroi)

Nliu" die khi noi tièii eae tlàn toe il nguòi tV liiùa I hién - I lue duing

la dui >eu tii sau \"àt) tini hieu ngirai Ca Tu, ngiitài 4'à ( )i \ à ngutài Van

Kiéu Dia bàn eU Ini làp Inuig iihài eùa eàe nluàii cu tiaii nà\' là luiNxai

Nani Dong huyén A Liroi \ à mot so xa eùa buyen Blitaig Dien, llutaig

Tra, llirtriig Itiuy Ngutd ( \y 4ài \aàa et) mal à buyen A Cuòi vira eo mal à

buytlai Nani Dong nhung buyen Nani Dong mài là tlia bàn stuig la[) liung

nliat eùa nhdm dàn eu nhy Nguòi Tà Oi tu\ eo mot st) song à huyén

Phong Dien buyen Hiroìig 4'rà hu\ en Nani Dt)ng nbuiig rà ràng dia

bàn sting lau dai va dong nhal eùa iigutM l'à Òi van là buven A lanii Sti

luong ngiròi Van Kieu a Thùa 4"bien - I lue khong nhieu eu ini ebù yéu o

hai buyen Phong Dien va Ilu'ong Hiuy Dieu do duoe ])hàn aiih khà ro qua

biéu tlionu ke sau da\ :

I lieti ehn (hieh eiia ehi ene lIuMig ke Unii ilii eae daii loc kliae ndav |>;,r, OCMM unimi

[ea iigirtvi la\ agirei Nniig iigird dhai ,,

' Huvén !

Il 11 ve II ALiftii

IInveri Nani D ó n e '•

i Iliiyen Hioiig Dien

Ihiyén Ilifcfiig 1 hiiy

Dia iilurtiiig ( uiih ) Qiiàng IVinh

i 87(ì

Neil ktK>iig linh dèii nluàn Tri KJiùa, M a n g Kt)ong ngutri Van Kieu

à Quàng Binh Thùa Thien - Hué Dae lae eo mài so luong khong nhieu lam \'à ho moi dèn tlinh eu \ ào ntiuìig tlu^i tbeni ktiae iitiau Dia bàn sinh

song lau tltài \ à lap trung nlial eùa ngudi Van Kieu là ò \\\\\] fjiiàng Tri

lai linh nà\ iiuutyi Van Kieu eo mal *'v eae t i u \ e n iiiieii uni iiluinu tionu

( M ( ^ - ) l a i lien eiia ehi eue (heim ke l l i i r a 1 hien ! Ine P^'e"*

'^•^- -Mii

nhàt là ò huyén Hiróng Hoà à Hutnig Hoà nguòi Van Kieu eo mal bau

kliap càc xà trong buyen Ó day eo nhieu xa bau nliu 100^7 tlan st) là

nguòi Van Kieu (eàe xà Hutiiig Phùiig llutiiig Pàp A Xinh ,) (Iiinli \ i le

dd khi tìm hiéu nguòi Vàn Kieu a Hiùa 4'hièii - 1 lue ehùng toi khong l<ieh

ho khòi khód eàng dàng nguòi Vàn Kieu à Quàng 44 i,

2) Nguòi C a 4 u

Co 1 u là mtjt dan tàe plian bt> ebù yèn a hai linh Quàng nani - Dà nang va 4'hùa 44iién - Hué 0 Quàng nani - Dà nang nguài (\) lu eò mài so' lurnig khà dong ( Inai 20 000 nguòi ) 4"ai linh này ngiròi (\i 4'u phàn bt) bau khap ò bt)n liineii mien nùi : Phutie Sim, Hién, (bang, va l'rà

My - nhung là[) trung nhal là à hii\en Hién \ à huyén (bang, (liinli vi

le tlt) bà phàn ngutài (\y 4 ti tV Quàng Nani - Dà nang tlà tliitie git)i kbt)a

btìc bièi dèn lù rat strni \ à da eong ivi nhieu et)ng trinh cpian trong (Vie

lillà nghién eiru da tlu)ng nhal \()i nhau khi elu) rang : Quàng nani - p)à

nang là qué huoìig lau doi eùa ngut'ri (.'a Tu i\)n à lliìra Ihién - lluè nguòi C\)' Tu ehi eò khtìàng Irén 9 000 nhan khan, eu Ini à buyéii A Putii

va làp Irunu tlt)im tiào ò huvén Nani Dt)nu Ilu\en Nani Doniz là mài buyen giap vài buyen llièn va buyèn (bang Dàn eu eùa liuyèn Nani

ì)ong dui yen là iigiroi ( \) Tu Nguòi Ca 1 u ò Nani Dong iit)i rieng \ à à Ihùa Ihièn - Hué noi ebung eo quan he mal tliièt \tii ngu'tài Co lii ò

Quàng nani - Dà nang Dong bào ( \i" Tu à Ttiùa Thien - llue d i o rang bt)

gt^e lù (^iiàng nani - Dà nang, I beo llioiig ke eùa ehi eue ttuaig ke n^M\o\

( \) 'I II à riiùa 1 bien - 1 lue plian bt) lap liiiiig Irong eae \ a nhu san;

723

87.31

Q ( > / Ì ( l

89.89 31.17 79.32

1(10.00 100.00

^'3.08 100.00 100.00 100,00

Ngt)ài e.'ie xa luu trén lrt)iig mài \ à i x;i khàe eùa buyen A Putii eung

eo ngutài (\f Tu st)ng xen ke \'oi iigutd 4'à ()i, nlurng st) luang kbt)tig

nhiéu Nhin ebung nguòi i\i lii thutàtig sting làp ttiiiig mot so bàn làng nhal dinh (Vie xà ntd et) ngiitài Ca 4ài sinh song ibutaig là nhung xa tV

vùng cao eùa eàe huyén mien mii Mài trong nlurng net dien hinh trong

eu Ini eùa nguòi (.\Pru là Ihutaig s(ing à nbirng noà mii eat) biétn Irò tli lai kilt) khan

Tt_3e danh Ca Tu da duoe bièi dèn lù làt làu lrt)iig l i d i su 4'réii iiu3l

so saeh l\ào trtuig va ngoài iiude, (kan tóe này ngtìài eàeli goi va viét (\i

Tu eòli eo mot st) eaeh eoi \ à \4ét khàe nhu Ktia Tu Ka Tu K'Tu ^ Vi Tu lou Ibet) eaeh uiài lindi eùa tlonu liào " In " et) iiubia là " nuoti " P t)

lu la nguoi st)ng ò tiau ngtai nué)e nguoi song ò iien \ u i i g lèo ean, Dt)ng

bì\o (\)' lu trong giat) liép bang nga\ eung eo tlioi (|uen j4ian l^eì ngUoi

(\v lu ò \a^ing nà\- \'oi iigutàa Co- jii ò \iin<: kliae iti'.N) (ha tiniti MI ini

lai litui ena ehi eue llion)! ke 1 hira Ihien llMt b'"2

(liùih vi the dàn toc này con ed mài so lén ge)i khàe iiliu C^at) Ila A

Sàp, A Bang iilnnig dò là tén goì thco dia daiib, ehu kbt)ng phài là nhung

nhóm nhà nhu mot so nguòi làm tuàng Nhu vày tén gt)i eua tlan toc C\)

1 u là khà thong nhàà

3) Nguòi 4"à Qi

Vùng dai giàp raiili giua Binh - Tri - Thièn \ à ( iing bt)à dan ebù nhàn dàn Pào là mot plian tlàt et) kli.i nhieu dàn tàe khàe nhau eir Ini 4à

Òì là mot trong nhùng dàn tàe tio O Viél nani nguòi là C )i et) mal ò hai

linh Quàng Tri va 4tuia Thièn - lluè Nhung st) lutaig nguòi 4'à Oi ò Quàng 4ài khong nhieu ( klit)àng bOOO nguòi ), eu Irti ebù yen ò buyen Iluàiig Ht)i'i Co the ngutài Tà Oi à Quàng Tri là lù Thièn - Hué di eir ra Dia bàli st)ng tàj) trung nhal eùa nguài 4'à Oi là à linh 4bira Ihièn - lluè

4à"én dia bàn eùa linh iià>', dan so' eùa ngtroi l'à iXi nhieu lityn nguòi Co 4'u

va ngiròi Vàn Kieu rat nhieu O 4Tùa Thièn - Hue ngutài là Oi eu Irù dui yéu à huyén /V Puoi ( lit)n 20 000 ngiròi ) Trong sti 21 xa eùa buyen A

Putii C() ti')i là xà eò ngut)i là Ci eir Ini C'ae xà et') ngtrtài 4à ( )i etr Irti a

liinTai ;\ Puoi là: i Xeni lìien O uajig 21 )

Ncoài lunèii A Putii à eàe huvén khàe nhu Plu)n2 Dien Nani Dong Pilli Poe eung eti nguòi Tà Oi sinh song nlurng so lutìiig kbtuig tiang ké

Nhir the à \ ùiig mii 4Tùa 4"bien - lluè ngoài nguòi Kanli ( Viel ) ra eon eo mal eae dan loe kliae titiu ngutài Van Kieu (\'^ Tu Tà ( )i Oàe ttan

loe này eo tiiian he gan gui vtu nhau \'à deu lliuoe nlKaii ngon ngu Mon

-Khoìiie Ve nguon goe xa xira eùa eàe nbt)in ngut)i nay Inen ean eo sir giài dap ihoà tlang Nliieii bt)e già o irong nU'ie eung ntiu ò uu^Ve ngoài

khi nnhién eihi eae bo iiliaii etr tlan nà\ da e tin inroii'i Ì:\\Ì^.: tio \ 'MI in | ;I\

cu dàn này Càc dàn toc Vàn Kieu (\y Tu, 4'à Oi trong lién trinh [)hàt trién

eùa minh dà do ra nhiéu m o bài xiraiig màu xày d\ing qué hirong.IIo là

chù nhàn cùa mién Tày 44iùa 4'hièn - Hue dà ed mat lù rat làu Htìiig lidi

781 •;

803

793 0^»8 i

073 ()19

97.39

99,31 98,30 99.18 jOO.fK) '^8.31 98.19 99.14

99.11 97.12

98.12 89.90

IH) M ( ) r s o DÀC D I P M CHU \ t U C U A T ( ) C NCiP'ÒI

a) (Vie dan ttie à 4'liùa 4"hién - Wuè tlurtàng song plian tàn va bìéì làp ( l l i è n Iraiih nhal là eiuie eliién tranh eluing M\" eiru nwoe \ làa qua da làm elio eéie tlan tàe à tuli d;iy lut)ii phài tliax doi elio ò, làm [)liai mo

nlurng nel t r u \ e n thong trtuig etr ini ci'ia thaig l\ao

Nel riéng biet eùa l'bùa Itiien - l l u e là dong trang lita sire ntio lK4e Dien lidi dal tu nhién eùa tiiili d u i \ e u la \utiu iit^ tioi \ a NUII^: n>ii t.ao

1 lieo so lièti ena nv bau nhau dan hitxeii A I irca ih/uiii '- nani b ' ' 0

Huyén A Puoi va huyén Nani Dt)ng là bai b u \ d i khà bili trong long st) lam huyén cùa tinh Dai dai bai huyén này va mot so xa eùa buyen Bhoiifi Dien, llirone 4'liuv Iluoìie Tra là tlia bàn eu irti lap litinu eùa ngutd 4i'i Ói, Oa dal, Vàn Kieu Xa Phong My ( Plit)ng Dién ) là dia bàn eir

Irù eùa nguòi Vàn Kieu llu\'èn Nani Dong ngtìài nguài Kinh nud leti sau

này, eòli tuyèt dai bà phàn eu dan eùa liiuen là nguòi ( i t liuebiém Inai 98^o dàn euhuyèn ) Iluyeii APut)i luy et) mài so ngutài (\)"4u nguòi Van Kieu nhuìig nhin ebung day là tba bàn eir Ini eùa ngtròi 4"à ' )i Nlur thè eie dan tàe òThira 4'hién - Hué plian bo rài r;ie tliành e.'ie tlieni tu eu" sting

eàeb xa nhau va noi ebung kho lien lae \a\ nhau l'hung liing A So, A

Pu'tii tuy mal tlà sti tlan luttng dtii eat) \'à et) sir xen eU giua ngutài Tà Oi

MÌÌ ngiròi Ci) Tu, ngwoi Wui Kieu ( Hutaig Pam, IPing 41iuy ).,., nlurng

kht)iig nhieu lam Da sti eàe xà eùa biixen A Putri ( 10/21 xa ) et) so lirtam imuòi là Oi san nhir tii\et ttoi ( eo xa ebieni lOO'r tlan so xa ) t t

Ngu tài ( \) 4 il ò buyen Nani Dting lap Initig \àt) sàu xa eùa bu\éii (1 lut)ng

Iluu 4'htroìig Pt)ng l'iurtaig Nhal Ibuang (^iiàng l'buong Po iliuaig Stvnj (àin etr \'ào tiiib binh eu ini dtì, duing la tlt: dàng nhan Ihay tV mieti

I àv 1 bua Ihien - I Ine tla binh Ihành nbutic khu \are cu Ini rane ( bu\ éti )

\ à lie[) ( xa ) rieng bièt ebt) lirng tlan tòe.tXt ni Itieii 7 irang 2.^ i

'linh binh eu ini [)hàn tan \"à ITèt là[) là nhung net dae thù eùa eàe tlan toc ò mien Tay riuia Ihien - lluè 1 rt)ng eie Ihtii ky lidi su vùa tpia

\iing dal này là moi trong iibtrng \iiiig dal eo nliieii bien titiiig, (Tiieii

tranh dK)ng Pbap cluaig M\ tla làm \;ÌM imn du tioj imb bmb |)ban l^o dan e u à \ ù n g dal tià\, Ntitrng tran e.\n (|uel tlol làng don dan eiia ké lliu

tià buoe nguoi dan [)hài tlt)i làng b(i ntia di lini tIat ni'd lam an Nbirng

khi tlt'd làng tio eba\" giae, lia\ tie tini dal inén sinti co lap ngliirp nhiriig

P>ieit 7

! l't)c iigiroì Dia han cir ini

I I I n \ e n Xa

' \ Vàn Kien Phong Dien 1 Phong My ;

: Hiraiig 1 Iniy i 1 Xnan I,òe

! 1 Cfy44i A L.troi ] 1 Hiroìig l à m i

eùa ho deu mang linh eong tiong eat) lai} nhién nlurng iMén ttong \ e mal

e u l n i eung tl;i làm mal tb nhieu net et) Irtneti 1rt)ng eir Ini eùa tbaig bào

Nhùng net xua eu ln)iig eaii tuie làng bàn tia pbai ino iibieii itieo lln)i

gian Dù \ à y bien lai eluing la \ a n eo tlie nhan ra duoe làng iiào là eùa

tlàn tàe iiào ni ita \-àt) tilurmi ti a e Imb \ a n boa liemi eon nwì' lai

Sau nani 1975 khi mien Nani dà hoàn loàn giài phtuig mien ntii 44iùa 4'hién - Hue ed khà nhiéu thay dtii Dong bàt) Tà Oi (i) Tu Bm -Vàn Kiéu dà lù mng sàu, lù ben kia tlày I rutàiig san ve song dinh eir noi nhùng vùng thap cùa càc huyén (Vie bàn làng dà song tàp trung \ à dii dinh trong eàe diém dhih eanh dinh eu linh Irang song phaii làn biel làj)

dang ngày mot duac khàe {)bue Ben eanh dt) bang lt)at etr diìn lù vùng

xuoi lén làm an va nhàt là vièe iiuV ràng giao luu kinh le nuà mang van hoà dà làm ebo tinh hinh song xen cu ngày mot phàl trién

b) ve et)' bàli eàe dàn tàe à mien 4'ày 4 bua Ihièn - I lue ttéu lay kinh

tè iiire^iig ray làm nguon st)iig dui yéu Xuai pliat lù kinh tè lurotig ray vài dae linh tu* eung, tu eàp, dàng kiii eéie cjuaii he xà bòi eùa mtd tlan tàe

nt)i tlày du'òiig nhir ehi bi ehi pbtii bài iilunig cpiaii be nói lai i.Y) thè ntii

xà boi eùa eie dàn toc là Oi, (àvlu.J^ru - Vàn Kieu [)liàl Irien iigaiig bang nhau, giting nhau lù bà may Iti dure eùa làng ( Vii, VeP Val ) déii sir phàn hoà giàii nglico, eung nhu eàe ciiian bè xà boi khàe

Cliùng ta bièi ràng hién lai ò tbung lùng A st) - A Puoi tTtiiig bàt) 4ià

Oi va Van Kieu eo tièii liànb làm liia ntrtie moi nani bai vii, et') eban nuoi

tran bò lay sua ò Nani Dong dong bàt) (\1 1 u eo trong mot sd eay eong

nghiép, eay an qua iigan ngà\\ nhung nbin ebung nen kinh té eùa eàe tlan tàe Oo' lai, 4à Oi, Bru - Vati Kieu \ an là nen kinh té nutyng ra\ Kriib

le ntrotig ray \'t)"i vice trong eas' lùa kho moi nani mot \ u là wen kinh té ea

bàn libai eùa doim bàt) Nbirnu san [)liaiii iren lurtum ra\ nlur lua n*io, khoai san eliiioi là nbirng lini tuu)i song tlVnig bàt) ur bao tlòi n a v l i à i qua mài tpia trinh làm niroìig ia\ lau tiài dong l\ào là Oi ' ' o 'lu Paii-Vaii Kieu tlà lidi luy dutK' ntiieu kinh ngbieni san \u;il (jux 1^;ÌII ht- iir ktil eht)n tlal, i)tial tlt)l tifa, uiet) bai tien dia ni btni \ a lini lio;idi Ntnnn' do

roal) nén nang xuat rài tlià}) va bàp bénli (diinli \ i thè nhinig eu dàn làm nuang rày thuòng thieu an, Ihieu mae, khòng duoe hoc hàiih va bào luu nhieu tàn du lac bau \^io nhiriig llun ky trutie day tlu eanh két)

theo du cu là hién trrang Ihutnig xày ra dtii vc'n nguòi là Oi ( \i Tu Bru

-Vàn Kiéu Piic bàV gir) dong bàt) song biét làp trong e.ie bàn làng va

dirèrng nhu it eò quan bt: \ di ben iigt)ài Dong bàt) ehi tièn bànli liao dai

mài st) san [)hain Ihiél yeu jìtuie \ u ebt) etiòe sting nlur muòi vài etìiig

eu san xuai bang sai ,, eòn bel thày ln) deu tir tiie lay Ve sau này d^^

nhiéu ngusèii nhàn c;ie tiuan bè ben trt)ng eùa ngutii là Oi (\) lu Bru Vàn Kieu ed bi l;ie tldng eùa nhung dieu kién ben iigt)àP nhung nhin ebung nhinig ành hu'tVng dà dura ItiiMiiire plià vò iihùng net eo tniseii i)i san vào tini hiéu ihiét ehé x.'i boi eùa eae tlan loe tà mien lay I bua 1 hién ~ lluè ehùng la sé thay ro tlieu tlt> ;

Càc dàn toc à mien Ta\" 4'liùa 4hién lluè dù là tigutài là ( )i, ( \)

4ài, Bru - Vàn Kàéii trong It) dure xà bài cùa minh, ho ehi bièt tlèii màt lo

ehùe rat gàn gui do là lo dure Vii Vel bay Val.Vii Vel ha\ Val ( làng ) eùa

iigiròi 4'à Oi (\)"4u Bru - Van Kiéu iiéii hieu theo nghìa ràng bat) goni tt)ng thè:

4- Khu eu Ini,

4- ( Vie ngut)ti nutrt.'

1- KJui eanh lae

I Kb I san ban eban niu)i

4- Khu rirng " eam " ( rtà'ng ma ) eboii eai ngUoi diri

4- Khu rune tiat mièti ilio '" stiin: lane "

4'nrtk day do tinh chat cùa iiutaig ray cjtiy dinh nén Vii eùa ngtròi 4'à (Ji C(t4u, Bill - Vàn Kiéu thutìiig khtiiig tui dinh, (^uy mo lo nhà tinh ehà4 làu ben eùng nlur vi tri va hình the cùa eàe Vii khong giàiig nhau tà'

ba dàn toc Nguòi Vàn Kieu va Tà Ói a vùng thap làng ( Vii ) thuòng due^fc xày dung ben eanh eàe con song suoi, dàm bào dtà tboàng màt Nguòi Ca 4ài lai Ihieh xày dung làng ò vùng sàu, nùi cao liiéàii Irò (Tinh vi thè tinh chat phòng thù, lu ve eùa làng nguòi Ot) 4u thày rò lioìi à iigutài 4àà

Ói va nguòi Vàn Kieu Oan etr vàt) eéieb bt) tri eàe ho già dinh ( eéie dung ) trt)iig mot làng, et) thè lam phaii ehia e;ie hinh tiang làng à eàe tlan tóe 4àà

Oi, Ca l'u Bru •• Van Kieu nhu sau ;

bien 8

I I i Hinh tlang lang ( \ i l ) (rhi ehn

1 i Lang hinh Uou mong ngira hay \anli , C.V) ti iigirt;i l à ( )i va dae biel nhieu o'

\ kiniyeu » : ngiròi rt)'4H

2 , bang hinh lir giàc hay tla giàc Co e;i ti 3 tlan loe

3 I bang Ihet) huih elnr V Co iihicii o iigiroi ( 'o' 1 n

4 I I àiig hinh qtiai Co iiliien a ngirtji V'au Kien va ugiroi

t ; 4"à Oi vung Ihàj)

3 ! I_,àng mèi noe nhà • i^ó à ngiraì 4 à (4i

(> i Hiiig hai in)c nha ( Dan - ) ( \ ) ti ugirtri CV I ti va l a ( )i

7 j Hing 1)0 in càc iióc nhà Uieo liàug Co uhien ò'ngtrtvi X'aii Kien

I iigang tir siroii tieti thàp len cao ( lang

bàe Lli;uig )

8 ' bang eti Ini di o giira hai lien la nhung ; Co nliieti a ngircti Win Kien va ugiroi

; tla\ ulta ke tiep 1 a Oi Miiig llia|)

^* bang \('i càc IH'C nha sa[) xej) kluMig bang eliay tìoe ihei) e;ie u n e dirong

• ihetMiiol iraMir natt ea giati Ilit)ug4aug mta ihanli lap do kel

! tpia giao dal giao nrug

Nhu thè tuy \ à o tlia binh \ à o \dèe bo tri eàe "dung"', ina da binb tliành nhiéu kiéu tlaiiu lànu kliae nhau ln)tie eàe tlan toe à mien Tav Thùa 4Tien - Hué Nhung du à liuib tlang làng nào \ e tlai Ibe eae •"dung"" trong mot Vii tleii libai tbiél [)liài htrtinti itii nut)i lillà ebuiiii ( xu tia\ uanp

eùa làng Ngoi nhà chung eùa làng dugc xày dyrng lo tlej) eong j)bu ò

nguòi Tà (')i, dae biét là à nguòi Co 4 u

4Yuac day bao quanli làng ( khu vire etr Irù ) eo eae bang rat) ebae cliàn bang tre, lo o, tre ed gai nham de ehàng thù dù, tròni eap giàc già Hién lai mot so Vii vùng cao nguòi 4\à (Ji Ca 4 u vàn tliroe rào, Khi

rào làng diàng bào eò làm mot eong ehinh de ra vào (diira eéie Vii xaì nhau bao giò eùng ed raiili giài duoe xéie dinh bang iiliùng tlièm moe eu the Moi mot Vii et) mot lén gtd rieng Dting bào 4a (Ji Ca Tu Bru -Van

Kieu IhUtVng là>' lèti eàe et)ii song et)ti sutii iigt)n mii lrii\en tbu\ét làm tèli goi ebt) Vii (làng ) eùa minh

- Vii Vel hay Val là lo dure xa boi tla et) lir lau dai a ngutri là Oi,0o"4ài Bm -Van Kieu Dd là eong dong eùa nlurng ngtrtài eo tpiaii bè huyèl thong ba\- khàe liuyèl ibdiig eùng sinh song, làm an trt^ng mot

pham vi dàt dai ubai dinh Tnrtic kia nit)i ciuan bè trong mot Vii là moi tiuaii he liuséi thong Pùe bay gita moi mài doìi vi eu irti tlt) eùa ngutài 4'à

Oi C\1 4ài, Bru - Vàn Kieu ehi bat) gt)iii nlumg nguòi eùng mài diàng màu

Nhùiiu nsiròi cune liuvét thoim nàv vira là Ihành \4èn eùa Ya, Oubu Mu

(dòng ho } vira là thành \4èn eùa Vii ( bàn làng ) Co the liie nay Vii eùa

iigutài 4'à Oi (\) Tu, Bru - Van Kieu ehi ed mài dòng ho tu etr Day et) llk^

là nlurng eong xa ibi tàe Hién iias tà mài st) xà \ùng e<it) eùa liu\en A Puoijiuyen Nani Dting vàn eòn iV)!! lai nlumg \ il ehi et) mot tiong \]o eir

Ini Vi tlu Vii xo'p ( xa l'iurtaig long ) ehi eo mot ttòng ln) tiiiy nhat là ( \abti

Prin, Vii Miii (xà /\rt)àng) ehi et) Ya Plaiig Ve sau di) ntiieti ngu\eii

nhan eong xà Ibi bàe tlà tiàiig btrtve tan ra llia\ lite \ à o tio là eong xa léing

' Cabli Prin ( ngirtri t \v 1 n ) co 17 ho Lua dnili

Ya Plaiig { l a (.)i ) ct^ 8 ho già diiili trong de ce ^ hn ma dmh hai

hicn ciuan he làng gitaig (khàe dòng ho ) eàng ve sau này sti luoiig dòng

ho trong mot Vii eàng làng lén (lààc dòng ho ( Ya Mu, Oabu ) cV nguòi

Tà Òì Vàn Kieu C\y 4 u ed the bao goni mtjt sti dai già dinh bay nhiéu lieu già dinh Nhinig " dung " dò ( dai già dinh bay lieu già dinh ) eùng vài nlùhig Ya Mu, Oabu ( dòng bt) ) là iihùiig té bào eau lao nén eàe Vii

(bàn làng )

Nlur vày et) thè kliàng tlinh : Vii là lo ebtie xà boi etv bàn du} nhat eliac eban hién con lon lai trong eae dàn tàe tà mien Tay Ihùa Ihièn -Hué Dtàng bào là Oi, Oa lu, Bru - Vàn Kiéu eò bièt dèii lo dure K Ruong

bay KRt)ang ( mtài td ehùe \òn han Vii ) nhung rài n\ò nhat Nhinig It!

dure xà bòi nhà bau Vii llure str khàim loti lai tà imutd là Oi ( àr 4ii Van Kieu Oòii là dure Ya, (àabu, Mu là lo dure mang tinh liuyèl thong eùa

dòng ho Dt) dò khi nói dén to ehùe xà bài eùa eàe dan tàe tà mien lày 4'hùa 41iièii - Hué duing ta ehi nói nhiéu dèn io dure Vii xòi str \"àn liành

eùa bt^) mày tlà,

- Nhu dà nt)i ò trén dtrn vi xà hoi ea bàn, duy nhat eùa eàe dan toe

4àà Oi CàìTu Vàn Kiéu là làng ( Vii bay Vel, Val ) Vii ( làng ) là mot tltui

\ i tir quali \ é moi mat Dieu liànb don \ i tu epiàn ày eò moi bò mà\ quàn

ly lliet) luàt lue tla dtroe binh Ihành va lon lai qua nhieu die be Diing

tbau eae Vii eùa NgUtti la ( )i, i\i 4'u P)ru - Van Kieu là nbuìig Aiyay Vii

h.i\- Tacoli buoi, xual Vii i ebù làng ), Ngutài dui bang eo ihe là ngut)i eùa

dòng ho goe dia iruyen eon iit)i cpia nhieu thè be ( ò nguoi l;! { h \ a nhal

là nguòi Van Kieu ) nbinig eung et) the là ngiroi tluoe tbnli k\ ban leu f 'à nguòi Oa4ii ), Nhung dù la dia iruyen et)n noi Imx dinti k\ bau Itn (|iia

nguòi ani hieu moi plit)iig lue làp quàn ton giéio tin nguaiig eùa làng Nguòi chù làng là ngiròi eò lai ve ngoai giat) quan su \ à san xuàl (àng

là ngiròi chiù Iràeh iiliicm quàn ly, dieu liànb mtd etìiig vice eùa làng Dong thòi oiig eung là nguòi quàn ly dal dai, It) dure sap xèp làng bàn Ironu càc budi téle, eùim bài miUt)i dui làim bat) i»ità eunu uiù \ i tri ebù

eho'l Neil nlur giua eàe thành vién bay eàe tiòiig bt) eo eae xieli midi, kien càt) ngtròi dui làng jìliài llia\ mal e'À làng giài t^piycl ebù làng là ngutìi c() tiiiyen lang thutàng d i o iiluriig ai et) et)ng Irang \o\ làng va eung

eò quyén |)hal tòi dtii vtii nhung ai vi ])ham luàt lue eùa làng Ong etàii là

ngu'tài an iitu giài, làm ly le Vtii uy tin \ à \ a i trt) eùa minh /\r\ay Vii là ngutài lutiti tlu'tYe clan làng kinh Iroiig \4 né Dan làng eoi ong nhu ngUtài

dutre eae vi thaii linh giao ebt) iibiem \u dirtig ra thay mal Y<\ng (trtdi) eai

quàn dàn làng 4àiy vày ong eung là ngtrtài true tiè[) ibam già san xuai

hoìi thè àng eòn là ngtrtài san xuàl giài, NgUtài ebù làng va eàe tliàiib

vién eùa làim luon binh tianu \ e tui\en lt)i \ à iiubia \ u One et) dirtve mot St) mi dai ( qua biéu Irong dàm eutd, dàm ma tbit dati eae et)ti ttui san tiuoe, mi tièn làm ra\ irutie ) nlumg nhirng un dai này khong bin b'uii

Nhin ebung ong là iigUtài st)àig due banb ed tinh eàni, luon Irong tlua \àt)

siiv lao dtiniz eùa bàn tlian,

Ngày irutre ò ngirtài là Oi ( 'o I ti Miai - Van Kicu giii[) \ jee d i o eliti

làng eo eae nhan \ al sau :

4-4"hù linh Liuan stri làiileng } " Thù linìi Lpi.iii su ' la nguoi nnru Iti, dùng eàm tltrtie elitìii ra trt>ng nhung dan biiiti ibien ehltai t ùa lang I tiu

linh quan su true lièi) ehi liiiv eae tlan binh trong eae etiieii Iran laìr lioa

buih thù linh quàn sir eò nhièiii \ ii don dàe tlan làng làm bang rat) làng

va eùng càc ehièn binh Iham già bào ve tràt tir tri an eùa làng,

4- Ihày eùng thay mo ( nguòi Vàn Kieu goi là Mtì.lat) nguòi là Oi

goi là NoKiai ) Thay eiiiig, thày mo rat et) uy tin tn)iig xa bòi eùa nguòi 4'à (Ji ('a l'u Bai - Van Kieu Ho dutre di\n làng kinh trt)iig vi né, thèm eà

sa hai Ht) vira là ngU(4i làm nhiém \ii ton giàt) vira là ngutri dura lìcnh elio dàn làng

+ Nhùng iigutài già trong làng bay là bòi ilong già làng " Hai dong già làng " ò ngtrtài 4àà Oi, Oa 4ài Putì - Vati Kieu khong bau ehé \ é mal st) lu(rng va co nhiém \ii làm tu \ a n d i o eae ebù làng 'Hoi (long già làng" bao gbm nhùng nguòi Irutàng Ya trutàng Mu Iruting Oabu Dt) là lap bop nhung ngutài eat) liK)i à trong làng Nlumg nguoi già làng tià> ulna \"ào kinh imhiéiii soiiu nén eo nhieu luéu bièt \ e nhuiiu Inai tue le nubi '4 Ibi (long già làng" là mot It) dure kbt)ng the thiéii dutre trong ho may tir

quàn cùa eéie làng nguòi 4àà Oi i\) 4u lini - Van Kieu Ilo "duoe eoi trcMig, duae xeni nhu rircàng còl trong già duili, trong làng eung nlur ngoài

làng'X 44 60.63 ) Cini làng inrtie khi muòn qiiyèi dinh mài vièe quan

lrt)iig nào day phài ehò xeni y kièn dong gap eùa " Hai dong già làng"

(V) iiliùim Iruòim bop " Hoi dbiiu uià lane," ed thè eàeb ehùe dui lane iiéii lliàv dui lane klione eòn dù khà nane \ à tu eàeb dàm dirone eone \4èe (nhu Irutnig baj) dui làng Va\' kém tài nen bi iba\" )

4- '4 Idi tlting già làng" ngoài eae Irtrtàng ho liirtàng 'àhme" et)n et^ mot libati \àt kha quan lioiig kluie ibatii dir là dui tlai ( xual eii le e ò moi so làng, dui dal eung tlt)iig linài là ebù lane, ntiirtig eiiiie eo nliung lang 'Aual

eu te" klituig làm nliieni \ii "'xiiat \ il", "Xual cu le" la nguoi té» taaig lini

ra \aànc dàt nuìi ebt) lane, là \ i kbai eaiiti eùa lani: caie eo \ Mii uin

trong xà hóì eàe dàn tàe Pà Oi, (\1 4 u Bru - Van Kieu ed uy liti Itài trt^ng

Otàn tà nguòi là Oi va Oo' 1 u tio nhiéu nguyén nhan vai Ito eùa bò iiuiy

tu quàn bàn làng eòn manh me eòn phàl liuy ninnai tàe tluiig llure té hién nay a nguòi Van Kieu nhal là d neirtài 4 à Oi, Càv 4'u elio thay bà iii;iy

tir quàn bàn lane vim liànb thet) iibuiie luat tue \'on et) tir xua da sone song lon lai \'di bó niéis' ehinh e|ti\én ea sta \ à n hành theo hién phéip

phàp luàt eùa Nhà nwae la Hai bo ni.'iy nà>" et') nlumg lièiig nói riéng, ed

nhùng ành htròng tieh eire kluie nhau dén sinh boat eùa dong bào eàe dàn toe Yèn eàu dal ra hicn nay là phài bièt két hap tièng noi cùa hai bo mày này Ihàiili mài lièng noi ebung trong xày dung euoe song moi Irong khi eùng et), kien lt)àn eae it) dure eliinb quyén etr so eàe tloàii the (juan eluing phài biel két hoj), su titing eae lo dure et) iruyen btrtuig eàe It) dure nay di theo eon dutrng eùa f Jane

- Oluing la bièt lang boat tlting kinb le eììù tIat) eua eae dan loe là

Oi Oo" Tu, Bru - Van Kieu là boat dtàng kinb te luroiig ia\ Nhung lioal

dòng kliae nhu san bat dan l;il eban nut>i , etiì eò) linti ttial la kinh le

[)hu già (binh bt) tnr d i o kinli le lurtute ia\, K4oi moi già duili ( dai ma

cùa minh Nhinig lai san này cùa già dinh bat) goni : lai san e;! nhan \ à lai san già dmh, 4àài san eà nhàn là nhùng trang pliue cùa riéng lùng ngutri

Bó phàn lai san này nói ebung khong làn lam 4 ài san già dinh ( bat) goni dóng san va bàt dóng san) doi veri eàe dan tóe là Oi, ( a lu, Bru - Vàn Kieu nhin chung khà lon Do là ngoi nhà là eong eu san xuat nhinig phuoìig tièn trong sinh boat bang ngà\ ( noi nièii, soong eliào bàt dia, gùi,

iiong iiia, lliiing mùiig ) là dùn già sue già eam, ehièiig ehé mài so' do

già bào c|uy già luy nhién cài dang lud nhàt Irong lai san già dình là iiutrng ray Mài mot dan toc Irong mài già dinh tà mién Tay lluàa lliièn-

I lue deu ed lihuiig dèmi iiutnig ra\ riéng Dién lidi iiutrng ia\ eùa lùng ho

già diiih rong bay liep nhieu h:\\ iblà do khà nang kbai ])b;i eùa e;ie già

dinh quyèl dinh Nén già dmh nào dong ngirtri khàe manh Ibi dién lidi niroìig rày eùa già dình do brìi Oòii iihiriig ho già dinh nào il iigU(ài, neo don, khà nang kbai phà eo han bay ludi bièiig thi dién lidi nuinig ra\ se

bi han hep Nuoìig rà\" là tài san riéng eùa ti^rng bó già crinh do eTie già

tlinh quàn ly \ à xù dung Moi mot thành \4éti moi mot già dinh ln)ng Vii tleu eo qiiyen '4im mal ong, bai Irai eay moi ebt) moi ntvi " deu et) qu\en lim elio minh nlurng kboàng rùng pbù lurp de phàl ra\ làm iiuoìig Khi mtàt eà nhan moi già dinh nàt) tld da tianti daii S(à bini (et) rat nhieu cadi kliae nhau) kliaiig tlinh c]uyen ehiém tlimg eùa minb ve It) ong \ e dam dal nuii deu tluoe e;ie eéi nhan eae liti giù tbnli kb.ie lon irong ihira nhàn Trong Vii (bàn làng) kbt)iig ai iigan eàn ai trong \ lee lini dal tuoi (thude dal tiai eùa Vii) tIe làm an eanh Pie lài} iibun \a- ilanh iigtiia s-à

bini tlal dai trt)tie eae dati tt)e là Oi < ir lu Boi Aaii Kien lai la \n huii

bàn làng Dù ehi là de elio ed le nhung khi mot già dinh nào tlt) mut)n khai phà dàm dai mai dieu bat buoe là [)liài bào dio dui làng (xuaà Vii), chù dal ( xuàd cu te ) bièi

Nhu thè nuang rày ( tu lieu san xuat dui yèn) cùa eàe dan toc 4"à Òi, Co"4u, Bm - Vàn Kiéu tliuóe \'é so hùu eóiig dong Ve danli iigbia e.ie bó

già dinh chi ed quyén su dung iihung mành dàt dti Diing bàt) khong dvjae

*1)àn" nhuiig lai et) quyén xù dung làu dai ( nèu dàm nutyng tlt) lt)i) dàm dàà dai do iinnh khai phà, Nhùng san [)liàm làm ra lièti nutrng ray (lùa,

Ugo, san.dàu mii llurm ehé eliiioi, mia ) khong |)bài d n a [)liài ''dtuig"

ebo bàt eir mot ai khàe ma ehi de pliiie vu elio euoe st)iig eùa moi Ihành vién cùa già dinh Irong già tiinh eùa eàe tlan loe tà mien 1 ày 4 luia 1 bien -

Hué moi ngutài tir già den tré deu dòng goj) nhat tlinh \ à o tpia tiinli làm nén eù san bai etrm Ngutri già et)'eoiig \'\ee eùa nguoi già neutri khàe

manh et) eong vice eùa ngutri khàe manh Ire eni làm eong vice eùa tré

em Irong eéie dan loe là ( )i (àr Iti Bru -Van Kieu str jìliaii et)ng lat)

dòng theo gitii tinh va lut)i lae là str phàn et)ng bao trùiii Nlumg eting vièe nang nlioe nlur ph;il ea\' khièng gt), làm nhà là eong \'iee eùa dhn àng cùa nhung iigtrtri khàe manh Ngutri [)hu iiir va tré em eàe (\rin toe là Oi

0() 4'u Bru - Van Kiéu tliuong ehi làm nhung eting \iee [)lui bop nlur bai

oe, nàu cani, kiém rau dèi \ à i Doi \ di eéie dan loe này bau nlur dura

xav ra l tia\" dura biét den) nbune eiuie lìlian etiiie lao tionc bin trone xa bòi Str phaii et)ng dico gitii linh va luo] lae ton Pii kha dai ciane \ à tlàm nel trong xa boi eùa eae tlan toe ò nnew lay Ihira Ihien - line, b)a\ eung

ehinh là mài trong nlurng ngu\eii nlian lam dio xa boi eua t ae dan lóe là

Oi ( \)" Tu Bru - Van Kieu [iti; il irieii ibaj) \ à Ita Ire n n n t i \ i il ir dm \ (M iieutài 4à ( )i C'tr lu Bru - Van l<vKai moi etn dien la su [itian boa uiaii

nghèo ma chua dién ra su {)hàii boa giai eap lù lau trong xà bài eùa nliinig dàn toc này chù yéu ehi ed ba bó phàn :

4- Nhùng nguòi giàu thùa àn ( qiiai xùe ) Nhùng già tlinh giàti ec) này ( dung xùe ) thuòìig là iihiiìig già dình eti nhiéu chièiig ehé tran bò iitài

diàng Nhùng già dinh giàu ed này tbutàìig là do làm an giài biet tinh loàn trong ehi lièu, nlur duae mùa lién tièp O ho kbt)iig he co sir boe lai

nguòi khàe

4- Nhinig ngtrtài dù an ( du dia ) Nliiuig neutri thi an nà\ ehiém mài

so' lir()ìig rat bin trong irong eae \41 eùa ngutài là Oi Ca lu, Bru - Vàn

Kiéu Doi vtii nlumg già dmh dù an nà\ bt) khong so " ngày 3 Ihàiig 8" Irong nani, khong str nhung lue mài mùa, giéip bai Ho eo mài sti tài san

va lùa gao dù an quanli naiii.Ó bt) et) dieu khà tlae biet là rai tiè dàng ebuyèn doi ihan phàn Nèu nlur gap nhieu may man irong làm an gai) duoe nhiéu vu mùa bòi thu bo et) thè Irta ihành ngtrtài giàu et) Nhung

nèu ga[) \'àii rùi hay xày ra dau om ho lai roi xuoiig than plian nhung

ngutài ngbct) tlt)i

4- Nbuiie neu'òi nehéo kilt) ( Ktlil ) Bó phàn K'tlil Irtine xa bài eùa

nsuòi 4àà Oi (\i Tu Bru - Van Kieu klitìiie nhieu lam 4rt)iie mot \'il

ihutàìig ehi eo nani, ba già tlinh tliiéu an trong nani Ho ngbéo kho là dt) gap phài calili mài mùa, tini dau, elidi benh Nhùmg ngutài này ihutàìig lang tliang kiém an \ à dén iiUtYiig iiluà vào nhung già tluili giàu eo Ilo là nbune -Ma ( nbune neuoi et) dia \ i ibai) nhat ) iibirne X(4 ( neutài nitia

\-é làm eon nut>i ) lrt)ng xa boi eae tlan Pie 1 à ( )i ( ir lu Bm - V;in \C\eu

Ba bo phàn ngutri giau et), ngiuài ilù an \ à ngiitu ngbeo klui là l)a ho phàn eaii thành etr dan eùa eàe bàn làng Ta ( )i ( ir 1 u Pati Van Ku u I uv

nhién su i)han biet eung nlur kboàng eaeh ginn eae ò>^ phan iigu-n iii\

khong lan làin Han thénùa tinh eóng dong cao ( eàng dong trt)ng etr ini

eòng dóng trong lao dóng san xuài, Irong quan he xa hoi, trong loti giào Irn nguòng ) dà ành hudng rat bin dén su phan biel giàu ngbeo Doi \aì nguòi 4'à Òu CaTu Vàn Kiéu dù là " (juai xùe " bay " K'dit " Ibi \ e etr bàn

ho vàn là nhùng ngiròi lao dóng, nhung nguòi true liép làm ra eùa cài \àt

chat cho già dinh, cho xà boi Ho duae doi xù binh dang va eo nhung quyén lai va iighia vu nlur nhau iruoe eóng tiong.(^ dong bàt) sir dt)àn két, long trung thành, tinh lutrng thàn tutrng ài duoe de eat) Mt)i iigutài sting

vài nhau ehàn lliàt, quy trong danh tlu, khong ai xam pham ttri tài san eùa ngucri khàe (àuàe song eùa moi thành vién luon luon tluoe sir dùm

hoc cùa eóng dong, gan chat voi bàn làng 4 ruyen thong tloàii két, d('>i

no eùng hutàìig, ehia ngert xé bùi, hoan iiaii et) nhau a dt)ng bào là Oi

(\i 44i, Bru - Van Kiéu là nlurng Iruyén tht)ng tt)i tlep duae boi daj) qua

nhiéu the he (Iiinh vi \'àv trone mot lane eùa neuài Pà Oi Otr Iti Bru Vàn Kieu rat il ed Iruòng berp già dmh doi diri btra Klii mài thành \4en nào

-dò trong vii bi ngUtài iigt)ài \ il làm nhue eàe thành \4èn khàe lrt)ng vii

eàm Ihay nhu ehùih minh bi làm nhue \'à ho eo nghia \ u giiip nhau rùa

moi nhue 1 ue le " tra no man " a neutri Ocr 1 u tren mot v nehia nào do

là su minh ehùng elio dieu nhy 0 dong bào Van Kieu et) bip lue jìbàn

émli linh cong dt)iig kh;i io là lue "eà br", dàie "eà br" là lue két nglua anh

em Nari nhau - nhung nguòi kèt nglua " eà lo" " et) thè là nhung ngiròi (Ione ttàe iiliune cune t.-t') thè là nbune neutri kbae loe Khi da là "eà lo"

Xeni HiPichon : Nànmg iigirtii san man, Pan tliCi ena K h c i Su l),ti h(H baijj lioj Une

cùa nhau hc) eoi nhau nlur anh em ruót ihil titd no eùng chiù, MÌÌ sutVng eùng hiràng, giùp nhau xua\ qua moi irò ngai trong euoe song

4- Cùng \ d i linh chàà xà bòi tùib eliàà dtàng bt) *.ùa eae tóe ngutài à

mién Tày 4'hùa 44iién - Hué dà tàe dóng manh dèii linh chat hon nhàn già dinh eùa nguòi 4àà Oi, Oa 4i! Bru - Vàn Kiéu Dtàng bt} ( ya, mu eabu )

cùa càc dàn toc Tà Oi (\^ Tu, Vàn Kiéu dà hinh thành lù lau dtài, Moi mot dòng hc) à eàe dàn tóe này déu et') mot lén goi riéng theo lén vài kiéiig,

hay tèli dia danh Dtài \ tii eàe dan lóe tà mien lày Ihùa Ihièn- Hué dóng ho ed linh eóng dong rat eao 4ààih eóng dong dtàng bt) kbting ehi biéu hièn Irong nuii quan he gan bt) gitra e;ie thành vién \tri nhau ma eón bicu hién Irong cu Ini trt)iig nlurng luat lue ve cucii xin ma eliaw hon

nhàn, tin iigiróiig Ve diéan này eluing toi tlà eò d\\) trinh bay Irong bài

vièi " dòng ho eùa iigut'ri 4à Oi, (àr 4'u Bru- Vati Kieu" tlang lrt)iig t<aj) ehi

"dàn toc hoc" so 4-1994 (PP 38)

e) Pù trutie Itii nay t.piaii bè giua eàe dàn loe là ( )i ( \r 1 u, Bru - Van Kiéu là tpian bè gan btP gàn gui doàn kél lrt)ne xu thè xieh lai gan

nhau Dae biel meii quan he loà dep dò dà du'oe thù Iliadi \'à lang etrtrng

qua eàe cuóe khàng ehièn chong Phàp ehoàig My Nhir \"ay ebùib etr sta

kinh té eùng nlur eie iiu)i cpian bè lliàii lliuoe dà tlan dén nlurng nel tutrtig

dong rat brìi trt)iig \ a n boa eùa eàe dan loe ò mieti 4a\' l'bùa riiién - Hué,

(ààne st)tig lrt)ne mot khu \ ue lidi su - dan Pie boe \ a eùng lliuoe mot lt>ai binh kinb te - \an btréi.,, e;ie tlan toe là ()i, (ir lu Bm - Vàn

Kieu lù xa xua tla eti nbune tpiaii he ibaii ihiét \o\ nhau, Ò da_\ t|uan be

Irong noi bo loe ngirtìi (.pian he \ari nlumg tlan loe ean eu', (|iian he Dong Tay 44aràng Soìi quan be \tii nguoi Kinb ( \4et ), tla luiig xà\ la Nhung ro ràng trong eae tpian be dti t[iian he giua iiguni la ( )i f" M hi

-Bni - Vàn Kiéu vói nhau là mot cpian liè bèi sire dae bici ( ae dan PK- này xét ve mal nguon go'c xa xua eo thè ed nhieu quan be^ \tri ubati, xél \ e

mal nhàn ehùng ho eò lùili Ihoàig nhat eao trén etr sd eùa bai b)ai binh

/\nli - dà - né - diéng va Nani A cùa [ibàii ehùng Mong - gti - lo - il pliuang Nani (44 70.54) Ve mal ngon ngù bt) là nhùng eir dàn iitii ngon iieù Man - Kliemie Nhu thè Irén nhiéu iibutrne dien ; nhan duine,

nguon goe ngon ngu eu Ini kinh tè van hoà , eàe dhn loe là Oi, (Yr Pii

Bru - Vàn Kiéu ed rat nhiéu tlièm Itrcrng dóng Plièni \àt) tld eéie eu dan

này lai liàii lai va j)hàt trién trén mot eùng dàt eti su dia xal làn phà dir

tlói eùa e;ie euóe ehièn tranh, (liièii tranh làm elio et>i! iiguiri d n a Pia nhung ebiéii tranh cune làm dio eon neutài sai eanh lai \(>i nhau Y llure tóe nguòi va y thùe cpitie già dan loe tlà eo kèt gan bo etui ngUtài lai làm mot khoi (àài riéng tóe nguòi \-à céri ebung dai nu'tie dtrtre liuti tùie, hoà

nliàp Che dàn tóe (à micai lay 4 bua l'iiièn - lluè da thài str tltìàii két \tu

nhau trong eliieii tranh Su giao luu \'an boa gitra eae dan tóe này tla dién

ra dt) nhiéu \èu Iti Wièn lai mot tlt)i turi iigiròi Tà Oi etàii iibirng tigni nhà dai bang tram mèi, ngutài Ca Pu eòn giir lai iilunig kèt eau eùa lane

theo hinh tran bay binh bau due, ngtròi Van Kiéu et)n tàp tue "tii sim"., nhung nhin ebung mire tio ttrtriig tiong trong \aii boa eùa e;ie dan toe ó mién la\ lluàa rtiién - lluè lièt sire eao Di sàu tini biéu nen \"an lit);i (.aia ngutri là Oi (ir Tu P)ru - Van Kieu duing la se lba\ ro tlieu tio Ò eà ba tlan loe iià>" xel lù pturt)ng tlien tb lai etuig eu san xuat t'éii an (à niae

deu gan nlur giotig ubati ( o tibuiie tap tiuaii, nlurng le iigtn lon gi;n) ma

ea ba dan ttre tleu et), Ngutài Vini Kieu biel thàiig plurong ph;i|) "iboi" de ebùa bénlì, l)iet tiùng Ibuoe doe de "' lliir " ké Ihu ibi nguoi Pa Oi u m g biet '4hoi" bici "tlitr" 4àt)tig \aii boe nghe lliual ( *> nhiing ni" lip Mang

Iri, CI) nhung ciii ehu>'eii ké dan gian rài klu) phàn bit?l chù nhàn eùa mi là

ai Rò ràng a day lóe ngutài dang lai van boa va lóe nguòi du nliAp vnii

hoà do eùng et) nuài Irinh ilo pluil trién, <:i') tpian he lau dai, lai a gàn nhau nén rài kht) phàn bitlM M()i ipian Ih- ghn gùi, ghn bd giùa ciic dhn làc 4àà Oi, (\r4"u, Bru - Van Kiéu bien nay dang duitc dà'y manh vn n\a ràng han bao giò bèi Dutii làc dong eùa iibùng nhan IO mai, càc dhn tóe à

mién Tày 4Tùa 44iiéii - llue dang ngày nuàl hiéài bièi nhau, xieh lai gàn

nhau Irong xu IhO'hóa h(rp

A

Chu'o'n^ hai : Hon nhàn cua ngicùi Tà Oi,

Co'Tu, Bru - Van Kieu

Man nhàn là mot hièn lutrng xa bài et) qua trinh i)bàl sinh \ì\ pluil

triéài làu dai Hon nhàn là l.)iràe [rliàl trién eùa tinh yèti, là ehièe eau noi di

lù tinh yèn dèn già dìiib Hon nhan mai mài lon lai trong tltài song nhàn lt)ai, viiib bang vtii et)!i iigiròi \h ean lliiéi tlt)i \"tri et)ii ngutài nlur khi Iròi

iiutie utine, etrm an at) niae , Nhung moi giai tioan lieti su lai eo nhung binh Ihài ht)ii nhan pbù bop, Ang - ( !hen trong lae pliàm " nguon gtre eùa già dinh, eùa ehé do tir liuti va eùa nhà nuae " ( TP 02 ) elio rang hie dati loài neiròi st)ne trone linh trane lai) hon Vàri tap lit)n eon kbtuig bièt bo' ehi bièt me, Ngucri nie^ kbting nbuìig là ngtrtài tlé ra nhung ngirtri et)n ma

eòn là nguoi ( eùng \a\ ehi em gai bà ) !iut)i tlutrng eon eai ei'ia bt) Khi

et)ti nguòi llure su ra tlòi nglua là lue con ngutài klion iigoan ( Ib)iiu)

Saj)ieiis ) xual hién ( cadi ngày na> 5 - 4 \ a n nani ) Ibi loài ngirtri song

theo elle dà c[iiàii hon, (^uàn bt)ii là binh tb;ii lion nhan Ibeo do mot nbtuii tlàn ong là eliong là]) thè eùa mot iibtun tlàn bà va mot nbt)m dàn bà là vtr

tà[) thè eùa mot nlitmi dhn ong Hinh thai hon ubati anh em elioiig ( lue ehóng ehét Ibi nguòi \a góa et) bon phàn va et) quyen lai dut)e la\" anh em ebt)ne làm diong ) bt^ae lu>n nhan elii em \o ( lire xo' elièl nguoi eliting

gt)a eo bon |)lian \ à epixen bri tltrtre lay ehi tioae em gai \'o lam \ o' ) ibeo tpi\' tlinh eùa luat tue là làn du «.aia die tio bon nhan ngiiytii ltiu\ bien eon

rtri réìl trong nuii st) dan Pie à lieti Itie eitu \ à o nuoe la, ,^4]une ih'U k\ sui linài k^^ neinéii lliùy eon ngUtài d;i tlan d:^\] \,ae Pu' II'MI nlian (a ihe li'ai

liliali nuàl ver mot ehóng ben virne , linh chat bt)n nhan trong nàng giai

doim phàl Irièài eùa lich su eung khong hoàn loàn giàng nhau CW llié hie

dau hon nhàn theo tinh yèn Klii Irong xà boi dà ed ]4ian Inia giàu ngbeo

dàe biet là trong xà luài eò giai eap Ibi hon nhàn dàn dàn mang linh chat inua bàn Hon nhàn eùa thòi ky phong kièn " là su \uang hap long nhàn ài

khàe ho vài nhau trén là de [iluiiig su to lièti dUtii là de iu)i (.loi dtài san" (4'P 88.47 ) 44ieo quan diem tu san "' hon nhàn là mài khé uoe, mot vièe

giao dieh eo Inili chat \)hh\) ly Plu-ij) ly bai biióe ngUtài ta phài ebung soiig ehi vi su chung sting do lién cpian dèn su lon lai eùa tu bàn " ( PP àà.28.S) 4'rong xà bài mèri ngày nay ea sé eùa ht)n nhan là tinh \èu trt)ng sàng là

siriudt) lira elioii vtii y llure Iràeb nhiém eao dtii \tri già dinli \ à xa bài '• \éu dutrng \ à hon nhan là \ an tIe ean Ihiél eùa Ibanb iiieii nani nir 4 inh

\éu giira nani va iiù là moi nhan Iti lao thành dtài sting banb |)lirK" (4T ^5.28 ) eùa xà bài loài nguòi

Dong bàt) 4 à Oi ( \r lai, Bru - Vati Kieu hièn na\" ltt)!ig cjuan he lit)n

nhan dà luàn thù ibeo nlurng ngu\en lae nuii (àii moi Irong bt)n nhan ti dà\ là nhung eai lurp dao dire, lurp tbt4i dai Hon nhan eùa tlianli iiiéii nani

nù 4'à Oi Ca 4ii, Bru - Van Kiéu dira \ à o etr so tinh \èti \ à su

chung thùy gan bei Tuy \ày bon nhàn eùa eae tlitri k\' da tjtia \"an eon

(iè lai nhime dau an dura bau da [)hai nur Hicn lai tione done l\ào eae d:\n toe ò mien Ta\ Thùa Thien - lUìe \ a n bàt) luu nhirng tàn dir eùa bon nlian

eàe tlitài k\ lidi su lrut)e tlay Iltrn thè ntra et) nlurng ngu\en lae litui nhan

eu lai ehi [)ht)i kha manh nbtrng iiguNen lae bon nhan ni'd "^ir ]4irre lap, eliong ebeti giua eae nguxeii lae tuni [itian eu \ a nun là do MT pture la[) ta'ia

xa lit)i, eùa eia tlmli eae tlan itàcTa ( )i ('o 4u Bui - Van KK ii (|ii\ dinli (àiot.- (.lati Iranb eiua eéii eu \ à e;ii tuoi lione bon nhan n vài' d.m ''^e iia\